Voor Hannah en Mirjam

Wilt u de auteur tippen over bijzondere Beethovenstraatverhalen? Of wilt u een (groeps)wandeling door de straat boeken met de auteur als gids? Mail dan naar kolfschooten@gmail.com

© 2021 Frank van Kolfschooten

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp en typografie: Mulder van Meurs

Omslag: de Beethovenstraat kort na de oorlog, gezien vanaf de Apollolaan (foto Stadsarchief Amsterdam)

isbn 9789462972100

nur 693: stadsgeschiedenis

www.uitgeverijdekring/de-beethovenstraat-0

Inleiding

Bouwmeester Hendrik Berlage had de Beethovenstraat geen bijzondere plaats toebedeeld in zijn ontwerp van 1917 voor Plan Zuid, de stadsuitbreiding ten zuiden van Amsterdam. De rol van winkelboulevard met grootstedelijke grandeur had hij gegeven aan de naastgelegen Minervalaan. Door omstandigheden die Berlage niet kon voorzien, werd de Beethovenstraat na de oplevering eind jaren twintig evenwel de belangrijkste winkelstraat in het nieuwe stadsdeel. Middenstanders wilden zich hier al snel zo graag vestigen dat huiseigenaren woonhuizen lieten verbouwen tot winkels, zelfs in crisistijd.

Aan deze vooroorlogse jaren herinnerden lange tijd oude dames die met Duits accent hun bestellingen deden in de winkels. Zij waren de laatste overlevenden van de enclave van Duits-Joodse vluchtelingen die zich na 1933 in en rond de Beethovenstraat vestigden en die de buurt, waar toen ook veel Nederlandse Joden woonden, een Joods karakter gaven.

Tijdens de bezettingsjaren coördineerden de nazi’s vanuit twee panden in de buurt de Jodendeportaties en de bestrijding van het verzet. Deze periode heeft een diep spoor getrokken door het Beethovenkwartier.

Naoorlogse literaire werken die zich in de Beethovenstraat afspelen, ademen een sfeer van treurnis, eenzaamheid, ziekte en dood. De straat komt er vooral uit naar voren als een tragische straat. Wie de geschiedenis niet kent zal dat niet begrijpen. Dit boek gaat voor een belangrijk deel over de lotgevallen van Duitse en Nederlandse Joden die voor de oorlog in en rond de Beethovenstraat woonden. Ik heb hun geschiedenissen en de toedracht van een aantal ingrijpende gebeurtenissen uit de oorlogsjaren gereconstrueerd met behulp van ooggetuigenverslagen, archief- en literatuuronderzoek en gesprekken met (oud-)bewoners en (oud-)winkeliers.

Ruime aandacht besteed ik ook aan de opkomst en ondergang van de Beethovenstraat als delicatessenstraat in de jaren zestig en zeventig. De faam van de winkels met exquise etenswaren uit binnen- en buitenland, reikte toen tot ver buiten de stadsgrenzen. Door stijgende huren en toegenomen concurrentie van supermarkten moesten steeds meer middenstanders het veld ruimen voor doorsnee winkelketens. Deze verandering schets ik aan de hand van een aantal winkels die vanaf de beginjaren in de straat hebben gezeten, en van ouder op kind zijn overgegaan.

Het boek eindigt met de meest recente ruimtelijke ontwikkelingen in Amsterdam-Zuid en Buitenveldert (Zuidas), waarbij de Beethovenstraat is doorgetrokken tot de grens met Buitenveldert. Planologen beloven de verlengde Beethovenstraat een gouden toekomst als Station Zuid een steeds belangrijker toegangspoort wordt tot Amsterdam en de snelweg in het ‘Zuidasdok’ ondergronds verdwijnt. De Beethovenstraat, altijd al de koningin van Plan Zuid, zou zich dan kunnen ontwikkelen tot een winkelboulevard van internationale allure. Dat Zuidasdok is op z’n vroegst in 2036 klaar.

Mijn eigen eerste kennismaking met de straat stamt uit 1977, het jaar waarin ik naar Amsterdam verhuisde. Een vriend trakteerde me toen op koffie met appeltaart in het sjieke café-restaurant Henri Smits, waar ik me niet helemaal op mijn plaats voelde in mijn studentenkloffie. In 1992 kwam ik in de straat te wonen op nr. 116-2. Ik raakte gefascineerd door de oudere dames met accent die ik tegenkwam op straat en in winkels en hoorde ook steeds meer buurtverhalen die met de oorlog te maken hadden. Dat leidde in 1997 tot de eerste, beknopte versie van dit boek, getiteld De Koningin van Plan Zuid.

In 2000 verhuisde ik binnen hetzelfde gebouw naar een groter appartement op nr. 114-2. Ik bleef me verdiepen in de geschiedenis van de straat en begon het blog Standplaats Beethovenstraat. Door archiefonderzoek en vooral door uitgebreidere zoekmogelijkheden via internet vond ik veel mij onbekende documenten en krantenartikelen over gebeurtenissen in de straat en over bewoners. Ook werd ik door de jaren heen uit binnen- en buitenland benaderd door (oud-)bewoners of familie van hen, die mij nieuwe verhalen vertelden.

Een bijzondere ontdekking was dat ook mijn eigen huis een bewogen geschiedenis kende. Tussen 1934 en 1941 woonde hier de Duits-Joodse familie Katz, van wie alleen dochter Ruth, toentertijd kinderverzorgster in de Joodse crèche, de oorlog overleefde. Ik kreeg na Ruths overlijden contact met haar dochter Ellen. Op 24 mei 2013 nam ik deel aan de Open Joodse Huizen Dag en ontving een grote groep belangstellenden in mijn achterkamer, die zich nog in authentieke staat bevindt en waar met enig inlevingsvermogen het verleden voelbaar is. Ik vertelde over de buurt in oorlogstijd en over de wederwaardigheden van de familie Katz, daarbij geholpen door Ellen, die foto’s uit de nalatenschap van haar moeder had meegenomen, waaronder beelden van kinderen uit de Joodse crèche aan de Plantage Middenlaan. Deze foto’s en het hartverscheurende verhaal van de familie Katz maakten diepe indruk op de aanwezigen.

In diezelfde achterkamer ontving ik ruim een jaar later Peter Lobbenberg, de Engelse kleinzoon van Lony Rabl, de Duits-Joodse eigenaresse van het beroemde Café de Paris. Hij had in de nalatenschap van zijn moeder brieven gevonden die zijn grootmoeder aan hem had geschreven nog vóór hij kon lezen. Lobbenberg wilde zien in welke straat zijn familiegeschiedenis zo’n wrede wending had gekregen.

De geschiedenissen van deze families zijn slechts twee voorbeelden van het nieuwe materiaal dat ik de afgelopen jaren verzamelde. Het resultaat is zó veel nieuwe tekst en zó veel nieuw fotomateriaal, dat deze geheel herziene en dubbeldikke editie een nieuwe naam verdient: De Beethovenstraat.

Frank van Kolfschooten

Oktober 2015

Na bijna dertig jaar dacht ik de bijzonderste oorlogsverhalen over de Beethovenstraat wel te hebben gehoord of gelezen, maar dat bleek een vergissing. De afgelopen zes jaar kwam ik door tips, nieuwe boeken en eigen onderzoek nog weer nieuwe verhalen op het spoor, met name over de oorlogsjaren.

Nieuw zijn (onder meer) de verhalen over: nsb-slager Frans Burgers, Jodenjager Egbert Ellemers, kunstkenner Max Friedländer, fotograaf Paul Huf en zijn (verzets)vrouw Zusje, Jodenredder Annie Kennedy, de Duits-Joodse Irma Klein die een Kandinsky-schilderij bezat, tapijtendief Jim Mumm, schoenverkoper/verzetsman Louis Naarstig, keramist Bert Nienhuis en zijn vrouw Seline, de familie van tandarts Hans de la Parra, kookboekenschrijfster/verzetsvrouw Toussie Salomonson en metaalhandelaar Hermann Wallheimer. Ook heb ik bestaande verhalen wat uitgebreid, bijvoorbeeld dat over de executie van 29 mannen op de Apollolaan op 24 oktober 1944.

Bovendien heb ik het hoofdstuk over de 21ste eeuw aangevuld met bijzondere gebeurtenissen, zoals de liquidatie van een crimineel in een restaurant op klaarlichte dag. Daarin vertel ik ook over een aantal bijzondere nieuwe gebouwen die zijn verrezen in het nieuwe stuk van de Beethovenstraat bij de Zuidas.

Deze derde druk van De Beethovenstraat is daardoor uitgebreid met 64 pagina’s en ruim twintig nieuwe foto’s.

Frank van Kolfschooten

November 2021

Bouwgeschiedenis

Architect Hendrik Berlage kreeg op 28 maart 1900 een opdracht om van te watertanden. Het Amsterdamse college van burgemeester en wethouders vroeg hem een uitbreidingsplan te maken voor een gebied ten zuiden van het toenmalige Amsterdam. Het ging om de strook die tegenwoordig wordt begrensd door het Noorder Amstelkanaal, de Berlagebrug, het Olympisch Stadion en het Zuider Amstelkanaal. In 1900 was het een uitgestrekte vlakte met boerderijen, weilanden en slootjes, waar de Amsterdamse jeugd graag speelde.

Berlage brak in zijn ontwerp met de saaie lange rechte straten die kenmerkend waren voor negentiende-eeuwse wijken zoals De Pijp. Wat hem voor ogen stond was een levendig patroon van straten gegroepeerd rondom een paar grote pleinen, waaraan openbare gebouwen moesten komen. ‘Want een plein zonder openbaar gebouw is geen plein van betekenis en een openbaar gebouw heeft in ’t algemeen een plein nodig om tot zijn recht te komen. Plein en gebouw zijn er om elkaar,’ zo lichtte Berlage zijn ontwerp toe.

B&W keurden het plan goed op 11 januari 1905, maar de uitvoering kwam maar langzaam op gang. In 1914 was pas een klein deel klaar van Plan Zuid, zoals Berlages schepping bekend was komen te staan. Inmiddels was er behoefte gekomen aan een ringspoorbaan rondom Amsterdam, met mogelijk een station in Plan Zuid. Ook overwoog de gemeente in dit grote gebied een aantal openbare gebouwen neer te zetten, zoals een Academisch Ziekenhuis, een gebouw voor de Vrije Universiteit, een clubhuis voor roeivereniging De Hoop, een gebouw voor de Rijksverzekeringsbank en een Academie voor Beeldende Kunsten. Berlage kreeg de opdracht het ontwerp van 1905 aan te passen aan deze nieuwe eisen.

In zijn nieuwe plan koos Berlage voor een veel monumentalere aanpak, waarbij hem onder meer de imposante Parijse boulevards van Georges-Eugène Haussmann voor ogen stonden. Hij maakte gebruik van grootschalige elementen als waterwegen en groenstroken. De hier en daar labyrintische stratenstructuur van het oude ontwerp, verving hij door een veel barokker stratenplan, waarin de rechte lijn niet langer taboe was. Hij voorkwam dat lange straten eentonig werden door ze hier en daar een knik te laten maken of een perk in te voegen, en de rooilijn van de huizen daar te laten terugwijken. Bij de bepaling van de hoogte van de bouwblokken hield Berlage rekening met de ligging en de breedte van de straat. Deze blokken maakte hij rechthoekig, om de tuinen in het binnenblok zo min mogelijk wind te laten vangen.

Dit nieuwe plan kon ook architecten bekoren die het eerste ontwerp hadden bekritiseerd, zoals de gezaghebbende Willem Leliman. Deze vond Plan Zuid nu geen ‘legkaart’ meer en roemde de eenheid ervan: ‘De symmetrie is hersteld; de verkaveling vertoont niet meer grillige patronen, maar bij voorkeur regelmatige vierhoekige grondvormen. Het plan heeft gewonnen aan overzichtelijkheid en zakelijkheid. Hoewel veel systematischer, riekt het inderdaad toch minder naar de tekenplank dan zijn voorganger,’ zo schreef Leliman.

Plan Zuid bestond uit twee helften, een westelijke en een oostelijke, van elkaar gescheiden door de Boerenwetering (langs de huidige Hobbemakade). Kenmerkend voor het oostelijke deel tussen Amstel en Boerenwetering is de Y-vormige wegenstructuur, die van het oosten naar het westen loopt. Bij de brug over de Amstel (de latere Berlagebrug) leidt een brede boulevard met bomen (de Amstellaan, nu Vrijheidslaan) de bezoeker de stad in, de eerste ‘vestibule’. Bij het Daniël Willinkplein (nu Victorieplein) vertakt de Amstellaan zich in twee poten: de Noorder Amstellaan (nu Churchilllaan) en de Zuider Amstellaan (nu Rooseveltlaan). De eerstgenoemde straat gaat over de Boerenwetering in het westelijk deel over in de Apollolaan. De Zuider Amstellaan loopt door tot aan een stationsplein in het westelijk deel.

Bij dit geplande station laat Berlage een tweede as beginnen. Hier ligt de tweede ‘vestibule’. Naar het noordwesten heeft Berlage drie hoofdstraten in gedachten, die hij in zijn plan de Stationsstraat (nu de Minervalaan) en de Oostelijke en Westelijke Stationsstraat noemt (nu Beethovenstraat en Parnassusweg). De middelste van deze drie straten moet een monumentale straat worden van vijftig meter breed. Deze straat vormt de verbinding tussen het stationsplein en de grote verkeersweg (nu Apollolaan). Op het snijpunt van deze wegen zou een plein moeten komen met daaraan de Academie van Beeldende Kunsten (nu Hilton Hotel). Aan weerszijden van dat gebouw lopen wegen naar de Emmastraat en de Cornelis Schuytstraat. De beide andere stationsstraten verlaten het stationsplein in noordoostelijke en noordwestelijke richting, om met een bocht eveneens uit te komen op de grote verkeersweg (nu Apollolaan).

Op 26 oktober 1917 ging de gemeenteraad akkoord met dit tweede Plan Zuid. De aanleg van de nieuwe stadswijk tussen Amstel en Schinkel kon beginnen zodra de gemeentegrenzen van Amsterdam officieel waren uitgebreid. De Amsterdamse Ballastmaatschappij van de gebroeders De Vilder kreeg opdracht de weilanden 1,20 m op te hogen met zand. In 1920 begon daartoe het grootste droogzandtransport uit de Europese geschiedenis. Het zand kwam uit IJmuiden, waar de duinen en putten werden uitgegraven voor de aanleg van sluizen. Maandelijks vervoerden lange stoeten zandschuiten een hoeveelheid van tussen de 100.000 en 180.000 m3 via het Noordzeekanaal naar het Oosterdok. Daarvandaan gingen de zandbakken via de Nieuwe Herengracht, de Amstel en het Amstelkanaal naar Plan Zuid, waar het zand met behulp van elevators (een soort grote stofzuigers) werd gelost. Het ophogen van het land duurde tien jaar. Liefst 150 man personeel, verdeeld over twee ploegen, waren van vier uur ’s ochtends tot tien uur ’s avonds bezig.

In september 1929 was de klus in het zuidwestelijk deel van Plan Zuid geklaard. Het Algemeen Handelsblad stond uitgebreid stil bij dit wapenfeit: ‘Jaren achtereen hebben daar de zandtreintjes gereden, heeft er hun fel en schel gefluit geklonken, ratelden er de elevators, rammelden de kipkarren, knarsten kettingen en wielen. Steeds verder vrat het gele monster van zand en nog eens zand al wat grasland was weg, de weiden verdwenen in zijn geweldige muil, en zijn honger scheen niet te stillen. (…) Telkens meer bouwgrond, immer minder natuur. En steeds groter afstand moeten we gaan om nog iets landelijks te ontdekken. Het niet te ontkomen noodlot voor degenen die in een grote groeiende stad als Amsterdam wonen…’

De journalist nam met een mengeling van weemoed en trots afscheid van de bedrijvigheid in het gebied, waar de straten namen kregen van schilders, Griekse helden en goden en componisten: ‘Weg, verzonken, is “het land”, dat vele jaren de speelplaats der jeugd was, verdwenen en vergeten zijn velden en sloten. Nog vliegen er ’s nachts de vonken van de locomotiefjes der zandtreintjes de lucht in, nog kon men er dit jaar op een open veld naar het koninginnevuurwerk kijken. De onblusbare lichtgloed waarin tegenwoordig ’s avonds de naar Apollo genoemde boulevard opstraalt, verre boven alle donkerte der omgeving uit, is het onmiskenbare vurige teken van de overwinning van de moderne tijd op het rustieke verleden.’

De bouwers waren de ‘zandmannen’ op de voet gevolgd. Bij de aanvoer van bouwmaterialen werden ook paarden ingezet, die soms te zware vrachten moesten trekken. Een journalist van het Algemeen Handelsblad beschreef in 1929 hoe paarden er geregeld met de zweep van langs kregen van de voerman, terwijl de dieren volgens hem niet uit onwil maar uit onmacht niet vooruitkwamen. Hij riep mensen op om de voerlieden daarop aan te spreken en zo nodig de politie in te schakelen. Niet de voerlieden, maar hun bazen moesten verantwoordelijk gesteld worden, zei de journalist, want die bazen gaven opdracht om de paarden te zware vrachten te laten sjouwen.

Die bazen namen het ook niet zo nauw met de veiligheid van hun werknemers op de bouwplaats. De Arbeidsinspectie maakte proces-verbaal op tegen de directeur van de N.V. Bouw- en Handelsvereeniging ‘Aerbus’ omdat trapgaten op de vierde verdieping van een pand in de Beethovenstraat niet waren afgeschermd, wat gevaar opleverde voor de bouwvakkers. De directeur kreeg in 1929 van de rechter een boete van tien gulden. De Arbeidsinspectie noemde de uitspraak ‘van grote principiële betekenis (…) voor de bouwwereld’.

Een journalist van Het Volk dwaalde in maart 1929 door de buurt in aanbouw nadat hij had gehoord over een experimenteel concert met een ‘Irenaphoon’ dat ergens bij de Apollolaan zou plaatsvinden. Opeens hoorde hij in de verte een geluid dat het midden hield tussen een misthoorn en een orgel. Orenstrelend vond hij het niet (‘Een geluid, allerverschrikkelijkst!’), maar de melodie was herkenbaar. Hij hoorde heel duidelijk het Wilhelmus toen hij over de Apollolaan richting Beethovenstraat liep. Het concert was te volgen tot op de brug bij de Ceintuurbaan/Roelof Hartstraat, anderhalve kilometer verderop.

De Irenaphoon stond op het dak van Beethovenstraat 71, een net opgeleverde woning. Het muziekinstrument bestond uit zeven sirenes, die werden aangedreven met lucht via een klavier, dat een verdieping lager stond. De man achter het klavier was componist Abraham Loman jr. Hij had het instrument bedacht tijdens de Eerste Wereldoorlog, toen hij tijdens een warme zomernacht niet kon slapen en in de verte de sirene hoorde van een grote postboot op het IJ, vier kilometer verderop. Loman zag een grote menigte mensen voor zich, die eerbiedig luisterden naar het geluid van de vrede dat van verre tot hen kwam. Na dit visioen besloot hij een instrument te ontwerpen dat kon bijdragen aan het vredesideaal. Hij wist ook collega-componisten Willem Mengelberg en Johan Wagenaar te interesseren voor zijn project.

Het duurde tot 1928 voordat er een prototype met drie sirenes en zes tonen was, waarmee hij experimenteerde in de Haarlemmermeer. Bij het experiment in de Beethovenstraat had Loman het instrument uitgebreid tot zeven sirenes, waarmee hij veertien tonen kon produceren. De definitieve Irenaphoon moest 24 sirenes met 48 tonen krijgen. Na het uitbreken van de economische wereldcrisis kon Loman echter geen financiers meer vinden. De Irenaphoon ging gedemonteerd in de opslag en kwam daar nooit meer uit. Ironisch genoeg maakten sirenes wel school als luchtalarm in oorlogstijd.

Veel straten in Zuid waren eind 1929 al bewoond. De woningbouw naderde de nieuwe rand van de stad, waar een begin was gemaakt met het graven van het Zuider Amstelkanaal. De invulling van cruciale elementen in Plan Zuid liet echter nog op zich wachten. De Minervalaan (Berlages Stationsstraat) liep voorlopig dood op de Stadionkade, langs het Zuider Amstelkanaal.

Ook de noordelijke bekroning van de Minervalaan was er nog niet. Het Rijk had in 1922 afgezien van de bouw van de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten die daar had moeten komen. Een nieuwe bestemming werd pas gevonden in 1962, toen op de nog altijd braakliggende grond het eerste Hilton Hotel van Europa verrees.

De gebouwen met een culturele bestemming (een opera of een museum) die Berlage had gepland, kwamen er geen van alle. Op het kruispunt van de Apollolaan en de Stadionweg verrees tot woede van de omwonenden een vestiging van de Rijksverzekeringsbank. Architect Albert Boeken stelde bitter vast dat Berlage op deze plek geen bouwwerk had gedacht ‘dat niet meer is dan een kantoorgebouw voor administratie en opberging van een paar miljoen rentekaarten’.

Doordat de gemeente ook de aanleg van het station voor onbepaalde tijd had uitgesteld, was de Minervalaan niet de monumentale verkeersader geworden die Berlage voor ogen had gestaan. Er kwamen wel winkels, maar die konden het wat saaie karakter van de Minervalaan niet compenseren. Veel meer leven kwam er in de Beethovenstraat (Berlages Oostelijke Stationsstraat), waar eveneens winkels zaten op de begane grond van de bouwblokken aan het begin van de straat.

Door de Beethovenstraat liep bovendien vanaf 17 oktober 1929 tramlijn 24. Deze tramlijn, herkenbaar aan groenwitte kopborden, verbond het Centraal Station via Damrak, Rokin, Vijzelstraat, Ferdinand Bolstraat, Ceintuurbaan, Roelof Hartstraat, J.M. Coenenstraat, Beethovenstraat en Stadionweg, met het Stadionplein, waar in 1928 het Olympisch Stadion was geopend. Daarmee was de ‘delta der Amstelkanalen’ met de binnenstad verbonden. Voor die tijd moesten bewoners van dit deel van Zuid naar de halte van lijn 16 in de De Lairessestraat of de Ruysdaelstraat lopen als ze naar het centrum wilden.

Bij de opening van lijn 24 roemde het Algemeen Handelsblad het nieuwe stadsdeel opnieuw. ‘Hetgeen hier bezig is tot stand te komen, mag zonder kans op tegenspraak enig genoemd worden op stedebouwkundig gebied en vindt wellicht nergens ter wereld zijn weerga. De nieuwe stad is hier geworden tot een eenheid, resultaat ener speciale organisatie, die de oprechte bewondering van stadgenoot en vreemdeling opwekt. Stedebouwkundig- en schoonheidstoezicht zijn hand in hand gegaan om de beste kansen, die het nieuwe Zuid bood, te kunnen verwezenlijken.’

De uitvoering van Plan Zuid werd streng bewaakt door de speciaal hiervoor aangestelde Commissie Zuid, waarin zitting hadden Wichert de Graaf, Martin Tjaden en Arie Keppler, respectievelijk directeuren van Publieke Werken, Bouw- en Woningtoezicht en de Woningdienst. Er hoorde ook een architectencommissie bij, die bestond uit stadsarchitect Allard Hulshoff en de particuliere architecten Frits Staal en Pieter Vorkink. Berlage was ook uitgenodigd voor deze commissie, maar bedankte wegens tijdgebrek.

De Commissie Zuid kwam vanaf 1926 elke week een halve dag bijeen om alle plannen voor Nieuw Zuid te bespreken. Zij boog zich dan niet alleen over de ontwerpen voor huizen, maar ook over de kleur van straattegels, over beeldhouwwerken, trottoirbanden, lichtmasten en de verkeerssituatie. Voorafgaand aan die vergadering beoordeelden de architecten de projecten apart op hun esthetische en bouwkundige kwaliteit.

De Commissie hield zich strikt aan het principe van het gesloten bouwblok. Aanhangers van de Nieuwe Zakelijkheid – architecten die de functie van een gebouw en niet het straatbeeld als uitgangspunt namen voor de vorm – kregen aanvankelijk dan ook nauwelijks een poot aan de grond in Zuid. Architect Jan Duiker had een ontwerp voor een school van beton en glas gemaakt, die naar zijn idee midden in een open ruimte in een plantsoen zou moeten komen. Deze beroemde ‘Openluchtschool voor het Gezonde Kind’ mocht uiteindelijk alleen verrijzen in een zijstraat van de Beethovenstraat, in een binnenblok aan de Cliostraat, om niet in het oog te vallen.

De strenge beoordeling van nieuwzakelijke ontwerpen veranderde vooral onder invloed van Frits Staal, die sympathiseerde met deze beweging en inmiddels zijn sporen verdiend had met de ontwerpen voor de Wolkenkrabber aan het Victorieplein en het gebouw van De Telegraaf aan de Nieuwezijds Voorburgwal. Staal stelde in 1931: ‘Wat tot nu toe in Zuid gebouwd is, dat is een verschijnsel van grote beschaving. Maar het is verstard, kan niet verder en moet in een aantal jaren afgelopen zijn.’

Hij vond dat nieuwzakelijke ontwerpen voortaan moesten worden toegestaan. De gemeente ging daarmee in 1932 akkoord, waardoor er in Plan Zuid toch nog enkele nieuwzakelijke ontwerpen tot stand kwamen. Voorbeelden daarvan zijn de Montessorischool van de Rotterdamse architect Willem van Tijen op de hoek van de Albrecht Dürerstraat (1935), en daarnaast in de Anthonie van Dijckstraat vijf garagewoningen met raamvlakken over de volle breedte en brede balkons op het zuiden van architect Mart Stam (1937).

Staal ontwierp zelf het blok woningen tussen Apollolaan, Beethovenstraat, Corellistraat en Bachstraat (1938). Vergeleken met de oudere bebouwing van de Beethovenstraat gebruikte hij veel glas in de plaatijzeren erkers van de woonkamers en een andere kleur baksteen. Het Algemeen Handelsblad schreef hierover: ‘[Dit] blok vertoont vooruitspringende kamers in een vorm, welke doet denken aan tegen de gevel opgehangen vogelkooien met patrijspoorten, doch dit is natuurlijk een kwestie van smaak en zelfs in de wereld der architecten is men daarover allerminst eenstemmig in zijn oordeel. Dat het lekenpubliek er niet enthousiast over is, staat in elk geval vast.’

Ook het bouwblok aan de even zijde tussen de Cliostraat en de Stadionweg uit 1939 heeft de kenmerken van de Nieuwe Zakelijkheid.

Hoe nauwgezet de Commissie Zuid het straatbeeld controleerde, blijkt uit de ervaringen van bouwers en winkeliers in de Beethovenstraat. In augustus 1929 stelde de Commissie vast dat de huizen van Evert van Poelwijck (Beethovenstraat 22-32) in een andere kleur waren gevoegd dan die van Cornelis van Poelwijck (Beethovenstraat 34-40). Doordat de één een witte voeg en de ander een donkere voeg had gebruikt was het ‘architectonisch effect zeer geschaad’, aldus de commissie. Deze overwoog de voegen te laten uithakken en de gevel opnieuw in de juiste kleur te laten voegen, maar zag daarvan af wegens de kosten. Wel werd de Van Poelwijcks de wacht aangezegd: ‘Mocht echter bij een volgend door U uit te voeren bouwwerk blijken dat door U de bemoeiingen van de Commissie op een dergelijke wijze worden tegengewerkt, dan zal aan B&W worden voorgesteld om U in Zuid geen bouwterrein toe te wijzen.’

De Commissie Zuid gaf winkeliers ook niet zomaar toestemming om neonverlichting aan te brengen aan de gevel, maar wilde daarvan eerst een ontwerp zien. De Commissie reageerde geschokt toen buiten haar om op de hoek van de Beethovenstraat en de Apollolaan een urinoir verrees en gaf opdracht dit bouwwerk direct weer te verwijderen. Zelfs met het type benzinepomp dat voor de garage van Leonard Lang achter het blok Beethovenstraat 29-39 moest komen, bemoeide de Commissie zich.

De plannen van het melkbedrijf vami stuitten eveneens op verzet. De vami wilde het terrein tussen de Cliostraat en de Stadionweg in erfpacht, voor de bouw van een depot voor het overtappen en distribueren van melk en een lunchroom. De Commissie wees het plan af, omdat zij vreesde dat een dergelijk bedrijf te veel overlast voor de omwonenden zou veroorzaken. De vami kreeg uiteindelijk wel toestemming een blok met winkels en woningen te bouwen op de tegenoverliggende hoek van de Beethovenstraat en de Stadionweg. Voorwaarde was dat het depot geen melkfabriek werd, maar alleen distributiepunt. Er mochten ten hoogste dertig melkkarren worden gestald, flessen overgeladen, melk gepasteuriseerd en flessen schoongemaakt.

De Commissie Zuid sprak diverse malen haar zorg uit over de ontwikkelingen van het aangezicht van de Beethovenstraat. 0p 13 juni 1928 zei directeur Publieke Werken De Graaf dat hij het betreurde ‘dat de Beethovenstraat, die toch als de voornaamste verkeersweg is bedoeld, wat de architectuur betreft niet aan de verwachtingen beantwoordt’. Hij zei te vrezen dat het uiteindelijke resultaat ‘niet fraai zal zijn en zou hier hogere eisen willen stellen’. Stadsarchitect Hulshoff viel hem bij en zei dat de architectencommissie van de laatst ingediende plannen het gevoel had gekregen ‘dat het peil daalt’. Veel ontwerpen accepteerde de Commissie daarom pas na talloze aanpassingen. Sommige architecten voelden zich onheus behandeld, omdat ze steeds werden teruggestuurd naar de tekentafel. Arend Jan Westerman, die veel bouwblokken in de Beethovenstraat en elders in Zuid voor zijn rekening nam, beklaagde zich daar bijvoorbeeld over bij de Commissie. Deze week geen duimbreed en oordeelde dat Westerman, die ‘wel iets presteert’, ‘nogal koppig’ was. Hij hield steeds vast aan zijn aanvankelijke opzet, ‘terwijl hij dan later zelf moet erkennen dat de aanwijzingen juist zijn geweest’.

In een latere vergadering ontstond een discussie of Westerman niet te veel opdrachten kreeg in het nieuwe stadsdeel, vooral omdat zijn ontwerpen op elkaar leken. Keppler vond dat ‘dezelfde architectuur afmattend werkt’. Staal was het daar absoluut niet mee eens. Hij vond het vele bouwen ‘een rechtvaardige beloning voor het goede werken’ van Westerman, en zei er zelfs voorstander van te zijn om een heel stadsdeel door één architect te laten bouwen.

Op 25 oktober 1929, een week na de feestelijke opening van lijn 24, was het ‘Zwarte Donderdag’ op de beurs in New York: het begin van de economische wereldcrisis. Dit had grote invloed op de realisering van Plan Zuid, al bleef de huizenbouw nog jaren in hoog tempo doorgaan. In 1934 werden in Amsterdam nog 6500 woningen opgeleverd. Pas na 1936 kwam er een eind aan de ongekende bouwnijverheid, die Amsterdam de bijnaam ‘Mekka van de volkshuisvesting’ had opgeleverd. In dat jaar kwamen maar 1400 woningen gereed.

De nieuwbouwexplosie veroorzaakte in combinatie met de crisis een fors woningoverschot. Op 1 januari 1935 stond 4,64 procent van de Amsterdamse huizen leeg, anderhalf jaar later 4,77 procent. De woningen in de duurdere prijsklassen (meer dan 800 gulden huur per jaar), zoals in de Beethovenstraat, bleven na 1929 steeds meer leeg staan. De schoonheidscommissie had er in 1926 bij ontwerpen voor winkels nog op gelet dat deze tot woningen moesten kunnen worden omgebouwd mochten ze ‘niet gaan’, maar er was een omgekeerde beweging te bespeuren. Veel eigenaren vroegen vanaf het begin van de jaren dertig juist toestemming om woningen op de begane grond te verbouwen tot winkels. Het blok Beethovenstraat 43-79, dat in 1929 nog geheel uit woningen bestond (zie pag. 25) werd vanaf 1932 een winkelrij.

Winkels in de Beethovenstraat waren zó in trek dat architect Lau Peters in januari 1935 zelfs een voorstel indiende om het blok Beethovenstraat 43-47/Brahmsstraat 19 te slopen, waarin onder meer bejaardentehuis Eben Haëzer (‘Tot hiertoe heeft ons de Heer geholpen’) van de Nederlands Hervormde Diaconie was gevestigd. Dat zou plaats moeten maken voor vier winkels met daarboven een bioscoop. De Commissie wees het plan af in verband met erfpachtbepalingen en uit esthetische overwegingen.

Of alle winkels even goed liepen is de vraag. Toen de Commissie Zuid in 1936 een verzoek kreeg voorgelegd voor winkelvestiging om de hoek van de Beethovenstraat in de Brahmsstraat, vroeg men zich af of dit economisch wel verantwoord was ‘gezien de moeilijkheden waarmede de eigenaren van de percelen aan de Beethovenstraat waar winkels gevestigd zijn, hebben te kampen’. Blijkbaar hadden winkeliers soms moeite met het opbrengen van de huur.

Toen de crisis was uitgewoed werd er ook weer gebouwd in de Beethovenstraat op de plekken die waren opengebleven. Plannen daarvoor had de Commissie Zuid al begin jaren dertig goedgekeurd.

Voor het blok Beethovenstraat 3-9 mocht Frits Staal een nieuw plan ontwerpen, dat in december 1938 gereedkwam, met ook hier winkels op de begane grond. Het plan van dezelfde Staal om in het blok Beethovenstraat-Stadionweg-Rubensstraat-Cliostraat een garage onder te brengen, met een uitgang aan de Beethovenstraat, kwam er niet doorheen. In plaats daarvan werd in 1939 een ontwerp met nieuwzakelijke elementen van de architecten Johan Berghoef en Jacob Dunnebier goedgekeurd.

Door deze ontwikkelingen was in het ruim tienjarige bestaan van de Beethovenstraat een vrijwel gesloten winkelfront ontstaan van de Apollolaan tot de Stadionweg. Ook in het ‘stille’ stuk van de Beethovenstraat tussen Stadionweg en Stadionkade zaten een paar winkels. Kortom, de Beethovenstraat – en niet de Minervalaan – was de koningin der straten van Plan Zuid geworden.

De Beethovenstraat kreeg in de jaren dertig ook een ‘achtertuin’ in de vorm van een groot park, dat net als het Amsterdamse Bos vanaf 1936 was aangelegd door het inzetten van werklozen: Park Zuid. Bijna had deze plek een heel andere bestemming gekregen. In 1937 onderzocht de gemeente of Artis kon worden verplaatst naar Zuid, omdat de dierentuin door de uitbreiding van Amsterdam naar het zuiden en westen, en door de ontvolking van het centrum, veel ongunstiger was komen te liggen. De verplaatsing van Artis bleek te duur, en bovendien was de gewenste dertig hectare grond nergens in Zuid te vinden. Zowel in het Amsterdamse Bos als in Park Zuid, bleek maar twintig hectare beschikbaar. Dat was te weinig om een aantal diersoorten vrij te kunnen laten rondlopen, en daarom bleef Artis bij de Plantage gevestigd.

In juni 1938 werd ‘Park Zuid’ vernoemd naar de eerder dat jaar geboren kroonprinses Beatrix.

Het begin van de wereldcrisis op Zwarte Donderdag maakte een einde aan het vooruitgangsgeloof van de Amsterdammers, die zo trots waren op hun nieuwe stad. In het kielzog van de Beurskrach kwam er meer kwaad overwaaien van de andere kant van de oceaan. De term ‘Amerikaanse toestanden’ deed zijn intrede in de vaderlandse pers. De zware misdaad rukte op, in de vorm van een groeiend aantal ‘brutale overvallen’, zo suggereren kranten uit die tijd.

‘Opnieuw is gisteravond gebleken hoe Chicago in Amsterdam langzamerhand school maakt,’ berichtte het Algemeen Handelsblad op 3 november 1931 naar aanleiding van de diefstal van een postauto in de Van Eeghenstraat. De chauffeur had zijn motor laten draaien toen hij even uitstapte, waarna de dief er met zijn auto vandoor was gegaan. Hij werd leeg teruggevonden vlak bij de Beethovenstraat achter een hbs.

Voor De Telegraaf was dit voorval aanleiding om te wijzen op een opvallend gemis in Plan Zuid: ‘Hoe de dame die de verlaten postauto bemerkte de politie waarschuwde, is ons onbekend. Doch als zij een politiebureau in de nabijheid zocht deed zij dit tevergeefs. Het telefoonboek raadplegend, vindt men een 18-tal politiebureaus, doch geen aan de overzijde van het kanaal.’ Het ontbreken van een politiebureau noemde De Telegraaf ‘een machtig compliment voor de bewoners, die er blijkbaar van een zo rustig en vredelievend genre zijn, dat een politiebureau eigenlijk een belediging voor hen zou zijn. Het is slechts jammer, dat deze afwezigheid niet alleen de politie en de bewoners bekend is, maar ook de misdadigers.’

De krant vond Plan Zuid daarom de ideale woonwijk voor boeven: ‘Naar het schijnt zal men zich in geval politiehulp nodig is moeten wenden tot het bureau Overtoom. Alvorens de afstand van deze politievesting naar bijvoorbeeld het Raphaëlplein of de Wolkenkrabber is afgelegd, die zelfs in onze goedkope taxi’s ruïneus is, kan geheel Zuid leeggeplunderd of uitgemoord zijn.’ De gemeente Amsterdam zag in het artikel geen aanleiding om alsnog een politiebureau te openen in het stadsdeel. Plannen voor een politiepost aan het Olympiaplein gingen niet door. Daarin had ook een arrestantenverblijf moeten komen, omdat de bewoners boven bureau Leidseplein klaagden over het lawaai dat arrestanten maakten. Pas in de oorlog kwam er een politiepost op Stadionweg 131-137, vlak bij het Olympiaplein.

Het was geen toeval dat De Telegraaf juist het Raphaëlplein noemde, want daar was in 1931 op nr. 8 de bouw van het nieuwe huis van wethouder Monne de Miranda in volle gang. Uit de dagboeken van deze socialist blijkt dat de verhuizing naar Plan Zuid een hele stap voor hem was. De Miranda worstelde lang met de vraag of hij wel een eigen huis zou moeten kopen. Tot 1931 woonde hij in een woningwetwoning in kiesdistrict iii, in de rode Transvaal-Oosterparkbuurt, en hij vreesde door de verhuizing het stempel ‘kapitalist’ opgedrukt te zullen krijgen. In Plan Zuid woonde aan de statige Richard Wagnerstraat op nr. 1 immers ook de rooms-katholieke politicus Carl Romme, een van zijn grote tegenstrevers. Na De Miranda zouden meer socialisten de sprong naar Plan Zuid wagen. Op Beethovenstraat nr. 106-3 woonde eind jaren dertig bijvoorbeeld Herman
Wiardi Beckman, Eerste-Kamerlid voor de sdap.

In datzelfde portiek woonde in de jaren dertig ook de wereldberoemde Russisch-Nederlandse piloot Ivan Smirnoff (1895-1956). Hij was na het uitbreken van de Russische Revolutie in 1917 na allerlei omzwervingen in 1922 in dienst gekomen van de klm. Op 10 januari 1934 haalden auto’s van de klm Smirnoff op bij zijn appartement op Beethovenstraat 108-1. Onder luide toejuichingen van buurtgenoten vertrok hij onder begeleiding van motorpolitie naar het Koloniaal Instituut aan de Nassaukade. Daar werd hij met Piet Soer (tweede piloot), Cor van Beukering (marconist) en Sjef Grosfeld (werktuigkundige) geridderd voor de legendarische Kerstvlucht naar en van Nederlands-Indië met De Pelikaan eind 1933.

Het viertal had de heenreis naar Batavia in een recordtijd afgelegd en de terugreis was nog sneller gegaan, in honderd uur. De landing van De Pelikaan was in Nederland met spanning afgewacht. Op een koud en mistig Schiphol hadden 20.000 mensen hun adem ingehouden toen Smirnoff en zijn mannen op de avond van 30 december 1933 veertig minuten hadden moeten rondcirkelen voordat zij De Pelikaan veilig aan de grond hadden kunnen zetten.