Tolerantie in balans

Deze publicatie is tot stand gekomen in samenwerking met het
Wetenschappelijk Instituut voor de SGP.

Dr. M.J. Kater
Tolerantie in balans – Tussen drang en dwang van individu en collectief
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: José van der Meer
ISBN 978 94 0290 1481
NUR 740

www.debanier.nl
wi.sgp.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Dr. M.J. Kater

Tolerantie in balans

Tussen drang en dwang van
individu en collectief

Inhoud

Woord vooraf

Ter inleiding

Hoofdstuk 1
Een terreinverkenning naar binnen en buiten

1.1  Inleiding

1.2  Terreinverkenning (1): welke gedachten treffen we aan binnen de SGP?

1.2.1 De periode 1918-1980

1.2.2 De periode 1980-2000

1.2.3 De eenentwintigste eeuw

1.3  Terreinverkenning (2): welke gedachten treffen we aan in onze maatschappij?

1.3.1 Liberalisme en tolerantie

1.3.2 Tolerantie binnen monotheïstische godsdiensten

1.3.3 Tolerantie en tolerantie is twee

1.4  Doelstelling en vraagstelling

Hoofdstuk 2
Tolerantie nader bekeken

2.1  De kernen van tolerantie

2.1.1 Tolerantie en zelfbeheersing

2.1.2 Tolerantie en conflict

2.1.3 Componenten van tolerantie

2.1.4 Tolerantie en relaties

2.1.5 Tolerantie en macht

2.2. Religieuze tolerantie als aparte categorie

2.2.1 Religie als speciaal geval

2.2.2 Van religieuze tolerantie naar vrijheid van godsdienst

2.3  Conclusies

Hoofdstuk 3
De Bijbel – bron van intolerantie of tolerantie?

3.1  Het eerste gebod: exclusiviteit

3.2  Het tweede gebod: inclusiviteit

3.3. De hoogspanning bij de grenzen van tolerantie: waarheid, vrijheid en liefde

3.3.1 Waarheid

3.3.2 Vrijheid

3.3.3 Liefde

3.4  Het grootste probleem voor tolerantie: grensoverschrijdend gedrag (zonde)

3.5  Tolerantie in de praktijk

Excurs – De gelijkenis over het onkruid tussen de tarwe (Matth. 13)

3.6  Concluderend: wat is het eigen karakter van christelijke tolerantie?

Hoofdstuk 4
Tolerantie in balans – een verantwoorde tolerantie
in het publieke domein

4.1  De ruimte van ‘gerechtigheid als agapè’

4.1.1 De verhouding tussen gerechtigheid en liefde

4.1.2 Agapè in het publieke domein

4.1.3 Gerechtigheid als grens van democratische tolerantie

4.2  Relationeel denken

4.3  Redelijke verantwoording

4.4  De onmogelijkheid van neutraliteit

4.5  Conclusies

Hoofdstuk 5
Contouren van staatkundig gereformeerde tolerantie

5.1  Tolerantie door de SGP

5.2  Tolerantie binnen de SGP

5.2.1 Innerlijke draagkracht – identiteit

5.2.2 Adiafora en christelijke vrijheid

5.2.3 Sterken en zwakken: verdraag elkaar

5.2.4 Over traditie en Traditie

5.2.5 Ons geweten heeft de leiding van het Evangelie nodig

5.3  Tot heil des volks: niet de angst, maar de hoop

Literatuur

Woord vooraf

Met een publieke aankondiging in het voorjaar van 2011 nodigde het bestuur van de Guido de Brès-Stichting wetenschappers uit om mee te dingen naar een studiebeurs voor een onderzoek over een thema dat van fundamenteel belang is voor de staatkundig gereformeerde politiek.

Het bestuur is verheugd dat dit boek als een van de twee deelresultaten verschijnt. Het behelst een grondig en gedegen, onafhankelijk van het Wetenschappelijk Instituut verricht onderzoek naar de gedachtevorming in de kring van de SGP over tolerantie, geconfronteerd met de ontwikkeling in het denken in samenleving en politiek over dit thema. Tevens formuleert de auteur een duidelijke eigen visie ten aanzien van dit onderwerp. De studie mondt uit in een aantal aanbevelingen gericht aan het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP, waarmee de auteur beoogt de visie en voortgaande bezinning op dit vraagstuk verder te ontwikkelen.

We zijn dr. M.J. Kater zeer erkentelijk voor het volbrengen van deze tour de force te midden van zijn overige werkzaamheden. Hij heeft in deze studie een diepteboring gedaan naar het begrip tolerantie. Hij bekritiseert de uitholling ervan en doet een doorwrochte poging om de verwarring erover op te helderen. Daarmee is het werk wat het bestuur van de Guido de Brès- Stichting betreft een waardevolle bijdrage aan de gedachtevorming over dit aangelegen thema. Zij stimuleert ons bij de kerntaak van het Wetenschappelijk Instituut om telkens opnieuw actuele ontwikkelingen in de samenleving te doordenken in het licht van de Bijbelse uitgangspunten en het gereformeerd belijden.

Namens medewerkers en bestuur spreken wij de wens uit dat deze studie goed wordt ontvangen, niet alleen binnen, maar ook buiten de SGP. Als Wetenschappelijk Instituut hopen wij de bezinning en gedachtewisseling over het thema tolerantie ook zelf ter hand te (blijven) nemen. Laat vooral het gesprek erover plaatsvinden, want oog hebben voor het belang van tolerantie in onze samenleving moet immers van twee kanten komen. Naar onze overtuiging wortelt echte verdraagzaamheid in het besef dat ieder mens slechts ten dele kent en behept is met de neiging om alleen oog te hebben voor zijn eigen positie en belang.

Alleen wanneer wij anderen en onszelf zien in het licht van Gods Woord gaan we enigszins verstaan wat de opdracht inhoudt om God lief te hebben boven alles en de naaste als onszelf. Dan wordt ook helder dat echte verdraagzaamheid een inspanning tot het uiterste kan vergen, in tegenstelling tot de gemakzuchtige houding van onverschilligheid, die de ander soms niet eens ziet staan. Tegenover deze ‘onmenselijke’ houding staat de christelijke drijfveer om elkaar te helpen bij het vinden van de waarheid en het doen van het goede.

Namens de Guido de Brès-Stichting, het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP,

Mr. A. Klaassen, voorzitter
Drs. J.A. Schippers, directeur

Ter inleiding

Vijf jaar geleden meldde een advertentie van de Guido de Brès- Stichting dat er beurzen beschikbaar waren om een studie te doen naar voor de SGP aangelegen onderwerpen. Toen ik de toenmalige voorzitter, dr. Wim Fieret, complimenteerde met dit initiatief, wist hij me te ‘verleiden’ ook maar een ontwerpstudie in te leveren. Zo begon het en in de jaren 2012-2016 heb ik met horten en stoten aan dit project gewerkt.

Waarom werkte ik als theoloog aan deze studie? Twee motieven vormden een stimulans. In de eerste plaats om nog eens naar de ‘buitenwereld’ onder woorden te brengen dat christenen niet per definitie intolerant zijn en dat juist niet-religieuzen dat weleens zouden kunnen zijn. Een apologetisch motief dus. Niet minder van belang leek het me om onszelf de spiegel voor te houden. Zowel in het licht van de verwijten die christenen gemaakt worden, alsook vanwege het gevaar van onverdraagzaamheid binnen de eigen kring. Als de oorzaak daarvan nu eens de innerlijke leegte van Nederlandse christenen is? De metafoor van een vermolmd huis achter een fraaie voorgevel is niet geruststellend. In het licht van de verdraagzaamheid van onze goede God, zouden wij ons lesje tolerantie dan weleens mogen leren.

Door deze twee motieven gedreven is deze studie gericht op twee fronten. Dat was bovendien ook een noodzakelijke beperking, omdat het niet de bedoeling kon zijn een soort encyclopedisch onderzoek te doen. Het eerste front is de hedendaagse (liberale) opvatting van wat onder tolerantie verstaan wordt. Heeft die nog iets te maken met werkelijke tolerantie of is deze opvatting meer dan een vlag om de lading van een grenzeloos relativisme te dekken? De lezer mag het zelf beoordelen. Het tweede front ligt binnenshuis. Nog altijd leeft in reformatorische kring de opvatting dat ‘tolerant zijn’ hetzelfde is als ‘een slapjanus zijn’. Het zal blijken dat een dergelijke opvatting geen recht doet aan wat eeuwenlang onder tolerantie is verstaan. Ook komt het niet overeen met wat Gods Woord ons leert over de omgang met onze medemensen, met wie we hartgrondig van mening kunnen verschillen en die we desondanks wel zijn of haar plek als medemens geven en gunnen.

Er is geschreven vanuit het perspectief van de persoonlijke verhouding ten opzichte van onze naaste. Van daaruit kan men kijken naar een vereniging van mensen als onderdeel van de civil society. Zo staat ook de SGP in het maatschappelijk veld. De positie van bestuurders – deelname in het college van burgemeester en wethouders – is een andere dan van gemeenteraadsleden en onze parlementariërs. Daarvan dienen we ons goed bewust te zijn. Toch hoop ik dat vanuit de principiële lijnen voor hen ook een praktische vertaling gemaakt kan worden, al zal die altijd onder hoogspanning blijven staan vanwege de grenzen van de tolerantie: waarheid, vrijheid en liefde. Er bestaan geen pasklare antwoorden die onder alle omstandigheden van toepassing zijn.

Het is gebruikelijk – en ik sluit me bij die gewoonte van harte aan – om een aantal mensen te danken voor hun meedenken en meeleven in de achterliggende jaren. Dat is allereerst de begeleidingscommissie bestaande uit de broeders: prof. dr. Henk van den Belt, dr. Wim Fieret, dr. Aza Goudriaan en prof. dr. Wim de Vries namens hoofdbestuur c.q. bestuur van de Guido de Brès-Stichting. Ze hebben vele uren meegelezen, meegedacht en allerlei waardevolle adviezen aangereikt. De directeur van het Wetenschappelijk Instituut, drs. Jan A. Schippers, was ook altijd weer van de partij en bleef enthousiast meedenken. Het meeste in deze studie heb ik te danken aan anderen.

Ook dit stukje werk gebeurde in het gezin. Het werd meestal aangeduid als ‘ben je voor de SGP bezig?’ Zij hebben mij ook hierin verdragen en juist waar tolerantie onder hoogspanning van de liefde komt te staan, is er ruimte om een balans te vinden. Daarom dank ik mijn vrouw Jacqueline en onze kinderen van ganser harte voor hun schier eindeloze geduld. Het vergrootte mijn uithoudingsvermogen.

Verder heeft een mens z’n handen vol aan de wijze raad die Paulus ooit aan Timotheüs gaf (2 Tim. 2:23-25): ‘En verwerp vragen die dwaas en zonder lering zijn, wetende, dat zij twistingen voortbrengen. En een dienstknecht des Heeren moet niet twisten, maar vriendelijk zijn jegens allen, bekwaam om te leren, en die de kwaden kan verdragen; met zachtmoedigheid onderwijzende degenen die tegenstaan; of God hun te eniger tijd bekering gave tot erkentenis der waarheid…’

De bron voor de beoefening van christelijke tolerantie?

Amazing grace!

How sweet the sound!

That saved a wretch like me;

I once was lost, but now am found;

Was blind, but now I see.

’t Was grace that taught my heart to fear;

And grace my fears relieved;

How precious did that grace appear

The hour I first believed!

Kampen, voorjaar 2017

Hoofdstuk 1

Een terreinverkenning naar binnen en buiten

Het doel van deze studie is om het gesprek over de waarde van tolerantie in onze samenleving te stimuleren. Deze simpele mededeling zou ertoe kunnen leiden dat de deur meteen dichtgaat. Dat is geen wonder, want wie is nog warm te krijgen voor een leeg begrip?¹ Toch wil ik de drempel over. En dan allereerst graag in het ‘open huis’ van het publieke domein.

1.1 Inleiding

Deze studie toont aan dat er voldoende argumenten zijn die de noodzaak van dat gesprek binnen het publieke domein onderstrepen. Ik noem er nu ter illustratie twee. In de eerste plaats is het idee binnengeslopen dat tolerantie bestaat uit een bepaalde mate van onverschilligheid ten opzichte van elkaar. Dan zou een tolerante samenleving dus uitblinken in onverschilligheid ten opzichte van elkaar. Maar een laisser-faire-denken kan gemakkelijk verworden tot pure desinteresse. Geen wonder dat in dit licht de vraag klinkt of tolerantie wel een deugd is, en dat om meer dan één reden. Voor de een is die reden de verbinding tussen onverschilligheid en tolerantie, voor een ander klinkt tolerantie als een (ongeoorloofde) vorm van slapheid en toegeeflijkheid. Maar zijn deze verbindingen wel juist? Om holle retoriek te voorkomen is het daarom nodig eerst na te denken over de ‘vulling’ van tolerantie.

Nog om een andere reden moeten we een drempel over om in tolerantie iets nuttigs, noodzakelijks of zelfs iets moois te zien. Tolerantie is immers een conflictbegrip. Het heeft op het eerste gehoor al met waarheid te maken (je bent het ergens mee oneens) en met grenzen (wanneer je alles tolereert, is het begrip uitgehold). Paul Verhaege schrijft in zijn boek Identiteit over een ‘gezonde’ maatschappij – en dat is dat volgens hem niet die van de neoliberalen. Hij zoekt naar een goede balans tussen gelijkheid en verschil, gemeenschap en individualiteit, tussen verlangen naar geborgenheid bij een ander en het verlangen om autonoom en ongebonden te zijn.² Het zou weleens kunnen zijn dat een hernieuwde oefening in tolereren zou leiden tot deze balans. Vandaar de ondertitel van deze studie: tussen dwang (van buitenaf) en drang (van binnenuit) van individu en collectief. We zoeken naar een begaanbare weg vanuit de ‘paradox van tolerantie’.³

Behalve in het publieke domein, blijkt de noodzaak voor het gesprek over tolerantie ook ‘binnenshuis’ aanwezig te zijn. Een onderzoek naar wat gedurende bijna een eeuw SGP te berde is gebracht in partijorganen, laat zien dat ook in eigen kring tolerantie lang niet altijd als een deugd gezien wordt. Intuïtief lijkt daarbij vaak een relatie gelegd te worden tussen ‘tolerantie’, ‘verlichtingsdenken’ en ‘christendom zonder karakter’. Reden genoeg dus om ons nog eens te bezinnen op wat we moeten en mogen tolereren in de eenentwintigste eeuw. Het is onjuist om te veronderstellen dat de verlichting per definitie symbool staat voor de secularisatie van de moraal.⁴ Eveneens is het onjuist te veronderstellen dat we het aan de verlichting te danken hebben dat er sprake is van een tolerante samenleving.⁵ Op grond daarvan dienen we binnenshuis te waken voor suggesties als zou slechts de verlichte, liberale mens pleiten voor tolerantie. Dat zou naar binnen toe de indruk wekken dat tolerantie een onjuiste levenshouding is.

1.2 Terreinverkenning (1): welke gedachten treffen we aan binnen de SGP?

De opdracht van het Wetenschappelijk Instituut is niet gegeven omdat er in SGP-publicaties nog nooit over tolerantie geschreven is. Integendeel, wie zich in de geschiedenis van de partij verdiept of het archief in duikt, stuit op verrassende, inzichtgevende en ook veelzeggende uitspraken.⁶ Het zou voor zowel SGP’ers als ‘buitenstaanders’ leerzaam zijn hier kennis van te nemen. Ik geef eerst een citaat weer dat eruit springt, en schets vervolgens in deze introductie enkele opvallende lijnen per periode.

Gestrenge tucht betrekt zich veelal op een aantal uitgekozen geboden. Dat werkt een zeer ontolerante houding in de hand. De Wet verhardt, maakt harde mensen, óf vernedert en vertedert. Deze twee categorieën van mensen zijn gemakkelijk te onderscheiden. Van de Farizeeën lezen we, dat ze de uitwendige geboden uitermate punctueel naleefden. Het gebod van tienden geven dreven zij tot in het uiterste (…). Op een halve cent geliefden ze dood te blijven. Het zwaarste der wet echter lieten ze na, zei Christus. Te weten het oordeel, de barmhartigheid en het geloof. (…) Christus keurt de punctualiteit als zodanig niet af, maar Hij geeft te kennen dat de herkomst doorslaggevend is. Als de barmhartigheid jammer genoeg ontbreekt, is er volstrekt geen tolerantie te verwachten. Onverdraagzaam zijn mensen die nooit tot zichzelf gekomen zijn. Mensen die niet weten wat een verbroken hart is en wat een verslagen geest is.⁷

1.2.1 De periode 1918-1980

Een voorbeeld uit de vroege periode betreft ds. G.H. Kersten, die ageert tegen het instituut van leger- en vlootpredikanten vanwege het oecumenisch karakter ervan. Een gereformeerde en een moderne voorganger waren gezamenlijk opgetreden. Kersten ziet hier een bedenkelijke vorm van tolerantie in en stelt: ‘Elke tolerantie met modernen, en ik voeg er bij met Roomsen, moet door het examen der Gereformeerde belijdenis onherroepelijk worden afgewezen.’ Hij stelt deze tolerantie gelijk aan ‘de verbroedering van leugen en waarheid’. ⁸

Het valt op dat in de SGP-pers na de Tweede Wereldoorlog het woord tolerantie vaak gebezigd wordt in de context van ‘Rome’.⁹ Daarbij wordt bijvoorbeeld met een citaat verwezen naar de opvattingen in Spanje onder rooms-katholieken.¹⁰ Tot in 1967 wordt het woord tolerantie vrijwel altijd gebruikt in de context van Rome.

Een ander geval treffen we aan in 1968, als de SGP in de Staten van Zuid-Holland tegen de verhoging van subsidie aan Diergaarde Blijdorp stemt vanwege de openstelling op zondag: ‘Wij zijn er van overtuigd en wij hebben in verleden tijden daarvan blijk gegeven, dat wij voor overreding vatbaar zijn, voor zover dit niet in strijd is met de Heilige Schrift. Dan moeten wij onwrikbaar zijn en niet tot tolerantie bereid.’¹¹

En in datzelfde jaar betoogt ds. Abma dat het niet terecht is om het niet mee willen gaan met de wijziging van de Wet op de lijkbezorging een gebrek aan verdraagzaamheid te noemen. ‘Ik weet niet of tolerantie zich juist alleen en speciaal moet openbaren op dit terrein van wetgeving.’¹² Tolerantie wordt ervaren als een roep tot een lossere omgang met de SGP-principes. Naar aanleiding van de zogenoemde Damslapers en het optreden van de mariniers:

Wij zijn nimmer onduidelijk geweest, dat wij van de overheid verwachten, dat zij ons bewaart voor de chaos. Men heeft gezegd, dat de Eros gedijt in de chaos, maar ik dacht, dat juist het omgekeerde het geval was. Het is een wereldoude list om ondeugden als deugden te verkleden. Wie tolerantie prijst, kan in feite de toegeeflijkheid roemen.¹³

Onder de titel ‘De theorie is schoon’ wordt een betoog gehouden over tolerantie en vrijheid:

De uitnodiging om verdraagzaam [=tolerant, mjk] te wezen krijgt een fraai argument mee, namelijk dat de vrijheid van de ander de grens is van onze vrijheid (…). Wanneer gezegd wordt dat we niet zoveel vrijheid mogen opeisen, dat daardoor de vrijheid van een ander in het gedrang komt, zijn we onmiddellijk bereid om die eis als vanzelfsprekend te aanvaarden (…). De theorie is wondermooi. Alras bemerken velen, dat ze te snel in welwillende zin hebben gereageerd, want de marge tussen mijn vrijheid en die van mijn buurman is uiterst smal. We staan elkaar onmiddellijk op de tenen. ¹⁴

Deze korte verkenning, die een veelheid aan vergelijkbaar materiaal representeert, levert al enkele punten op die in het gesprek over tolerantie richtinggevend zullen blijken te zijn. Ze raken namelijk aan kwesties als: de verhouding tussen Schrift, belijdenis en tolerantie, die de vraag oproept naar waarheid en of openbaring een echte kennisbron is; de grenzen van tolerantie, waaronder – naast die van tolerantie en waarheid – die van tolerantie en vrijheid en liefde (hoofdstuk 3). En gaat tolerantie toch niet (te) vaak samen met onverschilligheid en gebrek aan een vurige geloofsovertuiging?¹⁵

Vanaf de jaren zeventig zien we het kopje ‘Tucht en tolerantie’ steeds vaker voorkomen. Het komt over als een nuancering van een al te absoluut gelijkstellen van tolerantie met slapheid. Er wordt een aantal belangwekkende waarnemingen gedaan wat betreft de verbinding tussen zwakte en tolerantie: ‘Als ik goed taxeer zal het hart van onze SGP-partijgangers en van onze lezers van ‘De Banier’ zich wellicht iets sterker aangetrokken voelen tot tuchtuitoefening dan tot het aan de dag leggen van verdraagzaamheid. Tolerantie wordt snel uitgelegd als teken van zwakheid en van slapheid van beginsel.’¹⁶

Na een verwijzing naar Gods lankmoedigheid (Romeinen 2 en 3) en de woorden van Jezus: ‘O, ongelovig en verkeerd geslacht, hoe lang zal Ik nog met ulieden zijn, hoe lang zal ik u nog verdragen?’ volgt:

Het is dus bij voorbaat aangetoond dat zij ongelijk hebben, die menen dat verdraagzaamheid een uiting is van zwakheid en slapzijn (…). Verdraagzaamheid vergt vaak de uiterste krachtsinspanning om niet wraak te oefenen of vergelding te bewerkstelligen. Wijs beleid dat zich oriënteert op de Godsregering vereist een haast niet te leren mengeling van gestrengheid en lankmoedigheid. Lankmoedigheid is in dit betoog een juist woord. Vaak vervangt het als het ware de verdraagzaamheid.¹⁷

Tolerantie vraagt dus juist het uiterste en is het tegendeel van slap zijn. Dat is eerder verbonden met meegaandheid. Tolerantie is anders. Het houdt juist niet in dat we alles goedkeuren. Tucht en tolerantie dienen daarom duidelijk onderscheiden te worden: ‘Tolerantie is feitelijk tucht, tolerantie is een modus – een wijze of manier – van de tucht, maar tucht is ten enenmale geen modus van de tolerantie. Tolerantie veronderstelt tucht en wanneer deze ontbreekt kan bezwaarlijk van tolerantie, hoogstens van een karikatuur ervan gesproken worden.’ ¹⁸

1.2.2. De periode 1980-2000

Een korte verkenning van de volgende decennia levert nog enkele waardevolle gesprekspunten op. In menig ‘Kort en bondig’ van de jaren tachtig wordt gerefereerd aan tolerantie en dan vaak als negatieve ontwikkeling die een grenzeloze vrijheid zou vergen. Over die grenzen – en het steeds driester overschrijden ervan waar het Gods geboden betreft – gaat het in diverse bijdragen.¹⁹

Een bespreking van de spanning tussen theocratie en tolerantie kon hierbij natuurlijk niet achterwege blijven. In 1988 wordt dit in het partijblad geduid in een ‘Kort en bondig’:

Wij hebben niet de minste behoefte inzake de gerezen controverse te jongleren met de 20e-eeuwse begrippen als theocratie en tolerantie, waarvan respectievelijk Datheen en Oranje de vertegenwoordigers zouden zijn geweest. Vanzelfsprekend rust op de overheid de roeping krachtens onze confessie de ware religie te bevorderen en het rijk van de antichrist te gronde te werpen. Deze roeping echter wordt niet alleen gelegitimeerd maar ook gereguleerd door Gods Woord: ‘Niet door kracht, noch door geweld, maar door Mijn Geest zal het geschieden’ (Zach. 4:6b).²⁰

Interessant is om hiernaast te zetten wat klonk in het blad In het Spoor, een uitgave van de Landelijke Stichting ter bevordering van de Staatkundig Gereformeerde beginselen. Naar aanleiding van het SGP-beginselprogramma art. 5 werd het volgende geschreven:

‘Uit wetgeving en bestuur verwijdere de overheid alles, wat de prediking van het Evangelie belemmert of krenkt.’ Niet de SGP vindt dit, maar Gods Woord eist dit en daarom staat het in het SGP-beginselprogram! Het gaat hier dus niet om menselijke onverdraagzaamheid, of tirannie, noch om zucht tot discrimineren, maar over het gezag van het Woord Gods.²¹

Onder dit deel van de SGP-achterban leeft grote angst dat tolerantie staat voor verdraagzaamheid ten koste van het vasthouden aan het Schriftgezag.

Binnen de SGP en het RD wordt ook meer dan eens een pleidooi gehouden voor verdraagzaamheid. Maar is dat pleidooi dan bedoeld ten gunste van hen die vast willen houden aan Schriftuurlijke beginselen of valt het accent op eenheid zonder dat daarbij de eis van de Schrift allereerst en allermeest geldt? Gelet op de hatelijkheden richting hen die vast willen houden aan de eis van de Schrift bij het pleidooi tot verdraagzaamheid is te vrezen dat het laatste wordt bedoeld.²²

Duidelijk is dat tolerantie begrensd dient te worden door gehoorzaamheid aan Gods geboden. Een vraag die opkomt uit het bronnenonderzoek is of een bepaalde manier van gehoorzamen de tolerantie ook juist niet onder druk heeft gezet en nog kan zetten. Tegelijk is er het begrip van een geestelijke benadering; we kunnen niet met geweld gehoorzaamheid aan Gods gebod afdwingen. Dit zal toch altijd een zeker geduld vereisen, wat nauw samenhangt met tolerantie.

Ook uit het laatste decennium van de vorige eeuw kunnen enkele aspecten gedestilleerd worden. Tolerantie wordt niet alleen als bedreiging of stolp ervaren; er is ook kritisch oog voor de beperkingen ervan. ‘Misschien is het faillissement van de tolerantie nog nooit zo duidelijk geweest als in het laatste decennium van de 20e eeuw.’²³

Bij de herziening van de Gemeentewet worden kanttekeningen gemaakt bij de fraaie volzinnen van de overheid over de eerbiediging van de vrijheid van het geestelijk en maatschappelijk leven. Vanuit de SGP ontstaat de bewustheid dat tolerantie niet alleen ten aanzien van haarzelf, maar ook van de samenleving in het geheel, bij seculiere politici niet in veilige handen is:

De SGP bracht naar voren dat in de stukken wordt gesproken van pluriformiteit en tolerantie als kenmerken van een rechtsstatelijke orde. De vraag mag worden gesteld op welke gronden de nationale overheid een bestuurlijk-juridische invulling aan die fundamentele begrippen meent te mogen geven, waarbij in feite – de afgelopen jaren hebben het bewezen – aan de lokale overheden neutraliteit, kleurloosheid en gelijkheid in levensbeschouwelijk opzicht, worden gedicteerd, betekent dit iets anders dan dat de nationale overheid richting lokale overheden één waarde boven alle andere waarden dominant heeft verklaard, namelijk dat levensbeschouwelijke identiteit geen bestuurlijk relevant gegeven is?²⁴

En bij een terugblik op de ontwikkelingen in de jaren tachtig:

De secularisatie en de ontkerkelijking zetten in de samenleving verankerde normen en waarden onder druk. De mens werd mondiger en minder afhankelijk van sociale kaders in bijvoorbeeld opvoeding meegekregen. Godsdienstige principes werden als achterhaald terzijde gesteld. Een knap mens die nog overtuigend wist duidelijk te maken dat iets toch niet kon of mocht. Geen bevoogding en betutteling meer. Tolerantie werd gepredikt, zij het dat ook wel weer gesproken moest worden van de intolerantie der toleranten. De verdraagzaamheid bleek wel erg eenzijdig naar links gericht.²⁵

Tijdens de bespreking van de Wet gelijke behandeling in 1993 wordt gewezen op het bereiken van het tegendeel van tolerantie:

Wanneer nu door middel van het mogelijk maken van groepsacties op het terrein van de gelijke behandeling de kans bestaat dat de ene maatschappelijke groepering de andere voor de rechter sleept, kan de overheid de ogen niet sluiten voor toenemende polarisatie en onverdraagzaamheid jegens elkaar (...). En de uiteindelijke vraag is natuurlijk of dit per saldo als een aanvaardbaar of als een onvermijdelijk gevolg van een wet, die op de waarborging van de maatschappelijke tolerantie gericht is, op de koop toe wordt genomen.²⁶

Wat wordt als wezenlijk gezien voor tolerantie? In ieder geval dient het verschil tussen gedogen en tolereren duidelijk te blijven:

Pas als de gedogende instantie in staat is om via een verbod en de handhaving daarvan afwijkingen in kwestie te verhinderen en ze om morele of prudentiële redenen toch toestaat, kan van tolerantie sprake zijn (...). Tolereren doet men als men iets wel zou kunnen verbieden en ook zulk een verbod zou kunnen handhaven, maar welbewust er van afziet om van die mogelijkheid gebruik te maken. Alleen door dit onderscheid scherp in het oog te houden, kunnen we de woordinflatie tegengaan waaraan ‘tolereren’ tegenwoordig in zo ernstige mate onderhevig is.²⁷

Door de jaren heen blijkt dat er steeds nadrukkelijk onderscheid is gemaakt tussen gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid. Begin 1993 verschijnt een tweetal artikelen waarin men zich afvraagt in hoeverre dit onderscheid houdbaar is, onder de titel ‘De SGP tussen gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid’.²⁸

Het probleem van de gewetensvrijheid roept blijvende spanning op. De bekende uitspraak ‘geen godsdienstvrijheid, wel gewetensvrijheid’ behoeft – helaas door de praktijk gedwongen – zeker een bepaalde nuancering nu we leven in een parlementaire democratie die gebonden is aan de grondwet, die, zoals gezegd, uitgaat van de gelijkheid van alle godsdienstige richtingen (...). Godsdienstvrijheid betekent niet alleen een vrijheid voor de binnenkamer (...). Daarom is het moeilijk of zo niet onmogelijk binnen het huidige grondwettelijke kader van een moslim te zeggen dat hij wel in zijn ‘geweten’ een moskee mag bouwen (...), maar niet de publiekelijke vrijheid daartoe heeft.

In een fundamenteel artikel van G. Holdijk, ‘SGP en mensenrechten anno 1995’, wordt gewezen op het feit dat de SGP het altijd opgenomen heeft voor het recht op vrijheid van geweten. ‘Er zijn geen absolute rechten van de mens. Er zijn daarentegen wel plichten. Begrenzingsmogelijkheden zijn noodzakelijk terwille van de gemeenschap en het geheel.’²⁹ Tolerantie van de overheid blijkt nog weleens selectief te zijn.³⁰ Allerlei uitwassen op zedelijk gebied laten zien ‘dat wij in de val gelopen zijn van onze eigen tolerantie’.³¹

Samenvattend zien we dat godsdienst in de hoofdstroom van het politieke denken irrelevant wordt verklaard voor het publieke samenleven. In dit klimaat klinkt het verwijt van intolerantie luider in de richting van de SGP, omdat zij vasthoudt aan een exclusief waarheidsbegrip. Tegelijk wordt binnen de SGP de vraag opgeworpen of het onderscheid ‘wel gewetensvrijheid, geen godsdienstvrijheid’ nog houdbaar is. Kijkend in de spiegel dient de SGP een geloofwaardig weerwoord te bieden aan de selectieve of beperkte tolerantie in een context van toenemende polarisatie.

1.2.3 De eenentwintigste eeuw

In het jaar van de eeuwwisseling wordt geconstateerd dat er in het kader van een pluralistische samenleving sprake is van een grens van tolerantie, namelijk van ‘de helft plus één’. ‘Elke aanspraak op exclusiviteit wordt van de hand gewezen.’³² In dat klimaat blijkt: ‘De christelijke boodschap dreigt in de Tweede Kamer af te ketsen op deze postmoderne, belangeloze nieuwsgierigheid van de jongeren of de neerbuigende tolerantie van de ouderen.’³³

Er blijkt iedere keer weer bezinning plaats te vinden op de inhoud van het begrip tolerantie. Het begrip tolerantie wordt vooral verbonden met ‘respect’ en ‘anderen het recht geven te leven volgens hun eigen opvattingen’. Dat is wat anders dan ‘gedogen’ of ‘permissiviteit’.³⁴ Ook aan het begin van onze eeuw blijken er rond het begrip tolerantie bepaalde spanningen te bestaan in de partij:

De befaamde spanning tussen theocratie en tolerantie die altijd inherent is aan het optreden van de partij lijkt in verhevigde mate weer terugkomen. Tragisch is dat die spanning zich ook binnen de partij openbaart. De twee vleugels die de SGP kent en vanouds terug te voeren zijn op contrarevolutionaire en antirevolutionaire accenten, zijn nog steeds springlevend in de partij.³⁵

Er klinken harde woorden in de paarse polder aan het adres van de christelijke partijen als het gaat over het debat rond euthanasie en homohuwelijk en dat tolerantie en verdraagzaamheid ‘zijn verheven tot nieuwe staatsgodsdienst’.³⁶ K. van der Zwaag heeft zich herhaalde malen op een principiële wijze bezonnen op tolerantie en de samenhang c.q. spanning met de theocratie:

Volgens de reformatorische staatsopvatting (zoals die ten grondslag ligt aan artikel 36) worden de grenzen van de tolerantie nadrukkelijk gehandhaafd maar tegelijkertijd [wordt] ook de tolerantie beoefend. Mensen worden getolereerd, omdat ze niet gedwongen worden tot het geloof, laat staan dat het geoorloofd is hen fysiek uit te roeien. Ik denk dat het een belangrijk aspect van christelijke tolerantie is dat je anderen in hun waarheidsbeleving verdraagt omdat het ten diepste God is Die schepselen verdraagt die zich niet aan Hem (willen) onderwerpen (…). Een krachtige verdediging van de waarheid en het beoefenen van tolerantie behoeven niet met elkaar te strijden. Tussen theocratie en tolerantie heerst wel een spanning maar geen tegenstrijdigheid. In dat laatste geval zou je slechts een van beide polen kunnen accepteren, met uitsluiting van de andere. Maar dat is onjuist: ze sluiten elkaar niet uit, maar ze maken het elkaar wel moeilijk.³⁷

Daarnaast is het ook mr. G. Holdijk geweest die – gevoed door het denken van de theoloog dr. A.A. van Ruler – binnen de SGP steeds gewezen heeft op de principiële doordenking van wat tolerantie is:

Christenen en dus ook staatkundig-gereformeerden oriënteren zich aan de openbaring van God in Zijn Woord en aan hetgeen in het verleden zijn waardevolheid en waardevastheid heeft bewezen (…). Werkt die benadering niet belastend en beknottend voor onze vrijheid en de tolerantie? Ons antwoord: Wanneer er iets is dat ons wil bewaren voor dictatuur en tirannie, dan wel de wet van God, met zijn opschrift, de herinnering aan de bevrijding uit de slavernij bovenaan (…). Vrijheid luistert naar de wetten, is nooit doel in zichzelf, maar middel tot verwezenlijking van ons mensen. Voor het weten en onderscheiden van goed en kwaad is de mens ten diepste aangewezen op de verhouding met God (het Verbond) en Zijn stem.³⁸