De

PREEK

van de

LEEK

Voor alle Bijbelteksten in deze bundel is de Nieuwe Bijbelvertaling uit 2004 gebruikt.

© 2020, bij de diverse auteurs

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp: Studio Rouwhorst & Van Roon

Typografie binnenwerk: Studio Mulder Van Meurs

nur 320 literaire non-fictie

isbn 978-94-6297-187-5

www.uitgeverijdekring.nl/de-preek-van-de-leek

Woord vooraf

Het idee voor de Preek van de Leek ontstond in 2008. Abeltje Hoogenkamp, zelf predikant, bedacht tijdens een slapeloze nacht dat columnisten als Bas Heijne met hun scherpte, moed, tegendraadsheid en heldere visie eigenlijk ook predikanten zijn. De rol van opiniemaker was niet meer exclusief voor de dominee, maar was buiten de kerk overgenomen door columnisten, journalisten, cabaretiers, schrijvers en wetenschappers. Zij onderzoeken, informeren, leggen uit hoe de wereld in elkaar zit, inspireren en houden anderen een spiegel voor. ‘Zij ontmaskeren, zij zeggen hoe het zit; kortom, zij preken. Het leek me spannend als juist die mensen aan de slag zouden gaan met de Bijbel,’ aldus Hoogenkamp destijds in Trouw.

Vanuit die gedachte werd mensen met een visie uit allerlei sectoren gevraagd voor één keer hun persoonlijke verhaal te verbinden met een Bijbelverhaal, en de kansel van de Doopsgezinde Gemeente in de Singelkerk in Amsterdam te bestijgen. Ze kregen theologische begeleiding om uitglijders te voorkomen.

Het project werd een groot succes. Duizenden mensen bezochten de diensten. Bijbelse verhalen kregen een actuele betekenis, moderne muziek en poëzie werden op nieuwe manieren ingezet. Na een aantal jaar werd het Preek van de Leek-‘concept’ vrijgegeven, en sindsdien zijn in tientallen dorpen en steden in Nederland ook lekenpreken gehouden. Andere organisatoren, andere leken, maar allemaal met lef en grote gedrevenheid.

Bij het verzamelen van de preken viel op dat het concept van de Preek van de Leek inmiddels wat opgerekt is. Sommige sprekers hielden alleen een preek, andere begonnen met een persoonlijke groet, weer andere verzorgden de hele dienst, inclusief zang, gebed, zegen en collecte. Om van deze grote verscheidenheid toch een eenheid te smeden, zijn in dit boek uitsluitend de preek zelf en de bijbehorende schriftlezing(en) opgenomen. Daarmee kwamen de inleidende persoonlijke woorden van sommige sprekers te vervallen, die grotendeels één gemeenschappelijke factor hadden: de spreker trad op de kansel uit zijn of haar comfort zone en voelde zich ongemakkelijk, verlegen, kwetsbaar. Sommigen waren nog nooit bij een kerkdienst geweest, of hooguit lang geleden in hun jeugd. Die wetenschap maakt lezing van de preken extra bijzonder.

Deze bundel had misschien ook twee keer zo dik kunnen zijn. Maar niet iedere lekenpreker bleek zijn of haar tekst te hebben uitgetikt of bewaard. Sommige lekenpreken sloten sterk aan bij de toenmalige actualiteit, waardoor ze inmiddels gedateerd aanvoelen. Ook gaf niet iedereen toestemming voor opname in de bundel, omdat de Preek van de Leek in een intieme setting was gehouden en niet bedoeld was om te vereeuwigen in een boek, of om wat voor persoonlijke reden dan ook. Toch was er moeiteloos een topselectie te maken. De vijfentwintig geselecteerde lekenpreken zijn opvallend, divers, tijdloos en vooral: inspirerend. We wensen u tijdens het lezen veel mooie momenten van bezinning.

Karin Bloemen

De wereld op mijn schouders

Schriftlezingen: Galaten 6 : 1-2, Genesis 1 : 23-28 en

1 Timoteüs 6 : 8-11

Galaten 6 : 1-2

Broeders en zusters, wanneer u merkt dat een van u een misstap heeft begaan moet u, die door de Geest geleid wordt, hem zachtmoedig weer op het rechte pad brengen. Pas op dat u ook zelf niet tot misstappen wordt verleid. Draag elkaars lasten, zo leeft u de wet van Christus na.

Genesis 1 : 23-28

Het werd avond en het werd morgen. De vijfde dag. God zei: ‘De aarde moet allerlei levende wezens voortbrengen: vee, kruipende dieren en wilde dieren.’ En zo gebeurde het.

God maakte alle soorten in het wild levende dieren, al het vee en alles wat op de aardbodem rondkruipt. En God zag dat het goed was.

God zei: ‘Laten wij mensen maken die ons evenbeeld zijn, die op ons lijken; zij moeten heerschappij voeren over de vissen van de zee, en de vogels van de hemel, over het vee, over de hele aarde en over alles wat daarop rondkruipt.’

God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem; mannelijk en vrouwelijk schiep hij de mensen. Hij zegende hen en zei tegen hen: ‘Wees vruchtbaar en word talrijk, bevolk de aarde en breng haar onder je gezag: heers over de vissen van de zee, over de vogels van de hemel, en over alle dieren die op de aarde rondkruipen.’

1 Timoteüs 6 : 8-11

Wij hebben voedsel en kleren, laten we daar tevreden mee zijn. Wie rijk wil worden, staat bloot aan verleiding, raakt in een valstrik en valt ten prooi aan dwaze en schadelijke begeerten die een mens in het verderf storten en ten onder doen gaan.

Want de wortel van alle kwaad is geldzucht. Door zich daaraan over te geven, zijn sommigen van het geloof afgedwaald en hebben ze zichzelf veel leed berokkend.

Maar jij, een dienaar van God, moet je hier verre van houden. Streef naar rechtvaardigheid, vroomheid, geloof, liefde, volharding en zachtmoedigheid.

·

Ik ben zo’n twintig jaar geleden eens langs geweest bij een professionele astroloog, en die zei dat ik geboren ben met te veel verantwoordelijkheidsgevoel. Dat vond ik zo’n bizarre mededeling dat ik me daarna niet meer echt verantwoordelijk voelde om hem voor het consult te betalen, maar dit terzijde...

Ik dacht wel: bestaat dat eigenlijk, te veel verantwoordelijkheidsgevoel? Bij te weinig verantwoordelijkheidsgevoel kun je je onmiddellijk iets voorstellen – ik kan bijvoorbeeld wat verhalen uit mijn jeugd vertellen, dan zijn we er zo, maar dan wordt het wel een hele lange en treurige preek... Maar te veel? Het ligt misschien niet voor de hand, maar het bestaat wel degelijk. En dat komt volgens mij vooral omdat het hebben van verantwoordelijkheid veel gecompliceerder is dan het op het eerste gezicht lijkt.

Het is veel méér dan alleen maar het simpele ‘rekening houden met een ander’. Dat zou eigenlijk heel makkelijk zijn: cijfer jezelf volledig weg, verkoop al je spullen en ga in Afrika de allerarmsten helpen, en klaar is Kees. Een 10 met een griffel voor verantwoordelijkheid! En hoogstwaarschijnlijk een plekje in het hiernamaals, voor wie daarin gelooft...

Maar zo simpel kan het niet zijn, toch? Er zijn verschillende soorten verantwoordelijkheid, die soms op gespannen voet kunnen staan met elkaar. Ik noem er een paar:

1. Verantwoordelijkheid naar je medemens. ‘Wat u niet wil dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’, ‘Gij zult uw naaste liefhebben als jezelf’, enzovoorts.

Ik heb dat altijd een hele wijze richtlijn gevonden, omdat er gelijk een soort controlemiddel in besloten ligt: als je twijfelt of je wel of niet iets voor een ander gaat doen, check dan simpelweg of je dat zelf ook op prijs zou stellen. Daarom heb ik altijd zo’n grote zak snoep en koekjes bij me...

2. Verantwoordelijkheid naar jezélf. Dat is eigenlijk al een stuk lastiger, want daar is niet zo’n mooie morele richtlijn voor, zoals bij het vorige punt. Toch is het wel leuk om over na te denken hoe dat ongeveer zou moeten zijn. Zelf denk ik sowieso dat het heel moeilijk is om van een ander te houden, als je niet van jezelf houdt. Alleen daarom al is de liefde voor jezelf, of noem het verantwoordelijkheid, zo belangrijk, omdat dat de voorwaarde is waarmee je iets voor anderen kan betekenen. Zoals Whitney Houston zong: ‘Learning to love yourself is the greatest love of all.’

Idealiter moet je dat wel leren in je kindertijd, want als je het dan niet goed meekrijgt, kun je je hele leven bezig zijn om het voor elkaar te krijgen, houden van jezelf. Misschien zou daarom een mooie spreuk als richtlijn kunnen zijn: ‘Hou van jezelf zoals een moeder houdt van haar kind.’

3. Verantwoordelijkheid naar je talent. Heel belangrijk, en het geldt voor iedereen.

Ik hoorde eens een mooi verhaal over Marco van Basten; die was in zijn tienerjaren nog weleens wat lui bij de trainingen en hij twijfelde soms zelfs of hij het wel kon opbrengen om profvoetballer te worden. Tot zijn toenmalige trainer een keer heel boos op hem werd en zei: ‘Hoe haal je het in je hoofd om er niet helemaal voor te gaan – als je zo’n Godgegeven talent hebt zoals jij, heb je de verantwoordelijkheid om er alles uit te halen wat erin zit!’ En dat heeft hem inderdaad getriggerd om zover te komen als hij deed, hij pakte in feite zijn verantwoordelijkheid op.

De spreuk die ik hiervoor bedacht heb is: ‘Je gegeven talent is een levenslange lening, die je terugbetaalt door hem ten volle te gebruiken.’

4. Verantwoordelijkheid voor geluk.

Soms is ‘ongelukkig zijn’ heel egoïstisch. Natuurlijk zijn heel veel mensen terecht ongelukkig, door afschuwelijke omstandigheden of gebeurtenissen. Maar sommige mensen lijken wel chronisch ongelukkig, zijn altijd slachtoffer van alles, zien altijd het negatieve, hebben altijd wat te zeiken. Ik kan daar zo boos om worden! Deze mensen vergeten gewoon wat een voorrecht het is, hoe zwaar het leven soms ook is, om als mens van vlees en bloed hier op aarde te mogen zijn. Waar je ook in gelooft of niet in gelooft, één ding lijkt me wel zeker: je bent hier niet om er een chagrijnig zootje van te maken. Dus mijn spreuk hiervoor is: ‘Zeik niet zo!’

5. Verantwoordelijkheid naar ‘God’. Even voor alle duidelijkheid: ik geloof niet in God. Ik heb geen enkele religieuze achtergrond en ik geloof niet in de hemel, de hel en het hiernamaals. Toch geloof ik wel dat een mens ook een spirituele kant heeft, en ook daarin verantwoordelijkheid heeft.

Wat betekent dat dan, spirituele verantwoordelijkheid, voor iemand die geen traditionele religie aanhangt? Het mooie is dat dat volgens mij iets is wat je eigenlijk in alle grote religies tegenkomt, namelijk: probeer jezelf te ontwikkelen, probeer een beter mens te worden. In het hindoeïsme en boeddhisme is dat gelinkt aan het verzamelen van goed karma en het verkrijgen van een hogere reïncarnatie, bij de moslims, het Jodendom en het christendom is dat gelinkt aan een ‘beloning’ in het hiernamaals. Je kunt zelfs wel bedenken dat atheïstische aanhangers van de evolutietheorie zich hierin kunnen vinden, in de zin van het ontwikkelen van het grote collectieve bewustzijn. Ik denk dat deze spirituele verantwoordelijkheid echt universeel is en dat ze ons op een heel diep niveau met elkaar verbindt en heel essentieel is.

Een aardige bijpassende spreuk zou misschien kunnen zijn: ‘Eert uw vader en uw moeder, door een beter mens te zijn dan zij, en door je kinderen zo goed op te voeden dat zij op hun beurt weer betere mensen worden dan jezelf.’ Maar dat is natuurlijk veel te lang, dat past nooit op een tegeltje. Ga ik nog over nadenken...

Zo zijn er nog wel meer verantwoordelijkheden te benoemen natuurlijk, zoals bijvoorbeeld de verantwoordelijkheid naar de aarde en de natuur, maar de belangrijkste heb ik denk ik wel genoemd. En het probleem is dus: het is nogal wat! Als je aan al deze verantwoordelijkheden 100 procent moet voldoen, dan ben je een soort supermens, dat is ondoenlijk. De 21ste-eeuwse variant is dat wat we allemaal wel een beetje herkennen: dat beeld van die man die al die draaiende bordjes omhooghoudt, steeds maar bezig om te voorkomen dat ze op de grond vallen. Met als resultaat: totale stress!

De grote levenskunst is om al die verantwoordelijkheden, die soms zeker conflicteren met elkaar, in balans te brengen. En dat betekent: keuzes maken en grenzen stellen. Want je kunt niet de hele wereld op je schouders nemen, dat is onmogelijk. En als je dat toch probeert heb je eigenlijk last van iets anders, namelijk grootheidswaan.

De eerste stap voor mij was om te accepteren dat je een beperkt mens bent, dat je het niet allemáál kunt. En dat is misschien wel de grootste verantwoordelijkheid die je hebt als mens: jezelf leren kennen en leren accepteren. En van daaruit de keuzes maken die bij je passen, de verantwoordelijkheden op je te nemen die jij aankan.

Ik denk dat ik die astroloog van twintig jaar geleden maar weer eens op ga zoeken. En dan zeg ik hem dat hij ongelijk had. Ik had niet te veel verantwoordelijkheidsgevoel, ik had gewoon een beetje last van grootheidswaan. Klein beetje maar hoor... Maar daar ben ik nu vanaf, díé verantwoordelijkheid heb ik op me genomen.

Ik kan alleen maar hopen dat u een balans vindt tussen uw verschillende verantwoordelijkheden en dat u de juiste keuzes kunt maken.

De Preek van de Leek werd gehouden op 21 juni 2013 in de Domkerk in Utrecht.

Karin Bloemen (1960) is cabaretière, zangeres en actrice. Ze maakte in de jaren ‘80 in Nederland naam met verschillende musicals en met de cabaretgroep Purper. Vanaf de jaren ’90 stond ze in het theater met tal van one-woman-shows, zoals La Bloemen, Overgang en Souvenirs. Ze won diverse prijzen, waaronder een Edison en een Gouden Harp, en is benoemd tot Officier in de Orde van Oranje Nassau.

Désanne van Brederode

Steeds meer een mens onder mensen worden

Schriftlezingen: Genesis 32 : 7-8 en 21-33,

Genesis 33 : 1-4 en Lucas 4 : 1-13

Genesis 32 : 7-8

Toen de boden bij Jakob terugkwamen, meldden ze hem: ‘We zijn bij uw broer Esau geweest, en hij komt u tegemoet, met vierhonderd man.’ Jakob schrok hevig, het angstzweet brak hem uit. Daarom verdeelde hij zijn mensen over twee kampen, evenals zijn schapen en geiten en zijn runderen en kamelen.

Genesis 32 : 21-33

‘En vergeet vooral niet te zeggen: “Uw dienaar Jakob zelf komt achter ons aan.”’ Hij dacht namelijk: Ik zal proberen Esau mild te stemmen met het geschenk dat ik vooruitstuur; pas daarna durf ik hem zelf onder ogen te komen, misschien is hij dan bereid mij welwillend te ontvangen. Zo ging het geschenk voor hem uit, maar zelf bleef hij die nacht nog in het tentenkamp.

Het was nog nacht toen Jakob opstond en de Jabbok overstak op een doorwaadbare plaats, samen met zijn beide vrouwen, zijn twee bijvrouwen en zijn elf kinderen. Nadat hij hen over de rivier had geholpen, bracht hij ook al zijn bezittingen naar de overkant. Maar zelf bleef hij achter, helemaal alleen, en er worstelde iemand met hem totdat de dag aanbrak. Toen de ander zag dat hij het niet van hem kon winnen, raakte hij Jakobs heup aan, en daardoor raakte Jakobs heup tijdens die worsteling ontwricht. Toen zei de ander: ‘Laat mij gaan, het wordt al dag.’ Maar Jakob zei: ‘Ik laat u niet gaan tenzij u mij zegent.’ De ander vroeg: ‘Hoe luidt je naam?’ ‘Jakob,’ antwoordde hij. Daarop zei hij: ‘Voortaan zal je naam niet Jakob zijn maar Israël, want je hebt met God en mensen gestreden en je hebt gewonnen.’ Jakob vroeg: ‘Zeg me toch hoe u heet.’ Maar hij kreeg ten antwoord: ‘Waarom vraag je naar mijn naam?’ Toen zegende die ander hem daar. Jakob noemde die plaats Peniël, ‘want,’ zei hij, ‘ik heb oog in oog gestaan met God en ben toch in leven gebleven.’ Zodra hij bij Peniël was overgestoken, zag hij de zon opkomen. Jakob liep mank. Omdat de ander hem had aangeraakt bij de spier die boven het heupgewricht ligt, eten de Israëlieten de heupspier niet, tot op de dag van vandaag.

Genesis 33 : 1-4

Plotseling zag Jakob Esau op zich afkomen, met vierhonderd man. Toen verdeelde hij de kinderen over Lea, Rachel en zijn twee bijvrouwen. De bijvrouwen en hun kinderen liet hij voorop gaan, Lea en haar kinderen daarachter, en Rachel en Jozef helemaal achteraan. Zelf liep hij voor iedereen uit, en terwijl hij zijn broer naderde boog hij zevenmaal diep voorover. Esau rende hem tegemoet, sloot hem in zijn armen en kuste hem. Beiden lieten hun tranen de vrije loop.

Lucas 4 : 1-13

Vervuld van de heilige Geest trok Jezus weg van de Jordaan, en geleid door de Geest zwierf hij veertig dagen rond in de woestijn, waar hij door de duivel op de proef werd gesteld. Al die tijd at hij niets, en toen de veertig dagen verstreken waren, had hij grote honger. De duivel zei tegen hem: ‘Als u de Zoon van God bent, beveel die steen dan in een brood te veranderen.’ Maar Jezus antwoordde: ‘Er staat geschreven: “De mens leeft niet van brood alleen.”’ Toen bracht de duivel hem naar een hooggelegen plaats en liet hem in een en hetzelfde ogenblik alle koninkrijken van de wereld zien. De duivel zei tegen hem: ‘Ik geef u de macht over dat alles en ook de roem die ermee gepaard gaat, want ik kan daarover beschikken en ik geef het aan wie ik wil; als u in aanbidding voor mij neervalt, zal dat allemaal van u zijn.’ Maar Jezus antwoordde: ‘Er staat geschreven: “Aanbid de Heer, uw God, vereer alleen hem.”’ De duivel bracht Jezus naar Jeruzalem en zette hem op het hoogste punt van de tempel, en hij zei tegen hem: ‘Als u de Zoon van God bent, spring dan naar beneden. Want er staat geschreven: “Zijn engelen zal hij opdracht geven om over u te waken.” En ook: “Op hun handen zullen zij u dragen, zodat u uw voet niet zult stoten aan een steen.”’ Maar Jezus antwoordde: ‘Er is gezegd: “Stel de Heer, uw God, niet op de proef.”’ Toen de duivel Jezus aan al deze beproevingen had onderworpen, ging hij voor een tijd bij hem vandaan.

·

Komt een man bij de dokter. Zegt die man: ‘Dokter, ik heb sinds vanmorgen een zeer pijnlijk heupgewricht. Bij iedere kleine draai of lichte buiging schiet er een venijnige steek vanuit mijn onderrug naar mijn voeten, naar mijn kruin. Is er een bundel zenuwen beklemd geraakt? Heb zo’n vermoeden dat het blijvend is.’

Zit een man bij de dokter en de dokter vraagt hem op te staan, een stukje te lopen, zijn hemd los te knopen, te gaan liggen op de onderzoekstafel. ‘Uw schoenen kunt u aanlaten, als bukken niet goed lukt.’ Vraagt de dokter, terwijl hij drukt en knijpt en de reacties peilt: ‘Hoe is het zo gekomen?’

Antwoordt de man dat hij voor het eerst sinds jaren alleen is. Heeft zijn vrouw en kinderen op de luchthaven uitgezwaaid, belachelijk vroege vlucht – is toen naar de parkeerplaats gelopen, nog erg moe na maar een paar uur slaap, wilde in de auto een dutje doen, voordat hij terug naar huis zou rijden, zodat hij straks niet midden op de snelweg achter het stuur zou indommelen. Een ongeluk is gauw gemaakt. ‘Dus ik liep daar, op dat doodstille terrein, en uit de schemer doemde hij op. Die ander. Die met mij begon te vechten, zomaar. Zonder iets te zeggen. God, het ontroert me nog.’

Zegt de dokter: ‘U gebruikt het woord verkeerd. U bedoelt dat het u opnieuw beangstigt. U hebt geprobeerd uzelf aan de houdgreep van de ander te ontworstelen, en met succes, want u zit hier toch maar mooi. Maar dat u in shock bent, dat is heel normaal. Heeft de dader iets gestolen? Heeft u zijn signalement meteen doorgegeven? Hoe bent u thuisgekomen? Voelt u zich ook binnenshuis onveilig, onbeschermd?’

Zegt de man: ‘Ach, laat ook maar. Ik kan het niet uitleggen, vrees ik. Ik ben niet bang en ik ben niet boos. Al had die ander me doodgebeten: het was toevallig wel een engel. Stel u voor. Een engel! Uit de hoogste hemel afgedaald, om mij hardhandig wakker te schudden. Want eindelijk, eindelijk weet ik weer wie ik ben. Wat ik heb misdaan. Wat mijn taak is, nee, wat ik heb goed te maken. Dokter, ik was op de vlucht voor mezelf. Al die rijkdom, die bezittingen, dat enorme imperium waaraan ik leiding gaf, waarvan ik heer en meester was... rechtmatig, zeker. Alles eerlijk bij elkaar verdiend, met keihard werken, handen uit de mouwen, tachtig uur per week, ontberingen doorstaan, dat ook... En toch. Toch die sluwe streek in mijn jonge jaren begaan: ik heb mijn broer verraden. Onze lieve moeder had er niet echt problemen mee, nee, ze hielp me zelfs, omdat ze vond dat ik nu eenmaal veel geschikter was voor het beheren van de erfenis dan die lompe oudste broer van mij. Waarom vertel ik u dit? Omdat ik het met iemand wil delen. Mijn dankbaarheid, mijn vreugde. Ik heb mezelf weer terug. Dankzij die bikkelharde engel. Die mij in deze vroege ochtend met geweten heeft geschopt, geslagen, toen ik onbeschermd was, op mijn zwakst, na jaren van slaapwandelen, dromen.

Kijk: blijvend ontwricht, een manke, wankele man – nou en? Zo kan ik ook mijn broer weer onder ogen komen. Dit ben ik. Een gezegend, succesvol man. Maar ook die kreupele dubbelganger, die ijdele, machtsgeile gluiperd, die desnoods over lijken gaat, maar in elk geval zijn oude blinde vader voorloog, alleen om... Ja, om wat? Weet u, dokter, laat verder onderzoek en behandeling maar zitten. Een doosje pijnstillers is genoeg. Echt, ik kan hier prima mee leven. Wil hiermee leven, en blijven leven. Graag. Van harte. Ik zou haast willen terugrijden naar de plek van de strijd, om er een monumentje op te richten, voor deze teruggevonden waarheid over mij. Zachte heelmeesters maken stinkende wonden, dat weet u. Maar ik ben hardhandig genezen. Van mijn mooie, vrome leugens. Van een zelfbeeld dat niet deugde. Van de instemming en bewondering van mijn gezinsleden, vrienden, collega’s, werknemers, en al die anonieme anderen die mij op afstand volgden. Terug bij de waarheid. Terug bij God.’

Wil een man de praktijk van de dokter verlaten, pakt de dokter snel de telefoon. Belt met spoedeisende hulp: ‘Mijnheer ziet wezens die er niet zijn, hoort stemmen in zijn hoofd, spreekt over zijn belager alsof het om een geliefde gaat, klinkt pathologisch masochistisch, kent geen risico’s, veracht de dood, is mogelijk gevaarlijk voor zichzelf.’

Je kunt ook zeggen: een prachtig geval van wankelmoed. Dat is misschien de religieuze diagnose.

Jakob heeft een akelige waarheid over zichzelf nooit werkelijk willen erkennen. Hij heeft ervoor moeten boeten en zijn straf keurig gedragen en omgebogen tot iets goeds – maar toch heeft hij het gevecht met zichzelf, met zijn duistere kant, zijn schaduwzijde, altijd ontlopen, misschien juist door zo streng en toegewijd zijn plichten te vervullen.

Alleen een stevige ontwrichting kan verhinderen dat hij nog langer aan deze schaduwkant voorbijholt. Hij moet voortaan strompelen. Maar beleeft die kleinering als iets groots. Nu pas kan hij van zichzelf houden, lijkt het. Nu pas kan hij zijn leven, zijn verleden aanvaarden. Nu pas durft hij die broer die hij verraden heeft onder ogen te komen. ‘Kijk, ik ben nu getekend door pijn. Ik ben nu eindelijk uiterlijk precies zo verminkt als ik innerlijk al jaren ben.’ Weg perfectie, vitaliteit, jeugdige overmoed. Jakob moet pas op de plaats maken, stil staan, stil worden. Aanvaarden dat hij een mens is als iedereen – iemand dus, waar een flinke barst doorheenloopt. En dat is de paradox: door zich na het gevecht te verzoenen met die barst, wordt hij een ‘heel’ mens. Voelt hij zich bevrijd, geheeld, intens dankbaar want begenadigd.

Op een dag kwam er een erge hongersnood over een deel van Afrika. Een Europese zanger riep zijn collega’s bijeen en samen zongen ze een nieuw kerstlied, over deze rampspoed elders in de wereld. Het was op het eerste gehoor een sfeervolle, romantische meezinger, met zelfs feestelijk kerkklokkengebeier erin. Maar wie beter luisterde, hoorde pijnlijk cynische opmerkingen in de tekst, zoals: ‘Well tonight thank God it’s them, instead of me.’ Een simpele zin die een mens uit de slaap kan houden, ook vele Afrikaanse hongersnoden en burgeroorlogen later.

De kerstplaat had succes. Leverde veel geld op, er konden vliegtuigen, schepen en vrachtwagens vol rijstzakken naar Ethiopië. Ook Amerikaanse artiesten wilden meedoen met dit goede initiatief, natuurlijk met een eigen lied, getiteld: ‘We are the World’. En in dit lied klonk eveneens een regel waar iets vreemds mee was, iets wat bleef schuren. Ik citeer: ‘...As God has shown us, by turning stones to bread.’

Als puber zong ik beide hits uit volle borst mee, meestal zonder lang bij de woorden stil te staan. Pas op het tweede gehoor vroeg ik me iets af. Wanneer had God stenen ooit in brood veranderd? Het verhaal stond niet in het Oude Testament, dat wist ik heel zeker. Manna, zoet brood uit de hemel, dat kreeg het Joodse volk in de woestijn te eten. En hun leider Mozes kreeg op de top van de berg twee stenen tafelen van Jaweh, met daarop de tien geboden. Maar stenen werden geen brood.

Vervolgens dacht ik aan het Nieuwe Testament. Aan de wonderen van Jezus – die op de bruiloft te Kana van water wijn maakt, en na zijn Bergrede de menigte spijzigt door vijf broden en twee vissen te vermenigvuldigen. En wel zo, dat als de duizenden ervan gegeten hebben, er nog twaalf manden met brokken overblijven. (Tegenwoordig zou iemand meteen ferm worden aangesproken op deze grandioze verspilling...)

De lijst van wonderen en wonderbaarlijke genezingen door Jezus Christus is lang. Toch heeft hij nooit van stenen brood gemaakt. Dat de zin in de liedtekst vreemd genoeg als heel normaal en zelfs ‘waar’ overkwam, heeft ermee te maken dat de mogelijkheid om dit wonder te verrichten, wel aan Jezus wordt aangeboden. Veertig dagen na zijn doop, waarbij Gods geest over hem, of in hem komt. Na veertig dagen eenzaamheid en vasten in de woestijn.

Anders dan zijn voorvader Jakob, die zeer lichamelijk met iemand worstelt op het moment dat hij helemaal alleen ergens buiten is, worstelt Jezus verbaal, of liever nog: geestelijk, met de Satan, de Duivel.

Jezus is als bovenmatig begenadigde verwekt en geboren. In een stal, maar toch: Gods eigen zoon. En dan, jaren later, wordt de volwassen Jezus gedoopt en iedereen die daarbij aanwezig is, Johannes de Doper voorop, ziet vol ontzag dat hier in werkelijkheid een grote meester, een groot mensenleider gezalfd wordt – door de Heilige Geest zelf.

Dit is de lang verhoopte redder, de bevrijder, die iedereen op de wereld liefheeft en wil helpen en die zelfs zijn vijanden vergeeft en het beste gunt. Het voorbeeld om na te volgen: zelfs tweeduizend jaar later zijn er mensen die dat geloven.

Na zijn doop gaat Jezus niet meteen aan de slag. Hij zoekt de afzondering. Ontberingen. Veertig dagen en nachten in de woestijn, in kokende hitte en ijzige koude, omringd door wilde dieren en misschien ook engelen. En de duivel weet door te dringen tot die onherbergzame plek, en treft een verzwakte jongeman. Iemand met wie weet hoeveel behoefte aan gezelschap, aan een vriendelijk woord of een beetje wijze raad.

Ik kan er niets aan doen, maar ik geloof dat de mogelijkheden die de duivel Jezus voorspiegelt, ook werkelijk tot de mogelijkheden behoorden. De latere wonderen van Jezus logen er niet om, dus waarom zou hij dan niet ook van stenen brood hebben kunnen maken, en als een machtige vorst over de hele wereld hebben kunnen regeren, en hebben kunnen springen van de hoogste toppen om ongeschonden, zonder één enkel schrammetje, uit dit soort levensgevaarlijke stunts te komen?

En dan: hoeveel mooier en rechtvaardiger en vredelievender zou deze wereld nu niet zijn geweest, als Jezus destijds op alle verlokkingen ‘Ja’ had gezegd, volmondig? Iedereen zou zijn macht aanvaard hebben, niemand zou meer hoeven werken voor zijn dagelijks brood, en wie weet zou een koning die zelf de ergste val kon overleven, er ook wel voor zorgen dat zijn onderdanen, wereldwijd, zouden overleven – aan welke ziektes, ongelukken en rampen ze ook zouden worden blootgesteld?

Hoe vaker je dit Bijbelverhaal leest, hoe absurder het wordt. Iemand die nota bene predikte dat je de aan jou geschonken talenten niet moet begraven, ziet zelf welbewust af van vermogens waarmee hij toch een nog veel sterkere, succesvollere leider had kunnen worden... Waarom? Omdat hij gelooft. Omdat Jezus er tot in iedere vezel, tot in iedere bloedcel van doordrongen scheen dat hij nooit was geweest wie hij was zonder een God die hij heel vertrouwelijk zijn vader, nee ‘Onze Vader’ durfde te noemen. De ultieme macht was niet aan hem. De ultieme macht was aan die vader die hij zo vaak en veel bedankte, zijn korte leven lang.

Omwille van dat geloof aan, en zijn liefde voor die machtige Vader God, ziet Jezus ervan af een sterke leider te worden.

Tegelijk denk ik dat dit maar de helft van het verhaal is. De andere helft heeft te maken met liefde voor mensen. Met niets meer en niets minder dan dat. Onversneden mensenliefde. Geloof in welke naaste dan ook, én in diens vrijheid om een vraag te stellen – of dit niet te doen.

De mededeling dat er na de wonderbare spijziging twaalf manden overbleven, moet waarschijnlijk bewijzen dat de menigte echt goed verzadigd huiswaarts kon keren en dus niet alleen een symbolische versnapering heeft gekregen, die in dat geval dan ook niet zozeer bedoeld zou zijn om de honger te stillen, maar om middels zo’n toverkunstje eerbied en nederige afhankelijkheid af te dwingen.

Voor alle andere wonderen en genezingen van Jezus geldt: ze zijn altijd het antwoord op een concrete vraag, op een aanwijsbare noodtoestand.

Jezus verandert niet zomaar liters water in wijn – hij maakt alleen van water wijn op die ene, specifieke bruiloft die hij met zijn moeder bezoekt en waar men klaagt dat de vaten leeg zijn. Nogmaals: pas nadat iemand een tekort heeft vastgesteld en zich hiermee tot Jezus wendt, wendt Jezus zijn gaven aan. Hij tovert niet zomaar in het wilde weg, om het toveren zelf. Om de vervoering en extase die hij daarmee kan veroorzaken. Hij straalt geen kruikjes water thuis al in, die hij dan later duur verkoopt. Hij en zijn leerlingen handelen niet in amuletten, in boekjes, en gebedssjaaltjes of -vaantjes en Jezus vraagt van zijn volgelingen niet een bepaalde haar- en/of klederdracht, een bepaald dieet, het volgen van strikte regels aangaande bijvoorbeeld hygiëne, lichaamsbeweging en seksualiteit. De zorg om wat de mond uitgaat, vindt Jezus belangrijker dan de zorg om wat erin gaat.

Aan geen enkel uiterlijk kenmerk valt af te leiden of iemand een volgeling van hem is, en tastbare aandenkens deelt hij ook niet gratis uit, bijvoorbeeld als bewijs van zijn mateloze gulheid. Een tempel of een monument voor zichzelf laat hij niet bouwen, hij geeft geen aanwijzingen voor een eredienst, en wie hem na zijn dood wil gedenken heeft aan het brood en de wijn die op dat moment voorhanden zijn genoeg.

Anders gezegd: als er iemand níét beschouwd kan worden als de oprichter of stichter van het christendom, dan is het Jezus Christus wel. Niet zijn leer, maar hij zelf kan na zijn dood present zijn – daar waar twee of drie mensen in zijn naam, in zijn geest bijeen zijn. Niet omdat ze dat moeten vanuit de traditie, omdat familie dat eist, of omdat ze bang zijn dat er anders nu of na de dood een verschrikkelijke straf wacht, maar omdat ze in vrijheid hebben besloten bij die Levende te horen en van hem te willen leren hoe moeilijk en pijnlijk en mooi en zwaar en vervullend de offervaardige liefde kan zijn. En soms, als bij toeval, ontdekken zulke mensen dan plotseling: de wonderen zijn de wereld nog niet uit. Hij is hier echt. Mijn God.

Nu wil ik graag nog eens terug naar de wonderen van Jezus, die we kennen uit de verhalen. Verricht Jezus die wonderen wel zelf, uiteraard met een beroep op zijn Vader? Of zijn er, ook hier, twee of meer nodig om iets te laten gebeuren, om tot een omwenteling te komen, een verandering, een ingrijpende transformatie?

Ik denk aan de vrouw die enkel maar Jezus’ kleed aanraakte en genas. Aan Jezus’ opmerking: ‘Uw geloof heeft u gered.’ Bijvoorbeeld.

Misschien deed Jezus in actieve zin niet altijd erg veel om een wonder te bewerkstelligen, maar schiep hij vooral de voorwaarden voor degenen met pijn, zorgen, honger, verdriet of rouw – om zelf uit die situatie op te staan, radicaal. Maar altijd in zijn of haar eigen tempo, op zijn of haar eigen manier. De ene persoon had een aanraking nodig, de ander had aan een half woord genoeg – de dove moest eerst uit de menigte worden afgezonderd en een behandeling met leem en speeksel ondergaan, misschien omdat hij het anders niet zou geloven.

Het is ongelooflijk jammer dat steeds meer theologen de wonderen van Jezus naar het rijk der fabelen verwijzen, of gelijkschakelen aan de exorcismepraktijken die gewoon waren in die dagen, of vooral wijzen op de overredingskracht van dergelijke literaire symbolen. Want voordat je ze als onware verzinsels wegwerpt, kan het interessant zijn om te zien hoe de wonderen tot stand komen. Zelfs als ze inderdaad verzonnen zouden zijn: het blijft opmerkelijk dat Jezus in deze praktijken zoveel, nee, bijna alles laat afhangen van de vraag, de wens tot bevrijding van de nood, en het oprechte geloof van de individuele ander. En dat moet vermoedelijk moeilijker dan wat ook zijn geweest. Tenminste, voor iemand die, als hij had gewild, van stenen brood had kunnen maken.

Ter wille van de vrijheid van iedere nieuwe persoon op zijn pad, ziet Jezus er in de woestijn van af een sterke leider te worden, die het wel eventjes zal oplossen voor de massa’s.

Ja, dat hebben kerken ervan gemaakt. De woorden als heilsleer en geloofsovertuiging alleen al: rijmen op liefde doen ze niet. Maar ook de woorden liefde en naastenliefde zijn niet veilig, voor niemand, niet binnen en niet buiten de kerk. Want te vaak denken we dat liefde is: de ander zijn zorgen afnemen, ongevraagd. Hem geld geven, of anders gul uitdelen van dat wat we zelf interessant, belangrijk, waardevol, mooi, en lekker vinden, om vervolgens verdrietig, kwaad of zelfs cynisch te worden als hij niet dankbaar genoeg met onze gaven omspringt.

We denken dat het liefde is als we de ander vertellen over ervaringen met onze eigen ellende, of hem doorverwijzen naar nuttige instanties of therapieën, of hem attenderen op de mogelijkheid van lotgenotencontact – en anders knuffelen we hem heerlijk dood zoals we zelf geknuffeld zouden willen worden. En dan kunnen we rustig slapen, want we hebben iets goeds gedaan. Iets medemenselijks.

Idealiter met een zalvende glimlach om de lippen en goedkope tranen in onze ogen. En misschien prevelen we ook nog hovaardig: God houdt van je, Jesus loves you. En dit nu, is precies het moment waarop we uit de waarheid vallen. Opnieuw en opnieuw.

Maar we zijn nog niet verloren. Want terwijl iedereen ons zegt hoe geweldig we zijn, en hoe sociaal, en ondanks alle drukte toch zo hartelijk en genereus jegens vriend en vreemdeling, ‘Ach, wat geeft het nou dat je ook een paar foutjes hebt, en dat je motieven niet altijd even zuiver zijn, dat is toch menselijk...’ terwijl we steeds meer gaan geloven in ons eigen gelijk en onze toch wel heel voorbeeldige en vooral bewuste manier van leven, in onze correcte, hoogstaande overtuigingen en idealen – staat er goddank een engel of een duivel klaar om ons uit de droom te vechten, van het voetstuk af.

We hoeven alleen maar de stilte op te zoeken. De afzondering. Geen meningen van anderen meer. Geen zelfhulplectuur, geen wijze raad van ervaringsdeskundigen, geen ruggespraak met geliefden. Een tijdelijk vasten van alle kennis, alle psychologische verklaringen en alle biologische en neurologische goedpraterij. Om ons te kunnen laten afschrikken door die monsterlijke schaduwdubbelganger met zoveel rottigs op zijn kerfstok, en door die lichte, beeldschone duivel die ons voorspiegelt over hoeveel macht, hoeveel kracht, hoeveel onvermoede gaven we kunnen beschikken, mits...

Dat is geloven volgens mij: de bereidheid om je gewonnen te geven aan de waarheid over jezelf. Zoals Jakob, zoals Jezus. Om een waarachtig mens onder mensen te blijven, of liever nog: om steeds meer een mens onder mensen te worden, een broer, een zus, niet per se door bloedbanden en traditie, maar gewoon: als vriend, als daar in vrijheid om gevraagd wordt door een ander. Niet minder en niet meer. Een mens zijn, deze ene, met dit hart en deze handen. Met dit smoezelige verleden, en deze overmoedige, hoogmoedige toekomstillusies. Met deze gaven, deze tekortkomingen, deze verlangens en deze barsten. Iemand die het niet allemaal alleen kan. Die net zo goed een ander nodig heeft. Zich soms wanhopig eenzaam en verlaten voelt, hoe perfect zijn leven van de buitenkant ook lijkt. Je toevertrouwen aan diegene die je bent bedoeld te zijn – dat lukt niet iedereen meteen. Gelukkig niet. De worsteling mag doorgaan, zelfs als je het boek al uit hebt. Op leven en op dood.

Totdat je moe gevochten en gebroken, opeens ontdekt dat het een dans is, een omhelzing, een geschenk. Een zegen, zelfs een heiliging. Eindelijk één en samen. Onafscheidelijk.

Pas dan is het volbracht.

De Preek van de Leek werd gehouden op 13 november 2011 in de Doopsgezinde Kerk in Amsterdam.

Désanne van Brederode