Gewetensvrijheid in het geding

Deze uitgave is tot stand gekomen in samenwerking met het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP.

Dr. A.A. Kluveld
Gewetensvrijheid in het geding - Het relationele geweten ondervraagd
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: José van der Meer
ISBN 978 94 0290 1474
NUR 740

www.debanier.nl
wi.sgp.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Dr. A.A. Kluveld

Gewetensvrijheid
in het geding

Het relationele geweten
ondervraagd

Inhoud

Woord vooraf

Ter verantwoording

Een studie naar gewetensvrijheid

Buitenstaandersblik

Gods trouw en goedheid prijzen

Gehechtheid

Bronnen

Gewetensvrijheid in relatie

Dankbaar

Inleiding: Gewetensvrijheid in het geding

Een beroep op het geweten

Beginselen

Doel

Opbouw

1. Forum internum en forum externum

Wel gewetensvrijheid, geen godsdienstvrijheid

Artikel 36 NGB

Nota Gewetensvrijheid

Gerechtigheid verhoogt een volk

Gewetensvragen

2. Een sprekende krekel

Aalders en Bavinck

Jiminy Cricket

Het suizen van een zachte stilte

Wat ons tot mens maakt

Aan de zonde verbonden

Het hart

De aanklager

Autonoom

Vrijheid

Rekenschap

Recht van verzet

Gewetensvragen

3. Geweten en beginselen

Een vrij geweten

Politieke stijl

Overheid en geweten

Gewetenswroeging

De zonde

Christenplicht

Het geweten van de ander

De Waarheid

Gewetensvragen

4. Wij zijn de tijden

Tijdredes

De jaren zestig

Secularisering

De markt van geloofs- en levensovertuigingen

Religie in de publieke ruimte

‘Political religions’

De SGP en secularisering

Invloed van de seculiere cultuur

Godsdienstvrijheid

Dominantie van het gelijkheidsdenken

De komst van de islam

Onwenselijke vergelijkingen

Heden en verleden

Gewetensvragen

5. De prijs van burgerschap

Ouwe Mouw

Oproer

Staphorst

Sancties en procedures

Vervolging

Zoektocht tussen de tarwe

De zaak Elane Photography

Daders en slachtoffers

De christen als dader

Geweld

Vervolging

De zaak Asher’s Bakery

Een nieuw gewetensconflict

Gewetensbezwaren en identiteit

Tragische keuzes

Culture wars

Discriminatie van christenen

Slachtoffervertoog

De zaak Kim Davis

‘Weigerambtenaren’

Criteria en toetsing

Gewetensvragen

6. Ambivalentie nopend tot bezinning

Gerechtigheid verhoogt een volk

Theocratie en de praktijk

Grondrechten en beginselen

De roep om neutraliteit

Het terugkerend vraagstuk van de godsdienstvrijheid

Kransslagader of open zenuw

De godsdienstvrijheid veroordeeld

Lokale gewetensdilemma’s

Gewetensvragen

7. Vanuit het hart: contouren

Ruimhartige gewetensvrijheid

Geen godsdienstgelijkheid

De toekomst van de gewetensvrijheid

Voorwaarden

Gezamenlijk

Marktplaats

Gewetensvragen

Literatuur

Woord vooraf

Met een publieke aankondiging in het voorjaar van 2011 nodigde het bestuur van de Guido de Brès-Stichting wetenschappers uit om mee te dingen naar een studiebeurs voor een onderzoek over een thema dat van fundamenteel belang is voor de staatkundig gereformeerde politiek.

Het bestuur is verheugd dat dit boek als een van de twee deelresultaten verschijnt. Het behelst een grondig en gedegen, onafhankelijk van het Wetenschappelijk Instituut verricht onderzoek naar de gedachtevorming in de kring van de SGP over de vrijheid van geweten. Daarbij komt ook ter sprake het beroep dat wordt gedaan op gewetensvrijheid, het streven van de SGP naar erkenning van gemoedsbezwaren en de manier waarop de overheid hiermee omgaat en hierop reageert. De auteur komt tot een duidelijke, eigen visie ten aanzien van dit onderwerp. Zij stelt gewetensvragen aan SGP’ers en doet een aantal aanbevelingen aan het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP, waarmee zij beoogt de visie en voortgaande bezinning op dit vraagstuk verder te ontwikkelen.

We zijn dr. A.A. Kluveld zeer erkentelijk voor het voltooien van deze publicatie naast haar andere dagelijkse werkzaamheden. Zij heeft in deze studie een diepgaande analyse verricht omtrent een voor de partij uitermate aangelegen thematiek. Dat dit voor haar geen eenvoudige opgave is geweest klinkt wel door in haar verantwoording. Daarin omschrijft zij zichzelf als (aanvankelijke) buitenstaander, al zou men zich uitsluitend ‘buitenstaanders’ wensen met zoveel betrokkenheid op en inzicht in de SGP, het bestaansrecht van onze partij en haar achterban. Maar zeker ook gelet op de belijdenis van de auteur aan het slot van haar inleidend woord. Naast bewondering en respect overheerst dan ook de erkenning voor deze studie, die door de gekozen benadering en accenten zonder meer een toevoeging vormt aan hetgeen reeds over gewetensvrijheid is geschreven.

Kortom: wat het bestuur van de Guido de Brès-Stichting betreft, stimuleert dit boek ons bij de kerntaak van het Wetenschappelijk Instituut om telkens opnieuw actuele ontwikkelingen in de samenleving te doordenken in het licht van de Bijbelse uitgangspunten en het gereformeerd belijden.

Namens medewerkers en bestuur spreken wij de wens uit dat deze studie positief wordt ontvangen, niet alleen binnen, maar ook buiten de SGP. Als Wetenschappelijk Instituut hopen wij de bezinning en gedachtewisseling hierover ook zelf ter hand te (blijven) nemen. Laat het gesprek over dit thema vooral plaatsvinden. Juist bij een onderwerp als gewetensvrijheid zijn gewetensvragen onmisbaar, hoewel niet per se aangenaam. Het kan daarom geen kwaad om de bevindingen uit deze studie niet direct terug te leiden op de auteur, maar eerst zichzelf de spiegel voor te houden. Want boven een vrij geweten is het onmisbaar een ‘goed geweten’ te bezitten in de woorden van de apostel Petrus, als hij de christelijke gemeente voorhoudt dat een goed geweten onlosmakelijk is verbonden met een goede wandel in Christus – ‘Die eens voor de zonden geleden heeft, Hij rechtvaardig voor onrechtvaardigen, opdat Hij ons tot God zou brengen’ (1 Petrus 3:16 en 18).

Namens de Guido de Brès-Stichting, het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP,

Mr. A. Klaassen, voorzitter
Drs. J.A. Schippers, directeur

Gravure van Glasraam 1 in de Sint-Janskerk te Gouda: Vrijheid van Geweten triomfeert over de Tirannie, ca. 1568-1595.

Ter verantwoording

Wie de Sint-Janskerk in Gouda bezoekt, vindt daar het ruim tien meter hoge gebrandschilderde ‘glasraam 1’ met de naam de ‘Vrijheid van consciëntie’ (zie pag. 10). Het venster is gemaakt door Adriaen Gerritszoon De Vrije naar ontwerp van Joachim Wtewael (ca. 1595-1596) en maakt deel uit van de wereldberoemde serie Goudse Glazen. Het raam de ‘Vrijheid van consciëntie’ toont een vrouwenfiguur ‘in eerlijke naaktheid’¹ gezeten op een zegekaros. Zij heeft haar ogen ten hemel geslagen. Met haar rechterhand drukt zij een gouden hart tegen haar borst. Op haar schoot rust de Bijbel, die zij met haar linkerhand opengeslagen houdt. De gewetensvrijheid die deze vrouw verzinnebeeldt, is gekluisterd aan Gods woord.

Aan haar zijde zetelt een andere vrouwenfiguur, uitgerust met een zwaard, een leeuwenschild en een helm die een sterke gelijkenis vertoont met de vrijheidshoed van de Nederlandse opstandelingen. Zij is een personificatie van de Nederlandse overheid en verzinnebeeldt de ‘Bescherminge des geloofs’. De triomfwagen die beide vrouwen vervoert, wordt voortgetrokken door ‘vijf andere vrouwlieden zijnde de Liefde, Geregtigheid, Eendracht, Trouw en Standvastigheid’.² Het zijn de krachten of deugden die de vrijheid blijvend waarborgen.³ De zegekar overrijdt en vermorzelt de ‘Tierannie’, een man met een rode koningsmantel wiens zwaard ‘al gebroken is’.⁴ De vrijheid van consciëntie heeft hem overwonnen.⁵ Het grootste gedeelte van de Goudse Glazen stamt uit de tijd dat de Sint-Jan nog een rooms-katholieke kerk was. Nadat de Staten van Holland de rooms-katholieke godsdienst verboden (1573), kwamen de sleutels van de Sint-Jan in handen van de Goudse gereformeerden. Deze verwijderden ‘alle beelden, het hoofdaltaar en het sacramentshuis uit de kerk’.⁶ De Goudse Glazen bleven mede vanwege de inzet van de schutterij door het Goudse stadsbestuur behouden.⁷

De ‘Vrijheid van consciëntie’ werd geschonken door de Staten van Holland en is het eerste van de zogeheten protestantse Goudse Glazen uit de verzameling van de Sint-Jan.⁸ Volgens historicus Martin van Gelderen beeldt het Goudse Glas 1 in belangrijke mate de historische fundamenten van onze samenleving uit. Hij beschrijft het als een loflied op de Nederlandse Opstand, de herwonnen politieke vrijheid en de triomf over de tirannie. ‘Het herinnert ons aan het belang van de christelijke en klassieke deugden alsook aan de eminentie van de gewetensvrijheid.’⁹ Dit alles maakt het venster tot een passend vertrekpunt voor deze studie.

Een studie naar gewetensvrijheid

De Guido de Brès-Stichting, het Wetenschappelijk Instituut voor de Staatkundig Gereformeerde Partij, gaf in 2012 de opdracht tot het vervaardigen van twee studies: één naar het vraagstuk van tolerantie en één naar het daaraan verwante vraagstuk van gewetensvrijheid. Beide studies zouden inzicht moeten geven in het staatkundig gereformeerd perspectief op deze thema’s. De hier voorliggende uiteenzetting over de vrijheid van geweten heeft zij, dapper als zij is, gegund aan een buitenstaander. Dat wil zeggen aan iemand die niet is opgevoed binnen de reformatorische gezindte en daar ook niet toe gerekend wordt. Het preken voor eigen parochie, al is dit gezien de historie van de partij mogelijk een wat te roomse uitdrukking voor de mannenbroeders, hoopt men met zo’n buitenstaandersblik te voorkomen.

Buitenstaandersblik

Ik heb deze opdracht in dankbaarheid aanvaard en opgevat als de wens tot het bevorderen van een kritische reflectie op de verhouding van de SGP tot het thema gewetensvrijheid in heden en verleden. Mogelijk dat een buitenstaandersblik daarbij behulpzaam kan zijn. Een buitenstaandersblik op de materie heeft echter niet alleen voordelen. Zo ben ik minder goed ingevoerd in de theologische en kerkelijke nuances die men aantreft in gereformeerde kring, om over de praxis en beleving maar te zwijgen. Een gevoel van tekortschieten is dus altijd op de achtergrond aanwezig, al heb ik natuurlijk geprobeerd mij zo goed mogelijk van de gereformeerde gezindte op de hoogte te stellen. Bij dit laatste heb ik van de Guido de Brès-Stichting bijzonder veel hulp gehad. Van gebeden, gesprekken en literatuurtips tot soms, bij twijfel van mijn kant geuit, een bemoedigend ‘van harte welkom, hoor’.

Ik ging dan weer met frisse moed aan de slag. Iedere keer als ik dacht iets te hebben begrepen of zelfs doorvoeld, kwam ik na momenten van bezinning tot de conclusie dat het waarschijnlijk toch weer iets anders zat met die staatkundig gereformeerden en de gewetensvrijheid. Op een gegeven moment lukte het me om dat te aanvaarden. Belangrijk hiervoor waren de woorden van ir. Bas van der Vlies die ik las in Gods trouw en goedheid prijzen, een bundel partijredes uit de periode 1987-2010.

Gods trouw en goedheid prijzen

In een van zijn redevoeringen stelt Van der Vlies het ingewikkelde dilemma van gelegenheidscoalities met andersdenkenden aan de orde. Hij legt uit dat de SGP met haar boodschap van het ‘alzo spreekt de Heere’ niet goed past in het moderne tijdsbeeld en haaks staat op de verlichte tijdgeest. Van der Vlies zegt dat de partij dat niet kan en wil veranderen omdat zij dan haar bestaansrecht zou verliezen. Wat hij voorafgaand aan die passage zegt was voor mij een belangrijk inzicht. Het blijft volgens hem geboden om voor de SGP ingewikkelde thema’s blijvend te bestuderen maar ‘ieder die er voor ons de spanning uit weg redeneert, heeft onze diepste drijfveren niet begrepen’.¹⁰ Daar kon ik het mee doen en daar deed ik het mee.

Gehechtheid

Een eigenaardige bijkomstigheid van de positie van buitenstaander die zich gretig de nuances van ‘binnen’ wil eigen maken, is een zekere gehechtheid aan dat wat men ontdekt. Wanneer ik eenmaal het idee had iets enigszins te hebben doorgrond, raakte ik daarvan onder de indruk en voelde ik me er bij thuis. Ik heb dit soms toegeschreven aan de invloed van mijn Walcherse gereformeerde grootvaders, al valt daar natuurlijk geen enkele academische redenering over op te bouwen.

Hoe het ook zij, die gehechtheid vertaalde zich soms in behoudzucht. Wanneer dit boek niet voor deze opdrachtgever zou zijn geschreven zou de uitdrukking ‘roomser dan de paus’ welhaast op zijn plaats zijn. Mijn gevoeligheid voor het pleidooi van anderen om toch vooral vast te houden aan ‘de beginselen’ (al is het natuurlijk altijd de vraag hoe we die moeten beschouwen) is oprecht maar zou de lezer en de opdrachtgever enigszins kunnen verbazen.

Bronnen

Nog een bijeffect van mijn buitenstaandersblik is dat ik naast de gebruikelijke bronnen een ander soort bronnen raadpleeg dan de SGP misschien gewend is. Om meer inzicht te geven in seculiere perspectieven op het onderwerp heb ik aandacht besteed aan populaire cultuur, zoals (teken)films. Dat heb ik niet gedaan om te ergeren of te provoceren, maar omdat ik van mening ben dat dit een beter begrip van een diversiteit aan standpunten kan bevorderen. Dat neemt niet weg dat men eraan moet wennen en natuurlijk is daar altijd het risico dat men dat niet wenselijk acht.

Lezers die zich over verwijzingen naar populaire cultuur kunnen heenzetten, zijn daartoe misschien niet bereid wanneer het gaat om mijn aandacht voor diverse pausen en encyclieken. De keuze voor dit soort bronnen is wel bedoeld om te prikkelen. Ofschoon ik mij welbewust ben van de partijgeschiedenis en haar verhouding tot ‘Rome’, kan het niemand ontgaan dat pausen door het overgrote deel van de seculiere en niet-christelijke wereld worden beschouwd als vertegenwoordigers van de christenheid. Voor veel mensen zal het onderscheid tussen rooms en protestants in toenemende mate onduidelijk en zelfs onbekend zijn, hoe ongelooflijk dat ook moge klinken.

Pausen hebben al decennia over denominale grenzen heen de positie van christenen verdedigd in het seculiere publieke debat, ook wat betreft het thema gewetensvrijheid. Dit aspect van het thema negeren, hoe wenselijk dit ook in de ogen van een groot aantal lezers in SGP-kring kan zijn, zou in mijn ogen een onmogelijk te verdedigen beperking zijn. Men besluit dan bij voorbaat dat het niet noodzakelijk is een poging te doen de ander op een basaal niveau te verstaan. Nu kan men daartegenin brengen dat het niet nodig is om een beter begrip van bijvoorbeeld seculiere opvattingen te krijgen. Daarmee zou evenwel de soms lastige maar soms ook vruchtbare relationele dimensie van de gewetensvrijheid worden genegeerd.

Gewetensvrijheid in relatie

Wie inzicht wil verkrijgen in de eigen relatie tot de gewetensvrijheid zal bereid moeten zijn om enige offers te brengen. Men zal kennis moeten nemen van andere opvattingen en het eigen geweten moeten willen bevragen. Ik meen daarom dat het passend is om aan het eind van ieder hoofdstuk van deze studie één of meerdere gewetensvragen te stellen. Deze kunnen voor de partij, haar vertegenwoordigers, bestuurders en leden als een spiegel fungeren.

Centraal in die vragen staat steeds wat in dit boek wordt aangeduid als het relationele aspect van gewetensvrijheid. Dit wil zeggen dat het geweten en zijn vrijheid niet in een maatschappelijk of zelfs spiritueel vacuüm bestaan. Dat geldt ook voor de vraagstukken waarvoor de gewetensvrijheid ons stelt. De consciëntie is verbonden met God, de naaste, de wereld en onszelf.¹¹

Deze laatste opmerking is, naar ik vermoed, acceptabel voor een SGP-publiek. Voor veel seculiere denkers en opiniemakers is ze dat niet. Ik heb God in de discussie gebracht en dat zal niet overal even goed vallen. Indien ik had geschreven de Heere of de Heere God zou er in staatkundig-gereformeerde kringen waarschijnlijk geen wenkbrauw omhooggaan. Vanuit een seculier- liberaal perspectief is deze opmerking op zijn minst verdacht. Ze zou een aanleiding kunnen zijn om deze studie meteen weg te zetten als niet relevant. Toch bestaat op zijn minst de mogelijkheid dat in een studie over de verhouding van de SGP tot gewetensvrijheid, meer algemene opmerkingen worden gemaakt of vragen gesteld, die evengoed gelden voor mensen die niet geloven. Het geweten en de gewetensvrijheid zijn, zoals gezegd, relationeel en dit gaat niet alleen op voor christenen maar voor iedereen die zich voor bepaalde handelingen of het nalaten daarvan beroept op diepste overtuigingen en een onzichtbaar kompas dat helpt onderscheiden tussen goed en kwaad.

Dankbaar

Dat deze studie er ligt, is te danken aan een groot aantal mensen.¹² Het ‘van harte welkom, hoor’ heeft door hen handen en voeten gekregen. Ik wil de Guido de Brès-Stichting en haar bestuur, alsmede de Faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen van de Universiteit Maastricht waaraan ik verbonden ben, hartelijk bedanken.

Onmisbaar was voor mij de leescommissie waar aanvankelijk ook dr. Wim Fieret toe behoorde. Hij is een indrukwekkende bron van kennis van de geschiedenis van de SGP. Na het vertrek van Fieret bleven er vier heren over die ik, soms met affectie ‘de vierschaar’ noemde. Ik heb het dan over prof. dr. Henk van den Belt, dr. Aza Goudriaan, prof. dr. Wim de Vries en drs. Jan Schippers. Gelukkig was er ook nog de auteur van de zusterstudie over tolerantie, prof. dr. Maarten Kater, die naast mij aan ‘de andere kant van de tafel’ zat en mij zo nu en dan influisterde dat het allemaal wel mee zou vallen. Hij had gelijk. Ik had mij geen betere en meer toegewijde commissie kunnen wensen. Zij wilde graag dat dit project zou slagen en heeft daar meer aan gedaan dan verwacht kon worden. Als het niet gelukt is dan is dat uitsluitend aan mij te wijten. Ik zou nog langer aan deze studie hebben willen werken alleen om nog een tijdje van het bemoedigend gezelschap en de voortgaande gedachtewisseling te kunnen genieten. Door de leden van de leescommissie vergat ik soms ‘van buiten’ te komen.

Bovenal maakten de heren mij duidelijk dat wij ondanks onze verschillen in dankbaarheid en vanuit ons geweten iets wezenlijks met elkaar delen. ‘Wij geloven allen met het hart en belijden met de mond dat er is een enig en eenvoudig geestelijk Wezen, Hetwelk wij God noemen: eeuwig, onbegrijpelijk, onzienlijk, onveranderlijk, oneindig, almachtig; volkomen wijs, rechtvaardig, goed, en een zeer overvloedige Fontein van alle goed. Wij geloven in Jezus Christus die genoegzaam is om al onze ongerechtigheden te bedekken, en ons vrijmoedigheid te geven, de consciëntie vrijmakende van vrees, verbaasdheid en verschrikking, om tot God te gaan, zonder te doen gelijk onze eerste vader Adam, dewelke al bevende zich met vijgenbladeren bedekken wilde. En voorwaar, indien wij voor God verschijnen moesten, steunende op onszelven of op enige andere schepselen, hoe weinig het ook ware, wij moesten (helaas) verslonden worden.’¹³

1.  Van Gelderen, Het vrijheidsideaal van de Nederlandse Opstand, 22.

2.  Endenburgh, Uitlegginge van de wijdberoemde en vermaarde glazen, 18.

3.  Pijls, Scheygrond en Vaandrager (red.), De Goudse Glazen belicht, 9.

4.  Van Gelderen, Het vrijheidsideaal van de Nederlandse Opstand, 22.

5.  Van Gelderen, Op zoek naar de Republiek, 83.

6.  Van Hoeven-Ten Voorde, ‘Gouda’.

7.  Pijls, Scheygrond en Vaandrager (red.), De Goudse Glazen belicht, 5.

8.  Voor de geschiedenis en politieke betekenis van de Goudse Glazen zie Abels, ‘Erasmus en Coornhert als kraamvaders van de Goudse Vrijzinnigheid’; Abels, ‘Heeft tolerantie christelijke wortels?’; Abels, ‘Vensters des hemels en vensters op de wereld’; ‘Tussen gewetensvrijheid en kerkelijke dwang. Religie in Holland’.

9.  Van Gelderen, Het vrijheidsideaal van de Nederlandse Opstand, 22.

10. Van der Vlies, Gods trouw en goedheid prijzen, 378.

11. Russello, ‘Claims of Conscience, Claims of Community’; Vischer, Conscience and the Common Good; Moreland, ‘Practical Reason and Subsidiarity’.

12. Ook buiten de SGP heb ik hulp gehad. Ik dank stagiair Claryce Gelissen, collega dr. Jo Wachelder. Buitengewoon veel dank gaat uit naar mijn vriendin drs. Rozemarijn Schalkx die het manuscript heeft becommentarieerd en naar de geduldige Anne Exalto van Uitgeverij de Banier zonder wie deze studie niet tot een boek had kunnen worden. Grote dank gaat tevens uit naar de onvolprezen dr. Chris Rutenfrans die de tekst corrigeerde. Het feit dat zij in een voetnoot worden vermeld is geen correcte verbeelding van de mate van mijn erkentelijkheid.

13. Zie artikel 23 Nederlandse Geloofsbelijdenis (NGB), ‘Belijdenisgeschriften’, Online-Bijbel.nl.

Inleiding

Gewetensvrijheid in het geding

De jaren twintig en dertig van de vorige eeuw: In diverse dorpen en steden worden vrouwen door de politie van huis opgehaald, op een vrachtwagen geladen en naar de rechtbank gebracht. Zij hebben tijdens de verkiezingen niet aan de opkomstplicht voldaan. De vrouwen mogen kiezen tussen een boete betalen of gevangenisstraf.

De jaren zestig van de vorige eeuw: Er wordt een prijs van duizend gulden op het hoofd van ds. C. Wisse van de gereformeerde gemeente te Elspeet gezet. Dit vanwege zijn godsdienstige bezwaren tegen vaccinatie. De politie vreest voor een aanslag op zijn leven. Zij dringt er bij de dominee op aan om niet te preken. De dominee vraagt daarop de agenten om voor hem te bidden en betreedt de kansel. Buiten wordt gedemonstreerd. Niet lang daarna breken gevechten uit tussen gereformeerde jongeren uit het dorp en journalisten. Een fotograaf wordt ontvoerd en enige uren tegen zijn wil vastgehouden in het bos.

De jaren zeventig van de vorige eeuw: Een journalist doet aangifte tegen de hervormde predikant P.J. Dorsman te Staphorst omdat hij hem schuldig acht aan dood door nalatigheid. Tijdens de polio-epidemie zijn in Staphorst kinderen gestorven van ouders met gewetensbezwaren tegen vaccinatie. Dorsman staat er om bekend dat hij vaccinatie op godsdienstige gronden afkeurt.

2011: Een trouwambtenaar van de gemeente Den Haag geeft een interview in dagblad Trouw en wordt na zeven jaar dienst prompt ontslagen vanwege zijn in het vraaggesprek geuite gewetensbezwaren tegen het sluiten van een huwelijk tussen mensen van gelijk geslacht.

2016: Een ondernemer in Drachten wordt door de rechter veroordeeld tot het betalen van een boete van 1600 euro wegens discriminatie van een homoseksuele stagiair. Na het vonnis besluit de gemeente Smallingerland het bedrijf van de ondernemer te boycotten en uit te sluiten van aanbesteding. In de landelijke politiek stelt SGP-fractievoorzitter Van der Staaij Kamervragen over de dubbele bestraffing van het bedrijf.

Een beroep op het geweten

Wat de hierboven genoemde kwesties met elkaar gemeen hebben, is dat ze gecentreerd zijn rond personen die op basis van hun Bijbels gefundeerd geweten proberen te leven en daartoe handelingen verrichten of juist nalaten. In het publieke domein is zo’n beroep op het geweten, en daarmee op de gewetensvrijheid (de vrijheid om te leven naar het geweten), bijna altijd in enigerlei mate problematisch.

Vreemd is dat niet. Wie een beroep op het geweten doet om bepaalde handelingen niet te verrichten, vraagt verschoond te worden van iets waarvan de meerderheid meent dat daarmee het algemeen belang is gediend. Soms is dat zelfs in wetten vastgelegd. Het naar voren brengen van gewetensbezwaren impliceert dan ook meestal een vraag om een uitzondering, gesteld aan mensen die mogelijk heel anders over de kwestie denken dan de gewetensbezwaarde, omdat zij bijvoorbeeld weinig waarde hechten aan Gods Woord en mogelijk niet ten volle verstaan hoe diepgevoeld de drang is om daarnaar te leven.

Een gewetensberoep leidt dan ook vrijwel nooit automatisch tot moreel krediet en politieke en maatschappelijke erkenning. Dit komt doordat het bijna altijd in meer of mindere mate de samenleving belast, hoe diepgevoeld en juist een beroep op het geweten ook kan zijn. Dat wat de gewetensbezwaarde niet wil doen moet een ander overnemen. Soms moet men zich tot iemand anders wenden om een taak te doen uitvoeren of een plicht te laten nakomen. Er valt dus wel het een en ander uit te leggen. Dit alles kan spanning oproepen; tussen overheid en burger maar in toenemende mate ook tussen burgers onderling, bijvoorbeeld op de werkvloer. De Sociaal-Economische Raad (SER) constateerde in 1990 al dat het thema gewetensvrijheid in arbeidsrelaties steeds belangrijker wordt.¹

Het afgelopen decennium is daar een nieuw soort conflict tussen burgers over het geweten bijgekomen. Het gaat dan om gewetensconflicten die voortvloeien uit een gevoel van medeplichtigheid aan zondige gedragingen en praktijken. Daarbij kan gedacht worden aan een christelijke bakker die geen taart met een tekst ten faveure van het homohuwelijk wil bakken, een bloemist die geen bloemen wil leveren voor een partnerschapsceremonie van mensen van gelijk geslacht of een fotograaf die een dergelijk gebeuren niet wil vastleggen. In de Verenigde Staten, maar ook in Europa leiden dit soort zaken steeds vaker tot een juridisch conflict.

Of gewetenskwesties nu wel of niet aan de rechter worden voorgelegd en of ze nu leiden tot conflicten tussen overheid en burger of burgers onderling, ze gaan bijna altijd gepaard met woede, verdriet en wederzijds onbegrip. Hoe komt dat? In het artikel ‘Gemoedsbezwaren’ uit 1924, gepubliceerd in De Banier, de partijkrant van de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) wordt daar een antwoord op gegeven. Het artikel stelt dat wanneer er een beroep op de gewetensvrijheid wordt gedaan, ook wanneer zo’n verzoek juridisch of anderszins wordt gehonoreerd, dit altijd een aanklacht inhoudt. Het gaat dan om een aanklacht tegen de wet (vanuit het perspectief van de gewetensbezwaarde) of, vanuit het perspectief van medeburgers, tegen de gewetens van hen die vrijgesteld worden en ‘als een groepje zonderlingen verdragen worden omdat ze verder niet gevaarlijk zijn’.² Een aanklacht roept soms hevige reacties op. Daarvan getuigen de cases die in het begin van deze inleiding kort zijn aangehaald.

De vraag die zich naar aanleiding van die cases het meest opdringt, is een meer overkoepelende: Hoe dient een samenleving om te gaan met mensen van wie de diepste geloofsovertuiging ingaat tegen de overtuiging van een meerderheid of tegen dat wat als het algemeen belang wordt gezien. Hoe ver reikt, met andere woorden, de gewetensvrijheid en is dat voldoende? Die vraag moet natuurlijk niet alleen door de meerderheid worden beantwoord maar juist ook door de minderheid die zich op dit grondrecht wil beroepen.

Beginselen

De SGP rekent een deel van die minderheid tot haar achterban en heeft zich vanaf het begin van haar bestaan in 1918 opgeworpen als beschermer van de gewetensvrijheid. Wanneer men naar haar geschiedenis kijkt, is het niet overdreven te stellen dat deze vrijheid in de beginjaren van de partij een van de belangrijkste fundamenten was van haar politieke filosofie en daarom blijvend is verankerd in haar beginselen.

Zo stelt het eerste Program van Beginselen van de SGP uit 1918, dat tevens dienst deed als verkiezingsprogramma, dat door sociale wetten, in 1913 door H.M. de Koningin uitgevaardigd, ‘een onwettige dwang der consciëntie’ door de overheid op haar onderdanen wordt uitgeoefend.³ Bedoeld werd de invaliditeitswet die het financiële risico van invaliditeit dekte voor mensen in loondienst.

In haar Program stelt de partij tevens dat de overheid zorg behoort te dragen voor de openbare volksgezondheid met middelen die niet strijdig zijn met Gods Woord. De vaccinatie is dat volgens de SGP wel. De overheid mag daarom haar onderdanen niet dwingen tot ‘een kunstbewerking aan den lijve waardoor én de vrije beschikking over eigen lichaam én over dat zijner kinderen en de vrijheid der consciëntie wordt gekrenkt’.⁴

In de opvolgende beginselprogramma’s verandert er nauwelijks iets aan de wijze waarop de gewetensvrijheid wordt beschreven. In 1989 merkt toenmalig lid van het SGP hoofdbestuur L.M.P. Scholten in zijn beschouwing daarover op dat het voor ‘de zuiverheid van het beginsel’ beter zou zijn als de partij dit grondrecht een plaats geeft in dat gedeelte van het Program dat handelt over de taak en de bevoegdheidsgrenzen van de overheid. Door de partij is dit ter harte genomen. Artikel 6 onder de paragraaf Overheid, staat en maatschappij stelt:

Uitgangspunt voor de overheid is dat alle mensen als schepselen Gods gelijkwaardig zijn. Dit sluit niet uit de erkenning van verschillen in geaardheid, gaven, talenten en roeping in de maatschappij. De overheid dient het individu en het door God ingestelde huwelijk te beschermen. Zij moet recht en gerechtigheid oefenen, is geroepen een goed rentmeesterschap te betrachten en behoort een schild der zwakken te zijn. De overheid dient de vrijheid van het geweten te waarborgen. Zij heeft tot taak de opbouw van de maatschappij te bevorderen met inachtneming van de door God gewilde gezagsverhoudingen.⁵

Wanneer we naar concrete casussen uit het recente of wat verder afgelegen verleden van de partij kijken, wordt duidelijk dat de staatkundig gereformeerden het vraagstuk van de gewetensvrijheid door de tijd heen steeds aan andere kwesties hebben gekoppeld. Zo stuitte de Verzekeringswet aanvankelijk op ernstige bezwaren bij een groot deel van de achterban. Men achtte de verzekering in strijd met het geloof in de voorzienigheid van God, ‘die als vrucht ook dit draagt, dat men uit de hand Gods aanvaarden wil wat in de toekomst ligt, hetzij voor- of tegenspoed, gezondheid of krankte’.⁶ In De Banier schreef G.H. Kersten, een van de oprichters van de SGP en haar toenmalige vertegenwoordiger in de Tweede Kamer:

Hiertegen gaat echter ons bezwaar, dat men door verzekering vooruitgrijpt in de onbekende toekomst, vrucht van bezorgdheid, strijdig met het geloof in Gods voorzienigheid; het is kansberekening. […] en terloops zij aangeteekend, dat juist het element van het trekken van een wissel op een onbekende toekomst voor het individu, de verzekeringsgedachte bij uitnemendheid voor ons het gewetensbezwaar oplevert. Wanneer men ons op staatkundig gebied dwingt tot zulk een handeling, wordt het gewetensbezwaar tegen verzekering tot staatkundig bezwaar tegen verzekeringsdwang. Doet men het buiten ons om, wij houden de bezwaren, doch hebben geen gewetensbezwaar omdat wij niet handelend optreden.⁷

Er is nu waarschijnlijk geen politicus meer aan te wijzen die zich publiekelijk druk maakt om mensen die zich in hun gewetensvrijheid aangetast voelen omdat zij zich van overheidswege moeten verzekeren. Op hun beurt laten gewetensbezwaarden tegen verzekeringen niet van zich horen, waardoor de indruk bestaat dat zij er niet zijn of dat hun aantal zeer klein is. Mogelijk hebben de gewetensbezwaarden tegen verzekering gekozen voor een innerlijk exil, een van de manieren om met gewetenskwesties om te gaan die in deze studie worden besproken.

Doel

Ook vandaag de dag stelt de SGP zich op het standpunt dat de vrijheid van geweten bescherming behoeft en heeft dit artikel een plaats in de partijbeginselen. In 2016 publiceerde de partij samen met het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP een notitie over Bijbels genormeerde politiek in een democratische rechtsstaat.⁸ Daarin staat dat een krachtige verdediging van de positie en erkenning van gewetensbezwaarden nodig blijft, evenals de ruimte voor vrijheid van gewetensvorming in onderwijs en kerk. Daarbij is, stellen de staatkundig gereformeerden, een openhartige en eerlijke communicatie met andersdenkenden over diepgewortelde drijfveren nodig, omdat deze kan bijdragen aan meer begrip en respect hiervoor.⁹

Deze studie wil een bijdrage leveren aan de doordenking van de gewetensvrijheid en het geweten met aandacht voor verwante vrijheden en kwesties (godsdienstvrijheid, gewetensdwang, gewetensnood, gewetensbezwaren en het geweten van andersgelovigen en niet-gelovigen, gewetensdwalingen), vanuit staatkundig gereformeerd perspectief in relatie tot seculiere opvattingen en emoties over deze zaken. Het is de bedoeling te verhelderen op welke wijze de SGP in haar geschiedenis heeft verwezen naar, gereflecteerd en zich beroepen op het begrip gewetensvrijheid en naar aanleiding van welke gewetensbezwaren dit gebeurde.

Opbouw

In het hierop volgende hoofdstuk worden allereerst de begrippen gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid besproken in de context van de rechten van de mens. Vervolgens wordt aan de hand van een aantal SGP-beschouwingen over deze thema’s geïllustreerd dat de partij zich al decennia buigt over de paradoxen die daaraan verbonden zijn. De ontwikkeling van de wens tot bezinning op (eind jaren tachtig) tot het positief bejegenen van godsdienstvrijheid in 2016 ging gepaard met het inzicht dat dit thema het geweten van de partij raakt.

Daarbij is het natuurlijk de vraag of er zoiets als een geweten van een partij of organisatie kan bestaan en wat dit nu eigenlijk betekent. Wanneer men daar even over nadenkt is dat zo duidelijk nog niet. Datzelfde geldt in zijn algemeenheid voor het gewetensbegrip. Daarom wordt in Een sprekende krekel, het tweede hoofdstuk van dit boek, een overzicht gegeven van enige populaire en meer theologische en filosofische noties over het geweten en de gewetensvrijheid. Wat bedoelen we als we over het geweten spreken en wat is een gewetensberoep?

In het derde hoofdstuk Geweten en beginselen, wordt de aandacht gevestigd op de historische opvattingen van de SGP over gewetensvrijheid. Het gaat om een analyse van toen actuele vraagstukken waarop vanuit een staatkundig gereformeerde visie op het geweten is gereflecteerd. Centraal staat daarbij G.H. Kersten, de eerste voorman van de staatkundig gereformeerden. Hij verankerde de gewetensvrijheid in de politieke filosofie van de SGP.

Het vierde hoofdstuk, Wij zijn de tijden, schetst op welke manier veranderingen in de samenleving de visie op de gewetensvrijheid hebben beïnvloed, zowel binnen de SGP als in het bredere publieke debat. Wat de gevolgen hiervan zijn wordt in hoofdstuk 5, De prijs van burgerschap, vanuit een internationaal perspectief benaderd.

Vervolgens wordt in hoofdstuk 6, Ambivalentie nopend tot bezinning, de recente discussie over gewetensvrijheid in relatie tot de vrijheid van godsdienst binnen de partij beschreven. Hoe kijkt de SGP aan tegen gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid voor andersgelovigen of niet-gelovigen? Tot slot worden in hoofdstuk 7 de contouren geschetst voor een toekomstige staatkundig gereformeerde visie op gewetensvrijheid.

Op deze wijze wordt stilgestaan bij de manier waarop het begrip gewetensvrijheid in de geschiedenis van de SGP van betekenis is geweest, bijvoorbeeld omdat het in conflict kwam met andere opvattingen hierover, buiten maar zeker ook binnen de partij. Het is de bedoeling om bestaande spanningen niet te verhullen maar te analyseren en ze terug te laten komen in de gewetensvragen.

1.  SER, Gewetensbezwaren in dienstbetrekking.

2.  ‘Gemoedsbezwaren’.

3.  Jungman en Van Iterson, Parlement en kiezer.

4.  Jungman en Van Iterson, Parlement en kiezer.

5.  Toelichting op het Program van Beginselen van de Staatkundig Gereformeerde Partij.

6.  ‘Parlementaire Kroniek’.

7.  Kersten, ‘Pensioen en verzekering’.

8.  Schippers (red.), Gerechtigheid verhoogt een volk.

9.  Schippers (red.), Gerechtigheid verhoogt een volk, 250.

Hoofdstuk 1

Forum internum en forum externum

Gewetensvrijheid is een mensenrecht dat het private of persoonlijke geweten, ‘traditioneel kerkrechtelijk’ aangeduid als het forum internum, beschermt.¹⁰ Ieder mens heeft het recht op een geloofsovertuiging of levensbeschouwing. Waar het gaat om het forum internum is de gewetensvrijheid een opzichzelfstaand en absoluut recht. Dit betekent dat niemand het forum internum of de interne dialoog van de ander mag aantasten, bijvoorbeeld door hem te drogeren of te martelen.

Bij het formuleren van artikel 18 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) werd bij de gewetensvrijheid expliciet gedacht aan de bescherming van het geweten tegen totalitaire staten.¹¹ Dat is ook het geval met artikel 9 van de op deze Verklaring gebaseerde Europese Verklaring van de Rechten van de Mens (EVRM). De EVRM werd geformuleerd op verzoek van het Congres van Den Haag in 1948. De voormalige Franse minister en verzetsstrijder Pierre-Henri Teitgen kreeg het verzoek om een rapport te schrijven met een lijst van rechten die beschermd moesten worden en de wijze waarop die bescherming juridisch kon worden ingebed. Tijdens een toespraak voor de Raadgevende Vergadering van de Raad van Europa, nu bekend als de Parlementaire Vergadering, stelde Teitgen dat vrij burgerschap onmogelijk was wanneer de staat de ziel van een mens of het geweten van zijn kinderen steelt.¹² De Vergadering was het met hem eens dat de burgers van de lidstaten dienden te worden beschermd tegen gedwongen bekentenissen door de staat en tegen verhoortechnieken of rechtspraak waarbij een persoon werd beroofd van de controle over zijn intellectuele faculteiten en van zijn geweten.¹³ Niemand mag onderworpen worden aan een behandeling die moet leiden tot een verandering in zijn denkproces, een bejegening die ook wel wordt aangeduid met de term ‘brainwashing’. Volgens rechtsgeleerde B.P. Vermeulen is artikel 9 van de EVRM daarmee een hedendaagse versie van een verbod op inquisitoire maatregelen.¹⁴

Ook in de EVRM is de bescherming van het forum internum absoluut. Het wordt daarom wel aangeduid als heilig en onschendbaar. Volgens sommigen is de gewetensvrijheid zelfs absoluut zonder dat dit in een mensenrecht is geformuleerd. Zo is theoloog Lammert Leertouwer van mening dat het werkelijk vernietigen van het forum internum vrijwel onmogelijk is.¹⁵ Hij stelt dat de menselijke soort in staat is om onder de meest gruwelijke omstandigheden, zoals marteling, een mentale reservering te maken, waardoor het geweten nooit volledig, onherstelbaar en onomkeerbaar beschadigd kan worden.¹⁶ Alleen de totale vernietiging van een mens zou dat volgens hem kunnen bewerkstelligen.

Betekent de absolute bescherming van het geweten ook dat men vrij is om te leven en te handelen zoals het geweten dit voorschrijft? Het antwoord luidt: neen. De gewetensvrijheid is niet onbeperkt en absoluut waar het gaat om het forum externum: de manifestatie of uiting van overtuigingen en geloof in handelingen en gedragingen of het leven in overeenstemming met het persoonlijke geweten. Dit terwijl het forum internum en forum externum nauw met elkaar verbonden zijn. Het geweten is volgens rechtsgeleerde P.J. Boukema ‘een bewustzijn van goed en kwaad, op grond waarvan de mens zich verplicht voelt in een concrete situatie zo wel of zus niet te handelen’.¹⁷ Het forum externum of het handelen conform het geweten is volgens Vermeulen niet beschermd door Artikel 9 van de EVRM en is dus niet absoluut.¹⁸

Daarmee is er een discrepantie tussen de inhoud van artikel 9 van de EVRM (en zijn evenknie artikel 18 van de UVRM) en de verwachtingen die omtrent de gewetensvrijheid bestaan. De breed gedeelde gedachte is dat deze artikelen de vrijheid om te leven volgens de eisen van het eigen geloof waarborgen. Paus Johannes XXIII stelde het in 1963 in de encycliek Pacem in Terris met geannoteerde verwijzing naar de UVRM als volgt: ‘Tot de rechten van de mens behoort ook, dat hij God kan eren overeenkomstig de juiste uitspraak van zijn geweten en dat hij voor zich persoonlijk en publiek zijn godsdienst kan belijden.’¹⁹ Volgens theoloog en rechtsgeleerde Gudrun Kugler, specialist op het gebied van christenvervolging, geeft een individu door middel van zijn godsdienst betekenis aan zijn leven. Wanneer de vrijheid om naar zijn geloof te handelen hem wordt ontzegd, zelfs als dit gebeurt op basis van een beroep op andere rechten, dan wordt het recht op gewetensvrijheid zelf van zijn betekenis ontdaan.²⁰ Kugler is van mening dat de gewetensvrijheid een plek zou moeten garanderen voor het externe geweten, een plaats om volgens het geweten te handelen. Dit betekent ook dat men vrij zou moeten zijn om bepaalde handelingen te weigeren wanneer die tegen het geweten ingaan. Door deze zogeheten gewetensbezwaren manifesteert het forum internum zich in het forum externum, waar zoals gezegd de gewetensvrijheid niet absoluut is. Zij is bovendien geen opzichzelfstaand recht.

In het forum externum is de gewetensvrijheid relationeel in de zin dat zij andere vrijheden raakt en er een verbintenis mee aangaat. Zo wordt zowel in artikel 18 van de UVRM als in artikel 9 van de EVRM niet uitsluitend de gewetensvrijheid genoemd, maar tevens de vrijheid van gedachte en godsdienst. Beide artikelen verwijzen bovendien impliciet naar de vrijheid van vereniging omdat men zowel alleen als met anderen, openbaar en privé zijn godsdienst mag belijden of zijn overtuiging tot uitdrukking mag brengen in erediensten, in onderricht, in de praktische toepassing ervan en in het onderhouden van geboden en voorschriften.

De gewetensvrijheid en de godsdienstvrijheid staan hier dus tezamen met de vrijheid van gedachte vermeld als onlosmakelijk met elkaar verbonden en behorend tot eenzelfde categorie. Hierdoor worden de diverse relationele niveaus van zowel het geweten als de vrijheid zichtbaar en bijna automatisch onderwerp van reflectie en debat. In die discussie speelt ook de vrijheid van godsdienst een belangrijke rol. Het zich manifesterende geweten wordt mede door de godsdienstvrijheid beschermd.²¹ Voor de SGP is de verhouding tussen gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid beladen. Dit is althans wat opgemaakt kan worden uit de eerdere studies naar dit onderwerp.

Wel gewetensvrijheid, geen godsdienstvrijheid

In 1989 zet L.M.P. Scholten in Zicht uiteen wat de staatkundig gereformeerden onder gewetensvrijheid verstaan en waarom zij deze vrijheid van belang achten.²² De SGP komt op voor gewetensvrijheid, legt Scholten uit, omdat zij erkent dat een zekere inschikkelijkheid jegens elkaar noodzakelijk is. Deze feitelijke tolerantie gaat gepaard met het besef dat wanneer men iemand dwingt om tegen zijn geweten in te handelen, men hem zijn persoonlijke integriteit ontneemt. Ter wille van het behoud van andere waarden verdraagt de overheid daarom gedragingen die uit de gewetensovertuiging voortvloeien.

De SGP meent dat hierdoor de grenzen aan de bevoegdheid van de overheid worden erkend, aldus Scholten. Dit is van belang om staatsabsolutisme te voorkomen. Volgens de staatkundig gereformeerden dient de overheidstaak beperkt te blijven tot de ordening van het publieke leven. Buiten de grenzen van deze bevoegdheid is de gewetensvrijheid een recht.

Of men nu het accent legt op de praktische overwegingen, gericht op goed samenleven, of op het recht van de burger ten opzichte van de overheid, men doet daarmee een uitspraak over relaties. Ook op het niveau van het recht, meer in het bijzonder de mensenrechten, is de gewetensvrijheid relationeel. Zoals we hebben gezien wordt zij doorgaans benaderd in relatie tot andere vrijheden en grondrechten, in het bijzonder de godsdienstvrijheid. Van belang voor deze studie is de conclusie van Scholten dat het karakteristieke van de SGP, datgene waardoor zij een geheel eigen plaats inneemt in het Nederlandse politieke bestel, nu juist gelegen is in haar visie op de zogeheten klassieke grondrechten.²³ Scholten bedoelt daarmee dat de manier waarop deze grondrechten in onze Grondwet zijn geformuleerd en in de praktijk werken, haaks staat op de staatkundig gereformeerde opvattingen over het ambt van de overheid. SGP’er Gerrit Holdijk spreekt in de verband van een ‘ambivalente houding ten opzichte van de klassieke grondrechten of vrijheidsrechten, zoals deze in de Nederlandse Grondwet en in internationale verdragen zijn geformuleerd’.²⁴

In onze Grondwet heeft de door de SGP zo belangrijk geachte gewetensvrijheid zich geen plaats weten te verwerven tussen de klassieke grondrechten. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Duitsland, waar de gewetensvrijheid wel in de Grondwet is verankerd door het beschermen van gewetensbeslissingen. Deze worden als volgt omschreven: ‘Elke ernstige, zedelijke, dat wil zeggen op de categorieën goed en kwaad gebaseerde beslissing, die een mens in een bepaalde situatie als bindend en onvoorwaardelijk verplichtend innerlijk ervaart, zodat hij niet tegen deze beslissing in kan gaan zonder in ernstige gewetensnood te raken.’

Gewetensvrijheid verkrijgen door een beroep te doen op de Grondwet is in ons land slechts indirect mogelijk, namelijk door te verwijzen naar de grondrechten die daar wel in opgenomen zijn, zoals de godsdienstvrijheid. Het gevolg is dat deze klassieke grondrechten in defensief opzicht van betekenis zijn geweest en van steeds grotere betekenis zullen worden om zoals historicus Klaas van der Zwaag het formuleert ‘de achterban van de SGP in staat te stellen in ieder geval in eigen kring onbelemmerd naar Gods Woord en Wet te kunnen blijven leven’.²⁵

Volgens Scholten hebben we daarmee te maken met een nieuwe situatie. Deze moet gezien worden in het licht van de Bataafse omwenteling (waardoor de Gereformeerde Kerk niet langer bevoorrecht is door de staat) en in de context van de Grondwet van 1815 (die de scheiding van kerk en staat kent en godsdiensten van gelijke rang acht). De opvatting over vrijheid van de staatkundig gereformeerden is met deze nieuwe situatie niet veranderd. Het gaat de SGP, legt Holdijk uit, niet om de vrijheid op zichzelf maar om het doel waartoe deze wordt aangewend (het dienen van God naar Zijn Woord). De vraag is dan hoe de staatkundig gereformeerden in dat licht tegen andere vrijheidsopvattingen aankijken.

De houding van de SGP ten opzichte van de godsdienstvrijheid is wel samengevat met de leuze ‘wel gewetensvrijheid, maar geen godsdienstvrijheid’. In dit verband wijst Scholten op artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis, in het bijzonder de onverkorte versie met de 21 woorden: ‘om te weren en uit te roeien alle afgoderij en valsen godsdienst, om het rijk des antichrists te gronde te werpen’.²⁶ Dit artikel 36 is de grondslag van artikel 1 van het Program van Beginselen van de SGP.

Artikel 36 NGB

De Nederlandse Geloofsbelijdenis of Confessio Belgica waarin we artikel 36 vinden, werd in de nacht van 1 op 2 november 1561 door de Waalse protestantse theoloog Guido de Brès over de muur van het Doornikse kasteel geworpen. Het document was volgens de begeleidende brief bestemd voor de Spaanse koning Filips II. De Brès hoopte dat de landvoogdes Margaretha van Parma, die op dat moment in de citadel resideerde, zijn schrijven onder de aandacht van de koning zou brengen.

De Brès pleit voor de vrijheid van de protestantse godsdienst en verdedigt de gereformeerde leer op twee manieren. Hij legt uit dat de calvinisten een hervorming willen zijn en zich evengoed keren tegen radicale wederdopers of anabaptisten. De belijdenis van De Brès is in enigszins gewijzigde vorm aangenomen door de synoden van Antwerpen (1566), Emden (1571) en Dordrecht (1618/19). Het is daarom wel een geschreven monument van de protestantse geschiedenis genoemd. Het is dan ook niet vreemd dat we een verwijzing naar dit belijdenisgeschrift terugvinden in de beginselen van de Staatkundig Gereformeerde Partij.

In artikel 1 van het Program van Beginselen wordt volgens de toelichting van de partij de grondtoon aangegeven. Het luidt: ‘De Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) streeft naar een regering van ons volk geheel op de grondslag van de in de Heilige Schrift geopenbaarde ordening Gods en staat mitsdien voor de handhaving van het onverkorte artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis.’²⁷

Het gedeelte vanaf ‘mitsdien’, heeft niet altijd in dit artikel gestaan. Het werd in 1958 toegevoegd vanwege de discussie die volgens de toelichting buiten de SGP werd gevoerd over 21 woorden van artikel 36 van de NGB over het ambt van de overheid: ‘om te weren en uit te roeien alle afgoderij en valsen godsdienst, om het rijk des antichrists te gronde te werpen’.

Deze 21 woorden werden in 1905 door de Synode van de Gereformeerde Kerken geschrapt. Artikel 36 zonder deze 21 woorden wordt wel het verkorte artikel 36 genoemd. De SGP houdt dus vast aan het onverkorte artikel en hecht waarde aan de 21 woorden, zodanig zelfs dat zij daar in haar beginselen expliciet melding van maakt. Hiermee stelt zij zich op het standpunt dat het tot de taak van de overheid behoort om de hand te houden aan de heilige kerkendienst en zich te keren tegen anti-christelijke machten of het rijk van de antichrist. Er wordt in de Toelichting op het Program van Beginselen erkend dat er zich allerlei concrete problemen voordoen bij het uitoefenen van deze taak door de overheid. Deze weerbarstigheid van de praktijk is echter geen reden om het principe of beginsel te veranderen. Uit de nota over gewetensvrijheid uit 1994 kan worden opgemaakt dat de SGP beseft dat de praktijk altijd weerbarstig is geweest, dat wil zeggen ook in de tijd van de Reformatie.

Nota Gewetensvrijheid