Van Mart Smeets zijn eerder verschenen:

Rugnummers en ingevette benen

Stoempen, snot en sterven

Net echte mensen

Kopmannen en waterdragers

Het Dream Team

Behoorlijk getikt

Door naar de volgende ronde

Stukken beter

Overleven

Hoezo bezeten?

Opgeruimd

De kopgroep

Veelbesproken

Een lange ontsnapping

Een brok in de keel

Ik was nooit in Nagano

Murfreesboro Blues

Prikkels

Oranje boven!

Netwerk

Kriebels

Dertig

Bruisend

100 mannen

Sterren

Spelen

Zomeravondvertellingen

Op koers

In Amerika

De Tour van ’80

Retro

Geel

Wereldtour

Helder

Vuur

Sportzomerdagboek

Het laatste geel

Passie

De afrekening

Top

De Lance-factor

Prettig verslaafd

Rond de 40

Dagboek van een sportgek

Gepakt

Niets is wat het lijkt

Commentator

Thuis in de Tour

Verhaal halen

For the record

Aan de meet

Nostalgie

Mijn Amerika

Afzien

Het spel

Mart Smeets

DE TOUR

VAN ’80

De legendarische ‘Nederlandse’

Ronde in verhalen en feiten

© Mart Smeets 2005, uitgebreide en geactualiseerde editie 2020

Alle rechten voorbehouden

Omslagfoto: van links naar rechts Johan van der Velde, Joop Zoetemelk en Raymond Martin, 1980 © Cor Vos

Omslagontwerp: Studio Mulder van Meurs

nur 489 sportverhalen

isbn 978-94-6297-169-1

www.uitgeverijdekring.nl

www.martsmeets.nl

Joop

Spreek de naam langzaam en zacht uit, zodat de scherpe p wat afgezwakt wordt: Joop. Joop is een verbuiging van Joseph; geen heel erg stoere naam, maar er zit een vleugje brutaliteit in. Ook meisjes heten soms Joop of Jopie.

Ik ken nogal wat Jopen.

Joop van Zijl, de beste nieuwslezer die Nederland ooit bezat. Gebruikte geen autocue.

Joop Smits, de macho televisieomroeper van de vara in de jaren zestig en zeventig: zanger, presentator en charmeur.

Joop Korevaar, een van de weinige voetballers in de eredivisie (FC Den Haag) die Jehova-getuige was en daarvoor ook durfde uit te komen; had moeite om op zondag te spelen.

Joop Admiraal, acteur en lang de vaste liefde van Ramses Shaffy. Hij was jaloers en zag vaak kapers op de kust.

Joop den Uyl, van gereformeerde huize, gaf de PvdA sociaal smoel en had in de jaren zeventig als minister-president altijd twee antwoorden op een vraag klaar (‘Enerzijds… anderzijds…’). ‘Ome Joop’ was zuinig en stond bekend om zijn zeer slecht zittende pakken.

Joop van den Ende, een harde werker die met (rechten van) televisie en theatershows succesvol en rijk is geworden.

Joop van Tellingen, een societyfotograaf die vervelend amicaal tegen iedereen was en zijn vaak sluiks gemaakte foto’s verkocht aan ‘de bladen’.

Joop Oonk, een van de echtgenoten van Willeke Alberti. Hij zag er best aardig uit, speelde basgitaar en was artiestenmanager. Zijn sportschool ging in vlammen op.

Joop Braakhekke, een slimme, gillende BN’er die in zijn restaurant Le Garage heel bekend Nederland te eten gaf. Daar gezien te worden was belangrijker dan de kwaliteit van het voedsel.

Joop Doderer. Welke andere serieuze toneelrol deze acteur later ook speelde, hij bleef vooral bekend als Swiebertje.

Joop van Daele, de Feyenoorder die zijn bekendheid uitsluitend verwierf met één mazzelgoal – de winnende – in de wereldbekerwedstrijd in 1970 tegen Estudiantes de la Plata. Zijn brilletje sneuvelde onder de voeten van de Argentijnen.

Joop Atsma, cda-politicus en sportbestuurder, die wielrenners én BN’ers naar het criterium van zijn woonplaats Surhuisterveen liet komen. Hij was politiek gezien slim, zo zei men. cda-slim dus; niet mijn cup of tea.

Joop van Tijn, de journalist die als eerste Nederlander het woord ‘neuken’ angstig duidelijk op de tv uitsprak. Zelf een beruchte ridder met de blanke sabel, tot in de hoogste kringen.

Joop Alberda, de volleybalcoach die pregnant in beeld kwam toen zijn ploeg won, een van de belangrijkste sportromantici van ons land.

Joop de Knegt, van zeer herkenbare kro-liedjes zoals ‘High noon’ en ‘Ik sta op wacht’ in de vroege radiotijd van Dick de Vree.

Joop Tinkhof, een Haagse volleyballer met een Indonesische achtergrond, waar hij zelf grapjes over maakte.

Joop Munsterman, een (sport)bestuurder die als voorzitter FC Twente groot en beroemd wilde maken. Werd zalig verklaard in Enschede maar ging, als Icarus, iets te hoog vliegen en kwam ten val.

Joop Klepzeiker, een stripfiguur van striptekenaar Eric Schreurs. Die humor is niet aan mij besteed.

Joop Landré, oud-directeur van de tros, een vriendelijke bullebak met visie en oog voor de toekomst én voor jonge dames die langsliepen.

Joop Middelink, een zwaargewicht wielerploegleider die Fedor van Hertog op zijn balkon in Amsterdam liet slapen en de baas was van de olympische wielerploeg van 1968 waar die andere Joop in reed.

Joop Holthausen, journalist bij (o.a.) Het Parool, die aan één oor behoorlijk doof was en de waarheid dus ook slechts op één kant binnenkreeg. Fijne collega. Co-auteur van een dik Zoetemelkboek.

Joop Daalmeijer, omroeppief. Was reporter bij de vara, kwam bovendrijven en bleef in de Hilversumse rtv-top. Had ontegenzeggelijk geestige invallen.

Jopie Huisman, een Friese kunstenaar die prachtig minimalistisch werk afleverde. Ik heb ooit een authentiek schilderijtje van hem gehad.

Joop Odenthal, een vierkante voetballer die van edo naar Haarlem verkaste, waarna supportersrellen uitbraken in deze altijd zo vredige stad. Hij was honkbal- en voetbalinternational, die ook nog op de Olympische Spelen in Helsinki voetbalde.

Joop Captein, een profwielrenner met een leuke lach: succesvol als baansprinter en ook winnaar van de Ronde van Kortenhoef (!) in 1964. Volgens mijn vader was hij beter dan menigeen dacht.

Joop van der Reijden, politicus, zwemtrainer, innemer van grote Franse wijnen, een zeer gezellig mens. Belandde na zijn politieke carrière in de televisie- en de sportwereld en viel daar op door zijn klare kijk op zaken en zijn geweldige afkeer van vastgeroeste protocollen.

Joop Hiele, keeper van Feyenoord en reservekeeper bij Oranje, die na zijn loopbaan als doelman boven zijn eigen niveau uitsteeg in de trainerswereld.

Joop Glimmerveen, een merkwaardige en vooral enge vogel met extreemrechtse ideeën. Was eerst boekhouder bij de navo en werd partijleider van de Nederlandse Volks-Unie. Groette anderen met zijn rechterarm schuin omhoog.

Zwarte Joop, ondernemer op de Amsterdamse Wallen, toffe peer voor wie hem mocht, gajes voor zijn tegenstanders. Echte naam: Maurits de Vries. Ik had vroeger een krantenwijk en bezorgde hem de krant. Altijd een leuke fooi.

Joop Vernooy, collega op de redactie van de nos. Geestig tot in de vijfde macht. ‘Neutronenkorrels godverdomme,’ was zijn dagelijkse vaste groet aan mij. Nooit te beroerd iets voor een ander te doen.

Joop dus. Een oer-Hollandse, makkelijke voornaam. Kort en krachtig.

Dit boek gaat over de bekendste Joop die we in ons land ooit hadden. Een man die geen achternaam nodig had. Joop was voldoende. Zo kende iedereen hem, ook buiten onze landsgrenzen, waar men moeite had met zijn achternaam. Vooral in zijn tweede vaderland, Frankrijk. ‘Zottelemelkuh,’ maakten ze ervan. Ik hoorde ooit de Franse wielerspeaker Daniel Mangéas tevreden in zijn microfoon blazen: ‘Djzoppuh Zottlemekkuh’. Lachen.

Bernard Hinault noemde hem gewoon: ‘Djope’ en dat was nog acceptabel. Mooi rijmwoord. In de rest van Frankrijk spreken ze uit: Dzjooope, alsof het een ziekte is.

Wij Tour-volgers haalden onze schouders op: Joop was van ons. Zoetemelk, zo zei me eens een Belgische collega, was beter dan zure melk. Vlaamse humor.

Ik weet eigenlijk niet of hij dit grapje ooit zelf gehoord heeft en zo ja, hoe hij gereageerd heeft. Helemaal niet, waarschijnlijk.

Joop was geen snoever of grootspreker. Hij kwam uit het Zuid-Hollandse dorp Rijpwetering en daar zijn de mensen over het algemeen godsvruchtig en eerlijk en ze gebruiken weinig woorden om hun gevoelens te uiten. Ze werken er hard, gaan vroeg naar bed en houden over het algemeen van eenvoud.

Joop Zoetemelk heeft die eigenschappen in de overtreffende trap in zijn dna meegekregen. Daar is niets mis mee. Hij bezit eigenschappen die de moeite waard zijn op te noemen: stil, afwachtend, altijd op zijn qui vive, niet op de voorgrond tredend, zeer bescheiden, zuinig, koppig. Ook: bovengemiddeld wieler-intelligent, slim, berekenend en uitgekiend. Hij had een ingekapselde zelfverzekerdheid, steunend op het rotsvaste vertrouwen dat wat ooit was ook nog steeds is.

Dat zijn armspieren zo matig ontwikkeld waren dat hij zich niet kon optrekken aan een rekstok, kon ooit heel Nederland zien bij avro’s Sterrenslag. Wereldtelevisie, waar we voor thuis bleven en gniffelend om moesten lachen.

Joop is van ons en zijn palmares staat in ons geheugen gegrift. Tweemaal Nederlands kampioen op de weg, olympisch kampioen, wereldkampioen, Tour de France-winnaar, Vuelta-winnaar, hij zegevierde in zeker 214 koersen over de hele wereld. Tweemaal sportman van het jaar in Nederland, negen keer wielrenner van het jaar in eigen land, verliefd op de bij ons onbekende koers ‘Dwars door Lausanne’, die hij vijf van zijn zeven deelnames wist te winnen. Nederlands kampioen achter derny’s in Alkmaar, een baanonderdeel dus.

Hij nam ook officieel afscheid van zijn publiek tijdens een baanwedstrijd: de zesdaagse van Maastricht in 1987. Eerder had hij in Tilburg zijn laatste wegcriterium gereden en volgens zijn drie medekoplopers die avond weigerde hij het cadeautje om als eerste over de streep te mogen rijden. Hij werd vierde. ‘Dat was ook mijn plaats in die sprint,’ zei hij later.

Hendrik Gerardus Joseph Zoetemelk is op 3 december 1946 geboren in een Haags ziekenhuis. Over teksten waarin te lezen staat dat hij in Rijpwetering geboren is, zegt hij simpel: ‘D’as dan niet waar.’

Zoals er meer niet waar is in de vele berichten en verhalen over de man die al vijftig jaar in Frankrijk woont. Soms komt hij naar Nederland. Naar huis? Bedachtzaam zei hij me ooit: ‘Ik woon al zo lang in Frankrijk, wat denk je?’ Ik zei: ‘Ik denk Frankrijk.’ Hij knikte voorzichtig. ‘Maar als ik in de buurt van Rijpwetering kom, krijg ik wel een thuisgevoel… d’as toch logisch, of niet?’

Joop kon prachtig knikken (of zijn hoofd schudden) in vraaggesprekken zonder camera. Voor de radio dus. Dat gebeurde mij toen hij in 1974 de proloog van de Tour de France in Scheveningen won. Voor de nos moest ik even snel een gesprekje met de winnaar gaan halen. Ik wurmde me door de rijen mensen heen en liep met de microfoon in mijn hand op hem af.

Ik had hem één keer eerder ontmoet. In 1968, toen hij als lid van de Nederlandse ploeg (met René Pijnen, Jan Krekels en Fedor den Hertog) uit Mexico met goud naar huis kwam. Hollands glorie won voor de beroemde broers Pettersson uit Zweden, met ruim anderhalve minuut voorsprong. Ik sprak hem toen kort voor de avro-radio. Omdat ik er maar van uitging dat hij zich dat niet meer zou herinneren, stelde ik me snel voor. Hij hoorde mijn naam aan, gaf me een slap handje en zweeg verder. Wat die naam betreft: sindsdien is hij me vrijwel altijd ‘Mark’ blijven noemen.

De volgende dag raakte hij, op weg naar Rotterdam, de trui kwijt aan de Belg Willy Teirlinck. We hebben het over dat voorval nog weleens gehad. Dan legde Joop uit dat het erg leuk was om door eigen land in het geel te rijden, maar dat hij ook blij was die trui weer kwijt te zijn. Ik was nieuw in het wielerwereldje, dus hij legde me dat ook uit: ‘Je moet als klassementsrenner nooit in de eerste week van de Tour het geel willen dragen, dat zorgt alleen maar voor extra spanning. Sprinters en gelukzoekers willen die trui maar al te graag hebben, maar ik nooit. Veel te veel gedoe bij start en finish… zo’n trui kost je uren aan extra tijd met anderen, het kost je kracht en concentratie. Ik moest er niets van hebben.’

Een paar dagen later was er een volgende ontmoeting. Joop was de Belgische ex-melkboer Frans Verbeeck in Nancy te slim af geweest en won zijn tweede etappe en was daar zeer verheugd over. Toen ik hem voor de nos-radio wat vragen wilde stellen, had ik even het gevoel dat hij me niet herkende. Zijn antwoorden kwamen van diep. Hij wist dat Verbeeck ‘een rappe’ was, maar rappe renners zijn ook te kloppen, als je maar slim handelde. Toen ik vroeg ‘Hoe bedoel je slim?’ wachtte hij even en zei rustig: ‘Nou, gewoon slim.’ Ik zei: ‘En dat is?’ Joop keek me aan: ‘Dat is dus gewoon slim.’ Einde discussie.

Drie jaar later, na afloop van een klimtijdrit in de Alpen, stelde ik vragen voor de nos-tv. Ik reisde drie dagen met de karavaan mee, werkte twee dagen in Frankrijk, vloog naar Nederland, monteerde, sprak in en reisde weer terug naar la Douce France. Ik deed dat samen met een van de allerbeste cameramensen die Nederland ooit gehad heeft: Ben Tenniglo, alias ‘Ali B. Tegenwind’.

Ben en ik stonden goed op de finish opgesteld toen Joop uitgewoond binnenkwam. Hij oogde niet goed, had ook niet gewonnen en op mijn eerste vragen antwoordde hij licht geïrriteerd en in het Frans. Ik zei: ‘Joop, het mag in het Nederlands, wij zijn van de nos,’ en we begonnen opnieuw. Weer antwoordde hij in het Frans, weer stopte ik en vroeg hem ‘gewoon’ in het Nederlands te antwoorden. Hij keek me aan of ik volkomen knettergek was of van een andere planeet kwam. De derde poging lukte, maar met moeite. Later snapte ik dat als een renner zich geheel in het rood rijdt en kapot aankomt boven op een berg, hij de wereld niet meer zo duidelijk ziet. En omdat hij dagelijks voornamelijk Frans sprak (hij reed in een Franse ploeg, nietwaar?), deed hij dat nu ook, zelfs nu de vragen in het Nederlands waren. Ali B. Tegenwind en ik hebben het nog jaren over dat buitengewoon surrealistische moment in onze nos-loopbaan gehad.

Pas lang nadat de Tour verreden was, begreep ik dat Joop waarschijnlijk in deze etappe ‘positief’ had geplast en later ‘positief’ was bevonden. Of er een connectie was met dat Frans spreken, weet ik ook niet. Het was in elk geval uiterst curieus en ik zette het bij in mijn wielerkabinet van merkwaardige zaken.

Dat positief bevonden worden, leverde hem een tijdstraf van tien minuten op en een boete van iets van 1250 Zwitserse francs. Niets geen uitsluiting, geen galg of een zwaarbeladen ethische discussie op de televisie, geen schreeuwende krantenkoppen of overspannen columnisten, maar meer een feitelijke verklaring: Zoetemelk was positief. De gevonden stof heette pemoline. Later las ik dat dit middel gegeven werd aan mensen met adhd. Joop adhd?

In dat jaar, 1977, eindigde hij op een flutterige achtste plaats in de Tour. Die tien minuten straf hielden hem ver van het podium. In ’78 en ’79 werd hij tweede, met de aantekening dat hij in ’79 weer tegen de lamp liep na het rijden van een heel goede Ronde van Frankrijk. Een ezel stoot zich in het gemeen heus weleens aan dezelfde steen, hoewel het nu een ander verboden product was. Tweemaal positief in drie jaar in ’s werelds belangrijkste koers… dat leek me toen al geen zuivere koffie, maar Joop was bij het wielerpubliek in Nederland inmiddels heilig verklaard en iedereen die over die positieve plasjes van hem begon werd op de brandstapel gezet. Het was destijds De Neel, de man die me wielerbijles gaf, die kort en bondig stelde: ‘Hoe denk je twee maal in drie jaar bij de allerbesten mee te kunnen rijden? Puur naturel? Geloof je nog én in Sinterklaas én in de kerstman? Nou dan?’

Wederom ontkende Zoetemelk vurig, ook voor onze camera, maar diezelfde avond kwam er een simpele verklaring van het hoofdkwartier van de uci: Joop was positief bevonden op nortestosterone.

Hij bleef ontkennen. Hij wist van niets en zweeg verder, wat het officiële bericht van de uci ook was. Het Nederlandse wielerpubliek koos massaal zijn kant. Het leek erop dat men wilde zeggen: als Joop ons vertelt dat het niet waar is, dan is het ook niet waar. Wij, de brengers van het nieuws, werden doelwit van scheldpartijen, vernielingen aan onze auto’s in koers, en erger. De waarheid deed blijkbaar te veel pijn.

En wat Jean Nelissen, regisseur Martijn Lindenberg en de redactie van Studio Sport betreft: het was voor ons een buitengewoon leermoment. Een sporter die officieel ‘positief’ bevonden was, trok zich daar niets van aan, bleef ontkennen en werd bijna heilig verklaard. Ik weet na al die jaren nog steeds niet waarom Zoetemelk dit standpunt innam. Had iemand hem dat ingefluisterd? Of had hij het gewoon zelf bedacht?

Als ik hem later nog weleens vroeg over die Tour van ’79, gaf hij steevast dit antwoord: ‘Een van mijn beste rondes ooit.’ Gevolgd door een grote stilte.

Als ik dan vroeg waarom hij de expliciete laboratoriumuitslagen was blijven ontkennen, draaide hij zich om en zweeg verder. Dat lag achter hem, zei hij later weleens terloops. Hij was het soms ook weleens een beetje vergeten. Dat geloofde ik natuurlijk niet, en zo’n uitspraak kwam in dat speciale, uitdijende rariteitenkabinet.

De derde maal dat hij hing, was drie jaar na zijn Tourzege, in 1983. Er stond in die dagen ‘nandrolon’ achter zijn naam. Joop reageerde nog heftiger dan voorheen en schreef ontkennen nu ineens met hoofdletters. Er klopte geen barst van die controles, riep hij uit. Het werd gedaan door prutsers en incompetente mensen. En hij was slachtoffer.

Wat volgde was een merkwaardige stilte van de uci. Joop vertelde veel later, ergens in 2005 of zo, dat hij nooit meer iets van die zaak had vernomen na zijn heftige contra-aanval op de mensen die de controles in de Tour hadden uitgevoerd. Hij nam maar aan dat het dus een vergissing was geweest. Onze eigen navraag bij de uci leerde dat het voorval ‘nog steeds stond’. Op de vraag of en hoe hij dan gestraft was, kwam geen antwoord. Niemand op het Zwitserse hoofdkwartier wist daar nog iets van. Ook uci-baas Hein Verbruggen heb ik er nog eens naar gevraagd. Hij kon zich niet meer herinneren wat de strafmaat voor Joop was geweest, maar nam aan de vaste straf: tien minuten tijdstraf en 1250 Zwitserse francs boete. Hij wist nog wel dat Joop een taaie was als hij het niet met zijn straffen eens was. Verbruggen: ‘Hij zei dan gewoon tegen je “het is niet zo” en liep dan weg.’

Kon het zo zijn dat er helemaal geen straf was uitgesproken? Verbruggen: ‘Dat lijkt me voor 99 procent onmogelijk.’

En had Joop ooit het voordeel van de twijfel gekregen? Verbruggen lachte cynisch: ‘Dat gebeurde zeker niet, ben je gek?’

De felheid waarmee Verbruggen dat toen zei, deed me twijfelen. Wel wist ik dat de praeses, die in 2017 overleed, Zoetemelk als een groot renner benaderde en hem vol lof toesprak wanneer dat moest, maar in die jaren had Hollandse Hein de naam onkreukbaar en vooral straight forward te zijn. Ik kreeg nergens het bewijs dat zulks niet waar was.

Ook in de jaren nul, toen Joop te gast was in De Avondetappe, spraken we over zijn duurzaamheid. Zijn zestien deelnames in Frankrijk kwamen ter sprake, en ik wees hem vooral op de eerste twaalfmaal dat hij opgestapt was. ‘Wat is daar dan mee?’ vroeg hij, licht argwanend. Ik pakte een opschrijfboekje en toonde hem een volgeschreven pagina: ‘Je bent de eerste twaalfmaal dat je opstapte alle twaalfmaal in de top tien geëindigd.’

Joop keek naar het lijstje en zei: ‘Je kan ook zeggen dat ik twaalfmaal bij de beste acht ben geëindigd, als je die achtste plaats van 1977 accepteert, maar je kan ook zeggen dat ik twaalf keer bij de eerste vijf geëindigd ben.’ Het is waar: Joop kon bliksems goed rechtdoor redeneren, in zijn eigen voordeel.

Waarna hij me heel even streng aankeek en toen lang lachte.

Ik sloeg een blaadje om: ‘En weet je hoe dat met de ritten om de wereldtitel zat?’

Hij wist het niet helemaal precies, zei hij, en gokte: ‘Zesmaal bij de eerste tien… klopt dat?’

Ik schudde mijn hoofd: ‘Het is beter nog. Achtmaal bij de eerste tien. En je bent er vijftienmaal opgestapt en in je eerste jaar en in je laatste jaar werd je twee-en-vijftigste…’

‘Ik bleef dus mijn niveau houden,’ lachte hij zacht.

Ik vroeg hem waarom hij nooit in de Giro d’Italia was opgestapt.

‘Ik reed over het algemeen voor Franse ploegen en die rijden niet graag in Italië… dat lijkt me het beste antwoord. Eerlijk gezegd heb ik daar eigenlijk nooit over nagedacht…’

‘Waarom niet?’ vroeg ik.

Joop eindigde met een verbluffend statement: ‘Waarom zou je moeten nadenken over een feit dat je iets niet gedaan hebt?’

Dat Joop zijn gesprekken vaak simpel en kort hield, gaf hem waarschijnlijk zo’n hoge aaibaarheid bij zijn vele volgers. Ik ken werkelijk geen enkele collega die de pest aan hem had of hem iets slechts toedichtte. Er was ook niemand die Joops lange carrière in z’n geheel meemaakte. Ik kwam wel een heel eind, maar zijn drie eerste profjaren bij Flandria, begin jaren zeventig, was ik hoegenaamd niet bezig met wielrennen en was de Tour de France heel ver weg voor mij.

Ik vroeg hem daarnaar, die keer bij De Avondetappe. Wat wist hij nog over die eerste Tourstarts? Ik had de namen van zijn ploeggenoten van 1970, 1971 en 1972 bij het Belgische Mars-Flandria opgezocht en overgeschreven, want ik wilde Joop testen. Hij had de reputatie een ijzeren geheugen te hebben en veel namen en feiten van vroeger te kunnen reproduceren. Joop zelf zei dat dat wel meeviel, en dus besloot ik hem te vragen of hij nog wist wie in 1970 zijn ploeggenoten in La Grande Boucle waren geweest.

Eerst zag hij eruit alsof hij water zag branden. Toen begon hij schoorvoetend: ‘De broers De Vlaeminck… die waren niet voor een Ronde gebouwd… volgens mij reden ze beiden ook niet uit. Eddy Beugels reed mee, nuttige coureur, een jongen uit Limburg reed bij ons en Eric Leman en Jacques de Boever herinner ik me nog van naam… van die ronde weet ik niet zoveel meer, moet ik eerlijk zeggen.’

De ploeg van een jaar later dan?

‘Roger de Vlaeminck reed weer niet uit… zijn broer wel, maar daar had je niets aan, die fietste geheel voor zijn eigen… uhhh… Eric Leman won een etappe weet ik nog… en we hadden nog een Nederlander in de ploeg, Tino Tabak, die blonde… die kon heel hard rijden, maar niet tegen bergen op.’

Overigens vroeg ik ooit Tabak naar zijn herinneringen aan Joop. Die ‘blonde’ antwoordde: ‘Joop zei nooit wat en werd tweede. Hij gaf nooit bevelen of zo. Als de bergen kwamen, zagen we hem de hele dag niet meer… ja, ’s avonds aan tafel, maar hij was altijd als eerste klaar met eten en dan vertrok hij naar zijn kamer.’

Na veel aandringen en een beetje hulp wist Joop dat er nog een Luxemburger bij de ploeg reed: Eddy Schutz. Ook de naam van Willy Van Neste kwam er voorzichtig uit, maar andere namen… nee, dat lukte niet meer. Ja, wacht: ‘Reed Ward Janssens toen ook niet bij ons?’

Bingo. Zeven van de negen goed… een prestatie van jewelste, vond ik.

‘En hoe zat het met de ploeg van 1972, jouw derde Tour?’

Joop zuchtte. Boeide hem dit alles niet? Dat zou kunnen. Joop: ‘Hadden we toen geen andere naam?’

‘Klopt, jullie heetten toen Beaulieu-Flandria.’

Joop: ‘Er reden maar vier of vijf man bij ons uit, ik werd vijfde, meer zat er dat jaar niet in... Evert Dolman reed toen bij ons, hadden we niet veel aan… Van Neste koerste nog steeds en we hadden ineens twee Portugezen… ik heb ze nooit bij me in de buurt geweten. Ze stapten ergens af, zonder dat iemand iets van ze gezien had. Johan de Muynck, die in België een aanstormend talent heette te zijn, moest het nog leren geloof ik. Viel die ook niet uit?’ Ik knikte: ‘Al na vier dagen.’ Hij lachte: ‘De Muynck maakte het me in ’80 nog best even lastig, maar in ’73 was hij zeker niet de beste. Merckx zijn ploeg was dat jaar verreweg de sterkste… daar was niet tegenop te rijden. Ik werd dan wel vijfde, maar ik kwam niet in zijn buurt. Op hoeveel achterstand eindigde ik?’

Ik keek in mijn aantekeningen: ‘Op dik negentien minuten.’

Joop: ‘Kansloos dus… werd Gimondi niet tweede of misschien Poulidor?’

Ik knikte: ‘Gimondi.’

Joop knikte en liet het voor wat het was. We waren bijna veertig jaar verder in de geschiedenis, maar hij wist nog veel van die eerste drie Franse rondjes, die hij dus in Belgische dienst reed. Ik zei hem dat ik het knap vond dat hij zich nog zoveel kon herinneren.

Joop zuchtte: ‘Pffff.’

‘Heb je dat met alle koersen?’ vroeg ik.

Hij haalde zijn schouders op en blies nog zo’n speciaal Joop-zuchtje uit: ‘Pffff… ça va!’

Dat was voor die tijd een lang antwoord.

Ik heb Joop zien fietsen en Joop zien winnen en verliezen. Ik heb hem horen blazen en horen vertellen. Hoe ouder hij werd, des te beter hij ging vertellen. Net alsof hij ineens meer ruimte voor verhalen vond. Joop kon soms ook oergeestig uit de hoek komen.

Hoe vaak heb ik hem in al die jaren geïnterviewd? Een keer of twaalf, vijftien, als ik alleen de wat serieuzere, langere gesprekken tel.

Hij was daar trouwens niet zo goed in. Ik vroeg hem ooit, in de tuin bij De Neel, of hij zich niet senang voelde bij zulke interviews. Joop keek me fronsend aan en zei: ‘Se-wat?’ Ik liet de vraag vervliegen.

Maar er waren ook wel momenten dat hij even de tijd nam. Soms werden dat stereotype wielerbabbels waar hij zijn antwoorden beperkte tot een paar woorden per vraag, maar als hij er zin in had, kletste hij soms wel minuten aan één stuk. Je kon daar geen pijl op trekken.

Ik ondervroeg hem in het kort van Scheveningen 1973 tot en met Maastricht 1987. Ik trad buiten mijn oevers toen hij wereldkampioen in Italië werd (‘Achtendertig jaar en hij hééft ’m!’), ik had hem al jokkend voor me op een parkeerplaats van Motel Arnhem in 1979. In Châteauroux-les-Alpes, toen wij samen aan een vroeg ontbijt zaten en de gastvrouw van de bed and breakfast aan Joop vroeg of hij iets leuks in het gastenboek wilde schrijven, keek Joop mij hoopvol aan; hij sprak behoorlijk Frans, maar schrijven? Hij dacht flink na en pende wat woorden neer en liet ze me lezen. Het leek me een oorspronkelijke Jopiaanse tegeltjeswijsheid. Ik kan de tekst niet meer reproduceren, maar het woord ‘merci’ zat er in elk geval in. Hij had iets ontwapenends.

Ik trok ooit de registers open in ’s-Hertogenbosch, toen hij toegejuicht moest worden bij een zoveelste huldiging, en we dronken samen een glas in De Avondetappe.

‘Doen jullie dit iedere avond?’ vroeg hij geïnteresseerd. Natuurlijk zag hij het programma zelden of nooit.

Ik knikte: ‘Al een flink aantal jaren en het verveelt nooit.’

‘Hoe bedoel je?’ vroeg hij.

‘Het hangt helemaal van de gasten af,’ zei ik.

‘Merci,’ zei hij en lachte zijn tanden bloot.

Hij had eigenlijk een piepstem, hij blies en zuchtte en was kort van stof. Ik wist al vroeg dat ik met een fenomeen te maken had; een zwijger die hard kon fietsen en die een heel sportland in vuur en vlam kon zetten. Zijn ‘simpel zijn’ was een zeker onderwerp voor columnisten en andere mooischrijvers, en ook voor semi-lollige cabaretiers. Las hij ooit wat er over hem werd geschreven? vroeg ik hem.

Joop blies, zuchtte en schudde zijn hoofd. ‘Nee, ik lees geen Nederlandse kranten.’ Franse kranten dan wel? ‘Soms l’Équipe. Heel soms, eigenlijk.’

We vielen beiden stil.

Ik zag Joop de Tour van ’80 niet winnen. Op het moment dat Gerrie Knetemann Joops arm in de lucht stak (‘Zelf had ik dat nooit gedaan,’ zei Joop later) zat ik inmiddels in Moskou en gaf verslag bij de olympische wegwedstrijd, waar de klerenkast Sergej Soechoroetsjenkov solo aankwam. Die Rus was uit het vertrek weggereden, weer teruggehaald en na enige tijd maar weer solo weggesprongen. Van de eerste tien renners waren er zeven uit het Oostblok. De controles bleven uiteraard zonder aantekeningen.

Adrie van der Poel werd zevende op dik acht minuten, Jacques Hanegraaf tekende voor de vijftiende stek en Peter Winnen kwam moe in een klein peloton binnen en werd zesentwintigste. Op Jacques van Meer wachtten we toen niet meer, hij lag een vol kwartier achter en we hoefden vanuit Moskou niet al te veel beelden voor Studio Sport aan te leveren, want wielrennen draaide die dag vooral om Parijs. Daar deed Kees Jansma als een volleerde wielerjournalist de gesprekken vanaf de commentaarpositie. Daar kuste Dries van Agt Joop op de wang. Daar kwamen meer dan honderdtienduizend landgenoten op af. Sommigen, las ik later, zelfs op de brommer uit Brabant.

Ik vond het niet erg om die dag niet in Parijs te zijn, ik kende mijn werkschema al heel lang. Via de stem van Jean Nelissen hoorde ik het verslag uit Parijs in ons studiootje en was blij. Die avond in Moskou dronken we er een (of meer) op de zege van Joop. Roze champagne uit de Krim, betaald met zwart gewisselde dollars.

Dat is inmiddels zo’n veertig jaar geleden. How time flies, bedenk ik, terwijl veel beelden van die dagen me nog duidelijk voor de geest staan. Vooral het moment dat Jean en ik in die Tour van ’80 bij Peter Post langsgingen om te vragen of het waar was dat er in de eerste week zo verschrikkelijk gescholden was op Joop.

Post verwees die geruchten naar het rijk der wielerfabelen. Een dag later kregen we uit vele hoeken (renners en personeel) te horen hoe de andere mannen van Raleigh hun kopman met verwijten hadden overladen en hij volmondig een ‘klootzak’ genoemd werd. Maar Post bleef mooi weer spelen: niets aan de hand, Joop zat goed in zijn vel, de ploeg ging nog veel winnen.

Dat laatste was zeker waar. Lees het nawoord.

Later, na de eeuwwisseling, bij een Avondetappe, vroeg ik Joop wat hij zich nog van die scheldpartijen herinnerde. Hij antwoordde op zijn Joops: ‘Niet al te veel. Raas en Priem hè… Zij vonden dat ik oplettender moest koersen, dat weet ik nog wel. Maar ik wist hoe je een klassement in de Tour moest rijden en dat wisten zij weer niet. Vooral niet door in de eerste week constant voorin te zitten en gas te geven. Ik heb er toen niet veel tegen ingebracht, denk ik.’

‘Maar die andere mannen vertelden ons later dat jij op de steentjes steeds moest lossen en dat ze je dan weer kwamen ophalen.’

Joop keek me aan met een wat lege blik: ‘Daar staat me vaag iets van bij… Ik weet wel dat ik niet echt goed reed, maar dat hoefde de eerste week ook nog niet.’

Als ik Joop zou zijn, zou ik puffend zuchten.

Of zuchtend puffen.

Of gewoon zwijgen.

Of zwijgend gewoon zijn.

Als we elkaar later, zelfs heel veel later tegenkwamen, schudden we elkaar de hand en vroeg ik hoe het met hem ging. Gek, maar ik wist zijn antwoord al: ‘Ça va…’ en daar kwam dan vaak achteraan: ‘Jij ook oké?’

Dan knikte ik. En dat was dan een goed gesprekje geweest.

Er had op enig moment een grote verandering in zijn leven plaatsgevonden. Zijn vrouw was gestorven en Joop bleef alleen met zijn zoon en dochter achter in Meaux. Eerst leek hij te versomberen, maar na niet al te lange tijd troffen we gelukkig weer een andere Joop: hij had in Dany een nieuwe partner gevonden en straalde weer levensvreugd uit.

Na een Vuelta, waarin Joop nota bene de tweede ploegleiderswagen van de Rabobankploeg reed (vaak op een goed half uur achter de eerste renners), maakte ik hem in volle glorie mee. Op het vliegveld van Madrid nodigde hij ons uit, haalde drank en hapjes, vertelde honderduit, belde zijn dochter en vroeg haar hem ’s avonds te komen ophalen in Parijs. Toen we uit elkaar gingen, schudde hij vrolijk en zwierig onze handen. Joop Zoetemelk, de man die door anderen nog weleens voor extreem zuinig was uitgemaakt, had zonder problemen de beurs getrokken en ons getrakteerd. ‘Santé!’ lachte hij ons toe.

We liepen samen richting de gates, wij naar Amsterdam, hij naar Parijs. Ik zag hem in de reizigersdrukte verdwijnen. Zou iemand van die Parijs-gangers weten wie en hoe hij is, vroeg ik me af.

Ik stelde die vraag even later aan de grote wielrenner-wijsgeer Gerrit Solleveld, naast me in het vliegtuig. De Sol, ook een mens van zeer weinig woorden, dacht even na en zei: ‘Geen idee, maar weten wij dan wel hoe Joop precies in elkaar zit?’

Haarlem, mei 2020

Waarom

De man stapte recht op me af. Ik zag hem komen, had een beetje haast en wilde dat laten merken, maar ontsnappen was hier niet mogelijk. ‘Ken je me nog?’ vroeg hij iets te luid. Nou nee. Hij stond voor me, stak zijn hand uit en ik schudde: ‘Hallo, ik ben Mart.’

‘Weet je het nog?’ Hij keek me vragend aan.

Hoe vaak is me dit al niet overkomen? Steevast bij sportwedstrijden of op Schiphol, soms bij de bakker, vaak in de trein. Mensen die, om welke reden dan ook, een gesprek met me beginnen en dan ontwapenend direct openen met: ‘Ken je me nog?’ Of nog erger: ‘Weet je nog dat we in hetzelfde vliegtuig naar Milaan zaten?’ Ik vind deze offensieve manier van benaderen moeilijk. Natuurlijk zijn er wel mensen die ik herken of wiens gezicht ik ergens kan plaatsen, maar het merendeel van dit soort toevallige ontmoetingen loopt uit op mijn nederige ontkenning: ‘Nee, maar helpt u me even.’ Zo ook nu.

De man kneep de ogen licht samen en zei: ‘Champs Élysées… achter jullie commentaarpositie… 1980… Joop was net gehuldigd. Toen hebben we daar staan praten. Jean Nelissen liep er ook en ik had nog wat mensen bij me, we waren van het organisatiecomité van het criterium…’

Ik luisterde verbaasd, schudde mijn hoofd, wilde wat zeggen, maar hij ging door: ‘We hebben je nog gevraagd het startschot te komen lossen.’

‘Meneer,’ begon ik bijna plechtig toen hij even zijn mond hield. ‘Meneer, echt, uw fantasie werkt beter dan uw geheugen. Op de genoemde zondag was ik niet in Parijs, maar in Moskou. Ik was niet bij de finish van de Ronde van Frankrijk, want ik was bij het begin van de Olympische Spelen. Jean was wel in Parijs, dat klopt, misschien heeft u met hem gesproken.’

De man keek me ineens bozig aan. Ik knikte om mijn gelijk kracht bij te zetten en hij haalde adem: ‘Zal ik niet meer weten dat we daar hebben staan praten… Smeets, ge bent een vreemde man… ik zie ons nog daar staan. Joop en Kuipertje waren net gehuldigd… Jullie waren daar van de nos en ik zie ons nog… absoluut, ik weet het zeker.’

‘Het spijt me heel erg voor u, maar…’

Ineens zei hij hard: ‘Smeets, je wilt dus zeggen dat we nooit hebben staan praten daar in Parijs?’

Ik knikte en zei hem nogmaals dat ik in 1980 in Moskou was op het moment dat Joop over de streep kwam in Parijs. De man deed een stapje terug, schudde het hoofd en zei: ‘Dat valt me van je tegen! Echt waar man, we hebben daar nog over ons criterium staan praten. Ik zie het nog zo voor me. Het mag dan bijna 25 jaar geleden zijn, maar ik ben toch niet gek?!’

‘Dat zeg ik ook niet,’ zei ik rustig, ‘ik vertel u alleen dat ik toen niet in Parijs was.’

Opeens had hij er genoeg van: ‘Oké, dat zijn dan jouw woorden, maar ik weet het zeker. Kinderachtig dat jij je die ontmoeting niet wilt herinneren… het heeft iets arrogants, neem me niet kwalijk.’

Met lichte irritatie maar ook gêne dacht ik de oplossing gevonden te hebben: ‘Misschien was het een ander jaar, 1979 bijvoorbeeld, toen Joop met Hinault samen arriveerde of misschien later, dat kan heel goed. Er kwamen altijd wel mensen op ons af.’

De man schudde met strakke bewegingen zijn hoofd, legde zijn rechterhand op mijn schouder en zei: ‘Jammer dat je zo geworden bent. Maar misschien dat het je ooit nog te binnen schiet. Jammer hoor Smeets, ik had je toch anders ingeschat. Ik heb nog een sigaar met Nelissen staan roken, dat weet je dan zeker ook niet meer!’

Ik schudde mijn hoofd en zei nog eenmaal: ‘Ik was toen niet in Parijs.’

Nu kon hij zich niet langer inhouden: ‘Arrogante zak… jij was in Parijs toen Joop won, maar je durft het nu niet toe te geven.’

Hij liep naar zijn grote auto, stapte in en gaf gas.

Verdwaasd bleef ik achter. Op 20 juli 1980, dat wist ik heel zeker, hoorde ik in een klein kamertje in Moskou de stem van Jean Nelissen toen Joop Zoetemelk de Ronde won.

Ik besloot op datzelfde moment te gaan schrijven over de Tour van ’80. Al was het alleen maar voor die domme man met die te grote mond die mij een arrogante zak had genoemd.

Die avond begon ik te lezen in naslagwerken en hield niet meer op. Er volgden vele gesprekken, heel veel zoekwerk, het bekijken van videomateriaal en nog meer napluizen. Wat was er in 1980 allemaal gebeurd? Hoe had Joop die Tour gewonnen? Welke verhalen waren er nog meer?

Het voorjaar van 1980

De top van de Nederlandse profwielrennerij en de wielermensen van de nos hadden een flinke aanvaring gehad in de zomer van 1979. De gevolgen waren nog steeds voelbaar in het voorjaar van 1980, toen wereldkampioen Jan Raas na de sprint van Milaan-San Remo uitreed en op weg naar de ploegleiderswagen van Peter Post oog in oog kwam te staan met Jean Nelissen. Raas draaide zich bruusk om en snauwde: ‘Ik zeg niets.’ Nelissen, rustig trekkend aan zijn vijfde sigaartje die middag, reageerde zoals het hoort: ‘Dat komt wel jongen, dat komt wel,’ en liep door.

Raas was zojuist verslagen in een spannende sprint. De Italiaan Pierino Gavazzi had zijn landgenoot Beppe Saronni met banddikte verslagen en Raas, aan de andere kant van de straat rijdend, had het nakijken gehad. Het was een slappe koers geweest. Een stevige rugwind had de 228 renners naar San Remo geblazen en een ferme massasprint van de gretige renners in deze eerste klassieker van het seizoen was het logische gevolg.

Niemand van de nos-ploeg sprak die middag overigens met welke renner dan ook, want nog steeds lag de deken van de in augustus ’79 uitgesproken boycot over de partijen. De renners, niet alleen die van het almachtige Raleighblok van Peter Post maar ook Hennie Kuiper, die nu bij Peugeot reed, hadden zich tegenover de nos opgesteld na de, volgens de coureurs, voor hen schadelijke berichtgeving rond een drietal evenementen in de zomer van ’79.

Ik was er zeer bij betrokken.

Allereerst omdat ik de microfoon vasthield waarin Joop Zoetemelk ontkende dat hij iets onreglementairs gedaan had in de Ronde van Frankrijk van dat jaar. Toen bleek dat Zoetemelk wel ‘gepakt’ was, vonden de betrokken renners de berichtgeving tendentieus en niet goed voor de wielersport. Nog altijd vind ik dat mijn vraagstelling goed en objectief was; ik gaf zelfs de microfoon aan de renner met de woorden: ‘Vertel maar wat je wél kwijt wilt.’ Joop ontkende in alle toonaarden en met veel zuchten en puffen, maar de waarheid haalde hem enkele uren later in toen er een officieel communiqué van de uci werd uitgebracht. Joop had uit de pot van verboden snoepjes gegeten en was tegen de lamp gelopen. Tsja.

Tezelfdertijd werd de Ronde van Nederland gereden en in de dagelijkse uitzendingen was een filmpje vertoond waarin goed zichtbaar was dat schooljongens op stevige omafietsen, rijdend op het fietspad, het profpeloton op de weg naast hen rustig bijhielden. De renners voelden zich in hun hemd gezet en in hun beroepseer aangetast. Die verschrikkelijke nos, die aan de Ronde van Nederland slechts een paar minuutjes zendtijd per dag besteedde, moest maar eens gestraft worden voor deze speelse, plagerige berichtgeving. De toprenners staken de lont aan.

Een week later was het helemaal raak. Tijdens de eerste uren van de race om het wereldkampioenschap op de weg in Valkenburg, toonde de nos beelden van de geweldige samenwerking binnen de Nederlandse ploeg. Kopman Raas werd volgens plan door ploeggenoten omhoog gehesen bij de eerste beklimmingen van de Cauberg. Andere kopmensen deden dat ook en dat werd ook getoond, maar het zwaartepunt van de aandacht lag bij Raas en zijn kornuiten. Al tijdens de race waren bestuursleden van de uci in de regiewagen van de nos langsgekomen. Of ze misschien beelden van de Caubergbeklimmingen konden zien. Het antwoord was ‘nee’, er werd aan een uitzending gewerkt. Na afloop kon men langskomen, nu niet.

In de finale van de prachtige wedstrijd gebeurde nog iets wat ik niet snel zal vergeten. In zijn onstuimigheid, misschien ook wel opgekropte woede en vooral zijn onstuitbare drang als eerste auto in de wedstrijd te rijden, reed ploegleider Peter Post mij met motard Jos de Wit pardoes van het parkoers. De klap was hard en door een razendsnelle en uiterst behendige manoeuvre van De Wit bleef de motor op de wielen en vlogen we niet het publiek in. Ik moet maar niet te veel nadenken over wat er had kúnnen gebeuren.

De Wit hield zijn zware motor maar net in bedwang en laveerde vlak langs een groepje klappende supporters, die geschrokken opzij sprongen. Tien seconden later waren we terug op de weg, reed De Wit zijn motor naast de wagen van Post en beet hem in plat Vlaams een aantal zinnen toe die Post nog lang slapeloze nachten moeten hebben bezorgd.

Deze bewuste aanslag heeft nog jarenlang in mijn systeem gezeten. Op voorspraak van mijn vader, ooit sponsor van Post in de jaren dat de lange Amsterdammer bij Remington reed, heb ik het wijze spreekwoord: ‘Pardonne, mais n’oublie jamais’ gehanteerd. Vergeef, maar vergeet nooit.

Direct nadat Raas gehuldigd was als kampioen kwam de missive van de Nederlandse ploeg: niemand praat met de nos. De commentatoren Nelissen en ik en zéker regisseur Martijn Lindenberg werden in de ban gedaan; dat gold weer niet voor subregisseur Bert Spaak (zoon van Studio Sport-opperhoofd en televisie-icoon Bob), die met zijn cameramensen gewoon goed oplette en liet zien wat er gebeurde.

Later heb ik me gerealiseerd wat er allemaal nog meer had kunnen gebeuren. Als de wijze uci-mensen de beelden van de trek- en sleurtactiek van Raas en anderen op juiste waarde hadden geschat en dus ook strafmaatregelen hadden genomen, dan was er waarschijnlijk een volksopstand uitgebroken in en rond Valkenburg en de finishplaats, die overigens 45 stappen van het woonhuis van Jean Nelissen gelegen was. Maar de brave borsten van de uci zagen onmiddellijk in dat ze niets moesten doen en Raas snel moesten huldigen en overleveren aan het gretige, zingende, feestvierende Hollandse wielerpubliek. Raas kreeg zijn trui, het Wilhelmus klonk en Raas vertelde zijn verhaal niet bij de nos maar bij de brt.

Die strijdwijze werd een week later, bij de baankampioenschappen in Amsterdam, voortgezet. Achtervolgingskampioen Bert Oosterbosch weigerde met mij te praten, zo liet hij via de Raleighploegleiding weten. Wel mocht Nelissen enkele vragen aan hem stellen, hoogstwaarschijnlijk omdat Jean volgens de betrokkenen niet in het complot van Lindenberg-Smeets zat en omdat hij een goede staat van dienst had en Post niet iederéén wilde schofferen. Nelissen begon zijn vraaggesprek met de kersverse wereldkampioen cynisch: ‘Ik ben vereerd dat ik met je mag praten,’ maar de diepere betekenis van die woorden ontging de renner geheel.

De rest van het wielerseizoen was de nos bij de toprenners van Post niet welkom. De najaarsklassiekers werden uitgezonden zonder interviews en in diezelfde patstelling kwamen beide partijen in de vroege lente op straat in San Remo weer tegenover elkaar te staan.

Op 30 maart 1980 werd de Ronde van Vlaanderen verreden. Weer werd Raas derde, weer bleef het stil bij de Zeeuw. Hij werd in een ‘sprint à trois’ verslagen door Michel Pollentier en Francesco Moser. In die koers viel het rijden van Zoetemelk op. Vrij moeiteloos bleef de alleskunner overeind in het gedrang over de bergjes; hij werd 21ste, precies één plaats voor Kuiper, die een moeilijke wedstrijd reed en door pech nooit echt voorin kon komen. Joop één plaats voor Kuipertje, dat was een voorteken. Overigens weet Zoetemelk zich vijfentwintig jaar later niets meer te herinneren van die Ronde van Vlaanderen. Op zijn Joops puffend zei hij me: ‘Ik heb daar niet gereden. Wel een jaar eerder, maar toen niet.’ In de uitslagenlijsten van Vélo ’81, een boekwerk dat alle belangrijke wielergegevens van het jaar 1980 opsomt, staat de naam Zoetemelk in de Ronde van Vlaanderen keurig op de 21ste plaats.

Drie dagen later zag de wielerwereld een monsterontsnapping van Henk Lubberding. De spreekwoordelijke ‘man met de lange manen’ reed een indrukwekkende solo van zeventig kilometer en won afgetekend Gent-Wevelgem. Een heel resem aan Nederlandse coureurs reed in deze windwedstrijd voorin. Piet van Katwijk werd derde, Jos Schipper vierde, Raas kwam als zesde binnen (blij lachend vanwege de zege van Lubberding), Kuiper werd achtste, Jo Maas negende en wielerminnend Nederland stond te juichen.

Nu de nos nog, dacht ik in mijn jeugdige onervarenheid. Wie of wat was ik? Het was mijn derde volledige wielerseizoen bij de nos. Na een goede opleiding in de Rondes vanaf 1973 tot en met ’77, toen ik of bij de nos-radio werkte of filmpjes mocht maken voor de televisie, was ik in 1978 heel voorzichtig in de Tour neergezet. Ik had de eerste drie etappes mee mogen werken en had vanuit de studio veel achtergrondwerk moeten verrichten. In 1979 achtte Bob Spaak de tijd rijp me als tweede man naast Nelissen neer te zetten. Ik moest opletten, goed kijken en luisteren en het vak spelenderwijs leren.

In ’80 ging ik dus een vol seizoen in en merkte direct hoe de verhoudingen lagen: Peter Post was oppermachtig met zijn Raleighploeg, Hennie Kuiper was overgestapt naar het Franse Peugeot en er waren wel meer Nederlandse renners die niet bij Post reden. Met die renners, onder anderen de gebroeders Van Houwelingen (Jan en Adrie), Fons van Katwijk, Hans Langerijs, Hennie Stamsnijder, Gerrie van Gerwen, Jacques Verbrugge, Roy Schuiten, Theo Smit, René Pijnen, Herman Ponsteen, Jos Lammertink, Martin Havik, Jos Schipper, Fedor den Hertog en Martin Venix, kon ik door de bocht en was een gesprek te voeren. Alleen de mannen van Post hielden de schouders strak, hoewel Henk Lubberding me na Gent-Wevelgem had gezegd: ‘Moeten we niet snel met deze onzin stoppen?’

Dat de onzin inderdaad snel zou stoppen, wist Lubberding niet. Hij was er in ieder geval niet bij toen er twee dagen later, op de middag van 4 april, een korte bijeenkomst plaatsvond in een saaie hotelkamer in Stein. De vier grote heren van de Nederlandse profwielrennerij wilden ‘het geschil’ graag uitpraten en daar zaten we dan: Raas, Zoetemelk, Knetemann en Kuiper tegenover die vermaledijde nos’er die hun het leven zo moeilijk had gemaakt.

Binnen twintig minuten waren we klaar. Ik heb geen aantekeningen gemaakt van het gesprek, maar weet nog wel hoe de sfeer was. Joop zei bijna niets en blies wat voor zich uit, Kuiper speelde de rol van vredesengel, Kneet gebruikte zijn humor als wapen, en Raas was bokkig maar reëel. Dat we er met een handdruk uitkwamen was de verdienste van Kuiper. Zeker toen Raas zei: ‘Nou, zand erover, want we moeten toch allemaal door in het leven.’

Een dag later legde Raas in een woedende sprint Fons De Wolf, Sean Kelly en Bernard Hinault erop in een Amstel Gold Race die door Lubberding beheerst werd en die eindelijk weer afgesloten kon worden met een gesprek met de winnaar.

Raas was consequent. ‘Zand erover’ betekende dat hij voor de camera kwam; een maandenlang slepend conflict was bijgelegd en nu moesten we gaan werken aan het herstellen van de verhoudingen. Ik besefte dat toentertijd dondersgoed, want ik kende mijn plaats.

De Neel was de eerste wielerman bij de nos. Toen al was hij een standbeeld, een kenner en ‘raconteur’ eerste klasse. Ik, met mijn beperkte kennis van de wielerwereld, werd door die gesloten society gezien als een vreemde, een indringer. Ik was van de Amerikaanse sporten, van basketbal, honkbal en American football, en als de aartsconservatieve wielerwereld iets niet kan hebben, dan is het wel inmenging van iemand uit een andere cultuur; die kon er volgens hen alleen maar schade aanrichten.

Ik liep, zo hoorde ik weleens, te veel als ‘free spirit’ door die wereld, ik had niet de totale devotie voor de fiets, ik toonde mijn affiniteit met andere sporten veel te graag en te openlijk en ik had een voor de wielerwereld veel te avontuurlijke instelling; ik wilde te veel weten en ik relativeerde te veel. Mijn werkwijze in het geval-Zoetemelk 1979 werd me kwalijk genomen. Ik was Joop te slim af geweest, hoewel ik nu moet lachen om die redenering.

Joop werd op de hoogte gesteld van de bevindingen van de uci op een criterium in Limburg. Een bekend Nederlands jurylid in die jaren, Jean Houben, had een brief gekregen voor de renner Zoetemelk en moest die brief (met daarin de aantijging) overhandigen. Houben benaderde de renner, die op hem af kwam rijden voor de start, zei iets van ‘Joop, ik heb een officiële brief van de uci voor je’, maar voor hij het wist, had Zoetemelk het stuk papier uit zijn hand getrokken, had geroepen ‘Welke brief?’ en was doorgereden.

Zo was het gegaan. Joop moet gedacht hebben: Geen brief betekent ook geen nieuws, en was alles consequent blijven ontkennen.

Bij mijn weten is Zoetemelk nooit effectief gestraft voor zijn vergrijp van toen. Ook de uci liet het erbij, op een beperkte boete na, zoals het gehele Nederlandse wielerpubliek dat deed, want ‘positief’ of niet, dat maakte de gemiddelde supporter helemaal niets uit. Joop was Joop, hij was van het volk en zulke sporthelden mocht men niet beschuldigen en beschadigen. Ik leerde in die dagen heel snel dat je met probleemgebieden als ‘doping’ en andere vormen van manipulatie van koersen in deze wereld heel voorzichtig moest omgaan. De beroemde omerta bestond al jaren en het publiek trok zich helemaal niets aan van renners die ‘positief’ uit een controle kwamen; sterker nog, Joop werd door die hele procesgang van 1979 steeds populairder. Zoetemelk had de boel besodemieterd, was officieel in staat van beschuldiging gesteld, maar ging vrijuit en werd bijna gebalsemd door het grote publiek en wij nos’ers, brengers van het nieuws, kregen de zwartepiet toegespeeld. Als ik op de koers kwam, werd ik uitgefloten en uitgescholden. ‘Blijf met uw poten van ons Joop af,’ riep men met het schuim op de bek.

Na het optreden van Raas voor de camera begon het wielerseizoen 1980 pas echt. Er werd weer gepraat met de renners van Post, de boycot was officieus opgeheven. Op 13 april gaf Raas op tijdens Parijs-Roubaix (die Moser won), een koers die door slechts 31 van de 164 gestarte renners werd uitgereden. Vier dagen later verwarmden de eerste voorzichtige zonnestralen van het jaar de ruggen van de renners in de Waalse Pijl. Saronni won voor de sterk rijdende Zweed Sven-Åke Nilsson en de niet meer aandringende Hinault. Lubberding, Kuiper, Maas en Zoetemelk reden bij de eerste tien. De zondag erop liet Hinault een staaltje fietsen zien dat nog lang gememoreerd zal worden. De stoere, norse Breton reed door de sneeuw en intense koude al zijn tegenstanders op een hoop en arriveerde in Luik (bij L-B-L) met een voorsprong van bijna tien minuten op Kuiper en de jonge Belg Ronny Claes, die tweede en derde werden. Johan van der Velde (9), Lubberding (13), de verrassend goed rijdende en totaal onbekende Brabander Jan Jonkers (16) en Oosterbosch (17) waren de enige Nederlanders die door de witte hel de koers wisten uit te rijden. Van de 174 gestarte renners kwamen er 21 in Luik aan, verkleumd.

Volgens velen was de prestatie van Hinault bovenmenselijk. Zijn solo was heroïsch, dat zeker, maar tevens het bewijs dat hij kwetsbaar was. Later, veel later, zou hij weleens hardop gezegd hebben dat hij op die ijskoude zondag zijn knie behoorlijk in de prak had gereden. Koude plus de grote versnelling die hij in die dagen gebruikte, waren nou precies zaken die het gevoelige lichaamsdeel slecht verdroeg.

Twee weken later stelde Post zijn ploeg op in de Henniger Turm. Gibi Baronchelli won, de door het chauvinistische thuispubliek fel toegejuichte Duitser Didi Thurau werd zevende (net achter de rossige Belgische knecht Rudy Pevenage), vóór Van der Velde, Zoetemelk, Maas, Knetemann en Lubberding. Ook in deze koers, verreden in de plenzende regen, haalde slechts een klein deel van het peloton de eindstreep. De voorjaarswedstrijden werden alle in behoorlijk slechte omstandigheden verreden; het was voortdurend koud, het regende vaak en veel renners trokken voortijdig de remmen dicht. De belasting voor de gewrichten werd te groot, zei men. Renners klaagden over stramheid en pijnen.