Émile Zola

De Kopstoot

Vertaling Hans van Cuijlenborg

roman

Achter in dit boek staat een verklarende woordenlijst van het argot, de negentiende-eeuwse taal van de straat en de arbeidersklasse uit de Parijse volkswijk Goutte-d’Or, waar De Kopstoot zich afspeelt.

Oorspronkelijke titel: L’Assommoir (1887)

Vertaald uit het Frans door Hans van Cuijlenborg

© Nederlandse vertaling: uitgeverij De Kring en de vertaler

Alle rechten voorbehouden

Omslagbeeld: La Buveuse, Henri de Toulouse Lautrec (1889)

Omslagontwerp en typografie: Studio Mulder Van Meurs

nur 302

isbn 978-94-6297-184-4

www.uitgeverijdekring.nl/de-kopstoot

I

Gervaise had tot twee uur in de ochtend op Lantier zitten wachten. Daarna was ze ingedommeld, rillend van top tot teen, doordat ze in haar borstrok in de koude lucht voor het raam was blijven zitten, en had zich koortsig dwars over het bed geworpen, haar wangen nat van de tranen. Al acht dagen, als zij van Het Kalf met Twee Koppen kwamen, waar ze aten, stuurde hij haar met de kinderen naar bed en verscheen dan pas laat in de nacht, met als smoes dat hij werk had gezocht. Die avond had ze, terwijl ze op zijn terugkeer zat te wachten, gemeend hem de danstent van het Grand-Balcon te zien binnengaan, waarvan de tien verlichte ruiten de zwarte stroom van de ringboulevards verlichtten met een vurige gloed. En achter hem had ze de kleine Adèle gezien, een bruineerster die in hun restaurant at, op vijf of zes passen afstand van hem, met hangende handen, alsof ze net zijn arm had losgelaten om niet gezamenlijk door het felle schijnsel van de lampen bij de deur te hoeven lopen.

Toen Gervaise tegen een uur of vijf verstijfd, met zere rug, wakker werd, barstte ze in snikken uit. Lantier was nog niet thuis. Voor het eerst sliep hij buitenshuis. Ze bleef op de rand van het bed zitten, onder de lap verschoten sits aan de met een touwtje van het plafond afhangende roede. En langzaam, haar ogen versluierd door tranen, keek zij rond in die armoedig gemeubileerde kamer, voorzien van een notenhouten ladekast waaraan een la ontbrak, drie rieten stoelen en een vettig tafeltje, waarop een beschadigde waterkan was blijven staan. Voor de kinderen hadden ze er een ijzeren bed bijgezet, dat de ladekast blokkeerde en tweederde van het vertrek vulde. De lege koffer van Gervaise en Lantier gaapte in een hoek, met een oude herenhoed onderin, begraven onder hemden en vuile sokken, terwijl er tegen de muur, over de rugleuning van de stoelen, een mottige sjaal en een door de modder aangevreten broek hingen, het laatste goed dat de kledingwinkeliers niet hadden gewild. Midden op de schoorsteenmantel, tussen twee ongelijke zinken kandelaars, lag een stapeltje lommerdbriefjes, zachtroze van kleur. Het was de mooie kamer van het hotel, de kamer op de eerste verdieping, die uitzag op de boulevard.

Onderwijl sliepen de beide kinderen naast elkaar op hetzelfde kussen. Claude van acht, met zijn handjes boven de dekens, ademde een traag ritme, terwijl Étienne, die pas vier was, lag te glimlachen, één arm om de hals van zijn broertje. Toen de vochtige blik van hun moeder op hen bleef rusten, kreeg ze een nieuwe huilbui en hield ze een zakdoek voor haar mond, om de kreetjes die haar ontsnapten te smoren. Blootsvoets, zonder er nog aan te denken haar uitgevallen sloffen weer aan te trekken, ging ze andermaal aan het raam zitten, zette haar nachtwake voort en keek naar de trottoirs in de verte.

Het hotel stond aan de Boulevard de la Chapelle, links van de Poissonnièrepoort. Het was een krot van twee verdiepingen, tot de tweede bordeauxrood geverfd, met door de regen aangetaste luiken. Boven een lantaarn met kapotte ruitjes stond tussen twee ramen te lezen: Pension Boncoeur, eigenaar Marsoullier, in grote gele letters, waarvan het vochtige pleisterwerk stukken had afgevreten. Gervaise rekte haar hals, gehinderd door de lantaarn, met haar zakdoek tegen haar lippen. Ze keek naar rechts, naar de Boulevard de Rochechouart, waar groepjes slachters met hun bloedige voorschoten voor de slachthuizen stonden. En de frisse wind droeg af en toe stank aan, een wildgeur van gedode dieren. Ze keek naar links, een heel stuk straat door, en richtte haar blik vrijwel pal aan de overkant op de witte massa van het ziekenhuis van Lariboisière, op dat moment in aanbouw. Langzaam volgde ze, van links naar rechts de einder langs, de tolmuur, waarachter ze in het donker soms kreten van slachtoffers hoorde. En ze doorzocht de verre hoeken, de donkere plekken, zwart van vocht en viezigheid, bang daar het lijk van Lantier te zullen ontdekken, de buik door messteken opengereten. Toen ze de ogen opsloeg, zag ze boven die grijze, oneindige muur die de stad met een strook niemandsland omgaf, een groot licht, stralende zon, al vol van het ochtendlijk geronk van Parijs. Maar ze kwam telkens weer met haar uitgerekte nek bij de Poissonnièrepoort uit, waarbij ze haar uiterste best deed tussen de beide massieve tolkantoren de ononderbroken stroom mannen, beesten en karren te zien, die van de hoogten van Montmartre en La Chapelle naar beneden kwam. Er klonk getrappel als van een kudde, een menigte verspreidde zich hortend en stotend als een plas over de rijbaan, een eindeloze stoet arbeiders toog aan het werk, gereedschap op de rug, brood onder de arm. En die massa stroomde Parijs binnen, waarin ze onafgebroken opgenomen werd. Toen Gervaise tussen al die mensen Lantier meende te herkennen, boog ze zich nog verder voorover, tot ze bijna viel. Daarop drukte ze haar zakdoek nog harder tegen haar mond, als om haar verdriet te verergeren.

Een jonge, vrolijke stem rukte haar weg bij het raam.

‘Is de balleboos nog niet thuis, vrouw Lantier?’

‘Welnee, meneer Coupeau,’ antwoordde ze, in een poging te glimlachen.

Hij was zinkwerker en woonde helemaal boven in het hotel, in een hok van tien frank. Hij had zijn tas aan zijn schouder hangen. Omdat hij de sleutel in de deur had zien zitten, was hij als vriend naar binnen gelopen.

‘Weet u,’ vervolgde hij, ‘ik werk daar nu, in het ziekenhuis... Ach! Wat een mooie meimaand! Maar vanochtend is het bar fris.’

En hij keek naar Gervaises gezicht, dat rood was van de tranen. Toen hij zag dat het bed niet beslapen was, schudde hij een beetje met zijn hoofd. Daarna liep hij naar het bedje van de kinderen, die nog steeds met hun roze cherubijnengezichtjes lagen te slapen, en met gedempte stem sprak hij: ‘Wel! De balleboos is niet braaf, hè!... Troost u maar, mevrouw Lantier. Hij doet veel aan politiek. Onlangs, toen we voor Eugène Sue hebben gestemd, naar het schijnt een goeie, werd-ie helemaal gek. Het kan best eens wezen dat hij de nacht bij vrienden heeft doorgebracht, om af te geven op dat stuk vuil van een Bonaparte.’

‘Nee, nee,’ stamelde zij met moeite, ‘het is niet wat u denkt. Ik weet waar Lantier zit... Wij dragen ons kruis zoals iedereen, Here God!’

Coupeau knipoogde om te laten merken dat die leugen er bij hem niet inging. En hij vertrok, nadat hij haar aangeboden had melk voor haar te gaan halen, als ze niet naar buiten wilde: ze was een knappe, nette vrouw, ze kon op hem rekenen, als ze ooit nog eens in de problemen zou komen. Gervaise ging zodra hij weg was weer aan het raam zitten.

Bij de poort hield dat kuddegetrappel in de ochtendkou aan. De slotenmakers waren te herkennen aan hun blauwe boezeroens, de metselaars aan hun witte ketelbroeken, de schilders aan hun jasjes, waar lange kielen onderuit staken. Die menigte bleef uit de verte gezien gipsig vaag, van een neutrale kleur, waarin verbleekt blauw en vervuild grijs de boventoon voerden. Af en toe bleef er een arbeider staan om zijn pijp weer aan te steken, terwijl de rest om hem heen doorliep, zonder een lach, zonder een woord voor een kameraad, met holle wangen, het gelaat naar Parijs gericht, dat ze een voor een opslokte, door dat gapende gat van de Rue du Faubourg-Poissonnière. Maar op beide hoeken van de Rue des Poissonniers, bij de deuren van twee kroegbazen die hun luiken weghaalden, vertraagden mannen de pas. En voordat ze naar binnen gingen, bleven ze op de stoeprand staan, met een schuinse blik op Parijs en hangende armen, na zich al te hebben neergelegd bij een dag lodderen. Aan de tap boden groepjes elkaar rondjes aan, zochten staande vergetelheid, vulden de zalen, spogen, hoestten, smeerden zich de keel met het ene keiltje na het andere.

Gervaise bespiedde links in de straat de zaak van pa Colombe, waar ze Lantier meende gezien te hebben, toen een dikke vrouw met ontbloot hoofd en een schort voor, haar vanaf het midden van de rijweg aanriep.

‘Zeg eens, mevrouw Lantier, u bent vroeg op!’

Gervaise boog zich voorover.

‘O! Bent u het, mevrouw Boche!... O, ik heb vandaag zoveel te doen!’

‘Ja, zo gaat dat, hè? De kaboutertjes doen het niet voor ons.’

En zo begon een gesprek, van raam tot stoep. Mevrouw Boche was conciërge van het gebouw waar op de benedenverdieping restaurant Het Kalf met Twee Koppen zat. Al een paar keer had Gervaise in haar loge op Lantier zitten wachten, om niet alleen aan tafel te hoeven met al die mannen die daar naast haar zaten te eten. De conciërge vertelde dat zij daar vlakbij, in de Rue de la Charbonnière, een bediende uit bed ging halen, die haar man nog het herstel van een jas schuldig was. Daarna begon ze over een van haar huurders, die de vorige avond met een vrouw was thuisgekomen en tot drie uur in de ochtend iedereen uit de slaap had gehouden. Maar al kletsend bekeek ze de jonge vrouw met een vreselijk nieuwsgierige blik, en ze leek daar alleen maar naartoe te zijn gekomen om haar onder dat venster uit te horen.

‘Ligt meneer Lantier nog in bed?’ vroeg ze opeens.

‘Ja, hij slaapt,’ antwoordde Gervaise, die in weerwil van zichzelf moest blozen.

Mevrouw Boche zag dat haar de tranen in de ogen sprongen en kennelijk bevredigd liep ze weg, de mannen uitmakend voor verschrikkelijke luiwammesen, maar ze kwam nog even terug om te roepen: ‘U gaat vanochtend toch naar de wasinrichting, hè?... Ik heb ook wat te wassen, ik zal een plaats naast me vrijhouden, dan kunnen we kletsen.’

En daarna, alsof ze plotseling door medelijden werd bevangen: ‘Arm kind, je moest daar niet blijven zitten, je wordt vast nog ziek... Je ziet al helemaal blauw.’

Toch bleef Gervaise koppig nog twee slopende uren aan het raam zitten, tot het acht uur sloeg. De winkels waren inmiddels open. De stroom van kielen die van de hogere stadsdelen naar beneden kwam was opgedroogd, slechts enkele laatkomers kwamen met grote passen door de poort. Bij de kroegbazen stonden nog steeds dezelfde mannen te drinken, te hoesten en te spugen. Op de arbeiders waren de arbeidsters gevolgd, de bruineersters, de hoedenmaaksters, de bloemistes, dicht tegen elkaar in hun dunne kleren liepen ze, trippelend over de ringboulevards, in groepjes van drie of vier druk te kletsen, waarbij ze hoge lachjes en stralende blikken om zich heen strooiden. Hier en daar liep er eentje helemaal alleen, mager, bleek en bedrukt, langs de tolmuur, zorgvuldig de stromen vies water mijdend. Daarna was het kantoorpersoneel voorbijgekomen, blazend op de vingers, terwijl ze onderweg hun broodje van een schelling aten. Magere jongelieden in te krappe kleren, de vermoeidheid in de ogen, nog helemaal bevangen door slaap, en oude ventjes, wankel ter been, met bleek gelaat, versleten door lange uren kantoorwerk, met een blik op hun horloges om hun tempo op de seconde precies af te stellen. En de boulevards hadden de rust van de ochtend herkregen, renteniers uit de buurt maakten een ommetje in de zon, moeders met losse haren en vieze rokken wiegden kinderen in luiers op de arm, en verschoonden die op een bank. Een hele kliek slonzige koters met snotneuzen krioelde door elkaar, kroop tussen het gekakel, gelach en gehuil over de grond. Gervaise kreeg het vreselijk benauwd, werd duizelig van onrust, ten einde raad. Ze dacht dat het allemaal afgelopen was, dat het einde der tijden was aangebroken en dat Lantier nooit meer thuis zou komen. Ze keek met wezenloze blik van de oude slachthuizen, zwart van hun bloedbaden en hun stank, naar het nieuwe, nog vale ziekenhuis, dat door gapende openingen van de rijen vensters de kale zalen toonde, waar de dood zijn werk nog moest beginnen. En tegenover haar, achter de tolmuur, verblindde de stralende hemel haar, de zonsopgang die aanzwol boven het enorm ontwaken van Parijs.

De jonge vrouw zat met lege handen op een stoel en huilde niet meer toen Lantier stilletjes binnenkwam.

‘Ben jij er eindelijk? Ben je daar!’ riep ze en wilde hem om de hals vliegen.

‘Ja ik ben er, nou en?’ antwoordde hij. ‘Je gaat toch niet weer beginnen met je stommiteiten, hè!’

Hij duwde haar opzij en smeet in het voorbijgaan met een humeurig gebaar zijn zwarte vilthoed op de ladekast. Hij was een jongeman van zesentwintig, kort van stuk, bruin van huid, mooi van uiterlijk, met een dunne snor, die hij altijd met een machinale handbeweging gladstreek. Hij droeg de ketelbroek van een arbeider, een oude gevlekte overjas, die hij rond het middel insnoerde, en als hij sprak deed hij dat met een heel uitgesproken Provençaals accent.

Gervaise was weer op de stoel gevallen, en klaagde zachtjes, haperend.

‘Ik heb geen oog dicht kunnen doen... Ik dacht dat ze je iets hadden aangedaan... Waar ben je naartoe geweest? Waar heb je de nacht doorgebracht? Mijn God! Dat moet je niet weer doen, hoor, ik word er gek van... Zeg eens Auguste, waar ben je naartoe geweest?’

‘Waar ik moest zijn natuurlijk!’ zei hij schouderophalend. ‘Ik zat om acht uur bij de Glacière, bij die vriend van me die een hoedenfabriek gaat opzetten. En daar werd het laat. Dus ben ik er maar blijven slapen... En verder, weet je, houd ik er niet van om bespioneerd te worden. Dus laat me met rust!’

De jonge vrouw begon weer te snikken. De luide stemmen, de bruuske bewegingen van Lantier, die stoelen omstootte, hadden de kinderen gewekt. Ze kwamen half bloot overeind, ontwarden hun haar met hun handjes. Toen ze hun moeder hoorden huilen, begonnen ze vreselijk te krijsen en met nauwelijks open ogen ook te huilen.

‘Godallemachtig, gaan ze me zitten grienen!’ schreeuwde Lantier woest. ‘Ik waarschuw jullie, ik ben zo de deur weer uit, hoor! En dan verkas ik voorgoed... Jullie willen je kop niet houden? Het beste! Dan ga ik weer terug naar waar ik vandaan kwam.’

Hij had zijn hoed alweer van de ladekast gepakt. Maar Gervaise schoot op hem af en stamelde: ‘Nee, nee!’

Ze stilde de tranen van de kleintjes door ze te strelen. Ze kuste ze op hun haar en stopte ze met zoete woordjes weer in bed. De kleintjes waren plotseling weer helemaal gekalmeerd, lagen te lachen op het kussen en vermaakten zich door elkaar te knijpen. Ondertussen had hun vader, zonder zelfs ook maar zijn laarzen uit te trekken, zich doodmoe op bed geworpen, zijn gezicht vlekkerig van een doorwaakte nacht. Hij viel niet in slaap, maar bleef met de ogen wijdopen liggen, om de hele kamer te bekijken.

‘Mooie boel hier,’ mompelde hij.

Nadat hij een poosje naar Gervaise had liggen kijken, voegde hij er nog gemeen aan toe: ‘Verzorg jij je eigen tegenwoordig niet meer?’

Gervaise was pas tweeëntwintig. Ze was rijzig, wat mager, met fijne trekken, al verstrakt door haar harde leven. Met losse haren en op sloffen, rillend in haar witte jakje waarop de meubels hun stof en vettigheid hadden achtergelaten, leek ze wel tien jaar ouder door de uren die ze in zorg en tranen had doorgebracht. Lantiers woorden dwongen haar om haar angstige en berustende houding op te geven.

‘Dat is niet eerlijk,’ zei ze, zich opwindend. ‘Je weet best dat ik doe wat ik kan. Het is mijn schuld niet, dat we hier zijn beland... Ik zou jou weleens willen zien, met die twee kinderen in een vertrek waar niet eens een fornuis staat om warm water op te maken... Toen wij hier in Parijs kwamen hadden we jouw geld niet moeten opeten, maar meteen iets moeten beginnen, zoals je ook had beloofd.’

‘Nou zeg!’ schreeuwde hij, ‘je hebt die moos samen met mij laten zitten, hoor, nou moet je niet gaan stomten op wat je gehad hebt!’

Maar ze leek het niet te horen en vervolgde: ‘Maar goed, als we onze schouders eronder zetten, komen we er nog wel bovenop... Ik heb gisteravond mevrouw Fauconnier gesproken, de wasvrouw uit de Rue Neuve, die wil mij maandag in dienst nemen. Als jij nou begint bij die vriend van je in de Glacière, dan kunnen we binnen een halfjaar weer boven Jan zijn, en dan kunnen we weer kleren kopen en ergens iets voor onszelf huren, waar we onze gang kunnen gaan... O, dan moeten we wel werken, hoor, en hard ook...’

Lantier draaide zich om naar de steeg, leek verveeld. Toen werd Gervaise echt boos.

‘Ja natuurlijk, ik weet ook wel dat je geen last hebt van een overdaad aan werklust. Je staat stijf van de ambitie, je zou je graag willen kleden als een heer en met sletten in zijden jurken rondlopen. Toch? Je vindt mij niet goed genoeg meer, sinds je me al mijn jurken naar de lommerd hebt laten brengen... Zeg eens, Auguste, ik had mijn mond erover willen houden, ik had nog willen wachten, maar ik weet waar je de nacht hebt doorgebracht, ik heb je wel naar binnen zien gaan in het Grand-Balcon, met die sloerie van een Adèle. Ach, je weet ze wel uit te zoeken... Dat is een fraaie, die! Het is te begrijpen dat ze doet alsof ze de prinses is... Ze heeft al met het hele restaurant geslapen.’

Met een sprong was Lantier uit zijn bed. Zijn ogen waren gitzwart geworden in zijn bleke gezicht. Bij dat ventje laaide de woede op als een storm.

‘Ja, ja, met het hele restaurant!’ herhaalde de jonge vrouw. ‘Mevrouw Boche gaat ze op straat zetten, haar en die aangeklede bezemsteel van een zuster van haar, er staat altijd een hele rij mannen in het trappenhuis.’

Lantier hief de vuist op, maar weerstond de neiging haar te slaan, greep haar bij de arm, schudde haar hevig door elkaar, smeet haar op het bed van de kinderen, die weer begonnen te huilen. Daarop ging hij weer liggen, en mompelde op de woeste manier van een vent die een besluit heeft genomen waar hij een tijd lang tegenaan heeft zitten hikken: ‘Je beseft niet wat je zojuist gedaan hebt, Gervaise... Dat was niet verstandig van je, dat zul je wel zien.’

Nog even snotterden de kinderen door. Hun moeder was in elkaar gedoken op de rand van hun bed blijven zitten, hield ze vast in één omhelzing en herhaalde wel twintig keer achtereen met eentonige stem hetzelfde: ‘O, als jullie er niet waren, arme kleintjes... Als jullie er niet waren!... Als jullie er niet waren!...’

Lantier had zich doodgemoedereerd uitgestrekt, met zijn blik op het plafond gericht, op het stuk verschoten sits, en luisterde niet, verloor zich in een dwanggedachte. Zo bleef hij bijna een uur liggen, zonder zich over te geven aan de slaap, ondanks de vermoeidheid die zijn oogleden zwaar maakte. Toen hij zich op zijn elleboog omdraaide, met een hard en vastberaden gezicht, had Gervaise net de kamer aan kant. Ze maakte het bed van de kinderen op, die ze had gewekt en aangekleed. Hij bekeek haar terwijl ze veegde en de meubels afstofte. Het vertrek bleef beklagenswaardig somber, met een berookt plafond, het behang losgegaan van het vocht, drie krakkemikkige stoelen en de ladekast, waar het vuil niet af te krijgen was en onder het kleed uitkwam. En terwijl ze zich met veel water waste, na haar haren te hebben opgebonden, voor het ronde spiegeltje aan de spanjolet, dat hem diende om zich te scheren, leek hij haar blote armen, haar blote hals, al het bloot dat ze hem toonde te bekijken, alsof hij in gedachten vergelijkingen maakte. Afkeurend vertrok hij zijn mond. Gervaise trok met haar rechterbeen, maar dat was amper te zien, behalve als ze heel moe was en zich eraan overgaf, wanneer haar heupen vreselijk zeer deden. Die ochtend, gebroken door haar nacht, trok ze met haar been en moest tegen de muur leunen. Er heerste stilte, ze hadden geen woord gewisseld. Hij leek af te wachten. Zij verbeet haar pijn, deed haar best onverschillig te kijken en maakte voort. Toen ze een bundeltje maakte van de vuile kleren die achter de kist in een hoek waren geworpen, deed hij eindelijk zijn mond open en vroeg: ‘Wat doe je daar?... Waar ga je naartoe?’

Aanvankelijk gaf ze geen krimp. Maar toen hij boos zijn vraag herhaalde nam ze een besluit. ‘Zie je dat dan niet... Ik moet dit allemaal wassen... De kinderen kunnen niet in dat vuile goed blijven rondlopen.’

Hij liet haar twee of drie zakdoeken oprapen. Toen, na weer een stilte, vervolgde hij: ‘Heb je geld?’

Meteen veerde ze op en keek hem recht in de ogen, zonder de vieze hemden van de kleintjes los te laten, die ze in de hand hield.

‘Geld! En waar had ik dat dan vandaan moeten halen?... Je weet best dat ik eergisteren drie frank heb gehad voor mijn zwarte jurk. We hebben er twee keer van gegeten, en dat gaat gauw genoeg met al die vleeswaar... Nee, natuurlijk heb ik geen geld. Ik heb nog vier schelling voor de wasinrichting... Ik verdien niet zoveel als sommige andere vrouwen.’

Hij ging niet in op die toespeling. Hij was uit bed gekomen en had de paar vodden die links en rechts in de kamer hingen eens bekeken. Ten slotte pakte hij de broek en de sjaal, deed de ladekast open, voegde bij dat bundeltje nog een borstrok en twee vrouwenhemden. Dat alles smeet hij Gervaise in de armen en zei: ‘Hier, breng dat maar naar de lommerd.’

‘Moet ik soms ook de kinderen meenemen?’ vroeg ze. ‘Wil je dat? Als we de kinderen beleenden, zouden we aardig ontlast zijn!’

Maar toch ging ze naar de lommerd. Toen ze na een halfuur terugkwam, legde zij een geldstuk van honderd schelling op de schoorsteenmantel, en het briefje bij de andere, tussen de beide kandelaars.

‘Dat hebben ze me gegeven,’ zei ze. ‘Ik wilde zes frank, maar er hielp geen lieve moeder aan. O, die zullen niet gauw failliet gaan... En er is me daar altijd een volk!’

Lantier raapte het geldstuk van honderd schelling niet meteen op. Hij had liever gehad dat ze kleingeld had meegenomen, want dan had hij nog wat voor haar kunnen laten liggen. Maar ten slotte besloot hij toch maar om het in zijn vestzak te steken, toen hij op de ladekast in een papier nog een restje ham en een stuk brood zag liggen.

‘Ik ben niet bij de melkvrouw geweest, want we lopen al acht dagen achter met de betaling,’ verklaarde Gervaise. ‘Maar ik kom vroeg terug, dan moet jij brood en gepaneerde karbonades gaan halen, als ik weg ben, dan kunnen we samen eten... En haal ook maar een liter wijn.’

Hij zei geen nee. Er leek weer vrede te heersen. De jonge vrouw had de vuile was tot een bundeltje gebonden. Maar toen ze ook de hemden en de sokken van Lantier onder uit de koffer wilde vissen, riep hij haar toe die te laten liggen.

‘Laat mijn was liggen, hoor je! Dat wil ik niet!’

‘Wat wil je niet?’ vroeg ze terwijl ze overeind kwam. ‘Je wilt dat vuile goed toch zeker niet weer aantrekken? Dat moet gewassen worden.’

Ze bekeek hem ongerust, zag op zijn mooie jongensgezicht weer diezelfde hardheid, alsof niets hem nog kon laten bijtrekken. Hij werd boos, trok het wasgoed uit haar handen en smeet het terug in de koffer.

‘Godallemachtig! Luister dan toch eens naar me! Als ik je nou zeg dat ik het niet wil!’

‘Maar waarom dan niet?’ vroeg ze, verblekend, omdat er een vreselijk vermoeden bij haar opkwam. ‘Je hebt die hemden niet nodig, je gaat niet eens uit... Wat kan het jou schelen als ik die meeneem?’

Hij aarzelde even, gehinderd door de vurige blikken die ze hem toewierp.

‘Waarom? Waarom?’ hakkelde hij... ‘Nou ja! Jij gaat natuurlijk overal rondbazuinen dat je mij onderhoudt, dat je wast, dat je verstelt. Nou, dat kan ik niet zetten! Jij zorgt voor jouw spullen, ik voor de mijne... Bleekmeiden moeten ook wat te doen hebben.’

Ze smeekte hem, voerde aan dat ze zich nooit had beklaagd, maar opeens gooide hij de koffer dicht, ging erop zitten en schreeuwde haar ‘nee!’ in het gezicht. Hij was de baas van wat van hem was! Om te ontsnappen aan de blikken waarmee ze hem achtervolgde, ging hij weer op bed liggen, zei dat hij moe was en dat ze hem niet verder lastig moest vallen. En dit keer leek hij inderdaad in te slapen.

Gervaise bleef even besluiteloos staan. Ze kwam in de verleiding het bundeltje wasgoed met haar voet aan de kant te schuiven en ter plekke te gaan zitten naaien. De regelmatige ademhaling van Lantier stelde haar uiteindelijk gerust. Ze pakte het bolletje blauwsel en het stuk zeep dat ze nog over had van haar laatste wasbeurt, liep naar de kleintjes die rustig bij het raam met oude kurken zaten te spelen, kuste ze en zei zachtjes: ‘Braaf zijn, hoor, geen lawaai maken. Papa slaapt.’

Toen ze de kamer verliet, klonk het gedempte lachen van Claude en Étienne als enig geluid in de diepe stilte onder het zwarte plafond. Het was tien uur. Een zonnestraal viel door het open raam naar binnen.

Op de boulevard sloeg Gervaise linksaf en volgde de Rue Neuve de la Goutte-d’Or. Toen ze langs de winkel van mevrouw Fauconnier kwam, groette ze met een hoofdknikje. De wasinrichting was ongeveer halverwege de straat, op de plek waar het trottoir begon te stijgen. Boven een laag gebouw vertoonden drie enorme watertanks, met bouten overdekte zinken cilinders, hun grijze rondingen, terwijl daarachter de drooginrichting verrees, een tweede heel hoge verdieping, aan alle kanten afgesloten door jaloezieën van dunne latten, waar de lucht doorheen kon stromen, en waar stukken wasgoed te zien waren, op messing draad te drogen gehangen. Rechts van de tanks stond de smalle schoorsteen van de stoommachine met schorre maar regelmatige ademhaling stromen witte damp uit te braken. Gervaise trok haar rokken niet op, als een vrouw die gewend is aan plassen, en liep onder de poort door, vol met kruiken bleekwater. Ze kende de bazin van de wasinrichting al, een tenger vrouwtje met ziekelijke blik, dat in een glazen kantoortje zat met de kasboeken voor zich, stukken zeep op schappen, bolletjes blauwsel in potten en pakken soda van een pond. In het voorbijgaan vroeg zij haar wasklopper en haar borstel, die ze na haar laatste wasbeurt had afgegeven. Nadat ze haar nummertje had gekregen ging ze naar binnen.

Het was een enorme loods met een vlak plafond van balken die op gietijzeren pijlers rustten, afgesloten door brede, heldere vensters. Bleek daglicht stroomde vrijelijk door de hete stoom, die als een melkige mist in de ruimte hing. Uit sommige hoeken stegen dampen op die zich verspreidden, waardoor het verschiet in een blauwige waas verloren ging. Het regende zware vochtigheid, beladen met zeeplucht, een weeë, natte, doordringende lucht, en af en toe voerden de sterkere geuren van bleekwater de boventoon. Langs de wasbalies, aan beide zijden van het middenpad, stonden rijen vrouwen, de armen ontbloot tot aan de schouders, de hals bloot, de rokken opgetrokken, waardoor kleurige kousen en grove veterschoenen zichtbaar werden. Zij stonden woest te kloppen en te lachen, leunden achterover om in al dat tumult een woord te schreeuwen, bogen zich diep voorover in hun tobbes, vulgair, ruw, slungelig, doornat als na een onweersbui, de huid rood en dampend. Om hen heen en onder hen ruisselde het volop, emmers warm water werden versleept en met een zwaai geleegd, opengedraaide koudwaterkranen, uit de hoogte flosselend, spatten van waskloppers, druppels van gespoeld wasgoed, de plassen waarin ze rondstapten liepen in stroompjes over de hellende tegels. En te midden van die kreten, dat ritmisch kloppen, dat murmelend regengeluid, dat lawaai van een onweersbui, gesmoord onder het natte plafond, stond rechts de stoommachine, helemaal wit van een fijne dauw, onophoudelijk te hijgen en te puffen, met de dansende trilling van zijn vliegwiel, die dat enorme lawaai leek te regelen.

Intussen volgde Gervaise bedachtzaam het hoofdpad, links en rechts een blik werpend. Ze had haar bundeltje wasgoed onder de arm, met opgetrokken heup, waardoor ze erger hinkte, in het komen en gaan van de wasvrouwen die haar opzij duwden.

‘Kom maar hier, kindje!’ hoorde ze de diepe stem van mevrouw Boche roepen.

Toen de jonge vrouw links van haar was gaan staan, helemaal achteraan, begon de conciërge, die woest op een sok stond te boenen, in korte zinnen tegen haar te praten, zonder haar werk te onderbreken.

‘Ga daar maar staan, ik heb die plaats voor je vastgehouden... O, ik heb niet lang nodig. Boche maakt zijn goed bijna niet vies... En jij? Jij hebt ook niet veel, hè? Je hebt maar een heel klein bundeltje. Voor de middag hebben we dat aan kant, dan kunnen we gaan eten... Ik bracht mijn was vroeger naar een wasvrouw in de Rue Poulet, maar ze liet alles zo slijten met haar bleekwater en haar borstel. Dus was ik zelf maar. Dat is wel zo voordelig. Het kost alleen maar zeep... Zeg eens, dat zijn hemden die je had moeten laten koken. Wat zijn die kinderen toch smerig, ik zeg het je! Het lijkt wel of ze roet aan hun gat hebben.’

Gervaise knoopte haar bundeltje los en spreidde de hemden van de kleintjes uit. En toen mevrouw Boche haar aanraadde een emmer sop te nemen antwoordde zij: ‘Welnee, warm water is voldoende... Ik weet er wel raad mee.’

Zij had haar wasgoed uitgezocht, de paar bonte spullen aan de kant gelegd. Nadat ze haar tobbe had gevuld met vier emmers koud water, uit de kraan achter haar getapt, gooide ze daar het stapeltje wit wasgoed in, trok haar rok op tussen haar dijen, en ging aan een rechtop geplaatste wasbank staan, die haar tot de buik reikte.

‘Jij kent het klappen van de zweep, hè?’ herhaalde mevrouw Boche. ‘Ben jij wasvrouw geweest waar je vandaan kwam, kleine?’

De blonde Gervaise trok haar mouwen op en toonde haar mooie armen, nog jong, nauwelijks roze bij de ellebogen, en begon haar was van vuil te ontdoen. Ze had net een hemd op de smalle plank van de wasbalie uitgespreid, versleten en verbleekt door het vele water, zeepte het in, draaide het om en zeepte het aan de keerzijde in.

Voordat ze antwoordde pakte ze haar wasklopper en begon te slaan, zodat ze haar zinnen moest uitschreeuwen, die ze kracht bijzette met harde, regelmatige slagen.

‘Ja, ja, wasvrouw... Toen ik tien was al... Dat is twaalf jaar geleden... We gingen naar de rivier... Dat rook beter dan hier... U had het eens moeten zien, het was een hoekje onder de bomen... met helder stromend water... U weet wel, in Aix... Kent u Aix niet? Bij Marseille?’

‘Die kan er wat van!’ riep mevrouw Boche, verbaasd door de ferme slagen met de wasklopper. ‘Wat een mens! Die zou me nog ijzer plat krijgen, met haar jufferarmpjes!’

Het gesprek ging door, hardop. De conciërge moest zich soms voorover buigen omdat ze het niet goed verstond. Al het witte wasgoed werd geklopt, en flink ook! Gervaise doopte het weer in de tobbe, pakte het stuk voor stuk om het nog een tweede keer met zeep in te smeren en het te borstelen. Met één hand hield ze het wasgoed op het wasbord, en met de andere, waarin de korte borstel van kweekwortel, haalde ze een vuil schuim uit het wasgoed, dat in lange slijmerige stromen op de grond liep. Toen, bij het zachte geluid van de borstel, gingen ze dichter bij elkaar staan en konden ze een vertrouwelijker gesprek voeren.

‘Nee, nee, wij zijn niet getrouwd,’ vervolgde Gervaise. ‘Daar kom ik vierkant voor uit. Zo aardig is Lantier niet, dat je zijn vrouw zou willen zijn. Als de kinderen er niet geweest waren, dan was het wat anders... Ik was veertien en hij achttien, toen we de eerste kregen. De andere is vier jaar later gekomen... Het is gekomen zoals het altijd komt, u weet wel. Ik was niet gelukkig thuis, vader Macquart schopte me om het minste geringste in elkaar. Dus dan ga je elders je vermaak zoeken... Ze hadden ons moeten laten trouwen, maar ik weet niet waarom, onze ouders wilden het niet.’

Ze schudde haar handen, die rood werden onder het witte schuim.

‘Het water is verrekte hard in Parijs,’ zei ze.

Mevrouw Boche stond nog slechts voor de vorm te wassen. Ze hield op, rekte haar wasbeurt, om daar te kunnen blijven staan, om dat verhaal te horen, dat haar nieuwsgierigheid al veertien dagen prikkelde. Haar mond hing half open in haar grote gezicht, haar ogen, vlak bij haar voorhoofd, glinsterden. Ze dacht, tevreden omdat ze goed geraden had: Zie je wel, dat kind praat te veel. D’r is vast mot.

Daarop zei ze hardop: ‘Dus hij is niet lief...’

‘Praat me er niet van!’ antwoordde Gervaise. ‘Ginder was hij heel aardig voor me, maar sinds we in Parijs zijn, kan ik niets meer goed doen... Nou moet ik erbij zeggen dat zijn moeder vorig jaar gestorven is, en die heeft hem nog wat nagelaten, ongeveer zeventien frank. Hij wilde naar Parijs. En omdat vader Macquart mij zonder blikken of blozen elke keer een draai om mijn oren gaf, heb ik erin toegestemd met hem mee te gaan, we hebben de reis gemaakt met de twee kinderen. Hij zou mij aan een betrekking helpen als wasvrouw, en dan zou hij zijn beroep van hoedenmaker gaan uitoefenen. We hadden allebei heel gelukkig kunnen worden... Maar ja, ziet u, Lantier wil hogerop, hij heeft een gat in zijn hand, hij is een man die alleen maar aan zijn vermaak denkt. Hij is eigenlijk niet zoveel waard... We zijn dus eerst ingetrokken in hotel Montmartre, in de Rue Montmartre. Het was een en al diners, rijtuigen, theater, een horloge voor hem, een zijden jurk voor mij, want hij is de kwaaiste niet, als hij geld heeft. U begrijpt wel, al met al waren we na twee maanden door de centen heen. En op dat moment zijn we in pension Boncoeur gaan wonen, en daar is het lieve leventje begonnen...’

Ze onderbrak zichzelf, omdat ze plotseling een prop in de keel kreeg en haar tranen moest doorslikken. Ze had haar wasgoed geboend.

‘Ik moet warm water gaan halen,’ mompelde ze.

Maar mevrouw Boche, die last had van die onderbreking in de bekentenissen, riep de loopjongen van de wasinrichting, die net voorbijkwam.

‘Charles, beste jongen, wees eens aardig en ga een emmer warm water voor mevrouw halen, ze heeft haast.’

De jongen pakte de emmer en kwam met een volle terug. Gervaise betaalde, het was een schelling per emmer. Ze gooide het warme water in de tobbe en zeepte het wasgoed een laatste keer in, met de hand, boog zich over de wasbalie te midden van een walm stoom die draadjes grijze damp in haar blonde haren hing.

‘Hier, doe er wat kristalsoda in, ik heb nog over,’ zei de conciërge welwillend.

En ze gooide het laatste restje uit een zak soda die ze had meegenomen, in Gervaises tobbe en bood haar ook bleekwater aan, maar de jonge vrouw weigerde dat, dat was alleen maar goed voor vet- en wijnvlekken.

‘Volgens mij is hij een beetje een rokkenjager,’ vervolgde mevrouw Boche, terugkomend op Lantier zonder hem te noemen.

Gervaise stond voorovergebogen met haar handen in het sop, begraven in het wasgoed, en knikte alleen maar.

‘Ja, ja,’ vervolgde de ander, ‘ik heb het een en ander gezien...’

Maar ze herstelde zich meteen, toen ze zag dat Gervaise schrok, doodsbleek overeind kwam en haar aankeek.

‘O nee hoor, ik weet van niks!... Hij mag zich graag vermaken, volgens mij, dat is alles... Bijvoorbeeld met die twee meiden die bij u wonen, Adèle en Virginie, u kent ze wel, nou, hij dolt met ze, maar verder gaat het niet, dat weet ik zeker.’

De jonge vrouw stond kaarsrecht voor haar, het zweet op haar gezicht, met druipende armen, en keek haar nog steeds aan, met strakke, doordringende blik. Daarop ergerde de conciërge zich, sloeg zich op de borst en gaf haar erewoord. Ze riep: ‘Ik weet van niks, hoor, dat zeg ik u...!’

Toen werd ze rustiger en voegde eraan toe, met zo’n suikerzoet stemmetje zoals je dat opzet bij iemand aan wie de waarheid toch niet besteed is: ‘Ik vind dat-ie een open blik heeft... Hij zal nog wel met je trouwen, kind, reken maar!’

Gervaise veegde zich het voorhoofd af met haar natte hand. Toen pakte ze een ander stuk wasgoed uit het water en knikte weer. Heel even keken ze elkaar zwijgend aan. Om hen heen was de wasinrichting tot rust gekomen. Het sloeg elf uur. De helft van de wasvrouwen zat met één been op de rand van de tobbe, een liter wijn ontkurkt aan de voeten, boterhammen met worst te eten. Alleen de huisvrouwen die daar naartoe waren gekomen om hun bundeltjes wasgoed te wassen, haastten zich en keken naar de ronde klok die boven het kantoortje hing. Hier en daar klonken nog een paar slagen van waskloppers, en gedempt gelach en gesprekken die verstomden in het schrokkerig geluid van kaken. Onderwijl leek de stoommachine, in volle vaart, zonder rust en onophoudelijk haar stem te verheffen, de hele zaal vullend met haar trillen en ronken. Maar geen van de vrouwen hoorde het, het was als het ware de ademhaling van de wasinrichting, een hete adem die onder de balken van het plafond de eeuwige mist daar deed samenpakken. De warmte werd onverdraaglijk, van links vielen zonnestralen binnen door de hoge vensters, waardoor de rokende damp van de melkige plassen werd verlicht met een zacht rosgrijs en een heel teer parelgrijs. Toen er dus klachten opklonken, ging de loopjongen Charles van het ene raam naar het andere en liet jaloezieën van grove stof neer. Daarna liep hij naar de andere kant, waar schaduw was, en deed daar luiken open. Er werd geroepen, er werd geklapt, er heerste een aanstekelijke vrolijkheid. Al snel verstomden ook de laatste waskloppers. De wasvrouwen, met volle mond, gebaarden nog slechts met de geopende messen die zij in de hand hielden. De stilte werd dusdanig dat je helemaal achterin regelmatig het geknars van de kolenschop van de stoker hoorde, die steenkool van de grond schepte om die in de vuurkist van de machine te gooien.

Intussen stond Gervaise haar bonte was in het vettige, warme zeepwater te doen, dat ze had bewaard. Toen ze klaar was trok ze een schraag naar zich toe en wierp daar al het wasgoed overheen, dat op de grond een blauwachtige plas deed ontstaan. En ze begon te spoelen. Achter haar stroomde de koudwaterkraan boven een grote tobbe, die aan de grond vastzat en waaroverheen twee houten bomen lagen om de was te dragen. Daarboven, in de lucht, staken nog twee andere bomen uit, waarop de was hing uit te lekken.

‘Het is bijna gedaan en dat is maar goed ook,’ zei mevrouw Boche. ‘Ik blijf wel om je te helpen dat uit te wringen.’

‘O, dat hoeft niet, hoor, wel bedankt,’ antwoordde Gervaise, die de bonte was met haar knuisten kneedde en door het heldere water haalde. ‘Als ik nou lakens had, dan was het wat anders.’

Maar toch moest ze de hulp van de conciërge wel aanvaarden. Ze wrongen beiden, elk aan een kant, een rok uit, een bruin wollen ding dat slecht was geverfd en waar een geelachtig water uitliep, toen mevrouw Boche riep: ‘Nee maar! De lange Virginie!... Wat moet die hier komen wassen, met haar vier vodden in een zakdoek?’

Gervaise had met een ruk het hoofd opgeheven. Virginie was een meid van haar leeftijd, groter dan zij, bruin, mooi, ondanks haar wat lange gestalte. Ze droeg een oude, zwarte jurk met stroken en een rode band om de hals, was met zorg gekapt, haar knoet zat in een netje van blauwe chenille. Heel even knipperde zij met de ogen, midden in het gangpad, alsof ze spiedend om zich heen keek, en toen ze Gervaise zag, kwam ze vlak bij haar langs, rechtop, brutaal, heupwiegend, en ging in dezelfde rij staan, vijf tobbes verderop.

‘Moet je die zien!’ vervolgde mevrouw Boche, met wat gedemptere stem. ‘Die zeept nooit ook maar een paar mouwen in... O, dat is me een luiwammes, ik zeg het je! Een naaister die nog niet eens haar lakens kan herstellen. Net als haar zuster, die bruineerster, dat hondsvotje van een Adèle, die twee van de drie dagen niet naar haar werk gaat. Vader en moeder onbekend, ze leven van God mag weten wat, en er valt van alles op ze aan te merken... Wat staat ze daar toch te boenen? Hé! Dat is een onderjurk! Is die even vies, die zal wat voorbij hebben zien komen, die onderjurk!’

Het was duidelijk dat mevrouw Boche Gervaise een genoegen wilde doen. In werkelijkheid dronk zij vaak koffie met Adèle en Virginie, als de meisjes geld hadden. Gervaise antwoordde niet, haastte zich, koortsachtig haar handen bewegend. Ze had net haar blauwsel aangelengd, in een kuipje op drie poten. Daarin doopte zij haar witte goed, haalde het heen en weer in het gekleurde water, waarvan de weerschijn een beetje op die van lakwerk leek, en nadat ze het wat had uitgewrongen, hing ze het naast elkaar over de houten bomen boven zich. Tijdens al dat werk deed ze alsof ze Virginie de rug toekeerde. Maar ze hoorde het gegrinnik best en voelde schuinse blikken op zich gericht. Virginie leek daar alleen maar naartoe te zijn gekomen om haar uit te dagen. Heel even, toen Gervaise zich had omgedraaid, keken ze elkaar strak aan.

‘Laat haar toch,’ mompelde mevrouw Boche. ‘Jullie gaan elkaar toch niet in de haren vliegen... Ik zeg je toch dat er niks is! Zíj heeft niks gedaan!’

Op dat ogenblik, toen de jonge vrouw haar laatste stuk wasgoed ophing, klonk er gelach bij de deur van de wasinrichting.

‘Hier zijn twee jochies die om hun mama vragen!’ schreeuwde Charles.

Alle vrouwen bogen zich voorover. Gervaise herkende Claude en Étienne. Zodra zij haar zagen liepen ze naar haar toe, midden tussen de plassen door, tikten met de hakken van hun ongeveterde schoenen op de tegels. Claude, de oudste, hield zijn broertje bij de hand. De wasvrouwen slaakten in hun voorbijkomen kreetjes van vertedering toen ze zagen dat ze wat verschrikt waren, maar toch glimlachten. En ze bleven daar voor hun moeder staan, zonder elkaar los te laten, met hun blonde kopjes opgeheven.

‘Stuurt papa jullie?’ vroeg Gervaise.

Maar toen ze zich bukte om de veters van Étiennes schoen vast te knopen zag ze aan een vinger van Claude de sleutel van de kamer hangen, met zijn koperen nummer eraan, die hij heen en weer liet zwaaien.

‘Hé! Je brengt me de sleutel!’ zei ze, flink verrast. ‘Waarom dat?’

Het kind zag de sleutel die het vergeten was aan zijn vinger, leek zich zijn boodschap te herinneren en riep met zijn heldere stemmetje: ‘Papa is weg.’

‘Hij is eten gaan halen en hij heeft jullie gezegd mij hier te komen halen?’

Claude keek naar zijn broertje, aarzelde, wist het niet meer. Toen vervolgde hij, in één adem: ‘Papa is weg... Hij is uit bed gesprongen, hij heeft al zijn spullen in de koffer gestopt, hij heeft de koffer op een rijtuig geladen... Hij is weg.’

Gervaise zat gehurkt en kwam nu langzaam overeind, met een bleek gezicht, bracht haar handen naar haar wangen en haar slapen, alsof ze haar hoofd hoorde kraken. Ze kon maar één zinnetje vinden, dat ze twintig keer op dezelfde toon herhaalde: ‘Ach! Mijn God!... Ach! Mijn God!... Ach! Mijn God!...’

Maar mevrouw Boche ondervroeg het kind op haar beurt, dolenthousiast dat zij bij dit verhaal betrokken werd.

‘Laten we nou eens kijken, jochie. Je moet de dingen goed vertellen... Heeft hij de deur op slot gedaan en heeft hij tegen jullie gezegd om de sleutel te komen brengen, of niet?’

Daarna fluisterde ze met gedempte stem Claude in het oor: ‘Zat er ook een vrouw in het rijtuig?’

Het kind raakte weer in de war. Opnieuw begon het op triomfantelijke toon zijn verhaal: ‘Hij is uit bed gesprongen, hij heeft alle spullen in de koffer gestopt, en hij is weg...’

Omdat mevrouw Boche hem liet gaan, trok hij zijn broertje naar de kraan. Ze begonnen elkaar te vermaken door water te laten stromen.

Gervaise kon niet huilen. Ze stikte, met haar rug tegen haar tobbe, haar gezicht nog altijd in haar handen. Rillingen doorvoeren haar. Af en toe kwam er een lange zucht doorheen, terwijl zij haar knuisten tegen haar ogen drukte, als om zichzelf weg te cijferen in de duisternis van haar verlatenheid. Het was een gat vol duisternis, waarin zij diep leek weg te zinken.

‘Kom op meid, verdomme!’ mompelde mevrouw Boche.

‘Als u eens wist! Als u eens wist!’ zei ze ten slotte heel zachtjes. ‘Hij heeft me vanochtend naar de lommerd gestuurd met mijn sjaal en mijn hemden, om dat rijtuig te kunnen betalen...’

En ze begon te huilen. De herinnering aan haar tocht naar de lommerd, een duidelijk feit van die ochtend, had haar de snikken ontlokt die nu haar keel versmoorden.

Die boodschap was een gruwel geweest, het grote verdriet in haar wanhoop. De tranen stroomden over haar kin, die al bevochtigd was door haar handen, zonder dat ze er ook maar aan dacht haar zakdoek te pakken.

‘Wees nou redelijk en hou je nou stil, ze kijken naar je,’ herhaalde mevrouw Boche, die om haar heen begon te redderen. ‘Hoe kun je je nou toch zulke zorgen maken om een vent!... Hield je dan nog altijd van hem? Arm kind. Daarnet was je het anders helemaal niet zo met hem eens. En nou sta je hem te bewenen, dat je hart ervan breekt... Mijn God, wat zijn we toch stom!’

Maar meteen daarna toonde ze zich moederlijk.

‘Een mooi vrouwtje als jij! Het is toch een schande!... Maar ik kan je nou wel alles vertellen, hè? Nou, je herinnert je nog wel, ik ben vandaag toch onder je raam doorgekomen, toen dacht ik al... Moet je je voorstellen, vannacht, toen Adèle thuiskwam, heb ik een man achter haar aan horen komen. Dus ik wilde weten wat dat te betekenen had en ik heb in het trappenhuis gekeken. Die vent stond al op de tweede verdieping, maar ik heb best de jas van Lantier herkend. Boche, die vanochtend op de loer zat, heeft hem heel stilletjes naar beneden zien komen... Met Adèle, dat snap je wel. Virginie heeft momenteel een heer waar ze twee keer per week naartoe gaat. Alleen, het is natuurlijk niet helemaal pluis, want ze hebben maar één kamer en een alkoof, en ik weet niet waar Virginie heeft moeten slapen.’

Ze onderbrak zichzelf even, draaide zich om, en begon toen met haar zware, gedempte stem: ‘Ze lacht erom, om jou te zien huilen, die harteloze trut. Ik durf mijn hand ervoor in het vuur te steken dat die wasbeurt van haar maar een smoes is... Ze heeft die twee anderen opgehitst en is hierheen gekomen om te vertellen hoe jij zou reageren.’

Gervaise haalde haar handen van haar gezicht en keek. Toen ze Virginie voor zich zag staan, omringd door drie of vier vrouwen, kletsend, naar haar kijkend, werd ze bevangen door een dolle woede. Met haar armen naar voren, zoekend op de grond, ronddraaiend, bevend over al haar ledematen, deed ze een paar stappen, stuitte op een volle emmer, greep die met twee handen en leegde hem in één zwaai.

‘Karonje, verdomme!’ riep de lange Virginie.

Ze was achteruit gesprongen, alleen haar laarsjes waren nat geworden. Maar de wasinrichting, daarnet nog verontwaardigd om de tranen van de jonge vrouw, dromde samen om die kloppartij te zien. De wasvrouwen die hun brood op hadden, klommen op hun tobbes. Andere kwamen aanlopen, de handen vol zeep. Er vormde zich een kring.

‘Verdomme, wat een karonje!’ herhaalde de grote Virginie. ‘Wat heeft ze, die halve gare!’ Gervaise zette zich schrap, met haar kin naar voren, haar gezicht vertrokken, maar antwoordde niet, omdat ze nog niet zo vlot gebekt was als de Parijse. Die laatste vervolgde: ‘Moet je nou kijken! Dat heeft genoeg van de provincie, dat was nog geen twaalf of het scharrelde al met soldaten en het heeft een been in het dorp achtergelaten... Dat been is er gewoon van rottigheid afgevallen...’

Er klonk gelach. Virginie zag haar succes, deed twee stappen naar voren, hief zich in de volle lengte op en schreeuwde harder: ‘Niet waar? Kom eens een beetje naar voren, dan kunnen we zien, dan zal ik je effen helpen! Weet je, je moet ons hier niet komen lastigvallen, hoor... Of ik haar ken, die slons! Als ze me te pakken had gekregen, dan zou ik haar rokken opgetrokken hebben, dan hadden jullie het kunnen zien. Ze moet maar eens vertellen wat ik haar heb gedaan... Zeg eens, del, wat heb ik je eigenlijk gedaan?’

‘Houd je mond,’ stamelde Gervaise. ‘Je weet het dondersgoed... Ze hebben mijn man gisteravond best gezien... En houd je mond, want ik wurg je nog.’

‘Haar man! God, dat is een goeie, zeg!... De man van mevrouw! Alsof je een man zou kunnen hebben met zo’n tronie!... Het is mijn schuld niet, als-ie jou heeft laten stikken. Ik heb hem heus niet van je gejat, hoor. Ze mogen me visiteren... Zal ik je eens wat zeggen, jij maakte hem het leven zuur, die vent! Hij was veel te aardig voor je... Had hij soms een halsband om? Wie heeft de man van mevrouw hier gevonden!... Er staat een beloning op terugvinden...’

Gelach klonk weer op. Gervaise beperkte zich ertoe met bijna zachte stem te mompelen: ‘Je weet het dondersgoed, je weet het dondersgoed... Het is je zus, en ik wurg haar nog een keer, die zus van je...’

‘Jazeker, ga een beetje op mijn zuster staan afgeven,’ herhaalde Virginie grinnikend. ‘God, het is mijn zuster! Dat kan wel zijn, want mijn zuster is een chiquere meid dan jij... Maar heb ik daar soms wat mee te maken? Kun je tegenwoordig niet eens meer rustig je was doen? Laat me met rust, hoor je, ik heb er meer dan genoeg van!’

En nadat ze vijf of zes slagen met haar wasklopper had gegeven, kwam ze terug, bedwelmd door haar beledigingen, meegesleurd. Ze zweeg en begon toen drie maal aldus: ‘Wel, zeker, het is mijn zuster. Nou goed?... Ze zijn gek op elkaar. Je moest ze eens aan elkaar zien sabbelen!... En hij heeft je laten zitten met je bastaardjes! Mooie kinderen, het vuil is niet uit hun smoeltjes te krabben! Eentje is van een gendarme, hè? Je hebt er drie anderen laten creperen, omdat je geen extra bagage wilde om hierheen te komen... Je bloedeigen Lantier heeft ons dat allemaal verteld. Ach, hij heeft me wat verhalen verteld, hij had tabak van dat karkas van jou!’

‘Kutwijf! Kutwijf! Kutwijf!’ brulde Gervaise, buiten zichzelf, weer helemaal bevangen door woest beven. Ze draaide zich om, zocht nog een keer op de grond, en toen ze niets anders vond dan de kleine tobbe, pakte ze die bij de poten en smeet Virginie het water met blauwsel in het gezicht.

‘Smeerkanis! Ze heeft mijn jurk verpest!’ schreeuwde die, met een schouder helemaal nat en haar linkerhand blauw. ‘Wacht eens even, pisbak!’

Op haar beurt greep ze een emmer en leegde die over Gervaise. En toen ontstond er een vreselijke kloppartij. Ze liepen allebei langs de tobbes, grepen volle emmers, kwamen dan terug om die elkaar naar het hoofd te gooien. En elke stortvloed ging gepaard met veel stemverheffing. Gervaise diende nu zelf van repliek.

‘Hier! Stuk vuil!... Die heb je te pakken. Dat zal je kont wat kalmeren.’

‘O, wat een viswijf! Hier, voor je eigen smerigheid. Dan word je tenminste één keer in je leven schoon.’

‘Ja, ja, ik zal jou schoonmaken, volgescheten palingvel!’

‘Nog een! Ga je mond spoelen, maak je maar op voor je beurt van vanavond, op de hoek van de Rue Belhomme.’

Ten slotte moesten ze hun emmers bij de kraan gaan vullen. En in afwachting dat die vol zouden zijn gelopen, gingen ze door met hun scheldpartij. De eerste emmers waren slecht gemikt en troffen nauwelijks doel. Maar ze kregen de draai te pakken. Virginie kreeg er als eerste een recht in het gezicht, het water liep bij haar hals naar binnen, stroomde langs haar rug en over haar borst en kwam er onder haar jurk weer uit. Ze was nog helemaal versuft toen de tweede haar van opzij trof, waardoor ze een harde klap tegen het linkeroor kreeg en haar knoetje nat werd, dat zich als een touwtje ontrolde. Gervaise werd eerst bij de benen getroffen, één emmer vulde haar laarsjes en spatte op tot aan haar dijen. Twee andere doordrenkten haar heupen. Al gauw was het trouwens onmogelijk de treffers nog te tellen. Ze waren allebei van top tot teen doorweekt, hun borstrokken plakten tegen hun schouders, hun jurken tegen hun ruggen, mager, stijf, huiverend, van alle kanten druipend, als paraplu’s in een stortbui.

‘Gut, wat zijn ze grappig!’ klonk de schorre stem van een wasvrouw.

De wasinrichting vermaakte zich kostelijk. Er werd wat afstand gehouden, om niet ondergespat te worden. Applaus, grapjes klonken, te midden van het lawaai als van een sluis, door de emmers die heel energiek werden geleegd. Plassen stroomden over de grond, de beide vrouwen waadden er tot de enkels doorheen. Maar Virginie probeerde een rotstreek uit te halen, door opeens een emmer vol kokend sop te pakken, die een van haar buurvrouwen had gevraagd, en daarmee te gooien.

Er klonk een kreet. Iedereen dacht dat Gervaise verbrand was. Maar alleen haar linkervoet was enigszins geraakt. Uit alle macht, wanhopig van pijn en zonder hem dit keer te vullen, smeet zij een emmer tussen de benen van Virginie, die omviel.

Alle wasvrouwen begonnen tegelijk te kletsen.

‘Ze heeft haar een poot gebroken!’

‘Verdomme! Nou en? Ze wilde haar toch koken!’

‘Ze heeft groot gelijk, die blondine, als ze haar haar man hebben afgepikt!’

Mevrouw Boche hief de armen ten hemel, kreten slakend. Ze was voorzichtig tussen twee tobbes gaan staan, en de kinderen, Claude en Étienne, hingen huilend, snikkend, verschrikt aan haar rokken, steeds roepend: ‘Mama! Mama!’ Toen ze Virginie op de grond zag liggen, snelde ze toe, trok Gervaise aan haar rokken en herhaalde: ‘Toe, ga nou weg! Wees nou redelijk... Ik word er niet goed van, dat zeg ik je! We hebben nog nooit zo’n kloppartij gehad.’

Maar ze deinsde terug en moest weer met de kinderen tussen twee tobbes vluchten. Virginie was Gervaise naar de keel gevlogen. Ze omklemde haar nek, probeerde haar te wurgen. Maar toen de laatste zich met een felle ruk losmaakte, ging zij aan de staart van haar knoet hangen, alsof ze haar hoofd wilde afrukken. De slag begon weer, dreigend, zonder een kreet, zonder scheldwoorden. Ze gingen elkaar niet te lijf, maar vielen elkaars gezicht aan, met gespreide en gekromde vingers, knepen, krabden wat ze maar tegenkwamen. Het rode lint en het netje van blauwe chenille van de grote brunette werden afgerukt, haar borstrok scheurde bij de hals, toonde haar vel en een heel stuk schouder, terwijl de blondine ontkleed raakte, doordat een mouw van haar witte borstrok verdween zonder dat ze wist hoe, en ze een winkelhaak in haar hemd opliep, die de blote rondingen van haar middel toonde. Stukken stof wapperden alle kanten op. Aanvankelijk was het Gervaise die begon te bloeden, door drie lange krabben van haar mond naar haar kin. Ze beschermde haar ogen, sloot ze bij elke klap, uit angst eenoog te zullen worden. Virginie bloedde nog niet. Gervaise mikte op haar oren, werd woest dat ze die niet te pakken kon krijgen, toen ze uiteindelijk een van haar oorbellen greep, een bel van geel glas, trok en het oor scheurde. Het bloed stroomde.

‘Ze maken elkaar af! Haal ze uit elkaar, die driftkoppen!’ riepen een paar stemmen.

De wasvrouwen waren genaderd. Er ontstonden twee kampen, het ene hitste de beide vrouwen op, als honden die slaags waren geraakt, het andere was zenuwachtiger, begon te beven, keek de andere kant op, had er genoeg van en zei dat ze er vast en zeker ziek van zouden worden. En bijna zou er een algehele slag hebben plaatsgegrepen, ze maakten elkaar uit voor harteloos, voor nietsnutten, blote armen werden opgeheven, er klonken drie oorvijgen.

Maar mevrouw Boche zocht de loopjongen van de wasinrichting op.

‘Charles! Charles!... Waar zit hij toch?!’

Ze trof hem vooraan, waar hij met de armen over elkaar stond toe te kijken. Hij was een grote vent met een stierennek. Hij stond te lachen en genoot van de stukken bloot bij de beide vrouwen. De blondine was zo vet als een kwartel. Het zou leuk zijn als haar hemd zou scheuren.

‘Moet je zien!’ mompelde hij met een knipoog. ‘Ze heeft een aardbeivlek onder haar arm.’

‘Wat! Sta jij daar toe te kijken?!’ riep mevrouw Boche toen ze hem zag. ‘Help dan toch om ze uit elkaar te halen!... Je zou ze best uit elkaar kunnen halen, jij!’

‘Dat dacht je! Dank je lekker! Als dat aan mij moet liggen!’ sprak hij doodgemoedereerd. ‘Om me een oog te laten uitkrabben, net als onlangs, zeker!... Daar ben ik niet voor, dan zou ik niks anders te doen hebben... Wees maar niet bang, toe nou! Het is goed voor ze, een beetje bloed. Daar worden ze rustig van.’

Toen begon de conciërge de mogelijkheid te opperen de politie erbij te halen. Maar de bazin van de wasinrichting, de jonge, tengere vrouw met de ziekelijke ogen, was daar vierkant op tegen. Een paar keer herhaalde ze: ‘Nee, nee, dat wil ik niet, dat brengt de zaak in opspraak.’

Op de grond ging de strijd door. Plotseling kwam Virginie op haar knieën overeind. Ze had een wasklopper te pakken gekregen en begon daarmee te zwaaien. Ze rochelde, haar stem was veranderd.

‘Hier heb ik wat, wacht maar af! Houd je vuile was maar klaar!’

Gervaise stak plotseling haar hand uit, pakte ook een wasklopper en hield die als een knots omhoog. Ook zij had een schorre stem.

‘O, jij wilt de grote was doen... Kom maar op met je vel, dan maak ik er vodden van!’

Heel even bleven ze daar geknield zitten, om elkaar te bedreigen. Met hun haar in het gezicht, met hijgende borst, bemodderd, onder de blauwe plekken, zaten ze elkaar te beloeren, in afwachting, om op adem te komen. Gervaise bracht de eerste slag toe, haar wasklopper schampte de schouder van Virginie. Ze wierp zich aan de kant om de wasklopper van de laatste te ontwijken, die haar bijna op de heup raakte. En toen kregen ze er de slag van, begonnen op elkaar te slaan zoals wasvrouwen hun was slaan, hard, ritmisch. Als ze elkaar raakten, klonk de slag gedempt, het leek net een klap in een tobbe met water.

Rondom hen lachten de wasvrouwen niet meer, verscheidene waren vertrokken, met de mededeling dat ze hier misselijk van werden, degenen die bleven rekten de hals, met een zweem van wreedheid in de ogen, en omdat zij die meiden toch wel heel erg kranig vonden. Mevrouw Boche had Claude en Étienne meegenomen, van de andere kant van de zaal hoorde je hun snikken, vermengd met de klinkende klappen van de beide waskloppers.

Maar plotseling begon Gervaise te brullen. Virginie had haar midden op haar blote arm geraakt, boven de elleboog; er verscheen een rode plek, de huid zwol meteen op. Toen stortte ze zich op haar tegenstandster. Het leek wel alsof ze haar wilde doodslaan.

‘Genoeg! Genoeg!’ werd er geschreeuwd.

Gervaise had zo’n vreselijke gelaatsuitdrukking, dat niemand durfde te naderen. Dubbel zo hard greep ze Virginie bij haar middel, gooide haar om en duwde haar gezicht op de stenen, met de rug omhoog en ondanks alle gewriemel, trok ze haar rokken ver naar boven. Daaronder droeg Virginie een broek. Ze stak haar hand in de naad, trok eraan, en toonde alles, de blote billen, de blote dijen. Daarna hief ze haar wasklopper op en begon te slaan, zoals ze vroeger in Aix sloeg, aan de oever van de Viorne, als haar bazin de was van het garnizoen deed. Het hout klonk dof op de huid, met een nat geluid. Bij elke klap ontstond er een rode streep op het witte vel.

‘O, o,’ mompelde Charles de loopjongen, geboeid, met grote ogen.

Weer klonk overal gelach. Maar al gauw klonk ook de kreet weer op: ‘Genoeg! Genoeg!’ Gervaise hoorde niets en hield ook niet op. Ze bekeek haar werk, voorovergebogen, en zorgde ervoor geen plek onbewerkt te laten. Zij wilde die hele huid slaan, overdekken met kneuzingen. En ze sprak, bevangen door een wrede vrolijkheid, toen ze zich een wasvrouwenliedje herinnerde: ‘Pats! Pats! Margootje doet de was... Pats! Pats! Met de klopper... Pats! Pats! Wast ze haar hart... Pats! Pats! Van verdriet is het helemaal zwart...’

En ze begon weer: ‘Die is voor jou, die is voor je zus, die is voor Lantier... Als je ze ziet, moet je ze maar doorgeven... Pas op! Ik begin weer. Die is voor Lantier, die is voor je zus, die is voor jou... Pats! Pats! Margootje doet de was... Pats! Pats! Met de klopper...’

Ze moesten Virginie uit haar handen rukken. De lange brunette raapte, haar gezicht onder de tranen, helemaal paars, in de war, haar wasgoed bijeen en ging ervandoor. Ze was overwonnen. Ondertussen trok Gervaise de mouw van haar borstrok weer aan en schikte haar rokken. Haar arm deed zeer, ze vroeg mevrouw Boche haar was op haar schouder te leggen. De conciërge vertelde wat er gebeurd was, getuigde van haar emoties en stelde voor haar lichaam na te kijken, om te zien of er niets mis was.

‘Je hebt misschien iets gebroken... Ik heb toch een klap gehoord...’

Maar Gervaise wilde weg. Ze reageerde niet meer op uitingen van medeleven, op de uit praatziekte geboren lof van de wasvrouwen die haar omgaven, met hun schorten voor. Toen ze beladen was, liep ze naar de uitgang, waar haar kinderen haar stonden op te wachten.

‘Dat is dan twee uur, dus twee schelling,’ zei de bazin van de wasinrichting, die haar tegenhield, tegen haar, na zich weer in haar glazen kantoor te hebben verschanst.

Waarom twee schelling? Ze begreep niet meer waarom haar de prijs van haar plek werd gevraagd. Daarop gaf ze haar de twee schelling. En, nogal kreupel lopend onder het gewicht van haar natte was, die aan haar schouder hing, druipend, met een blauw geworden elleboog en een bebloede wang, ging ze ervandoor en trok aan haar blote armen Étienne en Claude mee, die naast haar dribbelden, nog geschokt en besmeurd van hun snikken.

Achter haar begon de wasinrichting weer haar enorme sluisrumoer uit te braken. De wasvrouwen hadden hun brood op, hun wijn gedronken, en begonnen nu harder te slaan, met rode gezichten, vrolijk door de kloppartij van Gervaise en Virginie. Aan de tobbes gingen de armen, de hoekige gestalten van marionetten met gebroken ruggen, met scheve schouders, die zich gewelddadig, als op scharnieren, bogen, weer stevig tekeer. De gesprekken werden van voor naar achter door de gangpaden voortgezet. De stemmen, het gelach, de dubbelzinnige woorden, gingen verloren in het grote geborrel van water. Kranen liepen, emmers loosden plenzen, een rivier stroomde onder de wasbalies door. Dat was het enthousiasme van de middag, de was die met de wasklopper werd bewerkt. In de enorme zaal werden de dampen rossig, slechts nog doorboord van stralen zonneschijn, gouden ballen, die door de scheuren in de gordijnen naar binnen vielen. Lauwwarme verstikking van zeeplucht werd ingeademd. Plotseling vulde de loods zich met witte mist. Het enorme deksel van de kuip waarin de was kookte steeg mechanisch op langs een centrale tandstang. En het gapende, koperen gat, onder in het stenen metselwerk, braakte warrelende stoom uit, met de zoetige smaak van potas. Onderwijl waren de zwiermolens daaromheen druk aan het werk, bundels was lieten in gietijzeren cilinders hun water los onder het draaiende wiel van de machine, die al hijgend en dampend, de wasinrichting nog harder deed schudden met het aanhoudend karwei van haar stalen armen.

Toen Gervaise de toegang tot pension Boncoeur betrad, kwamen de tranen weer bij haar boven. Het was een donkere en smalle steeg, met een gootje voor het afvalwater langs de muur, en de stank die haar nu trof deed haar denken aan de veertien dagen die ze daar met Lantier had doorgebracht, veertien dagen van ellende en gekibbel; de herinnering daaraan werd op dit ogenblik tot brandende spijt. Het was haar net alsof ze haar verlating betrad.

Boven was de kamer kaal, vol zon, het raam stond open. Die zonneschijn, die plas warrelend goudstof, maakte het zwarte plafond, de muren met het gescheurde behang bejammerenswaardig. Aan een spijker bij de schoorsteenmantel hing nog slechts een hoofddoekje, verwrongen als een touwtje. Het bed van de kinderen stond midden in het vertrek, en liet de ladekast vrij, waarvan de laden open waren blijven staan en hun lege binnenste toonden. Lantier had zich gewassen en de pommade opgemaakt, twee schelling pommade in een speelkaart, het door zijn handen vet geworden water stond nog in de waskom. En hij had niets vergeten, de tot dan toe door de koffer ingenomen hoek leek Gervaise een enorm gat toe. Ze vond niet eens meer het ronde spiegeltje dat aan de spanjolet hing. Toen kreeg ze een voorgevoel en keek op de schoorsteenmantel: Lantier had de lommerdbriefjes meegenomen, het zachtroze pakje lag niet meer tussen de ongelijke zinken kandelaars.

Ze hing haar was over de rugleuning van een stoel, bleef staan, draaide rond, bekeek haar meubels, getroffen door zo’n verstomming, dat haar tranen niet eens meer stroomden. Ze had nog één schelling over van de vier die ze voor de wasinrichting had achtergehouden. En toen ze bij het raam Étienne en Claude hoorde lachen, die alweer getroost waren, liep ze op hen af, nam hun hoofdjes in haar armen en vergat zich even bij het zien van die grauwe straat, waar ze die ochtend het arbeidersvolk had zien ontwaken, de reuzenarbeid van Parijs. Op dit uur veroorzaakte het plaveisel, opgewarmd door bezigheden van de dag, een brandende trilling boven de stad, achter de tolmuur. Op dat plaveisel, in die ovenlucht, werd zij met haar kleintjes helemaal alleen achtergelaten. Ze omvatte met één blik de ringboulevards, rechts en links, verwijlde aan beide uiteinden, bevangen door doffe angst, alsof haar leven zich daar voortaan zou afspelen, tussen een slachthuis en een ziekenhuis.

II

Drie weken later zaten Gervaise en de zinkwerker Coupeau op een mooie zonnige dag tegen halftwaalf samen een pruim op brandewijn te eten in De Kopstoot van pa Colombe. Coupeau, die op het trottoir een sigaret had staan roken, had haar overreed naar binnen te gaan toen ze de straat wilde oversteken, na een was te hebben weggebracht. Haar grote vierkante wasmand stond op de grond, aan haar voeten, achter het zinken tafeltje.

De Kopstoot van pa Colombe bevond zich op de hoek van de Rue des Poissonniers en de Boulevard de Rochechouart. Op het uithangbord stond in zwierige blauwe letters van links naar rechts één enkel woord: gedestilleerd. Bij de deur stonden bestofte oleanders in twee halve fusten. De enorme tap met rijen glazen, een kraan en tinnen maatbekers, strekte zich links van de ingang uit. De grote zaal daaromheen was gemeubileerd met grote, strogeel geverfde tonnen, glimmend van de lak, waarvan de koperen hoepels en tapkranen glommen. Hogerop, op stellingen, ging de muur schuil achter likeurflessen, potten met vruchten, allerlei buikflesjes netjes op een rij, en zij vormden in de spiegel achter de tap fel gekleurde vlekken, appelgroen, bleekgoud, zacht wijnrood. Maar de bezienswaardigheid van de zaak, achterin, achter een eikenhouten afscheiding, op een omglaasde binnenplaats, was de destilleerketel die de klanten aan het werk konden zien, alembieken met lange halzen, serpentijnen die onder de grond verdwenen, een duivelskeuken waar drinkende arbeiders dromerig naar kwamen kijken.

Op dit etensuur was De Kopstoot leeg. Een dikke vent van veertig jaar in een kamizool, pa Colombe, hielp een meisje van een jaar of tien, die hem vier schelling tift in een kopje vroeg. Een straal zonlicht viel door de deur naar binnen en verwarmde de houten vloer, die altijd nat was van de fluimen van rokers. En uit de tapkast, de tonnen, de hele zaal, steeg een zoetige lucht op, een alcoholdamp die scheen in te dikken en de in de zon dansende stofjes leek te bedwelmen.

Intussen rolde Coupeau weer een sigaret. Hij was keurig netjes, met een boezeroen en een blauwlinnen petje, goedlachs, waarbij hij zijn witte tanden toonde. Hij had een uitstekende onderkaak, een wat platte neus, mooie bruine ogen, het smoel van een vrolijke, lieve hond. Zijn grote dos krullend haar stond van nature overeind. Hij had nog die tere huid van een zesentwintigjarige. Tegenover hem zat Gervaise, in een zwarte orleansen jurk, blootshoofds, haar pruim op te eten, die zij aan het steeltje tussen haar vingers hield. Zij zaten aan de straat, aan het eerste van vier tafeltjes dat langs de tonnen stond, voor de tap.

Toen de zinkwerker zijn sigaret had opgestoken, plantte hij zijn ellebogen op tafel, bracht zijn gezicht dicht bij de jonge vrouw en bekeek haar eventjes zonder te spreken. Haar mooie blonde toet had die dag de melkige doorzichtigheid van fijn porselein. Met een toespeling op iets wat zij alleen wisten en wat al vaak was besproken, vroeg hij daarna eenvoudigweg half hardop: ‘Dus, nee? Je blijft nee zeggen?’

‘O natuurlijk, nee, Coupeau,’ antwoordde Gervaise glimlachend, doodgemoedereerd. ‘Je gaat daar nu hier toch niet weer over beginnen, hè? Je had me toch beloofd je in te zullen houden... Als ik dat geweten had, had ik je traktatie afgewezen.’

Hij hervatte het woord niet, maar bleef haar van dichtbij aankijken met koppige verliefdheid, die hij niet onder stoelen of banken stak, verleid als hij vooral werd door haar mondhoeken, de zachtroze kuiltjes, een tikkeltje vochtig, die als ze glimlachte het levendige rood van haar mond benadrukten. Toch trok zij zich ook niet terug, bleef lief en aanhankelijk. Na een korte stilte zei ze nog: ‘Zet het maar gewoon uit je hoofd. Ik ben een oude vrouw, ik heb een groot joch van acht... wat moeten wij dan samen?’

‘Godsamme!’ mompelde Coupeau knipogend. ‘Wat de rest ook doet!’

Maar ze maakte een afwerend gebaar.

‘Gut, als jij denkt dat het altijd leuk is? Je kunt wel zien dat jij niet getrouwd bent geweest... Nee Coupeau, ik moet aan serieuze zaken denken. Pageintjes, daar heb je niks aan, hoor je! Ik heb thuis twee monden te voeden, en die schransen behoorlijk, reken maar! Hoe wil je dan dat ik mijn piepers grootbreng, als ik een beetje plat ga?... En luister goed, ik heb geleerd van mijn ongeluk. Weet je, van mannen moet ik nou niks meer hebben. Mij zullen ze er voorlopig niet meer op betrappen.’

Zij gaf zonder woede haar mening, met veel wijsheid, heel afstandelijk, alsof zij een kwestie van handwerk had behandeld, de redenen die haar ervan weerhielden een buikband door de stijfsel te halen. Je kon merken dat ze dat na rijp beraad in haar hoofd had gezet.

Verliefd herhaalde Coupeau: ‘Je maakt het me wel moeilijk, hoor, verrekte moeilijk...’

‘Ja, dat zie ik ook wel,’ vervolgde zij, ‘en het spijt me voor jou, Coupeau... Je moet je niet gekwetst voelen. Als ik zin had in geintjes, Here God! Dan zou het eerder met jou zijn dan met iemand anders. Je ziet eruit als een aardige jongen, je bent lief. We zouden kunnen gaan samenwonen, nietwaar? En dan zien we wel waar het schip strandt. Ik wil me niet aanstellen, ik zeg niet dat dat nooit eens kan gebeuren... Alleen, waar dient het toe, want ik heb er geen zin in. Ik zit al veertien dagen bij mevrouw Fauconnier. De kleintjes gaan naar school. Ik werk, ik ben tevreden... Wat ik dan maar het beste kan doen is blijven zitten waar ik zit.’

En ze bukte zich om haar mand op te pakken.

‘Je houdt me op, ze wachten al op me bij de bazin... Jij vindt wel een ander, toe nou Coupeau, knapper dan ik, zonder twee koters aan haar rokken.’

Hij keek naar de ronde klok, die in de spiegel zat gemonteerd. Hij dwong haar weer te gaan zitten en riep: ‘Wacht nou effe! Het is pas vijf over half twaalf... Ik heb nog vijfentwintig minuten... Je bent toch niet bang dat ik gekkigheid ga uithalen, we hebben de tafel tussen ons in... Dus je veracht me, zo erg dat je niet eens even met me wil praten?’

Ze zette haar mand weer neer, om hem niet tegen de haren in te strijken. En ze kletsten als goede bekenden. Ze had gegeten voordat ze haar was ging wegbrengen, hij had zich die dag gehaast zijn soep en zijn rundvlees achterover te werken, om haar te kunnen gaan opwachten. Terwijl zij inschikkelijk antwoordde, keek Gervaise door de ramen naar buiten, tussen de potten vruchten op brandewijn, naar het komen en gaan op straat, waar etenstijd een bijzonder woelige menigte veroorzaakte. Op beide trottoirs, in de enge wurggreep van de huizen, was het een en al gehaaste voetstappen, zwaaiende armen, onophoudelijk wringen. De laatkomers, arbeiders die op het werk waren vastgehouden, staken met een hongerig, chagrijnig gezicht met grote stappen de rijweg over, om aan de overkant bij een bakker binnen te lopen. En als ze dan weer verschenen, met een brood van een pond onder de arm, gingen ze drie deuren verder, bij Het Kalf met Twee Koppen, een dagschotel van zes schelling eten. Naast de bakker stond ook een groentevrouw die gebakken aardappels en mosselen met peterselie verkocht. Een aanhoudende rij arbeidsters met lange schorten voor nam de zakjes aardappel en de mosselen in kopjes mee. Andere, knappe meisjes zonder hoed op, die er broos uitzagen, kochten bosjes radijs. Als Gervaise zich voorover boog, zag ze nog een varkensslagerswinkel vol volk, waar kinderen uitkwamen met een gepaneerde karbonade, verpakt in vet papier, een worst of een stuk nog warme bloedworst in de hand. Ondertussen kwamen, langs de rijweg, zwart van de modder, zelfs met mooi weer, in het gedrang van de bewegende menigte een paar arbeiders alweer uit de eethuizen, en liepen flanerend in groepjes met de handen op de dijen te slaan, loom van het eten, rustig en traag tussen het gedrang van de massa.

Er was een groepje samengedromd voor de deur van De Kopstoot.

‘Zeg eens, Pozetjat,’ vroeg een schorre stem, ‘betaal jij een rondje kamfer?’

Vijf arbeiders kwamen binnen en bleven staan kijken.

‘Ach, die dief van een pa Colombe!’ vervolgde de stem. ‘Weten jullie, we moeten ouwe hebben, en geen notendoppies, echte glazen!’

Pa Colombe bediende onaangedaan. Een ander clubje van drie arbeiders trad binnen. Geleidelijk aan drongen de hemden zich samen op de hoek van het trottoir, bleven daar even staan, en duwden elkaar dan de zaal in, tussen de beide oleanders, grijs van het stof.

‘Doe niet zo stom! Jij denkt alleen maar smerigheid!’ zei Gervaise tegen Coupeau. ‘Natuurlijk hield ik van hem... Alleen, na de walgelijke manier waarop hij me heeft laten stikken...’

Ze hadden het over Lantier. Gervaise had hem niet teruggezien. Ze meende dat hij samenwoonde met het zusje van Virginie, in de buurt van de Glacière, bij die vriend die een hoedenfabriek zou opzetten. Trouwens, ze dacht er niet aan om achter hem aan te gaan. Aanvankelijk had ze het even moeten doorslikken. Ze had zelfs op het punt gestaan zich te verdrinken. Nu had ze alles op een rijtje gezet, en vond het zo eigenlijk maar het beste. Misschien had ze met Lantier de kleintjes nooit kunnen opvoeden, omdat er veel te veel geld ontbrak. Hij kon Claude en Étienne gedag komen zeggen, ze zou hem er niet uitgooien. Alleen, wat haar aanging, zij zou zich liever in mootjes laten hakken dan dat ze zich ook nog maar met één vinger zou laten aanraken. En ze zei dat als een welbewuste vrouw, die haar levensweg heeft uitgestippeld, terwijl Coupeau, die zijn begeerte haar te krijgen niet liet varen, grapjes maakte, overal een schunnige toespeling van maakte, haar hele brutale vragen stelde over Lantier, zo vrolijk, met zulke witte tanden, dat het niet bij haar opkwam er aanstoot aan te nemen.

‘Jij sloeg haar,’ zei hij ten slotte. ‘O, je bent vast niet aardig! Jij geeft iedereen op zijn donder.’

Ze onderbrak hem met een lange lach. Toch klopte het, ze had dat grote donderement van Virginie aardig te grazen genomen. Die dag had ze best iemand kunnen wurgen. Ze begon nog harder te lachen, omdat Coupeau haar vertelde dat Virginie, die het dwarszat dat ze alles te kijk had uitgestald, uit de wijk was verdwenen. Maar toch bleef er een kinderlijke trek van pijn op haar gezicht achter. Ze stak haar mollige handjes naar voren en zei nog eens dat ze geen vlieg kwaad zou kunnen doen. Klappen kende ze alleen doordat ze er in haar leven flink wat van had gehad. En toen begon ze te praten over haar jeugd, in Aix. Ze was helemaal geen mannengek. Mannen vond ze vervelend. Toen Lantier haar op haar veertiende had genomen, had ze dat aardig gevonden, want hij deed alsof hij haar man was, en ze dacht dat ze vadertje en moedertje speelden. Zijn enige zwakke punt, onderstreepte zij, was dat hij overgevoelig was, dat hij van iedereen hield, dat hij warm liep voor mensen die hem daarna de grootste kopzorgen baarden. Dus als zij van een man hield, dan was dat niet om de geintjes, ze droomde er slechts van altijd samen te leven, dolgelukkig. En toen Coupeau begon te grinniken en over haar beide kinderen begon, die ze vast niet onder het kussen had uitgebroed, gaf ze hem een tik op zijn vingers en voegde er nog aan toe dat ze natuurlijk als alle andere vrouwen in elkaar zat. Alleen, het was een misverstand te denken dat vrouwen alleen maar daaraan dachten. Vrouwen dachten aan hun gezin, sloofden zich uit in huis, gingen ’s avonds oververmoeid naar bed, en konden dan nog niet eens meteen slapen. Ze leek trouwens op haar moeder, die hield ook nooit op met werken, die was eraan doodgegaan, die had zich ruim twintig jaar voor pa Macquart afgebeuld. Zij was nog maar magertjes, terwijl haar moeder schouders had waarmee ze een deur uit het kozijn kon lichten. Maar desondanks leek ze op haar, omdat ze zich zo fanatiek aan mensen hechtte. Zij hinkte een beetje, en dat had ze ook van de oude vrouw, omdat pa Macquart haar onder de stokslagen bedolf. Honderd keer had ze haar verteld van de avonden waarop vader, dronken thuisgekomen, zo’n hardhandige hoffelijkheid aan de dag legde dat zij er gebroken ledematen aan overhield. En zij was natuurlijk op zo’n avond verwekt, met haar onderontwikkelde poot.

‘O, maar dat is bijna niks, dat zie je niet,’ zei Coupeau, om haar het hof te maken.

Ze schudde haar hoofd. Ze wist dondersgoed dat het te zien was, en als ze veertig was zou ze helemaal scheef lopen. Zachtjes, een beetje lachend zei ze daarop: ‘Een rare smaak heb jij, om van een kreupele te gaan houden.’

Daarop begon hij haar complimentjes te geven, nog altijd met zijn ellebogen op tafel, met zijn gezicht nog iets verder naar voren, waarbij hij gedurfde woorden gebruikte, als om haar te bedwelmen. Maar ze bleef hoofdschudden, ze liet zich niet verleiden, hoewel ze zich liet strelen door die weldadige stem. Ze luisterde, met haar blikken op buiten, deed alsof ze meer belangstelling toonde voor de aanzwellende menigte. Voor de lege winkeltjes werd nu geveegd. De groentevrouw haalde haar laatste pan gebakken aardappels weg, terwijl de varkensslager de borden, in wanorde op zijn toonbank, opruimde. Uit alle eettenten kwamen nu groepjes arbeiders. Bebaarde kerels stoeiden met elkaar, speelden als jochies, maakten lawaai met hun grote beslagen schoenen, schuurden het plaveisel open met een schuiver. Andere liepen met beide handen diep in hun zakken nadenkend te roken, de ogen tegen de zon in, met knipperende oogleden. Het trottoir, de rijweg, de goten, liepen vol door een gestage stroom die uit open deuren kwam, die tussen rijtuigen stilhield, waardoor een rits hemden, boezeroens en oude overjassen ontstond, helemaal verbleekt en ontkleurd in het gele licht dat in de straat scheen. In de verte klonken de klokken van de fabrieken. De arbeiders haastten zich niet, staken hun pijpen op. Daarna besloten zij met hangend hoofd, na elkaar van de ene kroegbaas tot de andere te hebben aangeroepen, schoorvoetend de weg naar de werkplaats maar weer in te slaan. Gervaise vermaakte zich met het volgen van drie arbeiders, één grote met twee kleinere, die zich om de tien stappen omdraaiden. Ten slotte liepen zij de straat door, recht op De Kopstoot van pa Colombe af.

‘Nou,’ mompelde zij, ‘daar heb je er drie die aan werken een broertje dood hebben!’

‘Hé,’ zei Coupeau, ‘die grote ken ik, dat is Mijneenbiet, een kameraad van me.’

De Kopstoot was volgestroomd. Er werd nu heel hard gesproken, met een stemverheffing die het doffe gemompel uit hese kelen overstemde. Vuistslagen op de tapkast deden af en toe de glazen rinkelen. De drinkers, allemaal staand, met de handen gekruist over de buik of achter de rug, vormden groepjes, tegen elkaar aan geperst. Er stonden clubjes bij de tonnen, die wel een kwartier moesten wachten voordat ze hun rondje bij pa Colombe konden bestellen.

‘Nee maar! Dat is die Oostenrijker van een Loe-Likeur!’ riep Mijneenbiet, terwijl hij Coupeau een flinke klap op zijn schouders gaf. ‘Een mooie meneer die een saviaantje peurt en die jofel gekloft gaat!... Jij wil pronken met je kneu, je koopt haar lekkernijen!’

‘Toe, zit me niet te jennen!’ antwoordde Coupeau, die zich ergerde.

Maar de ander begon te grinniken.

‘Schof-ie! We weten er alles van, hoor ventje... Knurften zijn knurften, zo zit dat!’

Hij draaide zich om na even flink scheel te hebben gekeken, bij het aanzien van Gervaise. Die deinsde een beetje verschrikt achteruit. De rook van de pijpen, de sterke lucht van al die mannen, drukten een stempel op die atmosfeer vol alcohol. Ze kreeg het wat benauwd, begon te kuchen.

‘O! Wat smerig is dat zuipen toch!’ zei ze half hardop.

Ze vertelde dat ze vroeger met haar moeder aan de anisette had gezeten, in Aix. Maar op een dag was ze daar bijna aan onderdoor gegaan en had ze er geen zin meer in gehad. Likeur kon ze niet meer zien.

‘Kijk maar,’ zei ze nog, waarbij ze op haar glas wees, ‘ik heb mijn pruim opgegeten, alleen ik laat het nat staan, want daar zou ik last van krijgen.’

Coupeau begreep ook niet dat je zomaar hele glazen brandewijn kon opdrinken. Af en toe een pruim, dat was niets ergs. Maar wat de kamfer betrof, absint en die andere smerigheid, hem niet gezien! Dat hoefde niet van hem. De kameraden konden dan wel de draak met hem steken, hij bleef bij de deur als die merwiechers een kraantje-lek binnengingen. Vader Coupeau was net als hij zinkwerker geweest en die was met zijn kop op het plaveisel te morzel geslagen in de Rue Coquenard, toen hij op een dag met buizement uit de goot van nummer 25 was gesodemieterd. Die nagedachtenis maakte ze allemaal braaf in de familie. En hij, als ze door de Rue Coquenard kwamen en hij zag de plek, dan had hij nog liever water uit de goot gedronken dan een gratis lel bij een kastelein. Hij sloot af met de volgende zinsnede: ‘In ons vak heb je stevige benen nodig.’

Gervaise had haar mand weer opgepakt. Toch stond ze niet op, hield haar op haar knieën, met een wezenloze blik, dromerig, alsof de woorden van de jonge arbeider bij haar diepgaande gedachten omtrent het bestaan opriepen. Langzaam, zonder duidelijke overgang, zei ze nog: ‘Here God! Ik ben niet eerzuchtig, ik hoef niet veel... Mijn ideaal zou zijn rustig te kunnen werken, altijd brood op de plank te hebben, een beetje een schoon nest om in te slapen, je weet wel, een bed, een tafel en twee stoelen, meer niet... O, ik zou ook graag mijn kinderen opvoeden, en goeie burgers van ze maken, mocht dat mogelijk zijn... En er is nog een ideaal, dat is dat ik niet word geslagen, als ik ooit weer aan een verhouding begin. Nee, ik zou niet weer willen worden geslagen... En dat is alles, zie je wel! Dat is alles...’

Ze zocht, peilde haar begeerte, vond niets serieuzers dat haar lokte. Toch vervolgde zij, na enige aarzeling: ‘Ja, je kunt ten slotte nog de begeerte koesteren in je bed te sterven... Als ik mijn hele leven gesappeld heb, dan zou ik graag in mijn bed willen sterven, thuis.’

En ze stond op. Coupeau, die het helemaal met haar wensen eens was, stond al, maakte zich ongerust vanwege de tijd. Maar ze gingen niet meteen naar buiten. Zij was zo nieuwsgierig dat ze achterin, bij het eikenhouten hekje, naar de grote roodkoperen alembiek ging kijken, die onder het heldere glas van het binnenplaatsje stond te dampen. En de zinkwerker, die achter haar aan was gegaan, vertelde haar hoe dat werkte, wees met zijn vinger naar de verschillende onderdelen van het apparaat, toonde de enorme retort waaruit een doorzichtig straaltje alcohol kwam. De alembiek, met zijn vaten van vreemde vorm, zijn eindeloos gedraaide leidingen, stond er maar sombertjes bij. Er kwam geen rook uit, amper hoorde je een inwendige adem, een ondergronds gerommel. Het was nachtwerk dat bij klaarlichte dag werd gedaan, door een chagrijnige arbeider, machtig en stom. Ondertussen was Mijneenbiet, vergezeld van zijn beide kameraden, aan het hek komen staan, in afwachting van een vrij hoekje aan de tap. Hij lachte als een slecht gesmeerde katrol, schudde zijn hoofd met een vertederde blik, gevestigd op de machine om dronken te voeren. Donderknetter, wat zag die er tof uit! In dat grote koperen buikje zat genoeg om je keel acht dagen lang te smeren. Hij zou het einde van de serpentijn wel tussen zijn tanden willen laten lassen, om de nog warme kamfer te kunnen proeven, zich ermee te laten vollopen, hem te laten zakken tot zijn hakken, altijd maar door, altijd maar door, als een beekje. Potjandorie, hij zou uit de lasten zijn geweest, dat zou aardig die vingerhoedjes van die koperslager van een pa Colombe kunnen vervangen! Zijn kameraden grinnikten, zeiden dat dat beest van een Mijneenbiet toch maar een harbe waffelaar was. De alembiek bleef dof doorgaan, zonder een vlammetje, zonder een spoor van vrolijkheid, met de gedempte weerspiegeling van zijn koperwerk, liet zijn alcoholisch zweet stromen, als een langzame maar koppige bron, die op de lange duur de zaal zou binnendringen, zich zou verspreiden over de ringboulevards, dat enorme gat van Parijs zou overstromen. Daarop rilde Gervaise, en ze deed een stap achteruit. Ze probeerde te glimlachen toen ze mompelde: ‘Gek hè, maar ik krijg het er koud van, van dat apparaat... Ik krijg het koud van drank...’

Toen kwam ze weer terug op het denkbeeld dat ze van het volmaakte geluk koesterde: ‘Niet waar! Toch? Dat zou toch veel beter zijn: werken, brood op de plank, een nest voor jezelf, je kinderen opvoeden, en in je bed doodgaan...’

‘En niet geslagen worden,’ voegde Coupeau er vrolijk aan toe. ‘Maar ik zal je niet slaan, hoor, als je dat niet wilt, mevrouw Gervaise... Je hoeft nergens bang voor te zijn, ik drink nooit, want ik hou veels te veel van je... Trouwens, vanavond gaan we knijnen.’

Hij had zijn stem gedempt, sprak tegen haar in haar hals, terwijl zij zich een weg baande met haar mand voor zich uit, tussen de mannen door. Maar ze schudde een paar keer nog van nee met het hoofd. Toch draaide ze zich om, lachte hem toe, leek gelukkig met de wetenschap dat hij niet dronk. Natuurlijk, ze zou hem ter wille zijn geweest, als ze zichzelf niet plechtig beloofd had niet weer met een man te gaan samenleven. Ten slotte bereikten ze de deur en liepen naar buiten. Achter hen bleef De Kopstoot vol, braakte tot op straat het geluid van die hese stemmen en de weeïge alcohollucht van rondjes kamfer uit. Je hoorde Mijneenbiet pa Colombe uitmaken voor nijpnaars, door hem te beschuldigen zijn glas maar half vol te hebben geschonken. Hij was een goeie, een toffe peer, een kwant. Ach verdulleme! De basserool kon het op zijn buik schrijven, hij ging niet terug naar zijn werk, hij was te melig. En hij stelde beide kameraden voor naar Het Hoestende Mannetje te gaan, een kraantje-lek bij de poort van Saint-Denis, waar pure specie werd geschonken.

‘Ah! frisse lucht,’ zei Gervaise, eenmaal op het trottoir. ‘Nou, tot ziens dan, en bedankt Coupeau... Ik ga gauw naar huis.’

Ze wilde de boulevard verder aflopen. Maar hij pakte haar hand, liet haar niet los, zei de hele tijd: ‘Ga dan even met mij mee, dan gaan we langs de Rue de la Goutte-d’Or, dat is amper om... Ik moet naar mijn zuster, voordat ik weer aan het werk ga... Dan lopen we samen op.’

Ze nam het ten slotte aan en langzaam liepen zij de Rue des Poissonniers in, naast elkaar, zonder elkaar een arm te geven. Hij had het met haar over zijn familie. Zijn moeder, moeder Coupeau, voormalig vestenmaakster, maakte schoon, vanwege haar ogen die niet meer wilden. Ze was tweeënzestig geworden, de derde van de afgelopen maand. Hij was de jongste. Een van zijn zusters, mevrouw Lerat, een weduwe van zesendertig, deed in bloemen en woonde in de Rue des Moines, bij de Batignolles. De ander was dertig, en getrouwd met een edelsmid, die droogkomiek van een Lorilleux. Naar haar moest hij, in de Rue de la Goutte-d’Or. Ze woonden in het grote huis links. ’s Avonds at hij zijn dagelijkse pot bij de Lorilleux. Dat was voor alle drie voordelig. Hij moest dan ook bij hen langs om ze te waarschuwen niet op hem te wachten, omdat hij die dag bij een vriend was uitgenodigd.

Gervaise luisterde naar hem en onderbrak hem plotseling om hem glimlachend te vragen: ‘Jij heet dus Loe-Likeur, Coupeau?’

‘Och,’ antwoordde hij, ‘dat is een bijnaam die mijn kameraden mij hebben gegeven, omdat ik meestal likeur drink als ze me dwingen mee te gaan naar de kroeg... Je kunt net zo goed Loe-Likeur heten als Mijneenbiet, nietwaar?’

‘Jazeker, en het is niet lelijk, Loe-Likeur,’ verklaarde Gervaise.

Ze vroeg hem naar zijn werk. Hij werkte nog altijd daar, achter de tolmuur, aan het nieuwe ziekenhuis. Och, daar was werk genoeg, hij zou daar het hele jaar nog wel te doen hebben. Er waren meters en meters dakgoot!

‘Weet je,’ zei hij, ‘ik kan pension Boncoeur zien, als ik daarboven ben... Gisteren zat je aan het raam, ik heb nog gezwaaid, maar je zag me niet.’

Intussen waren ze al zo’n honderd passen de Rue de la Goutte-d’Or ingelopen, toen hij bleef staan, naar boven keek en zei: ‘Dat is het huis... Ik ben verderop geboren, op nummer 22... Maar dit huis is toch een aardig stukje metselwerk! Het is daarbinnen net zo groot als een kazerne!’

Gervaise keek naar boven, bestudeerde de voorgevel. Aan de straatkant bestond het huis uit vijf verdiepingen, elk met een rijtje van vijftien ramen, waarvan de zwarte jaloezieën met gebroken lamellen een vervallen uiterlijk aan het enorme muurvlak verleenden. Op de begane grond zaten vier winkels: rechts van de poort de grote zaal van een vettige eettent, links een kolenhandelaar, een garen- en bandhandelaar en een parapluverkoopster. Het huis leek des te groter waar het tussen twee lage, vervallen gebouwen oprees, die er tegenaan leunden. Vierkant tekende het zich boven de andere daken als een enorm brok grof metselwerk tegen de heldere hemel af, dat door regen stond weg te rotten en te verkruimelen, een ongewitte en modderkleurige buitenkant, oneindig kaal als een gevangenismuur, waarin de rijen wachtstenen wel verminkte kaken leken, in de leegte gapend. Maar Gervaise had vooral aandacht voor de poort, een enorme, ronde poort, die zich tot de tweede verdieping verhief, waardoor zij een diep portiek vormde aan het eind waarvan je het bleke daglicht van de grote binnenplaats kon zien. Midden in dat portiek, als een straat geplaveid, stroomde een gootje met zachtroze water.

‘Ga maar naar binnen, hoor,’ zei Coupeau, ‘ze zullen je niet opeten.’

Gervaise was liever op straat blijven wachten. Maar toch liep ze het portiek in, tot de loge van de conciërge rechts. En daar, op de drempel, hief ze haar ogen weer op. Binnen besloegen de gevels zes verdiepingen, waarbij vier regelmatige gevels het grote vierkant van de binnenplaats omsloten. Het waren grijze muren, aangetast op gele, uitgebeten plekken, streperig van de vlekken door de afwatering van het dak, die vlak oprezen van het plaveisel tot de pannen, zonder sierlijsten. Alleen de afvoerpijpen waren bij de verdiepingen omgebogen, waar gapende openingen van afvoergoten met hun verroeste gietijzer vlekken veroorzaakten. In de vensters zonder jaloezieën zaten onbedekte ruiten, grijsgroen van vies water. Sommige stonden open, er hingen blauwgeruite matrassen uit te luchten. Voor andere hing op gespannen lijnen de was te drogen, de hele was van een huishouden, herenhemden, vrouwenjakjes, kinderbroeken. Op de derde verdieping was er een waar een luier uithing, bepleisterd met viezigheid. Van boven naar beneden puilden de te kleine appartementen uit, toonden door alle vensters stukjes van hun ellende. Op de benedenverdieping was in elke gevel een hoge, smalle, niet-omlijste poort in het kale pleisterwerk uitgespaard, die toegang gaf tot een afgebladderde hal, waar achterin de besmeurde treden van een trap met ijzeren leuning naar boven voerden. Zo waren er vier trappenhuizen, aangegeven met de eerste vier letters van het alfabet, op de muur geschilderd. Die benedenverdiepingen waren ingericht als grote werkplaatsen, afgesloten met ruiten die zwart van het stof waren: daar brandde de smidse van een slotenmaker, verderop hoorde je een timmerman schaven, terwijl bij de loge een ververij borrelend het zachtroze stroompje onderhield dat onder de poort doorliep. De binnenplaats, besmeurd met plassen gekleurd water, houtkrullen, kolensintels, de randen tussen de losse tegels met gras begroeid, baadde in een hard licht, als het ware in tweeën geknipt door de lijn waar de zon niet verder kwam. Aan de schaduwkant, rond de fontein waarvan de kraan ter plaatse een aanhoudende vochtigheid onderhield, liepen drie kipjes met bemodderde poten in de grond te pikken, op zoek naar wormen. En Gervaise liet haar blikken langzaam rondgaan, dwaalde van de zesde verdieping naar het plaveisel, ging weer omhoog, verrast door die omvang, het gevoel midden in een levend organisme te staan, pal in het hart van een stad, geboeid door het huis, alsof ze een reus voor zich had.

‘Zoekt mevrouw iemand?’ riep de conciërge, nieuwsgierig geworden, en verscheen in de deuropening van zijn loge.

Maar de jonge vrouw zei dat zij op iemand stond te wachten. Ze keerde terug naar de straat. Omdat Coupeau maar niet wilde komen, liep ze weer terug, geboeid, om nog eens te kijken. Het huis leek haar niet lelijk. Tussen de vodden die uit de ramen hingen, straalde hier en daar een vrolijke noot, een violier die in een pot stond te bloeien, een kooitje met kanaries waaruit getwinkeleer opklonk, scheerspiegels die achter in het duister de schittering van ronde sterren veroorzaakten. Beneden zong een timmerman, begeleid door het regelmatig piepen van zijn schaaf. Onderwijl klonk in de slotenmakerswerkplaats ritmisch hamergeklop dat een hard tinkelend geluid maakte. Aan vrijwel alle open ramen, met als achtergrond de tersluiks waarneembare armoe, vertoonden kinderen hun besmeurde en lachende smoeltjes, zaten vrouwen te naaien, in een rustige houding over hun werk gebogen. Hier werd na het eten het werk weer opgenomen, de mannen die buitenshuis werkten waren de kamers uit, waardoor het huis tot die diepe vrede verviel, slechts nog verstoord door het geluid van ambachtslieden, het wiegen van een deuntje, almaar hetzelfde, urenlang herhaald. De binnenplaats was alleen wat vochtig. Zou Gervaise daar hebben gewoond, dan had ze een appartement achterin gewild, aan de zonkant. Ze had vijf of zes stappen gezet, rook die weeë lucht van armoedige appartementen, de lucht van oud stof, van ranzige viezigheid. Maar doordat de zure lucht van het verfwater overheerste, vond ze toch dat het minder vies rook dan bij pension Boncoeur. En zij zocht haar venster al uit, een venstertje in de linkerhoek achteraan, waar een bak hing met pronkbonen, waarvan de tere ranken zich rond een klimrek van touw begonnen te winden.

‘Ik heb je laten wachten, hè?’ vroeg Coupeau, die ze plotseling vlakbij hoorde. ‘Ze maken er altijd zoveel moeilijkheden over als ik niet bij ze eet, al helemaal nu mijn zuster vandaag kalfsvlees had gehaald.’

En omdat ze verrast had gereageerd, vervolgde hij, rondkijkend: ‘Je stond het huis te bekijken. Het is altijd van boven tot onder verhuurd. Er kunnen geloof ik driehonderd huurders in... Als ik meubels had gehad, zou ik een appartementje gewild hebben... Hier zouden we lekker zitten, hè?’

‘Ja, hier zou je lekker kunnen zitten,’ mompelde Gervaise. ‘In Aix was het in onze straat niet zo vol... Kijk, dat is leuk, dat raam, op de vijfde, met die pronkbonen.’

Hij, koppig als hij was, vroeg haar weer of ze niet wilde. Zodra ze een bed zouden hebben zouden ze daar iets huren. Maar ze ging ervandoor, haastte zich onder het portiek door, en vroeg hem niet weer met zijn gezeur te beginnen. Het huis kon in elkaar storten, ze zou evenzogoed niet met hem onder de dekens kruipen. Toch kon Coupeau, toen hij haar bij de werkplaats van mevrouw Fauconnier achterliet, even haar hand in de zijne houden, die zij uit pure vriendschappelijkheid toestak.

Een maand lang bleef de verhouding tussen de jonge vrouw en de zinkwerker goed. Hij vond haar heel dapper, als hij zag hoe hard zij werkte, haar kinderen verzorgde en ’s avonds toch nog tijd vond allerlei lappen aan elkaar te naaien. Er waren van die niet zo nette vrouwen, van die feestnummers, die het hart op de tong hebben. Maar allemachtig, daar leek ze helemaal niet op, ze nam het leven veels te serieus! Maar ze lachte wel, ze verdedigde zich een beetje. Helaas was ze niet altijd zo braaf geweest. En ze zinspeelde op haar eerste zwangerschappen, op haar veertiende. Ze dacht ook nog aan de liters anisette die ze vroeger met haar moeder had gedronken. De ervaring had haar een beetje wijzer gemaakt, dat was alles. Je vergiste je als je dacht dat Gervaise een sterke wil had. Ze was juist heel zwak. Ze ging waarheen ze werd gedreven, uit vrees iemand tegen de haren in te strijken. Haar droom was in net gezelschap te leven, omdat slecht gezelschap, zo zei ze, net een nekslag was, het sloeg je de schedel in, voor je het wist lag een vrouw helemaal plat. Ze zweette peentjes als ze aan de toekomst dacht, ze vergeleek zichzelf met een opgegooide schelling, die kruis of munt zou vallen, al naar gelang het plaveisel. Alles wat ze totnogtoe had gezien, slechte voorbeelden voor de kinderen, had haar een fikse les geleerd. Maar Coupeau stak de draak met haar zwarte denkbeelden, gaf haar al haar moed terug, probeerde haar in de dijen te knijpen. Ze schoof hem weg, tikte hem op zijn handen, terwijl hij lachend riep dat zij voor zo’n zwakke vrouw niet echt gemakkelijk te benaderen was. Hij als grappenmaker maakte zich geen zorgen om de toekomst. Elke dag heeft genoeg aan zijn eigen zorgen, verdorie! Ze zouden altijd wel een hok en de kost hebben. De wijk leek hem net, afgezien van de drinkende bevolkingshelft waar ze de goot van zouden moeten ontdoen. Hij was geen gemene donder, maakte soms hele zinnige opmerkingen, was zelfs wel een tikkeltje behaagzuchtig, met een verzorgde scheiding in zijn haar, mooie dassen, en voor de zondag altijd een paar gepoetste schoenen. Bovendien was hij handig en brutaal als een balleboos, en beoefende hij de vlegelachtige grappenmakerij van een Parijse arbeider, vol praatjes, maar nog charmant door zijn jonge tronie.

Zij beiden waren elkaar ten slotte een heleboel diensten gaan bewijzen, in pension Boncoeur. Coupeau ging melk voor haar halen, deed boodschappen voor haar, droeg haar waszakken. Vaak kwam hij ’s avonds als eerste van het werk, liet dan de kinderen uit op de ringboulevard. Gervaise ging, om hem een wederdienst te bewijzen, naar het kamertje waar hij sliep, onder de pannen. Ze keek zijn kleren na, zette knopen aan zijn werkbroeken, herstelde zijn linnen jasjes. Er groeide een grote vertrouwelijkheid tussen hen. Ze verveelde zich niet met hem in de buurt, liet zich vermaken door de liedjes waarmee hij thuiskwam, die aanhoudende flauwekul uit de voorsteden van Parijs, die voor haar nog heel nieuw was. Hij raakte door dat contact met haar rokken steeds meer opgewonden. Hij had aas beet en niet zo’n klein beetje ook! Ten slotte ging het hem dwarszitten. Hij bleef lachen, maar met zijn buik zo vol vlinders dat hij het niet leuk meer vond. De grapjes gingen door, hij kwam haar niet tegen, of hij riep haar toe: ‘Wanneer gebeurt het?’ Ze wist best wat hij bedoelde en beloofde het hem voor Sint-Juttemis. Dan begon hij haar een beetje te plagen, ging naar haar toe met zijn pantoffels in de hand, alsof hij bij haar in wilde trekken. En zij vond dat wel leuk, bracht met gemak een dag door zonder te blozen om de aanhoudend schunnige toespelingen, te midden waarvan hij haar liet leven. Zolang hij maar niet gewelddadig werd vond ze al gauw alles goed van hem. Ze werd alleen boos toen hij haar op een dag dat hij haar met geweld wilde zoenen een paar haren uittrok.

In de laatste dagen van juni verloor Coupeau zijn vrolijkheid. Hij stak niet lekker meer in zijn vel. Gervaise maakte zich ongerust om bepaalde blikken, en sloot zich ’s nachts op. Vervolgens, nadat ze elkaar van zondag tot dinsdag niet hadden aangekeken, kwam hij plotseling op dinsdagavond bij haar aankloppen, tegen een uur of elf. Ze wilde hem niet opendoen. Maar hij zette zo’n lieve en zo’n treurige stem op, dat ze ten slotte de ladekast wegtrok die ze tegen de deur had geschoven. Toen hij binnen was meende ze dat hij ziek was, zo bleek zag hij, met rode ogen en een vlekkerig gezicht. Hij bleef hoofdschuddend staan stamelen. Nee, nee, ziek was hij niet: hij huilde al twee uur. Daarboven in zijn kamertje huilde hij als een kind, beet in zijn kussen, om niet door de buren te worden gehoord. Al drie nachten kon hij geen oog dichtdoen. Het kon zo niet verder.

‘Luister eens, mevrouw Gervaise,’ zei hij met een prop in zijn keel, op het punt weer in tranen uit te barsten, ‘we moeten hier een eind aan maken, hè?... We gaan trouwen. Wat mij betreft, ik wil best, mijn besluit staat vast.’

Gervaise liet grote verrassing blijken. Ze bleef heel ernstig.

‘O Coupeau,’ mompelde zij, ‘wat ben je me nou toch van plan! Ik heb nooit ergens om gevraagd, dat weet je best... Het kwam me gewoon niet uit... O nee, nee, het is nu echt menens, denk na alsjeblieft.’

Maar hij bleef hoofdschudden, alsof zijn besluit onwrikbaar vaststond. Hij had er lang en breed over nagedacht. Hij was naar beneden gekomen omdat hij eindelijk eens een nacht moest slapen: ze liet hem nou niet weer naar boven gaan om te huilen, hè! Als zij maar ja zei, dan zou hij haar niet verder lastigvallen, dan kon ze rustig naar bed. Hij wilde haar alleen maar ja horen zeggen. De volgende dag zouden ze wel verder praten.