Van dezelfde auteur verscheen:

Dans van de wederkeer (1996)

René den Ouden

De moederbanden

ROMAN

2019 © René den Ouden

Alle rechten voorbehouden

Omslag Mulder van Meurs

Met dank aan Wilbert van Gent

Auteursfoto Julian den Ouden

NUR 301: roman

ISBN 978-94-6297-111-0

www.uitgeverijdekring.nl/de-moederbanden

Dit boek is ook verkrijgbaar als eBook

Ter nagedachtenis van mijn moeder

Voor Jael

Proloog

Altijd wanneer het sneeuwt, gaat het druppelen in mijn geheugen. Zelden is de sneeuw zo vroeg gevallen als dit jaar. Langzaam wordt alles toegedekt onder een dik wit pak dat alle geluiden lijkt te absorberen, alsof met het vallen van de sneeuw een hoorbare stilte over de stad valt. De Amstel een gladde zwarte spiegel, de Magere Brug getooid met een snoer van lichtjes. Daarboven dwarrelende vlokken in de donkere avondlucht. De stad lijkt één grote sneeuwbol waar een onzichtbare hand flink aan geschud heeft.

Vandaag zou ze tachtig jaar geworden zijn. Nog elf dagen en dan is ze een jaar dood. Het schijnt vaak voor te komen dat mensen sterven in hun favoriete jaargetijde, alsof ze het voor het uitkiezen hebben. De winter was haar seizoen, december haar maand.

Voor het eerst ga ik weer eens naar een uitvoering van een opera. Meteen maar Don Giovanni, de lievelingsopera van mijn moeder. Het is tenslotte haar verjaardag. Ik ga alleen. Sommige dingen moet je alleen doen. Dan draag je vanzelf de nodige geheimen mee, grote en kleine. Hoewel, een geheim draag je niet. Was het maar te dragen, dan kon je het zo nu en dan naast je neerleggen. Niemand weet wat er werkelijk gebeurd is die decemberavond vorig jaar, toen ik in dat laatste uur alleen bij haar was.

Ruim op tijd kom ik aan bij de Stopera. Ik lever mijn jas in bij de garderobe en ga meteen de zaal in. Ik houd van de stilte van een concertzaal voor aanvang. De voelbare spanning van wat komen gaat, gepaard aan het langzaam vollopen van de zaal, het gezoem van fluisterende stemmen en ruisende rokken.

Ineens staat ze naast me. Ze glimlacht naar me, strijkt haar rok glad en gaat zitten. Haar glimlach moet ik nog op me in laten werken wanneer ik een flard van haar gesprek met de vrouw naast haar opvang. Het zijn maar een paar woorden die ik versta, de rest vervliegt in het gegons van stemmen en gestommel van mensen die hun plek zoeken. Het zijn vier woorden. Ze raken me.

‘Muziek kan levens redden.’

Ik probeer meer op te vangen van het gesprek, maar dat lukt amper. Pas wanneer de meeste mensen zitten en het weliswaar voller maar ook rustiger is geworden in de zaal, hoor ik opnieuw flarden van wat die andere vrouw tegen haar zegt.

‘Stilte in muziek is bij… iets anders dan…’

Ze buigt naar de vrouw toe. Stiekem buig ik een beetje mee, wat me nog een paar woorden oplevert: ‘… onderscheid… stilte… verstomming…’ Met het dimmen van de zaallichten, vlak voordat de eerste tonen klinken, daalt haar stem in volume en toonhoogte. Een laag register. Een echte alt.

Vanuit mijn ooghoek kijk ik naar haar. Ze draagt een zwarte rok en een rode blouse, tot de hals gesloten. Klassieke schoonheid. Donkere volle krullen boven een glasachtig gezicht. Heldere blauwe ogen, als saffieren ingelegd. Haar handen in haar schoot. Lange, slanke vingers, broos en krachtig tegelijk. De wijsvinger van haar rechterhand streelt de vingers van haar linkerhand. Ik kan mijn ogen er niet van afhouden, het heeft een hypnotiserende werking op mij en het roept direct een beeld op, alsof haar vinger mijn geheugen streelt.

Het is de avond van donderdag 10 februari 1966. Mijn moeder draagt mij op haar arm een ziekenhuiskamer binnen. Ik zie een vrouw in bed liggen. Ze ligt vrijwel geheel onder de dekens. Haar rechterhand ligt roerloos op het laken, alsof het een afgesneden lichaamsdeel is. Er zit een diepblauwe plek op de inwitte huid van de hand. Pas vele jaren later zal ik de gruwelijke betekenis kennen van dit beeld. Mijn moeder laat mij naar haar toe buigen, de vrouw kust mij op de wang. Koude lippen. De vingers van haar andere hand openen zich. Er liggen twee lichtblauwe schelpen in. Ik graai ernaar, maar de vrouw drukt de schelpen in de hand van mijn moeder.

Een uur later sterft de vrouw, mijn peettante.

Het meisje of de vrouw naast mij kan evengoed twintig als veertig zijn. Onmogelijk te schatten. De aderen op haar handen wijzen subtiel op een wat hogere leeftijd, maar in haar poppensnoet glanst de jeugdige schoonheid van een meisje. De woorden die ik daarnet van haar opving, blijven gonzen in mijn hoofd.

‘Muziek kan levens redden.’

Ik blijf kijken naar haar handen, de strelende vinger die elke vinger van de andere hand beroert; omlaag, omhoog, over het vingertopje en dan aan de binnenkant weer omlaag.

Als op het podium de bariton en de sopraan het beroemde liefdesduet tussen Don Giovanni en Zerlina inzetten, ben ik ineens weer terug in de verpleeghuiskamer.

Het is de avond van donderdag 16 december 2004. Mijn moeder zit in haar rolstoel, ik tegenover haar aan tafel. We luisteren voor de laatste keer naar haar lijflied op de moederbanden: Reich mir die Hand mein Leben, het vrolijke duet uit Don Giovanni dat ze in de kracht van haar leven zong met haar broer Peter. Ze gaapt. Ze pakt de slappe hand van haar verlamde arm vast, ze tilt die even omhoog. Haar scheve mond grijnslacht: ‘Daar zit niet veel Leben meer in.’

Een uur later gaat mijn moeder sterven.

Op het podium klinkt de uitvoering van de hedendaagse professionals. Ik luister naar de verschillen tussen deze uitvoering en de versie van mijn moeder en mijn oom, die ik ontelbare malen heb gehoord op de moederbanden. Uiteindelijk hoor ik alleen maar de stem van mijn moeder.

Ach soll ich wohl es wagen?

Mein Herz, o sag es mir!

Ich fühle froh dich schlagen

Und steh doch zitternd hier

Ik sluit mijn ogen. Op het scherm van mijn oogleden zie ik de roerloze hand van mijn moeder op tafel liggen, een uur voor haar dood. Daaroverheen glijdt het beeld van mijn tantes hand. Twee levenloze handen die bijna een eeuw familieleven omspannen. De eerste dode reikt de laatst levende de hand.

Na afloop van de voorstelling verlies ik het meisje met de zichzelf strelende handen uit het oog. Ik merk dat ik haar zoek. Bij de garderobe zie ik haar staan, midden in het gedrang. Ik kan haar in de drukte niet naderen, opnieuw verlies ik haar uit het oog. Als ik even later buiten kom, staat daar in eerste instantie alleen die andere vrouw – haar moeder, haar tante, haar vriendin?

De andere vrouw roept een naam en wenkt: ‘Liora. Hier.’ Ik kijk om en uit de mensenzee komt ze lachend tevoorschijn, en terwijl ze naar de vrouw loopt, knikt ze in het voorbijgaan nog even naar mij.

‘Sneeuw!’ roept ze bijna kinderlijk opgetogen. De vrouw lacht. Ze geven elkaar een arm en lopen de nacht in. Aan haar, denk ik, zou ik het hele verhaal willen vertellen. Het verhaal dat al vanaf mijn jongste jaren in mij sluimert en dat met het vinden van de moederbanden alleen maar raadselachtiger is geworden. Om te beginnen zou ik haar zeggen dat als muziek al levens kan redden, ook het omgekeerde waar kan zijn: muziek kan doodsverlangen voeden. Aan haar zou ik alles kunnen vertellen, waarom weet ik op dat moment niet.

Ik kijk haar na. Voorzichtig schuifelend door de sneeuw gaat ze gearmd met de andere vrouw de Blauwbrug op. Haar rechterhand zoekt steun aan de brugleuning. Ze draagt een rood mutsje waarop de vlokken blijven liggen. Vlak voordat ze in de sneeuwmist verdwijnt, weet ik ineens heel zeker dat ik haar weer wil ontmoeten.

Sneeuw, zeg ik in gedachten tegen haar, met sneeuw begint dit verhaal.

Het ongeluk

In het oorverdovend stille moment dat volgt op de klap, weigeren haar hersenen te registreren wat haar handen omklemmen en strelen tegelijk. Alsof haar vingers proberen te bevatten wat niet via haar ogen wil doordringen. Terwijl de vrieskou door verwrongen staal snijdt en de sneeuw de slachtoffers langzaam bedekt, hervat zij nauwelijks hoorbaar het lied dat ze zojuist nog samen zongen.

Bist du bei mir, geh’ ich mit Freuden

Haar stem zacht en licht als de vlokken op haar lippen.

Zum Sterben und zu meiner Ruh

Wat in haar schoot ligt krijgt geen vorm, mag geen vorm krijgen, laat staan een naam.

Zum Sterben und zu meiner Ruh

Niets gehoord. Niets gevoeld. Niets gezien. Niets gebeurd.

Om kwart over drie, op maandag 31 januari 1966, werd Anne Thijsen uit het autowrak gezaagd, terwijl de sneeuw, die naar later bleek weken zou aanhouden, onafgebroken bleef vallen. Haar twee vriendinnen waren op slag dood na de frontale aanrijding met een vrachtauto die de voorrangsweg van Uden naar Nijmegen had genegeerd en in volle vaart was doorgereden. In de ravage die de brandweerlieden aantroffen, was snel duidelijk dat Anne als enige nog in leven was. De zichtbare verwonding aan Anne was een blauwe plek op haar rechterhand. Verder was zij ogenschijnlijk ongeschonden. Maar ze sprak geen woord.

Ineens was het aardedonker toen Selina aan het eind van die middag in Schijndel, een dorp dat als de nauwe hals van een zandloper tussen de oude stad Den Bosch en de nieuwe stad Eindhoven lag, de brede houten trap van haar huis afdaalde. Het rinkelen van de telefoon in de hal klonk in deze plotseling ingetreden duisternis onheilspellend. Ze hoorde haar oude moeder roepen.

‘Lina!’

‘Ja, ja, ik kom.’

De treden van de trap kraakten onder Selina’s voetstappen. In dit huis, herbouwd op de grond van de voormalige ouderlijke woning die verwoest was door een zwaar bombardement in de Tweede Wereldoorlog, stond Selina aan het hoofd van haar grote gezin. Haar moeder, die slecht ter been was, woonde bij hen in. Dit huis aan het Plein 1944 was het dagelijkse toneel van tien opgroeiende kinderen die met vrienden en vriendinnen binnenvielen en door elkaar heen schreeuwden om aandacht in een kakofonie van stemmen. Dit huis bezat het vermogen om dat drukke leven te absorberen, doordat het door Gijsbert, de vader van de tien kinderen, geschraagd, betimmerd en beslagen was met eikenhouten lambriseringen, een houten vloer die met het getrappel van de voeten meedanste en zware houten balken aan het plafond die het kinderkabaal braken.

Opnieuw rinkelde de bakelieten telefoon. Lange halen galmden door de hal.

Selina nam de laatste trede met een sprongetje en klemde met haar hand de kraag van haar blouse dicht tegen de vrieskou die ineens vanuit de gang leek op te stijgen. De deurmat en een deel van de vloer, zag zij, waren bestoven door stuifsneeuw die de wind onder de deur door naar binnen had geblazen. Waar kwam deze weersomslag opeens vandaan? Begin van de middag, toen haar inwonende zusje Anne met haar vriendinnen naar Nijmegen vertrok, was er nog geen wolkje aan de lucht. Selina schuifelde naar de voordeur, wreef met de palm van haar hand de condens van het raampje en tuurde naar buiten. Een gitzwarte hemel lichtte glinsterend op door de ontelbare sneeuwvlokken die ertegen afstaken. Het leek alsof het sterren regende.

Weer klonk een lange haal van de telefoon, gevolgd door de stem van haar moeder.

‘Linaaaaa…’

Op straat, zag ze, lag de sneeuw op sommige plekken al een halve meter hoog: een woestijnlandschap van sneeuw, dat eindigde bij de gietijzeren fabriekspoort van Jansen de Wit, die eruitzag als een witbestoven wafel. Deze grootfabrikant van kousen en sokken, in de volksmond De Sok genoemd, met inmiddels een internationale afzetmarkt, had in de jaren twintig zijn zweetpoten aan de grond gezet in Schijndel. Een kolos van baksteen, hier en daar onderbroken door getraliede raampjes, als sleetse plekken in een sok die nodig gestopt moest worden. Deze fabriek, waar het halve dorp werkzaam was, lag schuin tegenover het ouderlijk huis van de Thijsens; het huis dat altijd het familiehuis was gebleven, het huis waar Selina’s broers en zussen met hun hele kinderschare en aanhang steeds weer naar terugkeerden.

‘Lina! Nondeju, pak die verrekte telefoon onderhand eens op!’

De stem van moeder Jaantje klonk nu dwingend. Ze draaide zich om en was in drie stappen bij de telefoon. Nadat ze de hoorn van de haak had genomen en het bericht in brokstukken had doorgekregen, was alles ineens anders. Nog voordat ze naar haar moeder in de woonkamer ging, draaide ze als vanzelf het telefoonnummer van de fabriek aan de overkant en vroeg met schorre stem naar haar broer Antoon.

Meteen na dat telefoontje van zijn oudste zus vertrok Antoon van de werkplaats. Normaal gesproken liep hij aan het eind van een werkdag zingend door de poort naar buiten, ‘de hel’ achter zich latend. Elke dag om vijf uur in de ochtend moest hij die hel binnengaan, waar de machines stampend en dreunend de maat sloegen van de dagelijkse arbeid. Breien en opsteken en opsteken en breien. Dag in, dag uit.

Inmiddels hadden die dagen zich tergend traag maar onvermijdelijk aaneengeregen tot ruim drie decennia. Heel even, aan het eind van de lagere school, droomde hij ervan dat hij misschien naar het gymnasium mocht. Antoon was de beste van de klas, maar hij stond op de laagste sport van de Schijndelse maatschappelijke ladder, waarvan de hogere sporten met het geld van kousen en het goud van Bolsius-kaarsvet bekleed waren. Omdat de wettelijke leerplicht bij dertien jaar ophield, was voor verdere scholing een flinke zak geld nodig. Voor één van de kinderen Thijsen was een gemeentelijke beurs beschikbaar, kregen de Thijsens van een ambtenaar te horen. Op een dag haalde de ambtenaar Antoon uit zijn droom door simpelweg te schrijven dat om onverklaarbare redenen de toegezegde gelden helaas niet beschikbaar waren.

En dus liep hij al dertig jaar door deze fabriekspoort en hoezeer hij deze kousen- en sokkenhel ook vervloekte, hij was vele malen liever rechtsomkeert weer naar binnen gelopen dan nu de straat te moeten oversteken naar het huis waar zijn zusje en moeder ontredderd op hem wachtten. De woorden van Selina door de telefoon gonsden in zijn hoofd. Met horten en stoten.

‘… ongeluk… Uden… Anna Deleider en Helena Krielaars dood… ons Anne nog in leven…’

Terwijl hij het plein overstak, kon hij door de hevige sneeuwval amper zien waar hij liep. Het sneeuwde zo hard dat zijn voetstappen vrijwel direct weer verdwenen onder de vallende vlokken. Toch meende hij door het sneeuwgordijn heen zijn zusje Margriet aan de overkant te zien staan. Antoon riep haar, maar ze hoorde hem niet. Hij zag nog net hoe ze wegsnelde en de andere kant opliep, weg van Selina’s huis.

Margriet kreeg het bericht op het moment dat ze al met haar jas aan klaarstond om naar de kerk te gaan, waar een huwelijksinzegening van twee jonge Schijndelaren op het program stond. Elke gelegenheid – rouw of trouw – greep ze stiekem aan om in de kerkbanken te kunnen knielen. Nu, terwijl ze de eerste stappen in de versgevallen sneeuw zette en naar evenwicht zocht, stond ze buiten even te aarzelen: rechtsaf lag op enkele meters lopen het huis van haar moeder en zus, waar ze nu zou moeten zijn. Linksaf was de weg naar de kerk. Ze sloeg linksaf. Ze wilde – nee, ze moest – direct na de onheilstijding gaan bidden met een ijver die aan waanzin grensde. Stijf van het langdurige knielen stiefelde ze tegen het einde van de kerkdienst voor de communie naar voren, waar de pastoor haar voor het altaar met de hostie in de hand geduldig opwachtte. Toen zij tegenover de pastoor stond, stak ze haar tong uit en hij legde er het lichaam van Christus op, dat zich direct tegen haar droge gehemelte vastzoog.

Terug in de bank probeerde ze voorzichtig met haar tong het heilig brood van haar gehemelte los te schrapen. Het lukte niet, sterker nog, hoe meer ze er met haar tong aankwam, hoe meer ze erover uitgleed en hoe hechter het stukje brood zich als een tweede huid vastzoog. O nee, geen denken aan dat zij haar tong met haar vinger een handje zou helpen. Het lichaam van Christus liet je op je tong leggen. Daar mocht je met je fikken niet aankomen.

Na de dienst liep zij gehaast over straat, met de ene hand haar jas dichthoudend, met de andere hand het evenwicht bewarend op de gladde stoep. Tegelijkertijd gleed ze onophoudelijk met het puntje van haar tong over het inmiddels spiegelglad geworden stukje heilig brood. Ze trippelde de hoek om bij café Hubert en merkte toen ineens hoe haar tong haakte achter een randje van de hostie. Ze had ’m, hij kwam los, goddank, maar in een moment van onoplettendheid gleed ze onderuit en viel ze recht voorover in de sneeuw. Met de val schoot de hostie los, en belandde vanuit haar geopende mond rechtstreeks in de sneeuw, waar het lichaam van Christus maagdelijk wit bleef liggen, omkranst door een glinsterende aureool van sneeuwkristallen. In een reflex ging haar hand ernaartoe, maar ze wist zich nog net op tijd te beheersen. Niet aanraken! Niet aanraken! Ze keek om zich heen in de hoop dat niemand haar zag, maar er was door het sneeuwgordijn geen hand voor ogen te zien. Ze boog voorover, opende haar mond en stak haar tong zo ver mogelijk uit naar de hostie, die zich echter slechts door het puntje van de tong liet beroeren. Geen schijn van kans dat het haar op deze manier zou lukken dat lichaam van Christus weer in haar mond te krijgen. Ze zakte nog verder voorover, waardoor ze onderhand languit gestrekt op de besneeuwde stoep lag. Nu probeerde ze het happend en likkend tegelijk, alsof ze een ijsje at. Maar de sneeuw smolt vrijwel direct door de warmte van haar adem, waardoor de hostie alleen maar verder van haar weggleed. Hoe zeer ze het ook probeerde, al wat in haar mond kwam was sneeuw dat water werd, dat de hostie meevoerde naar een stinkende smurrie daaronder. Toen ze zich oprichtte, zag ze kokhalzend hoe het lichaam van Christus in de smeltende sneeuw één werd met een hondendrol. Dit was haar straf! Dan had ze maar direct naar haar zus en haar oude moeder moeten gaan. Toorn Gods! Haar schuld. Toorn Gods. Haar schuld!

‘Godgeloeiend. Godnondeju. Stikt godverdomme gelijk de moord.’

Woorden van die strekking zullen die middag geklonken hebben, meermaals versterkt galmend door de gangen van de Stadsschouwburg in Amsterdam, waar Peter door de portier geroepen was omdat zijn oudste zus belde vanuit Brabant. Woorden die vloekend en tierend uit de baritonkeel klonken van de jongste broer van Anne, die sinds enkele jaren als eerste Brabander bij de Nederlandse Opera in Amsterdam zong. In die jaren verschenen af en toe lovende recensies over vier vocalisten uit één gezin, de Groep Thijsen, bestaande uit Peter, Jean, Mieneke en Anne. Hadden Mieneke de sopraan en Jean de tenor prachtige stemmen, het waren Peter en Anne die net dat beetje meer hadden om de Thijsens naar een ander niveau te tillen. Deze twee – de alt en de bariton – konden met hun talent niet alleen op vocaal acrobatische wijze de toonladders beklimmen, zij zouden deze familie van kousenbreiers en klompenmakers naar hogere regionen zingen. Voor deze twee lagen de grote podia in het verschiet, te beginnen in Amsterdam. Peter was Anne al voorgegaan en zij zou spoedig volgen. Anne en Peter zouden hun broers en zusjes moeten meevoeren, weg van het gestamp en gedreun van de breimachines.

‘’t Is godsgruwelijk waar,’ hoorde Peter Selina aan de andere kant van de lijn zeggen.

Een paar uur later trof hij op perron 1b van Amsterdam CS zijn jongste zusje Mieneke, die vlak bij Amsterdam woonde. Ooit had Mieneke als enige het gewaagd Schijndel te verlaten en de trein naar het westen te nemen. Een unicum voor een Thijsen, want ze waren zo honkvast en familieziek dat ze amper het dorp uit kwamen, laat staan buiten de provincie. Maar de trein gaf Mieneke het gevoel dat ze altijd weer terug kon keren naar die veilige plek, het huis van Selina aan het Plein 1944. Anders dan de grote oversteek die ze had overwogen met haar man Willem Oudejans, die na de oorlog met haar had willen emigreren naar Canada of Amerika. Trokken de Oudejansen na de oorlog vanuit Schijndel als goudzoekers de toekomst en de nieuwe wereld in, de Thijsens waren altijd onderweg naar vroeger en naar thuis. Mieneke was als compromis met Willem drie rivieren overgestoken om zich te vestigen in de Zaanstreek – de streek van Aafje Heynis, zangvriendin van haar zusje Anne – waar ze nu, vrijwel direct na het onheilstelefoontje werktuiglijk alle benodigdheden bij elkaar geraapt had. Met de tweeling in de kinderwagen en Carina aan haar hand was ze door Willem naar de trein gebracht. Vanuit Amsterdam vervolgde ze haar reis met Peter, die de hele verdere tocht vloekend alle duvels uit de hel trok en alle heiligen van hun sokkels schopte. Uren duurde de treinreis, terwijl het steeds harder ging sneeuwen.

Toen ze in Den Bosch het station uitkwamen, werden ze getroffen door het ontstellend mooie beeld van de besneeuwde waterspuwende drakenbek op het stationsplein. Vlak onder die draak stond De Lauwere hen op te wachten. Deze buurman van Selina, die als een van de weinigen in het dorp een auto had, werd altijd opgetrommeld om in tijden van nood de familieleden van waar dan ook op te halen. Na een uur rijden over vrijwel onbegaanbare wegen arriveerden ze op het Plein 1944. Het was doodstil op straat, alleen het zachte schurend wentelen van fietswielen door de sneeuw was hoorbaar. Peter en Mieneke keken beiden in de richting van waar een fietser slingerend naderde, met net genoeg vaart om niet te vallen. Ze bleven staan en zagen langzaam maar zeker hoe de fietser een gezicht kreeg.

‘Verrek toch, blonde Callas, dat is onze Jean, d’n Djoekboks,’ riep Peter. ‘Douw een cent in zijn kont en hij zingt.’

Halverwege die middag was Jean begonnen aan de fietstocht naar huis. Fluitend en zingend. Hij had een lange weg te gaan. Van Uden naar Schijndel was algauw twee uur fietsen. Niet dat hij ertegen opzag. Hij hield ervan te fietsen en hardop te zingen. De kilometers gleden met de liederen haast onmerkbaar voorbij. Het was plotseling gaan sneeuwen, maar dat deerde hem niet. Hij fietste er hoogstens wat langzamer door. Licht verzet waarmee hij glibberde over de vers besneeuwde weg. Als Jean zong, was de wereld licht. Ondraaglijk licht.

Allein, wieder allein

Einsam wie immer

Vor immer auch die Jugendzeit

Mit langer, langer Einsamkeit

Mein Herz ist schwer

Wanneer Jean zong, wanneer hij mocht zingen, dan kon de wereld om hem heen vergaan, hij merkte het niet. Zo merkte hij amper de chaos op het kruispunt dat hij moest oversteken. Slechts met een vlugge blik vanuit zijn ooghoek zag hij hoe een vrachtauto zich in een personenauto had geboord. Een blik die waarnam, niet opnam. Hij registreerde glas, ijzer, zwaailichten van politie, brandweer. Zingend fietste hij door.

Plotseling hield hij halt. Alsof er iets of iemand aan hem trok. Hij stapte van zijn fiets en keek om naar het kruispunt dat hij zojuist gepasseerd was. Hij zag nu voor het eerst echt de bedrijvigheid rond het ongeluk. Jean kwam dichterbij en kneep de ogen tot spleetjes… in het verwrongen staal dat werd gestreeld door blauwe vegen licht van de brandweerauto’s, waren gestalten zichtbaar als silhouetten. Toen hij tot op een meter of twee genaderd was, kon hij bij vlagen zien wat daar gevangen en bekneld lag of zat. Heel vaag ontwaarde hij de contouren van drie mensen: één voorin, twee achterin. En die twee achterin, zo leek het, lagen in een verstrengelde houding. De hand van de één streelde onophoudelijk iets dat in de schoot lag. Hij deed nog een paar passen dichterbij om het beter te kunnen zien. Precies op het moment dat hij het zag, trok een hand hem aan de schouder terug.

‘Meneer, ge hebt hier niks te zoeken.’

Een brandweerman dwong hem met zachte hand naar achteren, totdat hij weer op het fietspad stond.

Bijna vijf uur deed hij er vervolgens over om van dat kruispunt in Uden naar Schijndel te fietsen. Hij probeerde het lied op te pakken dat hij zo abrupt had afgebroken, maar het lukte hem niet de wijs te houden. Want door de hevige sneeuwval die hem steeds weer dwong tot stilstand, bleef de glimp die hij had opgevangen hem passeren en inhalen. Een beeld dat een nog gruwelijker waarheid bevatte, die hem pas duidelijk werd toen hij dodelijk vermoeid het Plein 1944 opdraaide en in het schijnsel van zijn koplamp verderop twee mensen ontwaarde, ergens ter hoogte van het huis van Selina. Een stem die hem vanuit de stilte tegemoet zong, klonk onmiskenbaar als de stem van zijn broer Peter. En terwijl hij langzaam dichterbij glibberde, zag hij naast zijn broer ook nog zijn zusje Mieneke staan.

‘Wat doen jullie hier?’

‘Och, Jean, dat weet je toch wel?’ zei Mieneke zacht.

Langzaam op adem komend van die helse fietstocht, kwam hij bij zijn positieven. En met wat zijn broer en zusje hem nu vertelden, zag hij ineens helder voor zich wat hij eerder bij dat autowrak zo moeilijk had kunnen ontwaren.

‘Mijn hemel, ik ben daar vanmiddag nog langsgefietst en...’

‘Wat bedoel je Djoekboks; heb jij iets gezien van dat ongeluk?’

‘Ja, maar zonder dat ik wist dat daar ons Anne en…’

‘Wat heb je gezien?’ vroeg Peter.

Jean schudde zijn hoofd en met het schudden leek het alsof ontelbare sneeuwvlokken als puzzelstukjes in elkaar vielen in een beeld dat zich nu, met terugwerkende kracht, gruwelijk aan hem opdrong.

Als hier, in de vroege avond van die laatste januaridag 1966, een foto was gemaakt van deze drie gestalten met een kinderwagen en een klein meisje ernaast, zou dat beeld van een verstilde Anton Pieck-achtige schoonheid zijn. Maar als ik nu, vele jaren later, naar die denkbeeldige foto kijk, nu ik weet wat toen nog ongewis was, dan zie ik drie mensen op een keerpunt in hun leven staan. Drie vocalisten van de illustere Groep Thijsen zoekend naar de vierde, die verdwenen is, de alt die op deze foto schrijnend zichtbaar niet in beeld is. Drie stemmen in één klap beroofd van het kloppend hart van het kwartet. Deze drie staan met gebogen hoofd dralend voor de deur van hun voormalig ouderlijk huis.

‘Kom,’ zei Mieneke huiverend, ‘eerst naar binnen, de kindjes krijgen het veel te koud hier.’

Die avond kwam ik, Antonie, als laatste binnen. In de armen van mijn moeder Mieneke; in de linkerarm zat ik, in de rechterarm mijn tweelingbroertje Francis, en voor ons uit liep mijn zusje Carina het huis in.

Natuurlijk kan ik mij niets letterlijk herinneren van de dag van het ongeluk. In die dagen bestond mijn wereld nog uit de drie-eenheid van fles, wieg en slaap. Maar als ik afga op hoe dit verhaal nadien eindeloos herhaald en verteld is door mijn moeder en mijn ooms en tantes, als ik goed geluisterd heb naar hoe in dat koor van stemmen ieder zijn of haar eigen toon en versie van het verhaal voerde, en als ik nu, vele jaren later, scherper zie hoe die volstrekt verschillende karakters uiteindelijk één hechte familiezieke kliek vormden, kan het niet anders dan zo gegaan zijn: dat direct na de onheilstijding van het ongeluk de Thijsens zich huiswaarts spoedden, waar hun oude moeder, geheel in het zwart gekleed en met dikke benen vol vocht, als versteend in haar stoel zat. Daaromheen moet het een stille omgang van voetstappen zijn geweest. Geschuifel over de houten vloer. Zacht geprevel van de gebeden van Margriet, het hoofdschuddend zuchten en herhalen van het ongeloof van de anderen, en daar bovenuit ongetwijfeld het onophoudelijke en hartgrondige vloeken van Peter.

De oudere kinderen van Selina slopen op hun tenen door het huis die avond, terwijl de peuters het leed op kniehoogte voorbij zagen trekken. Toen mijn moeder met ons bepakt en bezakt binnenkwam, met in haar kielzog de broers, trok oma Carina op schoot en zij slaakte daarbij slechts een hele diepe zucht van opluchting dat we er waren. Peter bleef aan één stuk door aan Jean vragen wat hij van het ongeluk gezien had bij dat kruispunt. Jean bleef zwijgend het hoofd schudden. In de hoek van de kamer zat Margriet te sibben: ‘Ik heb daarnet onze lieve heer verloren in de sneeuw.’

‘Dat is dan zijn verdiende loon na wat-ie vanmiddag heeft aangericht,’ zei Selina, die naar de keuken liep en daar Mieneke al, gewoontegetrouw, met trillende handen zag redderen met kopjes koffie en melk en suiker. Die handen, realiseerde Selina zich op dat moment meer dan ooit, hadden alles wat haar in het leven dierbaar was aangeraakt. Die handen hadden al haar tien kinderen ter wereld gebracht, en in de jaren daartussen nog eens het bloed van zes miskramen gestelpt. Selina kneep haar jongste zusje in de hand. De oudste en de jongste, beiden uit hetzelfde nuchtere hout gesneden, klemden hun lippen op elkaar en gingen door met koffieschenken. Verder werd er niet veel meer gezegd en was het wachten op Antoon, die direct nadat hij ’s middags bij Selina was aangekomen met de daar gearriveerde politieagenten was meegegaan naar het ziekenhuis in Veghel waar Anne naartoe gebracht was. En toen Antoon binnenkwam schurkte iedereen dicht op elkaar en luisterde naar zijn verslag, dat hij moeizaam had kunnen optekenen uit de spaarzame woorden die Anne losgelaten had. Dat het weer kraakhelder was. Een blauwe lucht, goed zicht op de weg. Pianiste Helena Krielaars reed. Achterin Anne en hartsvriendin Anna Deleider. Ze oefenden hun repertoire voor die middag. Zingend onderweg naar Nijmegen. Eerst Panis Angelicus. Het was gaan sneeuwen. ‘’t Engelenbrood’,’ had Helena vanachter het stuur gezegd. Ze hadden gelachen. Ze reden niet hard. Anna sloeg de maat, Anne zette een nieuw lied in: Bist du bei mir. Ineens een vrachtwagen. Koplampen. Hel licht. In volle vaart. Anna sloeg de maat. Anne riep nog: ‘Hij stopt niet, hij stopt niet!’

‘En toen?’

‘Heel kort gegil.’

‘En toen?’

‘Doodse stilte.’

‘En toen?’

‘Anne zegt amper iets. In shock. Ze zei wel dat ze direct voelde dat die twee dood waren.’

‘Wat voelde ze dan?’

Antoon schudde zijn hoofd dat Peter moest ophouden met vragen stellen. Als Peter naar iemand luisterde, dan was het naar Antoon, die meer nog dan een broer als een vader voor hem was.

‘Ons Anne leeft nog, Peerke, laten we ons daar maar aan vasthouden.’

Er volgden dagen van hoop en vrees. Dagen waarin wij, de tweeling, de zuigelingen van de familie en petekinderen van Anne, ongetwijfeld van schoot tot schoot gingen om in het snijdend verdriet vertroeteld te worden. Dagen waarin het onophoudelijk bleef sneeuwen, zo hardnekkig dat het leek alsof God, alsnog door schuld of schaamte bevangen, zijn zelfgeslagen wonden bleef poederen.

Op de tiende dag na het ongeluk nam mijn moeder Francis en mij mee naar het ziekenhuis. Het zou kunnen dat het verhaal me zo vaak verteld is dat ik er voor mezelf een beeld van heb gevormd dat met de jaren is gestold. Het zou ook kunnen dat ik het mij écht herinner. In ieder geval heb ik ooit dit beeld als mijn eerste herinnering verteld aan een geliefde die psychologie studeerde, toen zij mijn – in haar ogen – bizarre geheugen testte en tot de slotsom kwam dat ik ‘leed’ aan een eidetisch geheugen, wat zoveel betekent als dat ik herinneringen als beelden kan oproepen vanuit de diepste, onbewuste krochten van mijn geheugen.

Altijd wanneer het sneeuwt, gaat het druppelen in mijn geheugen. En altijd vallen er druppels op het oerbeeld van mijn vroegste herinnering: een vrouw in een bed in een ziekenhuiskamer, met een diepblauwe plek op de huid van haar ene hand en twee lichtblauwe schelpen in haar andere hand.

Van mijn moeder hoorde ik later dat ze bij het afscheid die avond had gezegd: ‘Hier, alvast twee Christoffelmedaillons. Ik geef de mennekes als ik weer thuiskom nog wel meer voor hun verjaardag.’

Eén uur na ons bezoek zeeg Anne Thijsen, getroffen door een embolie, dood neer boven de wc. Wellicht kon haar hart niet verdragen wat haar handen hadden gevoeld vlak na het ongeluk, in dat onbestemde moment waarin de zielen van haar vriendinnen met het neervallen van de sneeuw hun biezen hadden gepakt.

Eén uur na haar dood werden Francis en ik één jaar oud.

Donderdag sterfdag

Het is 09.00 uur.

Vandaag gaat mijn moeder sterven. Terwijl ik door de gangen van het verpleeghuis naar mijn moeders kamer loop, geeft die gedachte me op een of andere manier kracht. Er zit vreemd genoeg een bepaalde vitaliteit in. Niet de zwaarte van het aan de rand van een bed zitten wachten op de laatste ademtocht; de al koud aanvoelende hand vasthouden, het voorhoofd deppen, de lippen met een wattenstaafje bevochtigen, en dan het wanhopig aanmoedigen van de stervende – ‘ga maar, je mag gaan, ga maar’ – die op zijn of haar beurt zal denken: waar moet ik heen, zo slecht ter been? Het is goed zo, zoals we het bedacht hebben. Vandaag gaat mijn moeder sterven. En ik ben hier om tot het einde bij haar te zijn. Voor even voelt die gedachte vederlicht; alsof moeder voor de eerste keer naar de kleuterschool gaat en ik hier ben om haar weg te brengen.

Bij binnenkomst zit ze al in haar rolstoel op de vertrouwde plek tegenover de muur. Zittend in haar rolstoel aan tafel heeft ze twee jaar lang uitzicht gehad op deze muur waarvan ze ongetwijfeld elke groef kan uittekenen. Dat wil zeggen: de helft, want door haar hemianopsie – de halfzijdige blindheid, die ze cadeau heeft gekregen bij haar herseninfarct – ziet ze van alles de helft. Een halve klok, waardoor ze maar half ziet hoe laat het is. Een half bord, zodat ze mooi op gewicht blijft omdat ze altijd maar de helft van haar bord leegeet. En televisiekijken levert met deze handicap compleet nieuwe formats op. Of ze nu nog wel naar Goede Tijden, Slechte Tijden kon kijken, vroeg ik haar. Mijn moeder antwoordde: ‘Alleen de slechte tijden.’

Ze zit dus op haar vertrouwde plek naar de muur te kijken. En toch valt me direct op dat er iets anders is. Wat mij treft, is hoe ze daar zit. Het lijkt of haar lijf haar minder in de weg zit, nu ze weet dat ze er snel uit bevrijd zal worden. In haar ontspannen houding lijkt het alsof ze ineens als een jonge meid met haar benen over elkaar wat voor zich uit zit te kijken. Ze straalt sereniteit uit, de blik op iets gericht, naar iets in de verte of misschien wel heel dichtbij.

Tien dagen eerder, de dag na haar negenenzeventigste verjaardag, sprak mijn moeder het voor het eerst echt uit.

‘Ik wil eruit.’

Ze was net vanuit bed in de rolstoel getakeld.

‘Moet je naar de wc, mam?’

Met een snelle blik keek ik op haar plasschema op de badkamerdeur.

‘Plassen kan pas over een uurtje.’

Ze schudde haar hoofd.

‘Wil je uit je rolstoel, terug naar bed?’

Ze schudde haar hoofd en zuchtte diep: ‘Uit dit lamme lijf!’

‘Je bedoelt dat je dood wilt?’

‘Ja. Het is mooi geweest, ik wil uit dit lamme lijf.’

Het was niet de eerste keer dat ze erop zinspeelde. Al vlak na haar infarct, toen we nog enige hoop hadden op herstel met fysiotherapie, kwam ze er al mee. Op een middag zat ik met haar aan de vijver van de ziekenhuistuin. Zij zat in haar rolstoel, ik op een bankje ernaast. We zaten samen naar de kwakende eenden te kijken en gooiden ze zo nu en dan wat brood toe, dat mijn moeder op de voor haar onzichtbare helft van haar bord had laten liggen. Die eenden kwaakten een kleine, wat beschaamde herinnering in mij los. Ik moet een jaar of tien geweest zijn toen ik midden in de nacht wakker schrok van een hevig gesteun en gekreun. Ik bleef roerloos liggen luisteren. Het kwam van binnen uit ons huis, uit mijn ouders’ slaapkamer of uit die van mijn zusje. Na enige tijd werd het geluid minder en verdween het. De volgende ochtend vroeg ik er mijn moeder naar. Ze kreeg een rood hoofd en zei direct dat het eenden waren die in de steeg stonden te kwaken. Ik zei nog dat het vreemd was dat er eenden in onze steeg stonden, aangezien wij aan een drukke dorpsstraat in een industriegebied woonden waar de natuur ver te zoeken was. Mijn moeder bleef erbij dat het eenden waren. Ze zoog haar lippen naar binnen, wat voor mij een teken was: discussie gesloten.

We zaten dus aan de vijver in die ziekenhuistuin naar die eenden te kijken, toen mijn moeder ineens zei: ‘Waarom heb je me niet dood laten gaan?’

Ik keek haar niet-begrijpend aan.

‘Ik heb je niet dood kunnen laten gaan, mam, want je hebt jezelf weer opgericht.’

‘Dat is ook zo,’ zei ze berustend.