Dit boek is geschreven in: Hotel Vannucci, Città della Pieve, The SurfJack Hotel, Honolulu (Hawaii), Solana Beach (California), The Hamilton, New York City en de Amsterdamse Jordaan

© 2021 Rob Knijff

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp: Mulder van Meurs

Foto’s uit Italië: Rob Knijff

nur 321

isbn 978-94-6297-218-6

www.uitgeverijdekring.nl/jan-cremer-een-leven-als-’n-komeet

1. Op weg naar Jan Cremer

Op de snelweg van Rome naar Orvieto worden we ter hoogte van Fiano Romano ingehaald door een donkergrijze Maserati Cinqueporte. De Italiaanse sportauto moet minstens 150 km per uur hebben gereden. Als een fantoom flitsen 345 paardenkrachten aangedreven door 8 cilinders grommend voorbij… het is een begrafenisauto.

De drie inzittenden van de kleine Lancia-huurauto hebben het gevoel dat een grote onzichtbare hand hun keel dichtknijpt. Voor even wanen zij zich figuranten in een absurdistisch meesterwerk van Fellini. Was dit een teken? Een voorbode van naderend onheil? Want hoe vaak word je ingehaald door een raceauto met een lijk aan boord? Maar even snel als de vijfdeurs Maserati was verschenen, verdween deze aan de horizon weer in het niets.

‘Jezus… zagen jullie dat?’

‘Ja, we werden ingehaald door een dooie Italiaan,’ klinkt het droog. De drie vrienden schieten collectief in de lach. Italiaanser kon het haast niet.

Scheef zittend op de achterbank gaat een van hen onverstoorbaar door met het noteren van de meest in het oog springende kenmerken van het Italiaanse landschap, dat als decor moet dienen voor het boek dat hij van plan is te gaan schrijven.

(...) Een fraai heuvellandschap met pijnbomen en volle cipressen, (...) door een haag van roze en witte oleanders (...) de zon schijnt fel en het is mediterraans heet (...) opvallend hoe groen alles begin juli nog is: het gevolg van een natte winter en dito voorjaar (…). Verder dan wat losse flarden was het niet gekomen door de sinistere Maserati. Maar door dit onverwachte surrealistische voorval was meteen duidelijk wat de openingszinnen van het boek moesten worden.

Wat betreft de filmscène die zich zoëven aan de drie Amsterdammers had vertoond, hielden zij het erop dat een puissant rijke Romein op weg naar zijn laatste rustplaats (riposi in pace), nog even plankgas over Autostrada E35 had willen scheuren. Stijlvol opgedoft in zijn favoriete Ermenegildo Zegna-pak, om iedereen in zijn omgeving nog één keer versteld te doen staan.

Veel moeite had het de drie vrienden, leden van de Amsterdamse fietsclub Geheim Wielergenootschap De Zwarte Sneeuw, gek genoeg niet gekost om Jan Cremer warm te krijgen voor het idee samen nog eens terug te blikken op diens turbulente leven. Voor hen was Jan Cremer, een van Nederlands bestverkochte schrijvers ooit met 12 miljoen verkochte boeken wereldwijd, niemand minder dan de held van een generatie, hun generatie. Een lichtend voorbeeld die als een komeet door het leven was gesuisd. Hoe zou het gaan met deze levende legende, tachtiger inmiddels? Hoe stond hij anno nu in het leven? Moest hij misschien nog een verhaal kwijt, een openstaande rekening vereffenen? Wat waren zijn plannen voor morgen?

In Café Mulder op de Amsterdamse Weteringschans hadden zij de ‘beruchte nozem’, de ‘barbaarse schilder’ van weleer hun plannen voorgelegd. Na een paar biertjes en luchtig heen en weer gefilosofeer had Cremer bij het afscheid gevraagd: ‘Stuur nog even een A4’tje.’ Daarna was alles razendsnel gegaan: een gedetailleerd draaiboek van zeventien pagina’s was gevolgd, beloond met de hartelijke uitnodiging om drie man sterk naar Italië te komen, waar Jan Cremer en echtgenote Babette Cremer-Sijmons een groot deel van het jaar wonen. Een gedroomde uitkomst! Vanuit Rome is het ruim twee uur rijden naar eindbestemming Città della Pieve, een gehucht in de heuvels van Umbrië, net over de grens van Toscane.

Aan boord van de Lancia Ypsilon is de stemming opperbest. Via bluetooth wordt een Spotify-playlist afgespeeld met oude hits van Bob Dylan (een bekende figurant in het New Yorkse leven van Cremer), Brainbox (‘Down Man’), Manfred Mann (‘Haha, said the Clown’), Brian Adams (‘Open Road’) en Earring-voorman Barry Hay (‘Radar Love’). Echt hilarisch wordt het in het iets te krappe autootje wanneer er snoeihard een stokoud nummer klinkt van Jan Cremer zelf: ‘De flipstand’. Het plaatje is in de jaren zestig opgenomen door een overmoedige Cremer die dacht dat een zangcarrière er ook nog wel bij kon. Om het ‘vak te leren’ richtte Cremer destijds samen met radiopionier Willem van Kooten en Cees van Zijl platenmaatschappij Havoc op. In het nummer imiteert Cremer een ontmoeting met de Franse president Charles de Gaulle, die de nozem uit Nederland toezingt: ‘Jan, La France c’est moi.’ In plat Mokums galmt Jan terug: ‘Sjar-les, nou moet je eens goed naar me luisteren, jongen, maar Le Flipstan, c’est moi!’

De flipstand? Een uitdrukking die in veel van Jan Cremers vroege werken terugkomt en waarvan de betekenis zich laat raden, omdat de schrijver er nooit een beeldende uitleg over gaf. De ontrafeling van dit aloude geheim is door het bezoek van de drie Amsterdammers nog slechts een kwestie van tijd.

Het voorval met de onheilspellende Maserati roept bij een van de inzittenden nog een andere kostelijke herinnering uit een ver verleden op.

Koningin Juliana en prins Bernhard brachten ooit iedere zomervakantie door in hun Italiaanse villa De Gelukkige Olifant (l’Elefante Felice) in Porto Ercole, niet eens zo ver van Cità della Pieve. Beide echtelieden hadden (ook) tijdens hun vakanties niet al te zeer oog voor elkaar en beschikten aan de Italiaanse Rivièra daarom ieder over een eigen auto met vaste chauffeur. Voor Juliana werd speciaal haar donkerblauwe Mercedes-Benz Convertible overgereden vanuit Soestdijk. Van dit type bestonden er maar vier in de wereld. Met de linnen kap naar beneden toerde Juliana ’s zomers in deze exclusieve oude limousine als een vorstin door het Toscaanse landschap, omringd door haar kleinkinderen op de achterbank in een vleug eucalyptus en rozemarijn.

Bernhard liet voor de gelegenheid zijn olijfgroene ‘metalic verde’ Ferrari 456 MGT naar Italië brengen. Dit 12 cilinder 5,5 liter racemonster haalde een top van 309 kilometer per uur. Het was ieder jaar weer feest voor prins Bernhards vaste chauffeur, die in het bezit was van een echte race-licentie, om de Ferrari vanuit Soest naar Italië te rijden.

Op de autostrada tussen Rome en Porto Ercole had de prins een gewoonte ontwikkeld waar hij kwajongensachtig plezier aan beleefde. Voor de man achter het stuur was het wachten op het teken van zijn baas. En zodra het ‘Nouw toe maar, ja,’ klonk, trapte de particulier-coureur het gaspedaal tot de bodem in. Door de heftige acceleratie en vrijgekomen G-krachten werden de inzittenden diep achterover gedrukt in het lichtbruine kalfsleer (Ferrari-kleur: tan-tan). De sterk bijgelovige prins zocht met deze snelheden bescherming bij een onafscheidelijk amulet, door topdesigner Pininfarino speciaal op zijn dashboard gemonteerd: een tinnen afbeelding van de Lippische Roos.

De kick was om zo snel mogelijk tot een snelheid boven de 300 km per uur te komen op een normale snelweg, waarover ook vakantiegangers veilig naar hun bestemming trachtten te komen. Volstrekt illegaal, onverantwoord en op het asociale af, maar juist daarom onweerstaanbaar. Het werd nog veel gekker. Zodra de Ferrari op stoom kwam en de 300 km per uur aantikte, begon voor de twee wegpiraten het feest past echt. Terwijl de bestuurder de AA-raceauto op de toppen van zijn concentratie onder controle moest zien te houden, was het de taak van de hoogbejaarde prins om zoveel mogelijk dames van lichte zeden te tellen, die zich ’s zomers onder een parasolletje ophouden bij elke rustplek langs de autostrada. Nog best een concentratiedingetje, want bij die snelheid is een telfout snel gemaakt en zit je er zo één of twee hoertjes naast.

Door puike muziek en luchtige conversatie is de tijd aan boord van de Lancia omgevlogen.

Na een kleine twee uur rijden wordt bij Fabro de snelweg verlaten. Over een binnenweg is het nog een kwartier naar Città della Pieve, door een afwisselend heuvellandschap vol zonnebloemen, manshoge distelstruiken, olijfbomen en wijngaarden. Umbrië wordt beschouwd als het groene hart van Italië. Het is de enige regio die niet aan de kust of een ander land grenst. De streek wordt gekenmerkt door beboste heuvels, bergen en valleien – de Apennijnen lopen dwars door Umbrië – maar is deels ook vlak. Het groene hart wordt in tweeën gedeeld door de rivier de Tiber. In Umbrië is volgens kenners nog het ware authentieke Italiaanse leven te vinden, La piu bella d’Italia, en de regio is daardoor een goed alternatief voor het veel drukkere Toscane, dat aan het westen grenst. De schoonheid van de streek mist haar aantrekkingskracht niet en biedt onderdak aan vele rijken der aarde: wereldleiders, topsporters, mediasterren, schrijvers, kunstenaars, wetenschappers en nogal wat (on)gekroonde hoofden.

In dit fraaie decor wonen Jan Cremer en zijn vrouw bijna letterlijk in the middle of nowhere op een heuvel, omringd door 14 hectare land en meer dan 250 olijfbomen. Afgesproken is dat de drie bezoekers contact opnemen met Babette zodra zij arriveren in Città della Pieve en hun intrek hebben genomen in Hotel Vannucci. Vanuit het hotel is het nog een kwartiertje rijden naar Casa Cremer. Babette heeft de taak van verbindingsofficier op zich genomen, omdat Jan weinig op heeft met internet, sms en ander elektronisch gedoe. Hij bezit een mobiele telefoon maar ook die is nauwelijks aan hem besteed. Onbegrijpelijk is dat niet voor de man die al zijn boeken nog steeds tikt op een Triumph Gabriella-schrijfmachine (met inktlint).

Bij het binnenrijden van Città della Pieve, ’s middags even na drieën, is het drukkend warm. Uiteraard zijn alle winkels dicht: siësta. Het door de Cremers aangereikte Hotel Vannucci is snel gevonden en mag er zijn. Per sms laat Babette Cremer direct weten: ‘Heet, heet, heet. Frissen jullie je rustig op en neem een koele duik. Om vijf uur hier!’ Zij mijdt het onderwerp zelf bij voorkeur, maar eind jaren zeventig was Babette Sijmons een Nederlands topmodel dat op de covers van de grote modebladen prijkte.

De gegeven tijd is precies genoeg voor een verkennende wandeling door het slaperige mediterraanse vlekje tegen de heuvel. Città della Pieve heeft als voornaamste historische wapenfeit dat het de geboorteplaats is van de grote Renaissance-schilder Pietro Vannucci. Het vestingstadje op 508 meter hoogte telt 7686 inwoners, is gedeeltelijk omringd door een stadswal en heeft maar liefst zeven kerken en een kathedraal. Vanaf de resten van het oude fort La Rocca zie je in de verte Perugia liggen.

Umbrië staat bekend om de Etruskische schatten die het herbergt. De Etrusken leefden lang voor Christus in dit gebied. In de loop der eeuwen vermengden de Etrusken zich met de Italische volkeren die over de Alpen trokken. Hun afstammelingen worden gezien als de eerste oorspronkelijke bewoners van Italië. Archeologische opgravingen getuigen van een ongekende bloeiperiode: verfijnde marmeren en bronzen beelden, gouden sieraden, beschilderd aardewerk, messen en andere huisraad. Naast kunstschatten, een eigen taal en religie introduceerden de Etrusken nog een andere, uiterst belangrijke deugd: vrouwen werden volledig gelijkgesteld aan mannen.

Een historisch wapenfeit dat voor de drie bezoekers als geschenk uit de hemel komt. Want met wie kun je beter van gedachten wisselen over vrouwenrechten, emancipatiezaken en alles wat daar op en aan zit? Natuurlijk met de ‘maestro’ zelf. De rebel, de vagebond, de zelfverklaarde vrouwenkenner par excellence.

Operatie Casa Cremer staat op het punt te beginnen. Een gezonde wedstrijdspanning maakt zich meester van de drie bezoekers.

In het enige open delicatessewinkeltje kopen zij een goede fles (koude) Italiaanse chardonnay en een truffelworst uit de streek. Je komt tenslotte niet met lege handen.

2. Casa Cremer

De bedoeling was om klokslag vijf uur bij Jan Cremer op de stoep te staan. Enerzijds een kwestie van beleefdheid maar in ons geval ook van Hollandse zuinigheid: de vierdaagse missie gaat nu echt beginnen en de zandloper laat zijn eerste korrels vallen. Er is nondeju werk aan de winkel.

Babette heeft aangeboden haar drie Nederlandse gasten tegemoet te rijden voor de laatste paar kilometer omdat Casa Cremer, zo had de ervaring geleerd, lastig is te vinden. Uit hoffelijkheid en een tikje meewarig hebben de reizigers dit aanbod afgeslagen. Wat kon er misgaan met het adres in de hand en gps op het dashboard? Dus: Allora andiamo. Tien minuten rijden over een binnenweg, dan een onverharde zandweg en bij de boom met de witte band…‘hup naar boven, de berg op’. Hoe moeilijk kon het zijn?

Ook de mechanische vrouwenstem van de gps bevestigt de bezoekers in hun hoogmoed dat het een ritje-van-niks betreft, met de mededeling dat het hooguit veertien minuten rijden is.

Na twintig minuten in een aangenaam namiddagzonnetje slaat de twijfel toe: we hadden er dik moeten zijn.

De binnenweg door glooiende heuvels slingerde alle kanten op. De afdaling met vervaarlijke haarspeldbochten vergde van de bestuurder maximale concentratie. Moesten we op de driesprong nu richting Perugia of Orvieto? De muziek gaat een tandje zachter en voor de zekerheid wordt het adres opnieuw ingetikt. Na een klein half uur draaien we eindelijk de gezochte zandweg op. Door droogte en een te hoge snelheid produceert de Lancia een onbeschofte stofwolk die achter de auto hoog opwaait. De onverharde weg door de vallei loopt parallel aan de spoorlijn Napels-Milaan. Hoog erboven de contouren van Monte Cetona, een bergketen op de grens van Toscane, waarin het mannelijke deel van de plaatselijke bevolking de vormen ziet van een liggende naakte vrouw. De aanzwellende zandnevel achtervolgt de kleine Lancia als dichte mist. Na enige tijd laat de gps weten dat de eindbestemming is bereikt. De huurauto staat voor een ijzeren hek dat zijn beste tijd heeft gehad en is afgesloten met een verroeste ketting en dito hangslot. De boom met de witte band is ver te zoeken. Er zit niets anders op dan het hoofd deemoedig te buigen en hulp te zoeken.

‘Waar zijn jullie?’ vraagt Babette. In het veld zit een eenzame boer op een tractor die met zijn knecht aan het hooien is, in de verte ligt de spoorlijn, en zo nóg wat vage aanwijzingen waarmee je de oorlog niet wint.

‘Ik denk dat jullie te ver zijn gereden. Rij een stukje terug, dan kom ik eraan.’

Even later verschijnt met hoge snelheid een Volkswagen Tiguan 4-wheel drive met Nederlands kenteken. De kleur van de SUV-terreinwagen is niet vast te stellen door de dikke laag stof die zich op de lak heeft verzameld.

‘Jullie leken wel een stel ouwe wijven aan de telefoon,’ lacht het voormalige topmodel door het open portierraam. ‘Rij maar achter mij aan, Jan zit op jullie te wachten.’ In vliegende vaart stuiven we voor de tweede keer die dag over de stoffige zandweg. De rit duurt amper vijf minuten. Casa Cremer blijkt een afslag verder dan waar de gps ons kort daarvoor had afgezet. Bij de boom met de witte band danst de VW-terreinwagen slingerend een heuvel op. De met keien verharde oprijlaan naar Casa Cremer loopt door een bos dat aan de rechterkant vrij steil naar beneden loopt. Na honderd meter maakt de weg een knik naar links en eindigt halverwege de heuvel bij een carport, die plaats heeft voor meerdere auto’s.

De begroeting met Babette is allerhartelijkst en over het gemaaide gras komt Jan al aangebeend. Op zijn zomers: een witlinnen opengeknoopt overhemd met opgerolde mouwen, donkerblauwe shorts en een paar bruine Sperry-bootschoenen die hun beste tijd hebben gehad. Een mediterraanse abbraccio en een stevige knuist volgen. Staalblauwe ogen in een gebruind gezicht kijken de bezoeker vriendelijk en tegelijk observerend aan. Een vlijmscherpe waarneming en ijzeren geheugen zijn hem zowel bij het schilderen als het schrijven een levenlang goed van pas gekomen.

De drie vrienden beseffen de reikwijdte van hun bezoek. Dit is de Italiaanse werkplek van de man over wie al zestig jaar zoveel is te doen, in eigen land en ver daarbuiten. De barbaar, de nozem. Bedenker van onsterfelijke oneliners als: ‘Ik lees niet, ik word gelezen.’ De man ook die onvermoeibaar doorwerkt. ‘Recht zo die gaat,’ onder het motto: morgen maak ik mijn beste werk. Wij zijn op de plek waar ’s zomers wordt geschilderd, geschreven en volop genoten van het Italiaanse leven.

Bij het oprijden van het 14 hectare grote landgoed waren halverwege de heuvel de contouren zichtbaar geworden van een qua omvang indrukwekkende boerenhofstede, met daar omheen een aantal vrijstaande bijgebouwen. Een eeuwenoude vesting in typisch mediterraanse stijl. Dikke muren opgetrokken van in de omgeving gevonden natuursteen, opgemetseld met oude bakstenen en veel cement.

Na de begroeting bij de carport gaat Cremer voor naar het vrijstaande huis dat op zo’n 75 meter aan de linkerzijde van de oude hofstede iets lager op de heuvel ligt. Een pad van grijze flagstones loopt tussen reusachtige cipressen naar de voorkant van dit ‘bijgebouw’, dat twee etages telt en tegen de heuvel is aangebouwd. De benedenverdieping, waarvan wij later horen dat deze in vroeger dagen werd gebruikt als paarden- of varkensstal, heeft nu een riant terras waarop wij neerstrijken. Links en rechts staan terracotta potten gevuld met lavendel, basilicum, wilde rozen en Toscaanse jasmijn, welke laatste tegen de pijlers van het terras, geurend haar weg zoekt naar boven.

‘Willen jullie bier of liever wat anders?’ vraagt de gastheer. Cremer geeft zelf de voorkeur aan Duits bier en heeft Beck’s in de aanbieding. Op de lange houten tafel een schaal met groene en zwarte olijven uit eigen boomgaard, peren, kiwi’s, een verse Bob Dole-ananas uit Hawaii en de meegebrachte truffelworst.

Het terras met rode plavuizen loopt via twee enorme vaalgroen geverfde staldeuren, die aan de bovenzijde een halve cirkel vormen, naar binnen door in een open woonkeuken. In de ene hoek springt de knaloranje Smeg-ijskast in het oog. Aan de andere kant van het ruime vertrek staat een dagbed voor de siësta met erboven in vrolijke kleuren een liggend naakt van de Amerikaanse kunstenaar Tom Wesselmann. Een tijdgenoot, buurman en vriend van Cremer toen deze eind jaren zestig op Cape Cod in de Verenigde Staten woonde. Evenals Warhol en Roy Liechtenstein behoorde Wesselmann tot de ‘nieuwe realisten’ in de Pop Art. Wesselmanns motto was: ‘Painting, sex, and humor are the most important things in life.’ Een geestverwant derhalve van onze gastheer.

Aan de valleizijde van de met bamboe overdekte patio onttrekken manshoge witte en roze oleanderstruiken het zicht op het dal in de verte.

Onder handbereik van de gastheer staat op tafel een fles appelazijn. Van Jan Cremer is bekend dat hij een geheel eigen gezondheidsregime volgt. Naast zijn bier een glas water, aangelengd met appelazijn, dat hij tussen de bedrijven door naar binnen werkt. Dit reinigt het systeem en houdt de vochtbalans op peil. Zo zijn er nog wat gewoontes: vanaf zijn jeugd poetst Cremer zijn tanden met zout en as. Na de oorlog stopte hij met dit laatste ingrediënt, maar zout gebruikt hij nog steeds. En het moet gezegd: voor een man van zijn leeftijd ziet hij er opvallend vitaal uit. Een robuuste kerel, goed gebit en een nog immer jongensachtige uitstraling.

Bij de voorbespreking in Amsterdam had Jan Cremer twee voorwaarden gesteld aan het bezoek: hij moest dagelijks een paar uur hebben om te schilderen en hij wilde geen ‘Opa Schram’-verhalen. Wij hadden verstaan: ‘Opa Zwam-verhalen’, maar opa Schram blijkt wel degelijk een nationale verschijning uit de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen er in Nederland nog amper televisie bestond. De grijsaard met een lange geitenbaard liep veertien keer de Nijmeegse Vierdaagse en in 1954 ruim 3000 kilometer van zijn woonplaats Driebergen naar Rome. Heen en terug. Op de radio vertelde Opa Schram destijds over zijn avonturen onderweg. De strekking van Cremers boodschap was duidelijk.

De sfeer aan de grote houten tafel is ontspannen terwijl de zon gestaag zijn laagste punt opzoekt. Luchtig wordt wat heen en weer gefilosofeerd over de opzet van het boek. In hun draaiboek hadden de drie bezoekers voorgesteld zich te richten op de grote thema’s in Cremers literaire werk: Humor – Vrouwen – Reizen – Avonturen – Jeugd – Armoe – Rijkdom – Eenzaamheid – Vriendschap – Klimaat – Natuur – Milieu – Dieren – Geloof – Muziek – Sport. Zijn eeuwige dilemma: schilderen of schrijven? Een reflectie op: Ouderdom – Spijt – Dromen. Ten dele een vrolijke terugblik, maar tussen alle bedrijven door vooral een zoektocht naar de mening van Het Fenomeen over actuele zaken. Het hier en nu. Deelt Cremer de zorgen over het klimaat? Hoe kijkt hij aan tegen dierenleed, de prestaties van de Oranje-leeuwinnen, God en geloof, de huidige jonge generatie, het computertijdperk, globalisering, vluchtelingenproblematiek, gezonde voeding et cetera. Interessegebieden waarmee je hem niet een-twee-drie zou associëren. Ten onrechte, naar zal blijken.

Voorafgaand aan elk thema zal Cremer een keuzevraag worden voorgelegd als opwarmer. Bij humor bijvoorbeeld: ‘Wie is grappiger? Tommy Cooper of Woody Allen; Arjen Lubach of Freek de Jonge?’ (Laatstgenoemde was natuurlijk bedoeld om Cremer uit de tent te lokken.) Deze luchtige opzet had hem aangesproken en daar zaten de drie Amsterdammers nu, half ontspannen aan het bier in Umbrië.

Cremer: ‘We moeten met z’n vieren wel afspreken dat ik voor publicatie alles lees. Ik kan nog weleens wat roepen. De VPRO heeft ooit een fake interview met mij gemaakt in New York en daar héb ik een gesodemieter mee gehad. Tot Kamervragen aan toe. Kan je zo opzoeken hoor. Ik woonde in New York en was bevriend met Bob Dylan. Die was om gezondheidsredenen een tijdje onvindbaar. De VPRO dacht: we gaan Cremer opzoeken, die weet vast de weg naar Dylan. Opeens stonden er twee journalisten voor m’n deur. Maar ik zei: dat ga ik niet doen want ik ben met hem bevriend. Totaal kwaad natuurlijk. Uit wraak en om toch met iets terug te komen hebben zij toen een heel fake verhaal gemaakt over mij. Dingen die ik gezegd zou hebben over negers, helemaal gefaket. Het waren van die gasten die niet van hun hotelkamer afkwamen. Twee zielepoten in de grote stad. Ik heb ze nog twee dagen in New York begeleid en allerlei dingen laten zien. Ik had net een contract voor een column afgesloten met Het Parool of Handelsblad, ging niet meer door, weet je wel.’

Cremer formuleert in korte afgemeten zinnen, zoals in zijn boeken. De taal van de straat, van het volk. Geen opsmuk.

‘Terwijl het onderwerp racisme juist een onderwerp is dat ik heel goed kan bespreken. Kijk, op de lagere school lazen wij het boek Paul Kruger, de leeuw van Zuid-Afrika. Dat was officiële schoollectuur waar kinderen mee opgroeiden. Daarin staat hoe Paul Kruger, toen hij oud genoeg was, van zijn vader een geweer krijgt en zijn eerste “Kaffertje” mocht schieten. [De Hottentotten en Kaffers waren de oorspronkelijke zwarte bewoners van Zuid-Afrika.] Dat gaven ze kinderen vroeger op school gewoon te lezen, dat was nu eenmaal hun geschiedenis. In mijn jeugd verkochten ze bij Albert Heijn “Koffie van Boffie”. Boffie was een blond Zaans kereltje met een blad vol dampende koffie. Op een gegeven moment hadden ze hem vervangen door een Moor met een fez op, een vrolijk negertje met een blinkend gebit.

In de jaren vijftig zei niemand dat zoiets niet kon. In Enschede had je “Menthol”. Hij was midden jaren twintig de eerste zwarte in Oost-Nederland. Over die man is in 2009 een documentaire verschenen die is vertoond op het Nederlands Filmfestival, Menthol, een neger in Hengelo. Die moet je zien! Een prachtige documentaire. Zijn echte naam was Joseph Sylvester. Hij trouwde met het mooiste meisje in Hengelo, Roosje. “Een mannequin,” fluisterde iedereen en nóg erger: “uit Amsterdam”. Dat was het eerste gemengde huwelijk in Nederland. Ik heb hem nog met eigen ogen gezien. ’s Zaterdags stond hij op de markt in Enschede met wondertandpasta. Zijn eigen merk: Babajaba-tandpasta. Joseph griste een willekeurige voorbijganger bij de kraag, pootte die op een stoel en begon het slachtoffer dan z’n tanden te poetsen.

[Lachend] Hij leerde de boeren voor het eerst poetsen. In de oorlog was er geen tandpasta, dus niemand poetste in Nederland. Menthol stond daar met alleen een stoel, een hoge hoed op en een trompet. Al die boerenmeiden stiekem kijken, hij was de eerste zwarte man die ze zagen. Hij handelde ook in konijnenhuiden. Een mysterieuze verschijning.’ Er was ook een boek over de eerste zwarte voetballer in Nederland die bij Heracles speelde. Cremer: ‘Ja, dat was veel later, daar heeft Tom Egbers over geschreven.’ In De Zwarte Meteoor schetst de Studio Sport-presentator een fraai portret van de Zuid-Afrikaanse balgoochelaar Steve Mokone, die van 1957 tot ’59 was te bewonderen in Almelo en daarna zelfs uitkwam voor het grote FC Barcelona. Na zijn voetbalcarrière ging Mokone studeren aan Rutgers University en schopte het in de Verenigde Staten tot assistent-professor psychologie. In de herfst van zijn leven belandde hij twaalf jaar in de gevangenis vanwege verminking van zijn vrouw en haar advocaat met zoutzuur.

Een andere vrolijke terugblik die we aan Jan Cremer zullen voorleggen is de emancipatiestrijd van Dolle Mina’s en Rooie Vrouwen in de jaren zestig en zeventig. Het inspireerde een jonge Cremer destijds tot hilarische oneliners: ‘Feminisme is een teken van verveling. Prima, zolang de keukendeur op slot blijft.’

‘Zo’n uitspraak klonk destijds wel grappig maar daar sta je een halve eeuw later natuurlijk allang niet meer achter,’ informeren de bezoekers verwachtingsvol bij hun gastheer.

Even lijkt het alsof Cremer water ziet branden en zich inhoudt. Dan breekt de lach door. De manier waarop de vraag is geformuleerd bevalt hem.

Babette is haar man net voor en antwoordt: ‘Nou, Jan is ondertussen iets wijzer geworden hoor.’

Cremers reactie op de provocatie laat even op zich wachten. Maar als Babette kort erna naar binnen loopt om iets te pakken, vraagt hij opvallend vriendelijk: ‘Babette, zou jij zo nog drie bier mee willen nemen? [pauze, quasi-strenge blik]…en wel een beetje opschieten graag.’

Babette geeft geen krimp. Behalve dat de gastheer de aanvoer van vers bier verder op zijn buik kan schrijven. De zegeningen van de emancipatie blijken ook in huize Cremer geland.

Cremer heeft plezier in zijn eigen grap en valt zoals hij zelf zegt, niet op ‘halfzachte bimbo’s’ en doetjes. Hij heeft er zin in en snijdt uit het niets plotseling het verhaal aan achter de meest bekende Cremer-quote aller tijden: het controversiële televisie-interview uit 1960 waarmee hij in één klap televisiegeschiedenis schreef en een bekende Nederlander werd. Een verhaal om niet te missen. Jan Cremer, de rasverteller, steekt van wal. Hoe hij, achttien jaar oud, na een ‘bliksemcarrière’ op de Koninklijke Academie voor Beeldende Kunst in Den Haag (vanaf geschopt), zich helemaal op het schilderen had gestort. Woeste abstracte schilderijen maakte hij: een smijtpartij van verf, steengruis, konijnenlijm, gips, teer, verfbranders, enzovoort. De stijl die hij ‘peinture barbarisme’ zou noemen en waarin hij nog altijd werkt. ‘Schilderen is oorlog’ en: ‘Ik sodemieter verf op een doek, ik druip, spat, sla, schop. Ik vecht met verf en soms win ik.’ Een uiterst creatieve periode, lang voordat hij met schrijven begon, waarin ook zijn magnum opus op schildergebied, La Guerre Japonaise, met het typische Cremer-rood ontstond. Dit monumentale vijfluik hangt nu in volle glorie in Museum De Fundatie in Zwolle.

Bij de presentatie in 1960 op de Haagse Salon in Pulchri Studio had de onbeschaamde jongeling geroepen dat dit kolossale werk van 5.60 x 1.60 meter voor 1 miljoen gulden te koop was. Voorpaginanieuws. Waar haalde die Cremer het lef vandaan? Trouwens, wie was die Cremer überhaupt? Televisie stond nog in de kinderschoenen. En er was nog maar één tv-zender: Nederland 1.

Cremer: ‘Voor het VARA-actualiteitenprogramma Espresso werd ik gevraagd naar Hilversum te komen. Met je kop op televisie komen was in die dagen heel wat. Zeker voor mij: ik had geen cent te makken en zag scheel van de honger. In Den Haag had ik iedereen verteld dat ik op televisie zou komen. [Pauzeert, kijkt triomfantelijk naar zijn gehoor.] Ik was nogal vindingrijk. Tussen de middag at ik vaak een broodje Gelderse worst bij Broodje van Dootje. Dus ik zeg tegen die eigenaar: “Wat heb je ervoor over als ik straks je naam noem op de televisie?” “Nou, als dat je lukt mag je een maand lang zoveel broodjes worst eten als je maar wilt.” Datzelfde deed ik bij de eigenaar van mijn stamcafé De Sport. Daar mocht ik een jaar lang gratis bier drinken. En ook de uitbater van nachtsociëteit Scala Bodega wilde dat z’n naam op televisie werd genoemd. Dus ik naar Studio Irene in Bussum. Dat zat in een oud kerkje, van waaruit het programma live werd uitgezonden. Kom ik daar, zegt zo’n floormanager tegen mij: “Je jackje moet even uit.” Ik had een leren jack aan dat zorgde voor een glimmertje waar de tv-camera last van had. Ik zei: “Doe jij je jackje zelf maar even uit. Dan ga ik naar huis, dan ga ik weer weg.” Ik was een kunstrebel, weet je wel, en had net een manifest geschreven tegen de gevestigde orde: Op beschadigde poten lopen. Dat ging over de vernietiging van de traditionele gezapige kunst. Iedereen schilderde in die tijd keurig netjes binnen de lijnen.

[Lacht] Bij mijn bliksembezoek aan de Haagse Kunstacademie dacht ik: dat wil ik niet, ik ga het juist andersom doen. Ik ben de vernietiger van de bestaande waarden.

Dat ben ik daarna ook in mijn boeken gaan doen. Ik schrijf niet wat al geschreven is. Dat weet ik wel. Nee, ik schrijf weer wat anders. Dat doe ik automatisch. Dat is mijn karakter, dat uit de pas lopen, zeg maar.

De man die mij ging interviewen was Arie Kleijwegt, een bekende VARA-coryfee, later directeur van de VPRO. Wij hadden vooraf doorgenomen wat hij zo’n beetje zou vragen en wat ik zou antwoorden. Kleijwegt wilde weten wat ik als jonge kunstenaar vond van Rembrandt en ik zou dan zeggen dat ik net als Rembrandt ook heel erg met “het licht” bezig was. Het zoeken naar de perfecte schaduwwerking. Vond hij een prima idee. Het was live, dus het moest in één keer goed.

Het interview begon en Kleijwegt vraagt: “En mijnheer Cremer, kunt u de kijker thuis een indruk geven hoe de werkdag van een jonge kunstenaar er zoal uitziet?” Dus ik zeg: “Dat zal ik u vertellen. Ik sta vroeg op en schilder de hele morgen. Tussen de middag eet ik even snel een broodje Gelderse worst bij Broodje van Dootje in Den Haag. Daarna schilder ik net zo lang door tot het schilderij af is. Dan pak ik een biertje bij café De Sport in de Kazernestraat bij mij om de hoek en als het heel laat wordt nog een afzakkertje in de Scala Bodega.” Zo, die zijn vast binnen, dacht ik.’

Aangespoord door de vrolijkheid die zijn woorden bij zijn gehoor teweeg hebben gebracht, vervolgt Cremer: ‘Daarna vroeg Kleijwegt zoals afgesproken: “En meneer Cremer, wat vindt u als jonge kunstenaar van Rembrandt?”

Ik keek hem recht aan, maar reageerde totaal niet. Live televisie hè!

Ik zag de verwarring in zijn ogen. Hij dacht: misschien heeft die nozem met zijn leren jekkie mij niet helemaal begrepen of zo. Dus hij stelt de vraag opnieuw: “En meneer Cremer wat denkt u van Rembrandt?”’

Televisiekijkend Nederland hield de adem in, en zag en hoorde de twintigjarige rebel vervolgens geschiedenis schrijven:

‘Rembrandt? Wie is dat? Ik heb geen verstand van sport.’

Het non-antwoord van Cremer kwam binnen als een mokerslag.

Arie Kleijwegt, de grote televisiepionier van die dagen, reageerde als een aangeslagen bokser die voelde dat hij naar het canvas ging.

‘Rembrandt,’ herhaalde hij nog één keer met wanhoop in zijn stem.

Maar Cremer schudde het hoofd en haalde de schouders op.

Cremer herbeleeft dit legendarische moment in een nagenoeg perfecte entourage. Zijn stoïcijnse gezicht tijdens het hele verhaal. Zijn aanstekelijke vrolijkheid – nog steeds – om iets dat zestig jaar geleden is gebeurd. Het betoverende uitzicht over de vallei, met in de verte de naakte madonna die ons vanaf de toppen van Monte Cetona toelacht.

Ook de onbedoeld geestige interactie met de floormanager: ‘Doe jij zelf je jekkie maar even uit,’ was een Cremer-moment om in te lijsten.

‘Ik was altijd een beetje aan het stangen, weet je wel. Dat is Twents denk ik. Toen ik die avond na de uitzending mijn café binnen liep, stonden ze allemaal te klappen en te juichen en stond de rij pils al op de toog.’

Nu, zoveel jaar na dato, wil hij wel bekennen dat de Rembrandt-quote waarmee hij in één klap een bekende Nederlander werd niet zomaar een plotselinge ingeving was geweest. Marketingstrategieën waren in die dagen nog geen gemeengoed.

Cremer: ‘Ik wist dat ik met iets origineels moest komen, een oneliner waarmee ik in één keer voor een groot publiek op de kaart zou staan. Ik was zo arm als een kerkrat, maar behoorlijk vindingrijk.

Ik heb daarna nog veel last gehad van mijn tv-debuut. Veel mensen spraken er schande van. Het was voorpaginanieuws. Van allerlei oude, lieve dametjes kreeg ik boeken over Rembrandt toegestuurd omdat zij vonden dat ik mij als schilder toch wel in hem moest verdiepen. Die boeken verkocht ik natuurlijk weer [schaterend], want ik had nog geen bibliotheek. Netty Rosenfeld, een VARA-programmamaakster die erbij was en later zou trouwen met Arie Kleijwegt, spoog voor mijn voeten op de grond van woede. Ik heb nog wel eens geprobeerd de hele sketch terug te vinden in het Omroeparchief, maar die is waarschijnlijk verdwenen. Ik denk dat Kleijwegt zo de pest in had over wat ik hem geflikt had, dat hij het hele moment heeft gewist. Hij heeft mij nooit meer aangekeken.

Jaren later schreef ik voor de VPRO een televisiestuk, Destination Freedom. Een mooi script over een Russische Mig-piloot die in de Koude Oorlog overliep naar het Westen omdat hij verliefd was geworden op een balletdanseres. Ik had zelfs de rolverdeling al helemaal klaar. Als danseres had ik Natalia Makarova uitgekozen, een wereldberoemde Russische ballerina van het Kirov-ballet die in 1970 was overgelopen naar het Westen.

[Lachend] Kleijwegt was inmiddels de hoogste baas bij de VPRO, dat werkte niet in mijn voordeel. Misschien vonden de programmamakers mijn stuk wel te rechts of zo, maar dat durfden ze dan niet te zeggen. Zij kwamen voortdurend met nieuwe smoezen waarom het niet kon doorgaan: “Wij vinden het een prachtig verhaal, maar wij kunnen voor de opnames natuurlijk nooit aan een echte Mig-straaljager komen.”

Ik zei: “Nou, als dat het probleem is, zal ik kijken of ik ergens een Mig kan regelen.”

Ik woonde in die tijd een gedeelte van het jaar in Berlijn. Op een avond had ik te veel gezopen en in een overmoedige bui dacht ik: wel godverdomme, als het van die Mig afhangt dan zal die er komen ook. Dus ik neem een taxi naar Checkpoint Charley, steek lopend de grens over en zeg tegen de chauffeur van zo’n Oost-Duits Trabant-bestelautootje: “Russische Club graag.” Vraag me niet hoe ik ben binnengekomen, maar voor ik het wist zat ik aan een tafel met Russische officieren en veel vodka. Op een gegeven moment zeg ik tegen die gasten: “Jongens, ik ben op zoek naar een Mig.” Eerst lagen ze onder tafel van het lachen. Maar nadat ik had uitgelegd dat het voor filmopnames was, zeiden ze: “Tuurlijk, geen probleem. Gaan we regelen, al moet je er tien hebben.” De Russen wilden in die dagen graag banden aanknopen met het Westen.

Maar je voelt het al, toen ik terugkwam bij de VPRO en vertelde dat alles rond was, hadden ze weer een ander slap verhaal waardoor het project weer werd afgeblazen.’

De rondleiding

Het loopt inmiddels tegen de klok van zeven uur als Cremer voorstelt een rondleiding in te lassen over het 14 hectaren grote terrein rond zijn boerenhoeve en bijgebouwen. Cremer gaat voor, het terras af, de heuvel op. Die is grotendeels begroeid met winterrogge dat er na het maaien als goudgeel hooi bij ligt.

‘Maai je al dat koren zelf?’

Cremer ontkent. Het maaien wordt toevertrouwd aan een plaatselijke, bijklussende boer die het gebruikt om zijn vee te voeren.

Midden in het gras staat een ronde, teakhouten tafel onder een gele parasol met twee stoelen. Even verderop een Weber-barbecue. Het beeld van Jan Cremer stoeiend met aanmaakblokjes, houtskool en het roosteren van de perfecte hamburger moet bij de bezoekers even indalen. Overal in het gazon duiken schots en scheef bomen op: rijen cipressen, diverse soorten olijf- en appelbomen, acacia’s, abrikozen-, amandel-, kersen- en naaldbomen, verschillende distelsoorten en wilde bloemen die goed tegen droogte kunnen. Ruig en tegelijk sierlijk. Pal om de hoek van het terras loopt een trap, bekleed met langwerpige terracotta tegels tegen de heuvel op naar de bovenetage. Rozemarijnstruiken groeien aan de linkerzijde van de trap mee omhoog en vallen deels over de treden heen.

Boven aan de stenen trap opent Cremer de zware houten voordeur op de bovenverdieping van het bijgebouw en stappen we een schemerige, verrassend koele ruimte binnen. Het blijkt het ‘heilige der heiligen’. Nogal onverwacht staan we opeens midden in de schrijfkamer van Jan Cremer. Of preciezer gezegd: een van zijn ‘schrijfhokken’, zoals hij ze zelf noemt. Lange tijd bezat Nederlands bestverkochte romanschrijver ook nog werkplekken in New York, Cape Cod, Parijs en Amsterdam. Dit aantal heeft hij recent teruggebracht tot twee, in Italië en Amsterdam.

De lichtgroen geverfde luiken – Venetian blinds – die twee volle zijden van de rechthoekige werkkamer beslaan, zijn gesloten om de warmte zo goed mogelijk buiten te houden. Op deze verdieping bevinden zich ook de slaap- en badkamer. Zodra de heer des huizes een van de Venetiaanse luiken opent, valt een aangenaam licht naarbinnen op de rode stenen vloer. Het vertrek ziet er opvallend geordend uit en biedt een fraai uitzicht op het dal en omliggende bergen.

Casa Cremer ligt in het hart van wat ooit het Etrurische Rijk was, thuisland van de Etrusken. Etrurië was in de Oudheid – van de negende tot de derde eeuw vóór Christus – een van de machtigste landen aan de Middellandse Zee. Het gebied in het midden van Italië omvatte Toscane, het noordelijk deel van de provincie Lazio, stukken van Umbrië en strekte zich uit van de Tyrreense Zee tot de Adriatische kust. Toen de Etrusken zich in dit gebied vestigden bestond het Umbrisch-Toscaanse laagland grotendeels uit moerasgrond: ongezonde leefomstandigheden met muggen en malaria. Daarom bouwden de Etrusken hun steden boven op de heuvels. Ook de werkkamer van Cremer kijkt uit over een adembenemend golvend landschap. Aan de oostelijke kant ligt het hoger gelegen Umbrische stadje Monteleone en aan de zuidzijde van de vallei Cetona, in Toscane.

Bij het raam staat een lange houten tafel. Aan de korte kant een bureaustoel met de rug naar de raampartij toegekeerd. Alsof de auteur niet wil worden afgeleid door het uitzicht wanneer hij op zijn oude Triumph Gabriëlla-schrijfmachine de ene na de andere letter het witte papier inhamert.

De openhaard in de hoek van het vertrek en het hoge schuine balkendak geven de ruimte zo mogelijk nog meer sfeer. Op de mantel staan een paar ingelijste foto’s die de schrijver dierbaar zijn. Een portret van zoon Ivan, een naaktprint van de Franse impressionist Modigliani, een Maria-afbeelding en een porseleinen boeddha, die een spaarpot blijkt te zijn. Verder geen overbodige franje: een houten boerenstoel voor aan de schrijftafel, een antiek houten statief voor een fototoestel en een oude kast met glazen deuren die wit is geschilderd. Er bovenop een collectie strohoeden. Achter een van de glazen deuren pronkt het relikwie: de Triumph Gabriëlla, die Jan Cremer nog immer gebruikt voor de boeken waaraan hij werkt. In totaal bezit Cremer nog zeven identieke schrijfmachines die hij op verschillende schrijfplekken bewaart. In Nederland heeft hij een speciaal adres waar de machines nog onderhouden kunnen worden en in Duitsland zijn er zelfs nog zes ‘mannetjes’ die dit kunnen en nieuwe inktlinten op voorraad hebben. Ook de talloze opschrijfboekjes op zakformaat die hij een leven lang heeft verzameld (huis-tuin-en-keukenmodel van Gebroeders Winter: zwarte kaft met rode hoeken) staan achter glas. Moderne tekstverwerkers? Hij moet er niets van hebben.

‘Kom, ik zal jullie de rest laten zien,’ houdt Cremer de vaart erin. Door het dorre gras lopen we richting hoofdgebouw. Ter hoogte van de carport vallen een reeks reusachtige aloë vera cactussen op. ‘Af en toe snijden we een blad af en gebruiken het. Het is goed voor je huid.’ Het sap uit deze woestijnplant werkt verzachtend en helend bij brandwonden.

‘Zitten hier slangen?’

‘Ja, hele grote,’ antwoordt Cremer zonder een spier te vertrekken. ‘Maar die zijn ongevaarlijk. Beneden bij de rivier zitten adders, daar moet je voor uitkijken. Verder zie je hier zwijnen, herten, vossen, dassen, zwerfkatten.’

Al pratend komt de stenen burcht steeds dichterbij. Het is duidelijk dat hier een herenboer van formaat moeten hebben gewoond. De eeuwenoude hofstede ligt er op het oog fraai gerestaureerd en in perfecte staat bij. Dikke muren, stalen en hardhouten vensters met vuistdikke tralies voor de ramen op de benedenverdieping: een onneembare vesting voor roofridders van alle tijden.