Van dezelfde auteur:

Foto Jozef

De herauten vieren feest

De luchtfietser en de bloemendief

De vergulde pil

De muze van het Moortgat

Saternacht

De portiekvrijer

Poolse tranen

Ooit

Het geheim van Audrey H.

Miriam Guensberg

Vrachtbrief

Roman

Op www.vrachtbrief-roman.com zijn de achtergronden van de roman te vinden, met name de muziekstukken uit de verschillende bekentenissen, technische gegevens van de betreffende oldtimers en vragen voor leesclubs.

© Miriam Guensberg 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagfoto: © Reinfried Marass

Auteursfoto: © Chris van Houts

Omslagontwerp en binnenwerk: Mulder van Meurs

NUR 301 roman

ISBN 978-94-6297-092-2

Dit boek is ook verkrijgbaar als eBook

Meer weten over deze auteur?

www.miriamguensberg.com

www.vrachtbrief-roman.com

www.uitgeverijdekring.nl

Voor mijn eigen Allard

Zoek het uit

Met terugwerkende kracht zou ik mijn wang tegen zijn wang willen leggen, heel even maar, om nabijheid te voelen. Dat zal niet meer gaan. Tony Kowalski – of moet ik Myron Kaminski zeggen? – is acht jaar geleden gestorven. Het heeft me heel wat jaren gekost om zijn ingesproken bekentenissen uit te werken. De oude Tony – ik hou het maar op die naam, omdat hij zich zo aan me voorstelde – wilde de fiscus te slim af zijn. ‘Ik stuur het op verjaring aan,’ bekende hij me destijds glunderend. Erfbelasting betalen vond hij verspilling. Tijdens zijn laatste levensjaar verdeelde hij zijn vermogen met de warme hand. Ik hielp hem daarbij. Gewapend met een ongebruikelijke vrachtbrief en een kostbare oldtimer op mijn autobrancard stuurde hij me op pad. Hij genoot van het verslag dat ik naderhand deed als ik zijn unicum bij een van zijn nazaten had afgeleverd.

Achteraf voel ik me wel schuldig. Op zijn verzoek kocht ik een dicteerapparaat en liet ik de oude man in zijn eentje zijn bekentenissen inspreken. Nu zou ik het anders aanpakken, ik zou hem veel vaker hebben opgezocht en zeker meer vragen hebben gesteld. Een paar weken terug reed ik toevallig langs de herenboerderij waar Tony zijn Nederlandse jaren heeft gesleten. Het vervallen pand was verworden tot een vastgoedpaleis. Waar eens ijle populieren met de wind bewogen, pronkten nu palmen en een dikke olijfboom. Méditerranée op de Brabantse klei. Zouden de stallen achter het woonhuis leegstaan, vroeg ik me af, en ik dacht met nostalgie aan Tony’s bijzondere collectie oldtimers.

Ongeveer een half jaar na zijn dood ontving ik van de notaris een doos met belangrijke documenten, die ik op Tony’s verzoek bestudeerd heb en uiteindelijk heb doorgespeeld naar de pers. Ook vond ik tussen de vergeelde papieren een foto van een onwaarschijnlijk knappe, jeugdige militair. Hij droeg een kruisje op de revers van zijn uniform. Het kiekje verdween in een la van mijn bureau, tot ik het bij toeval terugvond en ontdekte wat er op de achterkant geschreven stond: ‘Zoek het uit, Roza, en maak er een verhaal van, of een roman.’ De bewuste foto heb ik met een vergrootglas bestudeerd. In het gezicht van de militair herkende ik duidelijk de trekken van de oude Tony. Kuiltjes in zijn wangen en een vervaarlijke flikkering in zijn ogen. Ook op hoge leeftijd beschikte hij nog over een stout soort charme waar wij, vrouwen, bijna ondanks onszelf voor vallen.

Zo’n negen jaar terug heeft Tony zijn misstappen, intimiteiten en pijnlijke ontdekkingen ingesproken. De opnames van zijn fragmentarische levensverhaal en de kopieën van zijn handgeschreven vrachtbrieven zijn nog altijd in mijn bezit. Zelf heb ik destijds ook zo’n bijzondere brief mogen ontvangen.

Hierbij verkoop ik, Tony Kowalski, de Opel Blitz auto-ambulance uit 1959 aan Roza Renard. Het geld is reeds per bank ontvangen.

In gedachten zie ik Tony zijn vossenlachje lachen. Na zijn dood heeft hij me tot zijn chroniqueur gemaakt. Pas na zijn laatste bekentenis is het me duidelijk geworden waar ik zélf in zijn verhaal paste. ‘Zoek het uit,’ was zijn subtiele opdracht. Dat heb ik gedaan. Al zijn publicatiewensen heb ik na zijn dood uitgevoerd.

Ik dank je voor alles, Tony

Roza Renard

De Tatra 87

De eerste opdracht van Tony Kowalski

Maandag

Daar gaan we, lieve Roza, schrijven zonder pen. Alleen mijn stem en mijn hersens zullen het werk doen. Mijn einde nadert. Dat heeft niets tragisch. Zo anders was dat bij de jongens die ik in de oorlog heb moeten bijstaan. In die barre tijden heb ik wensdromen van koortsige lippen gelezen, angst en verlangen kluwden zich ineen. Ze schreeuwden om hun moeder, de helden, om de koestering van de borst. Ook mijn verhaal begint daar. Bij de koestering.

Zondagmiddag wilde ik je iets duidelijk maken, maar mijn woorden stokten. Toen ik me liet ontvallen dat ik al vele malen gestorven was, fronste je je wenkbrauwen. Er zijn spinnen, weet je, die onmiddellijk na de daad het loodje leggen. Dat doen wij mannen niet, en toch voelt het opperste genot wel als sterven aan. De Fransen noemen het niet voor niets La petite mort. Je vroeg me waarom ik je zo’n belachelijk hoog bedrag aanbood. Het antwoord is simpel. Ik ga dood en wil blijven voortbestaan en jij, Roza, zal mijn finale dirigeren. Niet met een baton maar met je spreekwoordelijke pen. En die, lieve kind, is me kapitalen waard. Bij het inspreken van mijn pieken en dalen zal ik proberen chronologisch te denken. Een duivelse klus. In mijn hersenpan spat de tijd uiteen, is gisteren vandaag en twintig jaar geleden morgen. Dood en geboorte zwiepen heen en weer als taaie twijgen in een najaarsstorm.

Laat ik bij het begin beginnen: op 11 november 1913 kwam ik als nummer elf ter wereld in Nowy Targ, een stadje in de Zuid-Poolse streek Podhale dat aan de voet van het Tatra-gebergte ligt. Mijn tweelingzusje, dat tien minuten na mij het levenslicht zag, heeft een paar seconden geademd. Toen liet ze haar kopje hangen. Binnen een uur lag ze achter de muur van het kerkhof tussen distels en papavers begraven bij de drie andere ongedoopte babylijkjes van de familie Kaminski. In ongewijde grond smeulend mensenverdriet. Het is net of ze nog steeds om hulp roept, dat kleine wezentje. Volgens de Leer zou ze gestorven zijn in staat van erfzonde en kan ze de hemel wel op haar babybuikje schrijven. En dan ik? Zondaar en afvallige…

Er zijn veel redenen waarom ik mijn geloof heb afgezworen. Ik ga daar nu geen boekje over opendoen. Later zal ik mijn profane wedergeboorte opbiechten aan dit listige dicteerapparaat dat je voor me hebt gekocht. De techniek zal mijn strapatsen aanhoren en jij, Roza, mag dat vervolgens vastleggen op papier. Vroeger was schrijven monnikenwerk, nu zit ik in mijn luie stoel voor de vuist weg herinneringen op te halen. Het rode lampje brandt, ik word door een technisch wonder gehoord en gedwongen het jongetje dat ik eens was te verzoenen met de hoogbejaarde dwaas die ik ben geworden. Als Tony Kowalski zal ik afscheid nemen van dit aardse bestaan, geboren ben ik als Myron Kaminski. Daartussendoor spint zich het verhaal van mijn dwalingen en passies. Wie ik echt ben? Nietzsche zei het al: ‘Ieder is zichzelf de verste.’

Gebiedende stemmen hebben me zo’n kleine eeuw terug met twee ikken opgezadeld: met Myron de brave en Myron de tierende. Beiden moesten het met hetzelfde piemeltje stellen en dezelfde knapensopraan, zuiverheden die misbruikt werden door onze volgevreten pater Mazur, die het koor van de Podhaalse Nachtegalen leidde. ‘Wat je niet doorvertelt, mijn zoon, bestaat niet.’

Maar het bestond wel! Als schaamte. En als vunzig gezelschap onder de lakens. Toch heb ik de leuze van die smiecht moeiteloos tot de mijne gemaakt. Beschouw dit inspreken daarom als een schreeuw, als een kreet om dat te laten horen wat in zwijgen is omgekomen. De mazurka van Mazur heb ik het ook weleens genoemd, wanneer ik door heimwee overvallen luisterde naar de vertolker van onze Poolse weemoed, Frederic Chopin. Hoe liefelijk melodieën ook mogen klinken, oerdriften slaan heimelijk de maat. Het is onze bron, onze oorsprong. Daarin moet ik Freud gelijk geven. Onderstromen bepalen wie we zijn.

Schrik niet van mijn toespelingen, ik wil niet moeilijk doen. Zeker niet nu jij erin hebt toegestemd mijn laatste wensen uit te voeren. Je geur hangt nog in de kamer, meisje, een heerlijk bouquet van jeugd en verwachting. Sinds je in mijn leven bent verschenen, kriebelt er lente onder mijn perkamenten huid. Er is veel waarover ik heb gezwegen en nog meer dat ik verzuimd heb weg te geven. Ik heb mijn geliefden schromelijk verwaarloosd en tekortgedaan. Dat wil ik rechtzetten. De bekentenissen die ik je zal dicteren, zijn een erfenis voor mijn nazaten en geen vrijbrief voor de hemel. Mijn warme hand is nog in staat te geven, misschien kan het de puinhopen gladstrijken die ik ooit heb aangericht.

Dinsdag

Ik dank het lot dat je een paar maanden geleden bij me aanbelde. ‘Roza,’ zei je, ‘mijn naam is Roza Renard!’ Ik wist natuurlijk allang dat je zo heette, want je moeder raakte niet over je uitgesproken. ‘Roza heeft haar master, Roza heeft geen werk maar ze schrijft al wel stukken voor de krant. Roza heeft in vier weken tijd haar vrachtwagenrijbewijs gehaald bij Jaap Speelziek. Ze wil reizen, ze wil de Gazelle-race in Marokko rijden, ze spaart voor een truck, een oldtimer wil ze, die rare meid.’

Een meisje naar mijn hart, dacht ik. Ik heb je moeder om een foto gesmeekt. Ik wilde weten hoe haar mooie, slimme, rare Roza mét oldtimer-liefde eruitzag. Maar je moeder bleef koppig nee schudden, net of ik in staat zou zijn een foto aan te randen. Je moeder kende maar een fractie van mijn geheimen, ze heeft dat minuscule deel geschiedenis mee in het graf genomen op de dag dat ze geschept werd door een dronken idioot. Gestorven in een ziekenhuisbed. De leegte die ze achterliet slokte me op. Maar recht om te rouwen had ik niet.

Maanden later stond jij in mijn kamer: stoer en frêle. Haar evenbeeld. Verliefd wordt een man van zesennegentig niet. Er gebeurde wel iets anders: jij gaf mij mijn palet terug. Of ik dapper genoeg zal zijn om mijn leven in te kleuren, weet ik niet. Geboren worden overkomt je, de ziel is nog zo onschuldig als een lammetje. Maar sterven… Hoe zal ik het zeggen? Het draagt alle bizarre ongerijmdheden van eenwording en afscheuring in zich. Van intimiteit en schaamte. Van macht en onmacht, van geloof en ongeloof.

Woensdag

De man die ik heb ingehuurd om alles in detail uit te zoeken, zal je uitgebreid informeren over waar en wanneer je mijn geschenken moet afleveren. Zijn naam is Peter van Molmen. Wat Peter doet, klopt, ik werk al jaren met hem en heb hem nog nooit op een fout kunnen betrappen. Je wilde een functieomschrijving. Dat is niet nodig, meisje. Ik betaal je vooruit. Wel krijg je een contract. Ik ken je wensen, maak je geen zorgen.

Je vroeg me: waarom een vrachtbrief? Ik heb dat laten uitzoeken door een notaris, lieve Roza. De keurige heer heeft me onlangs nog bezocht. Hij was niet zeker van zijn zaak, maar dat zijn juristen zelden, twijfel levert uurloon op. Ik heb het bezadigde heerschap een handje geholpen en erop aangedrongen dat hij creatief moest denken. Hoofdschuddend beaamde hij dat mijn plannen misschien haalbaar zouden kunnen zijn. Zijn fiat heb ik niet nodig. Ik heb jou. Geen wet kan een stervende man verbieden een waardevolle auto voor een schijntje aan een vreemde te verkopen. De fiscus spekken? Waarom zou ik? Mochten er problemen rijzen, dan is er een stichting die zal bijspringen. Ik voel me rijk en oppermachtig. Voor het eerst in mijn bestaan.

Donderdag

De eerste oldtimer met vrachtbrief zal je moeten afleveren in Debno, een deelgemeente van mijn geboortedorp Nowy Targ. Dat Layla Sadowski daar woont is puur toeval. Al heb ik het lot wel een handje geholpen. Na haar val uit de trapeze heeft Layla zich tussen de berken en de sparren in een houten schuur verschanst. Mijn parelgrijze, aerodynamische wonder, mijn Tatra 87, komt haar toe.

Hans Ledwinka, fabrikant en ontwerper van deze krachtpatser, heeft zich bij zijn naamgeving overduidelijk laten inspireren door het Tatra-gebergte dat Polen van Tsjechië scheidt. Ik kan helaas niet meer naar de stallen lopen waar mijn verzameling zich bevindt. Eerlijk gezegd weet ik niet hoeveel auto’s ik inmiddels bezit. Op een goed moment ben ik de tel kwijtgeraakt. Ik kocht maar raak. Liever schroot in mijn schuren dan kaviaar op mijn boterham. Na mijn dood zullen de handelaren als vliegen om de stront heen draaien. Maar dat is jouw zorg niet. Op mijn bureau liggen zeven technische beschrijvingen, gewijd aan de zeven topstukken die ik zal nalaten aan mijn nazaten. Dat, lieve Roza, is wel jouw zorg.

Toen ik nog priester was, ben ik op een dag een dorpsgarage binnengelopen waar ik de bewuste Tatra 87 zag staan. Zij zou mijn eerste bezit worden. Een norse man in blauwe overall monsterde mijn soutane en vroeg me wat God met een auto van doen heeft. Ik antwoordde hem dat het christendom zich mede dankzij wielen heeft verbreid, maar zei ook dat ik zijn vraag nogal impertinent vond. Je vraagt een man met een trouwring om zijn vinger toch ook niet wat een auto met een vrouw te maken heeft? De brombeer keek me glazig aan, maar zijn vrouw schreeuwde vanachter uit de zaak: ‘Nogal wiedes: schoonheid.’

Ik moet toegeven dat mijn Tatra met haar drie koplampen en een heuse vin op haar gestroomlijnde achtersteven een opvallend mooi exemplaar is. Ik heb haar altijd mijn meermin genoemd, mijn lokkende sirene. Net als de mythologische verleidsters die met hun gezang passanten de dood in dreven, had mijn gestroomlijnde Tatra moorddadige talenten. In de Tweede Wereldoorlog prezen de geallieerden haar zelfs als een geheim wapen. Ze was door haar bijzondere bouw en achterin geplaatste luchtgekoelde V8-motor ongekend pittig én hondsmoeilijk te besturen. Nogal wat nazi-officieren die op haar racekwaliteiten kickten, beschikten niet over de juiste rijtechniek. Ze vlogen uit de bocht en knalden zo in hun Tsjechische bolide tegen een boom of een ander obstakel. Geen Heil Hitler! maar Heil Petrus! Het verhaal gaat dat der Führer het gebruik van de Tatra uiteindelijk verboden heeft.

Geen auto die zoveel herinneringen bij me oproept als dit racewonder. Laat me eerst vertellen hoe ze uiteindelijk de mijne is geworden en mijn dwaze verzamelwoede van alles wat wielen heeft in gang heeft gezet. Ik was op doorreis naar Parijs, waar ik een schijnfunctie als pastoor vervulde. In die dagen bezat ik geen rooie cent, maar ik moest en zou het stuk schroot dat ik in de bewuste dorpsgarage had zien staan, hebben. Bijna wekelijks kwam er een oud dametje bij mij biechten. Nou ja, niet bij mij, ze sommeerde me bij haar thuis te komen. Het was een stramme lady die niet meer op haar knieën kon en dat ook niet wilde. Wat ze wel wilde was samen met mij borrelen en praten over een zonde die ze als twintigjarige had begaan. Opvallend vaak gebruikte ze het woord speels. ‘Ik heb mijn zestig jaar oudere man een speels duwtje gegeven waardoor hij van de trap is gevallen. Been gebroken, longembolie, een kort sterfbed, ik mis hem nog altijd!’ Het duwtje had haar geen windeieren gelegd, ze ademde geld in haar roze kasteel, waar ze me op kaviaar en meringues trakteerde. ‘Zal de Heer mij dat speelse duwtje vergeven?’

Waar de Heer al niet voor opdraait. Ik liet haar praten en dacht ondertussen aan de roestige Tatra in de dorpsgarage. ‘U kijkt zo filosofisch,’ zuchtte het dametje, ‘waar denkt u aan?’ Voor ik het wist had ik haar over mijn eerste kennismaking met een heel andere Tatra verteld. Het was een kostbare herinnering die alles met mijn vriend, buurjongen en eeuwige rivaal Tanek Schönflies te maken had.

In mijn jeugd was het armoe troef. Geld voor kleren was er niet en je lijf schoon houden was pure luxe. De zomers vielen wat dat betreft mee. Je kon pootjebaden in de beek, maar ’s winters gingen we om de veertien dagen in de tobbe die op de deel stond tussen de schijtende koeien. De oudsten eerst. De jongeren, ik dus, moesten het met lauw, bruin water stellen. Zo anders was dat bij mijn buurjongen Tanek. Waar hij naar lavendelzeep rook, stonk ik naar koeienstront. Zijn huid en haren glansden als rijp zomerfruit, terwijl mijn lichaam met een stoflaag was bedekt. Ik wilde mijn reine, joodse buurjongen zijn, wilde opgroeien als de enige zoon van twee trotse ouders. Ook verlangde ik hevig naar de pure grootmoederliefde van Gila Duranti, een Sophia Loren avant la lettre die bij de Schönfliesen in huis woonde en daar het huishouden bestierde. Haar fijne gelaatstrekken en volslanke gestalte brachten me als jongen in vervoering. Ze was een vrouw uit een andere wereld.

Mijn buurjongen liep maar wat graag hand in hand met zijn mooie oma, terwijl ik, schurftig schoffie, op veilige afstand achter hen aan slenterde. Ik haatte Taneks witte sokken, de keurig getrokken scheiding in zijn kastanjebruine lokken, zijn beste-van-de-klas stem. Geld voor behoorlijk schoeisel was er bij ons thuis niet. Ik liep op afdankertjes die de hele stoet Kaminski-broers ook al had gedragen. Toen ik op een dag Tanek met zijn suikerzoete stemmetje oma Gila Duranti hoorde bedanken voor zijn zoveelste paar nieuwe schoenen, brak er iets in me. In een opwelling kwakte ik twee verse hondendrollen in zijn nieuwe stappers, die gewoontegetrouw bij de buitendeur stonden te wachten op een poetsbeurt. Stink jij ook eens, dacht ik. Oma Gila liet het er niet bij zitten, zij nam subtiel wraak. Terwijl pater Mazur tijdens ons knapengezang ‘Zeig uns durch deine Passion’ het weer niet kon laten me stiekem te beroeren, sloop ze de kerk binnen en stopte een briefje in mijn jaszak. De precieze tekst is me ontschoten, maar het kwam erop neer dat er een schat te vinden zou zijn bij het zwarte hart. Opgewonden rende ik vanuit de kerk naar de bewuste plek in het bos waar wij jongens onze wilde fantasie uitleefden.

Een schat? Wat zou het wezen? Met verkrampte handen begon ik driftig te graven. Vrijwel meteen stuitte ik op Taneks schoenen badend in een stinkend mengsel van aarde en hondendrollen. De besmeurde envelop die het geheel flankeerde, scheurde ik bevend open en ik las: Lieve Myron, je naam betekent verzoening en geen poep. Als je echt begrijpt wat ik hiermee wil zeggen, als je snapt hoe je iets goed kan maken, dan mag jij met ons mee naar het badhuis. In de Tatra.

De volgende ochtend klopte ik met de schoongeboende schoenen van mijn buurjongen onder de arm bij de Schönfliesen aan. Oma Gila deed open. Ze omhelsde me en fluisterde in mijn oor dat ik mijn naam Myron eer aandeed en dat ik de volgende week mee naar het badhuis mocht in de enige, statige auto die Podhale rijk was: de Tatra.

Het werd een dag om nooit te vergeten. Tanek en ik hadden de prachtige auto van zijn vader mogen poetsen. Ik boende de spatborden en de koplampen en voelde me rijk. Toen ik naast oma Gila plaatsnam op de achterbank van de Tatra waande ik me een prins. Ik leunde net als mijn buurjongen tegen de mooie Gila aan, die pontificaal tussen ons inzat.

De reiniging in het badhuis was een openbaring. In ons nakie verbaasden mijn buurjongen en ik ons over de reusachtige pik van een oude man. Tanek noemde het een verdwaalde olifantenslurf, ik vouwde mijn handen en bad dat ik later niet zo’n ding in mijn broek zou moeten meezeulen en riep: Amen! We kregen de slappe lach, en werden vrienden. Dikke vrienden.

Die avond stapte ik rozig in het bed dat ik met mijn twee broers deelde. Onder de dekens schiep ik een eigen wereld, ik rook aan mijn gewassen jongenslijf en dacht: dat wil ik later! Schoon zijn, tegen alle Gila’s van de wereld aanleunen, praten met een goede vriend en rondrijden in een Tatra.

Vrijdag

Waar was ik gebleven? Ik weet het weer. Bij de Tatra 87 die ik in de Franse plattelandsgarage had zien staan én bij het schatrijke speelse-duw-dametje dat ik mijn materiële verlangens had bekend: ‘Had ik maar geld om de Tatra te kopen!’ Die verzuchting had de zondige hersens van de kasteelvrouw in werking gezet. Weken nadat ik haar mijn jeugdherinnering had verteld, riep ze me bij zich. Ze lag klein en bleekjes in een gigantisch ledikant, haar ogen glansden de wonderlijke glans van iemand die eindelijk met zichzelf in het reine is gekomen en vanuit hogere oorden het ik regeert. ‘Ik heb iets voor je,’ zei ze, ‘het heeft niets met een aflaat te maken, maar wel met mijn liefde voor een jongetje dat in zijn jeugd nogal wat heeft moeten ontberen. Ga maar in de rijtuigenstal kijken!’

Nietsvermoedend liep ik naar het overwoekerde bouwwerk en opende de hoge staldeuren. Daar stond zij roestig en wel met haar rugvin en drie koplampen te pronken: mijn meermin. Op haar neus lag een briefje. Auto verkocht aan Myron Kaminski! Een auto kopen zonder betalen bleek mogelijk. Vandaar, Roza, de Tatra en de gulle dame hebben me geïnspireerd…

Zaterdag

Al waren mijn buurjongen en ik vrienden, toch werd onze band pas echt gelijkwaardig toen ik op kosten van de kerk naar het seminarie mocht. Met de Commentarii de bello Gallico van Julius Caesar onder mijn arm voelde ik me gewichtiger, erbij horen zelfs. De Kerk betekende voor mij ontsnappen aan ongeletterdheid, aan grauwe armoede en aan mijn tirannieke vader, die mijn uitgewoonde moeder en mijn arme zuster behandelde of ze stukken vee waren.

Tanek verkeerde in de luxe positie dat hij geen godsdienst nodig had om zich te bevrijden van vulgariteiten. ‘Ik ben een vrijdenker,’ gaf hij geregeld met overslaande stem te kennen. Maar dan wel een vrijdenker die grootgebracht was met een zilveren paplepel, menora’s en met Jiddische parabels, smakelijk verteld door zijn onnavolgbare grootmama.

Op de dag dat oma Gila Duranti stierf – Tanek en ik waren amper zestien jaar oud – leek het wel of haar speelse en relativerende eigenschappen als bloesemblaadjes in mijn buurjongen neerdaalden. Zijn tred werd uitdagender, zijn lach aanstekelijker en zijn grappen diepzinniger. In de loop van mijn leven heb ik een filosofie ontwikkeld. Elk mens laat een deel van zichzelf in een ander achter, in die zin is er sprake van een doorgeefluik, van een eeuwig toeven op deze aarde. Zo betuig ik bijvoorbeeld nog altijd meeleven met de stem van oma Gila.

De joodse traditie schrijft voor dat de naaste familie van een gestorvene niet mag worden getroost zolang het ontzielde lichaam zich nog op aarde bevindt. Na de begrafenis sluiten de naasten zich zeven dagen af voor wereldse geneugten, al staat de deur van het betreffende huis wel open. Meeleven vangt pas aan gedurende de intensieve week van rouw, de Sjiwwe. Kleffe cake, handjes schudden en beleefde plichtplegingen zijn uit den boze, oprechte deelneming van de bezoekers is gewenst, en troost diep uit het hart. Ik bezocht mijn treurende buren dagelijks. Met mijn hand op Taneks schonkige schouder prevelde ik met de stem van oma Gila: ‘Ach ventje, toch!’

Tijdens de Sjiwwe ontdekte ik een groot geheim. Er was nog iemand die een hand op mijn buurjongens schouder legde en lieve woorden fluisterde. Als ik naar die iemand keek, stond mijn hart stil, terwijl de regio lager op hol sloeg. Honingkleurige krullen, een lelieblanke huid, ogen als poelen van het zuiverste water, een tengere maar toch volle gestalte…

Het meisje dat de naam van een rivier droeg, van de kolkende Wisla, wakkerde mijn gevoelens van jaloezie opnieuw aan, en ditmaal nog venijniger. Ooit zou mijn buurjongen met haar kunnen trouwen, terwijl ik gedoemd was tot het priesterschap. In alle openheid zou hij haar het hof kunnen maken, terwijl ik – net als pater Mazur – in het geniep aan mijn trekken zou moeten komen. Begrijp me goed, Roza, ik pleit mezelf niet vrij, en al die heilige friemelfrustraten evenmin, maar het celibaat is ondoenlijk voor iemand met een gezond hormonenstelsel. Je kunt een stromende rivier indammen, maar als de dam het begeeft, breekt de hel los.

Na de dood van oma Gila zagen mijn rouwende buurjongen en de begerenswaardige Wisla elkaar wekelijks. Als het even kon, bespiedde ik ze van achter de hoge sleedoornhaag die onze erven scheidde. Ik verbaasde me over het kuise stelletje dat over wereldvrede, zionisme en dat soort zaken sprak. Geen hand die uitschoot, geen steelse blik. Muisstil bespiedde ik ze met gespitste oren. Ik dagdroomde van Wisla’s borstjes, van haar rond getopte vingers waarmee ze een weerbarstige haarlok van haar voorhoofd streek, van haar oogopslag die zich met een prikkelende traagheid van binnen naar buiten richtte. Terwijl mijn fantasie met het klimmen van mijn adolescente jaren steeds wilder werd, werd de toekomst voor Tanek en Wisla steeds grimmiger.

Wisla’s vader, de rijke graanhandelaar Levine, en buurman Schönflies, eigenaar van een gigantisch vervoersbedrijf, verloren angstwekkend snel geld en aanzien in ons dorp. De beschimpingen die eeuwenlang pogroms hebben ingeluid, gonsden ook in de jaren dertig vervaarlijk in onze parochie waar pater Mazur de scepter zwaaide. Die dwaze, zichzelf reproducerende Jodenhaat die zich als een kankergezwel verspreidde, heb ik nooit begrepen, al papegaaide ik aanvankelijk wel mijn oudere broers na. Joden zijn onbetrouwbaar, ze pikken onze bezittingen in, ze hebben Jezus vermoord…

Maar die boosaardige riedels had ik subiet gestaakt op de dag dat oma Gila mij als tienjarig knaapje tegen zich aan had gedrukt en in mijn oren had gefluisterd dat niet God een ander mens vergeeft maar dat een mens zelf ruimhartig moet zijn. Mijn grote zus Maria had ook een duit in het zakje gedaan door fijntjes op te merken dat God het niet goed zou keuren als je andere mensen uitschold, want voor Hem zijn alle mensen gelijk. Voor een kind dat grootgebracht was met de biecht en de verantwoordelijkheid voor zijn daden van zich afpelde als een stinkend onderhemd, waren dat verrassend humane uitspraken die me aan het denken zetten. Vergiffenis bij de hemelpoort is niet te koop met goedkope spijtbetuigingen, was mijn conclusie.

Al had pater Mazur me geregeld in naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest van mijn dwalingen ontslagen, hij had me even zo vaak medeplichtig aan zijn zonden gemaakt door mijn hand op zijn steigerend paard te leggen terwijl hij ‘Amen’ hijgde. Ouder en autonomer geworden, zocht ik naar meer waarachtige uitspraken binnen mijn geloof en vond die bij Augustinus: De dood moet geen kwaad geacht worden, als hij het einde van een goed leven is.

Goed leven... Wat is dat? Revolte plegen tegen het opkomende antisemitisme dat zich steeds beestachtiger ontwikkelde? Dat paste zeker niet binnen de toenmalige ideologie van de Rooms-Katholieke Kerk. Me onttrekken aan mijn lustgevoelens? Onmogelijk. Mijn fixatie op Wisla koesterde ik als een van de zeven deugden. Het onstuimige verlangen dat zij in mij opriep, verhief ik schaamteloos tot een hemelse waarheid.