Marc van Oostendorp

U als

scheldwoord

en andere taalverschijnselen

De teksten in dit boek zijn in een iets andere vorm verschenen op www.neerlandistiek.nl en/of in het tijdschrift Onze Taal.

© 2018 Marc van Oostendorp

Alle rechten voorbehouden

Omslag en binnenwerk: © Mulder van Meurs

ISBN 978-94-6297-109-7

NUR 610: taal en cultuur

www.uitgeverijdekring.nl/u-als-scheldwoord

Dit boek is ook verkrijgbaar als eBook

Inleiding

Wat is het fijn om iedere ochtend op te staan om te horen en te zien hoe het de taal nu weer is vergaan! Miljoenen mensen spreken en schrijven het Nederlands, miljoenen mensen die de wereld allemaal anders bekijken en die constant iets over die wereld te melden hebben. Hoe goed je het Nederlands ook denkt te kennen, er valt steeds weer iets nieuws te ontdekken.

Het is niet gek dat de taal voortdurend verandert. Altijd als er iemand sterft én altijd als een kind zijn of haar eerste woordje spreekt, verandert er iets in de taal omdat ze net weer iets anders gebruikt wordt, omdat er net een ander stel hersenen aan te pas komt. En dus verandert de taal iedere dag vele keren, zij het steeds een klein beetje.

Er zijn mensen die dat erg vinden, maar het is niet erger of minder erg dan het feit dat de mensheid zich steeds vernieuwt. Het mooie is dat je het in de taal nog aardig kunt bijhouden. Dankzij boeken, kranten en internet kun je bovendien kennisnemen van veranderingen die de taal ver buiten je eigen kleine kring ondergaat. Je kunt als volwassene misschien niet precies op de hoogte zijn van de állerlaatste ontwikkelingen in de jongerentaal, maar je kunt er wel behoorlijk in de buurt blijven.

Daar valt altijd wat uit te leren: over hoe vernuftig de menselijke geest is, maar ook dat er nog spelonken in die geest verborgen zitten. Hoeveel mensen van elkaar verschillen en hoeveel ze toch ook op elkaar lijken. Hoe elke dag nieuwe woorden worden gevonden om oude dingen te zeggen, of oude woorden voor nieuwe dingen.

De taal is overal om je heen: zet je oren maar open. Waar we heen gaan? Dat kun je het beste aflezen aan de ontwikkelingen in de taal. Het geeft mij veel plezier om taalvernieuwingen te signaleren en om daarover na te denken, ik doe daar dagelijks verslag van in mijn blogs en vlogs. In dit boek heb ik met evenveel plezier de meest opvallende voor u op een rijtje gezet.

Yes! in het Nederlands

Nederlanders zeggen graag ja. Niet alleen om iets te bevestigen (‘Heb jij dat gedaan?’ ‘Ja’) of te aanvaarden (‘Je bent een idioot’, ‘Ja’), maar ook om het gesprek eindeloos op gang te houden. Ik tekende voor het tijdschrift Onze Taal eens een gesprek op uit het programma Boer zoekt vrouw, waarin drie mensen bijna alleen maar ja zeggen tegen elkaar, met een panorama aan emoties:

Vrouw 1: ‘Ja, dat... ja.’

Vrouw 2: ‘Ja, daarom... ja.’

Vrouw 1: ‘Ja, ja, ja, ja, ja.’

Vrouw 2: ‘Ja.’

Vrouw 1: ‘Je bent geen twintig meer, en geen zestien.’

Vrouw 2: ‘Ja.’

Boer: ‘Maar het gaat allemaal, ja, zo vlug.’

Vrouw 1: ‘Ja. Ja, nee, dat is verschrikkelijk.’

Boer: ‘Ja.’

Vrouw 1: ‘Ja.’

Vrouw 2: ‘Ja.’

Boer: ‘Zullen we maar eens naar die kant lopen?’

Vrouw 1: ‘Ja.’

Vrouw 2: ‘Ja... ja.’

Vrouw 1: ‘Ja.’

Er gebeurde van alles tussen de boer en de vrouwen. Je merkte dat de man in gedachten al voor vrouw 1 gekozen had en dat vrouw 2 dat ook al aanvoelde en de moed aan het verliezen was. Intussen werd vrouw 1 steeds zekerder van zichzelf. Het werd ook duidelijk dat de boer nog niet wist hoe hij het moest vertellen, ook al omdat vrouw 2 objectief gezien een betere keuze was. Dat werd allemaal tot uitdrukking gebracht in een dialoog die vooral bestond uit het woordje ja.

En het woord ja alleen is ons kennelijk niet genoeg, dus gelukkig hebben we ook nog ‘Yes!’ Toen de dichteres Radna Diels in 2017 een contract afsloot met haar uitgever, twitterde die bijvoorbeeld:

Yes! #RadnaDiels heeft getekend voor haar poëziedebuut: voorjaar 2018 te koop! Gefeliciteerd Radna! #poezie #dichter

Ik geloof dat dit nieuwe ‘Yes!’ alleen in bepaalde contexten gebruikt wordt in het Nederlands: veel minder bijvoorbeeld voor een simpele bevestiging:

• ‘Heb jij dat gedaan?’

• ‘Yes.’

Overwinning

Zo’n dialoogje klinkt vrijwel automatisch alsof de aangesprokene trots is op wat hij gedaan heeft, niet alsof hij dat schuldbewust toegeeft. Omgekeerd kun je je de tweet van de uitgever nauwelijks voorstellen met een Ja! in plaats van Yes! Het zou iets anders betekenen, minder modern en grootstedelijk klinken, maar vooral ook: minder als een overwinning.

Want dat is wat ‘Yes!’ geloof ik in het moderne Nederlands betekent: er is iets gebeurd dat je blij of trots maakt. Voor de gewone dagelijkse conversatie hebben we ja en karnemelk, voor bijzondere, feestelijke gelegenheden yes en rode wijn. Het is waarschijnlijk geen toeval dat de ‘Engelse’ vorm dan precies gebruikt wordt bij heftige emoties: een vreemde taal gebruiken creëert in eerste instantie een vorm van afstand, het is iets minder echt als je het niet in je moedertaal zegt. (Zoals je, elders op de ladder van emoties, ook liever shit en fuck zegt dan schijt en neuk.)

De Limburgse taaljournalist Gaston Dorren vertelde me dat hij in het Limburgs ook zoiets voelt: als je neutraal wilt bevestigen zeg je jao, voor enthousiasme gebruik je ja. Of yes, natuurlijk.

Finansjiering

De taal borrelt. Je komt als enkel individu oren en ogen tekort en daarom kun je als onderzoeker die geïnteresseerd is in de taal nu eigenlijk niet zonder Twitter, dat je berichten stuurt als:

@fonolog Volgens @pem50 is er een -j in opkomst in het woord financiering: finansjiering. Hij hoort hem veel. Zegt het jou iets?

Het zei mij niets, het was mij nooit eerder opgevallen, maar gelukkig zijn er andere twitteraars. En het gelukkigst van alles is dat de taalkundige Dirk Bakker op Twitter zit. Die had binnen de kortste keren enkele overtuigende voorbeelden van YouTube gehaald, zodat ik het ook kon horen. En het klopt. Vaak is de beklemtoonde klinker ook eerder een e dan een i: het is alsof de sprekers financiëring zeggen.

Wat is er aan de hand? Een ie kan vrij makkelijk samensmelten met een voorafgaande s, en wordt dan tot één klank, die we schrijven als sj (sosjaal). Die sj is een compromis tussen de s en de ie. De s maak je met het puntje van je tong vrij ver naar voren op het verhemelte, achter de tanden. De ie maak je door – óók met de voorkant van de tong – een vernauwing te maken, ook bij je verhemelte, maar iets meer naar achter. Voel maar: zeg een paar keer sie sie sie. Je tong maakt een beweginkje naar achteren.

De sj is nu een s die je maakt op de plaats van de ie: wanneer je sjie sjie sjie zegt, maak je niet meer zo’n grote beweging met je tong. Finansjiering is dus makkelijker te zeggen dan finansiering.

Tongacrobatiek

Maar waarom dan die e? Dirk Bakker veronderstelt dat het iets te maken heeft met financieel, maar ik denk dat ook een andere verklaring mogelijk is: in sjie zitten de klanken weer wat te veel op elkaar, en we vermijden die combinatie in het Nederlands dan ook: er is wel sjezen, sjouwen, sjaggerijnig, maar er zijn geen woorden die beginnen met sjie, behalve duidelijk als leenwoord herkenbare woorden als sjiiet. En dus verandert de ie een klein beetje in een ee: zelfde plaats in de mond, maar met de tong iets lager, de klank die het dichtst bij de oorspronkelijke klank ligt, en die dus met de kleinste tongacrobatiek het grootste verschil maakt.

Het zit vol

Een van de leuke kanten van migratie is dat de nieuwkomers van alles en nog wat opmerken over onze taal waar we zelf blind voor zijn geworden. Toen ik in het café zat met een leuke immigrante, vlak bij de ingang, kwamen er twee vrouwen binnen die even rondkeken en toen constateerden: ‘’t Zit vol!’

‘’t Zit vol!!’ herhaalde de immigrante vol ontzag. ‘Zit??’

Al die leestekens negerend, probeerde ik nog uit te leggen dat het een korte versie is van ‘’t Café zit vol mensen’, maar dat maakte de zaak er niet eenvoudiger op. Het café zit toch niet? Het zijn de mensen die zitten. Je kunt bijvoorbeeld ook zeggen ‘Het café staat vol mensen’: degenen die hun lichaamshouding veranderen tussen de ene zin en de andere zijn de aap-achtigen, niet de etablissementen. Syntactisch heeft echter de plaats waar een en ander zich afspeelt de houding overgenomen.

In de imposante Engelstalige grammatica Syntax of Dutch wordt er eigenlijk maar vrij summier ingegaan op deze constructie, hoewel hij vrij typisch voor het Nederlands is (probeer hem maar eens woord voor woord in enige andere taal te vertalen: It sits full?). De voorbeelden die de grammatica geeft hebben een met-bepaling:

• De hele tekst zit vol met fouten.

• De hele bank ligt vol met kleren.

• De tribune staat (helemaal) vol met supporters.

• De kamer hangt (helemaal) vol met slingers.

Ik geloof dat de grammatica ervan uitgaat dat die met verplicht is, maar ik vind die extra bepaling juist een beetje stijfjes, en heb al die zinnen liever zonder dat met: de tekst zit vol fouten en de bank ligt vol kleren. Hoe je ze vervolgens zou moeten ontleden, wordt dan een beetje onduidelijk. Voor mijn gevoel is ‘vol fouten’ een zinsdeel (‘Vol (met) fouten zit die tekst’ kun je best zeggen), maar dat verklaart nog niet hoe vol en fouten zich tot elkaar verhouden.

Wat in ieder geval wel duidelijk is: dat vol verplicht is. Zonder werkt het niet: ‘het hele café zit met mensen’ is een ondenkbare zin. Volgens de Syntax of Dutch is dit omdat vol uitdrukt dat het onderwerp wordt ‘beïnvloed’ door wat er in de met-bepaling staat: het café wordt als het ware bepaald door alle mensen die er zitten. Waarom dat expliciet moet worden gemaakt, is dan weer niet helemaal duidelijk.

Geheimzinnig

Je kunt de zinnen ook nog zo herschrijven dat het onderwerp (café, bank, tribune, kamer) een plaatsbepaling wordt. Er verschijnt dan het woordje het:

• Het zit vol mensen in dit café.

• Het ligt vol kleren op deze bank.

• Het staat helemaal vol met supporters op de tribune.

• Het hangt helemaal vol met slingers in de kamer.

Hier wordt de lichaamshouding dus overgenomen door het volkomen betekenisloze onderwerp het. (Volgens mij gaat in dit geval trouwens hele om de een of andere reden liever verloren: ik vind ‘het zit vol mensen in dit hele café’ raar. ‘Helemaal’ kan aan de andere kant wel blijven staan.)

De plaatsbepaling kan dan ook nog eens vervangen worden door hier of daar (‘Het zit hier/daar vol mensen’), en die plaatsbepaling kun je ook nog weglaten (‘Het zit vol met mensen’). Als laatste stapje kun je dan ook die mensen nog weglaten (iedereen die een café binnenstapt begrijpt dat de relevante volheid veroorzaakt wordt door tweebenigen). Dan krijg je de geheimzinnige zin ‘’t Zit vol’ die migranten in een staat van vervoering kan brengen, tenminste als ze iets van zinsbouw begrijpen.

Semantisch semantisch

Er zijn woorden waarvan de betekenis overeenkomt met de vorm: kort is een kort woord, français een Frans woord en meerlettergrepig een woord met meer dan één lettergreep. Zo zijn er ook woorden die zichzelf tegenspreken, zoals lang, französisch en eenlettergrepig.

Hoe zit het in dit verband met semantisch? Van oorsprong betekent het: betrekking hebbend op betekenis (of op de wetenschappelijke studie van betekenis). Een semantische discussie gaat bijvoorbeeld over de vraag wat het woord iedereen precies beduidt, het semantische verschil tussen bank en bank is dat het eerste slaat op een zitmeubel en het tweede op een financieel instituut.

De betekenis van het woord semantisch in het algemeen spraakgebruik is aan het veranderen, zo blijkt onder andere uit deze alinea in een Voetnoot van Arnon Grunberg in de Volkskrant:

Dit zijn geen revolutionaire, maar semantische tijden. François Hollande verklaarde tijdens de campagne dat de banken zijn vijanden zijn. Van deze vijandschap zal weinig overblijven.

De mededeling ‘dit zijn betekenistijden’ raakt kant noch wal, en is ook duidelijk niet wat Grunberg bedoelt. Hij wil zeggen: dit zijn tijden waarin aan de betekenis van woorden gemorreld wordt. ‘Semantische tijden’ zijn tijden van betekenisverandering, en het woord ‘semantisch’ betekent dus niet langer ‘betrekking hebbend op de vaststaande betekenis’, maar ‘betrekking hebbend op betekenisverandering’.

Kijk, dat is pas een echte semantische kwestie.

Alstu

Doordat de taal voortdurend overal om ons heen borrelt, valt een nieuw verschijnsel soms pas op als het al een tijdje bestaat. Dat sommige mensen alstu zeggen als ze alstublieft bedoelen, daarvan was ik me al een tijdje bewust, maar sinds kort hoor ik het ineens overal om me heen. De jolige conducteur in de trein als hij mijn ov-kaart heeft gescand, de aardige vrouw die koffie afrekent in de kantine op mijn werk, de ambachtelijke bakker die op zaterdagochtend de bestelling op de toonbank legt: ik hoor het ze allemaal zeggen, en steeds op dezelfde, wat zangerige toon.

Van Dale meldt dat het woord als informele ‘verkorting van alstublieft’ in oktober 2006 is toegevoegd. Nu nemen woordenboekmakers nieuwe woorden pas op als ze al een aantal jaar in betrouwbare bronnen worden gebruikt, en zeker in 2006 waren dat nog uitsluitend schriftelijke. Dus moet alstu zeker sinds 2003 in kranten zijn verschenen. Tussen het moment dat mensen een woord mondeling gebruiken en het moment dat ze het ook opschrijven, zit ook nog een tijdje. Het woord zal dus ongeveer een jaar of twintig rondzingen in Nederland.

Verbaasd

Dat het een afkorting is van alstublieft lijkt me net zo duidelijk als dat alstublieft zélf een afkorting is van ‘als ’t u belieft’: kennelijk mag zo’n beleefdheidsformule niet al te veel moeite kosten. Van Dale ziet echter over het hoofd dat we er met die observatie alleen nog niet zijn. Het woordenboek geeft bij alstublieft namelijk twee hoofdbetekenissen: ‘als beleefde aandrang bij een verzoek’ (‘even geduld alstublieft’) en ‘als beleefdheidsformule bij het aanreiken resp. het aanvaarden van iets’ (‘alstublieft, hier is uw kopje’).

Volgens mij kun je alstu alleen in de tweede betekenis gebruiken, zeker op de zangerige toon die sommigen eraan geven. ‘Even geduld alstu’ heb ik nog nooit iemand horen zeggen, en als ik het zelf probeer, klinkt het raar. Dat geldt ook voor de ándere, minder frequente betekenissen. Ook als je verbaasd bent, kun je wel alstublieft! roepen, maar zeker geen alstu!

Dahag

Mogelijk is alstu ontstaan als antwoord op ‘dank u’: allebei twee lettergrepen, allebei met de klinkers a en u. Bij de ‘beleefde aandrang bij een verzoek’ klinkt geen ‘dank u’ en dus ligt de verkorting minder voor de hand.

Er is nog meer over te zeggen. In de voorbeelden die ik hierboven gaf, wordt alstu steeds gebruikt door een beroepsmatige dienstverlener: iemand die dezelfde kleine dienst – het scannen van een kaartje, het inschenken van koffie – verleent aan een lange rij mensen. Al die mensen zeggen ‘dank u’. Dan wordt de verleiding om alstublieft te zeggen wel heel groot.

Bovendien wordt dan de wat zangerige toon waarop mensen alstu zeggen begrijpelijker. Het zijn dezelfde tonen waarop mensen dahag of doehoeg zingen: de tonen van de afscheidsgroet. Want dat lijkt me de betekenis van alstu: ‘Ik reik u dit beleefd aan en ga meteen weer verder.’

Iets met vroeg en veren

‘Dit is een gevalletje aap-mouw,’ zei een collega gekscherend, want dat is de toon waarop zo’n zin in de regel gezegd wordt. Ik hoor het in ieder geval de laatste tijd best vaak, samenvattingen van spreekwoorden in twee zelfstandig naamwoorden en altijd op een licht ironische toon: allemaal gevalletjes ‘spijker-kop’, ‘zwaluw-lente’, ‘boer-kiespijn’ of ‘spijkers-laag water’.

Piepen

Het gaat geloof ik bijna altijd om zelfstandig naamwoorden, al bood de online-muziekdienst me onlangs een lijst met muziek voor in de ochtend aan met de slogan ‘Iets met vroeg en veren’ en vroeg is natuurlijk een bijvoeglijk naamwoord. Het werkt het best als die naamwoorden buiten het spreekwoord niet zo vaak in elkaars omgeving verkeren. Mensen praten nu eenmaal niet vaak over apenmouwen, maar ‘gevalletje zongen-piepen’ noch ‘gevalletje ouden-jongen’ roept onmiddellijk het beeld op van de almaar voortgaande continuïteit tussen de generaties die ‘zoals de ouden zongen, piepen de jongen’ wel in zich heeft.

Het is waar, je kunt het ook hebben over ‘iets met klok en klepel’, terwijl klepel juist heel vaak genoemd wordt in combinatie met klok; tegelijkertijd is klepel helaas zo’n zeldzaam woord dat het als het ware in zijn eentje al het hele spreekwoord tevoorschijn roept.

Pikanter

Sommige mensen denken in zo’n geval automatisch dat het komt doordat we tegenwoordig sneller zouden praten of doordat we op Twitter zo kort moeten zijn. Maar in taalzaken is die hang naar kortheid er vermoedelijk altijd geweest: een heleboel taalveranderingen bestaan uit het voortdurend slijten van woorden en zinnen.

Ik denk bovendien niet dat het degenen die ‘aap-mouw’ zeggen te doen is om de fractie van een seconde tijdwinst die het oplevert als je de rest van het gezegde niet uitspreekt. Ook op Twitter passen die paar extra lettertjes vaak nog wel, zeker als je gevalletje weglaat. Het verklaart ook de speelse toon niet die mensen meestal gebruiken als ze zoiets zeggen. Het maakt het gezegde net iets pikanter omdat de luisteraar een klein beetje meer werk moet doen. Het brengt het cliché tot leven.

Nu-komt-de-uit-de