‘Niet bang zijn.’
Tiny Muskens (1935-2013)

Henk Saeijs

Stormloper in een delta

Opgetekend door Leo Santbergen

Eburon
Delft 2015

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt door het Centre of Expertise Delta Technology van de Delta Academy. Hierin werken HZ University of Applied Sciences, Hogeschool Rotterdam en Hogeschool van Hall Larenstein samen met de waterbeheerders, advies- en ingenieursbureaus, waterbouwbedrijven en kennisinstituten voor onderwijs-, onderzoeks- en kennismanagementactiviteiten.

Foto’s en afbeeldingen van personen zijn afkomstig uit het privé- en familiearchief van Henk Saeijs tenzij anders vermeld.

ISBN 978-94-6301-014-6

Uitgeverij Eburon

Postbus 2867

2601 CW Delft

tel.: 015-2131484

info@eburon.nl/ www.eburon.nl

(NL) Omslagontwerp: Studio Hermkens, Amsterdam

© 2015 LEO SANTBERGEN & HENK SAEIJS. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbenden.

Inhoud

Testament van een blauwe titan

1Iets uit niets

2Stamhouder in de Gordel van Smaragd

3Apen als buren

4Paradijsvogels van Babo

5Pater Tettero en Jacob

6Karbouw in de Preanger

7Grote mensenruzie (1942-1945)

8Lied van de natuur

9Kinderkoor is samenscholing

10God is met u

11Hel van Halmaheira

12Weerzien met Amsterdam

13Maagd van Sumatra

14Experimenteel biologieonderwijs

Intermezzo: Sleutel van liefde

15Milieuonderzoek in de delta

16Oosterschelde tranen

17Pioniers van de Deltadienst

18Doctor in Rijkswaterstaattop

19Omgaan met water

20Operatie water + bodem

21Tsjernobyl en Sandoz

22Olie op de golven

23Een zee aan mogelijkheden

Intermezzo: Geloofsbeleving

24Waterland Zuidwestelijke Delta

25Van Pompeï tot zoutwaterfabriek

26Snoek, zweet en blauwalg

27Mosselparadijs of zandwoestijn

28Kraamkamer van de Lage Landen

29Schelde, rivier zonder paspoort

Intermezzo: Publiek recht op informatie

30Dammen met dilemma’s

31Wateroorlogen

32Blauw vermogen

33Slotakkoord

Visie op waterbeheer van de toekomst Investeren in harmoniseren

Levensloop van Henk L.F. Saeijs

Noten

Namenregister

Testament van een blauwe titan

‘U heeft zich al tientallen jaren met een groot enthousiasme ingezet voor duurzaam waterbeheer in Nederland en ver daarbuiten. U geldt dan ook alom als een van de meest vooraanstaande Nederlandse waterexperts. Door bij grote waterbouwkundige projecten techniek, ecologie en bestuur aan elkaar te koppelen, hebt u de basis gelegd voor modernisering en ecologisering van het watermanagement, op zowel nationaal als internationaal niveau. Daarnaast bent u op verschillende andere maatschappelijke terreinen zeer betrokken.’ Aldus minister Tineke Netelenbos van Verkeer en Waterstaat bij de benoeming van Henk Saeijs tot officier in de orde van Oranje-Nassau op vrijdag 28 april 2000. Het samenstellen van een boek over het leven en werk van deze ‘watergoeroe’ mag worden beschouwd als een ‘vanzelfsprekende’ bijdrage aan de geschiedschrijving van het Nederlandse waterbeheer.

Sinds de geboorte in 1798 domineerden civiel ingenieurs Rijkswaterstaat. De oprichting van een afdeling milieuonderzoek binnen de Deltadienst in 1971 en het besluit van het kabinet-Den Uyl in 1976 voor de aanleg van een stormvloedkering in de Oosterschelde, brachten daar verandering in. Inspelend op de maatschappelijke behoeftes haalde Rijkswaterstaat mondjesmaat andere disciplines in huis. Henk Saeijs was de eerste bioloog die, via de Deltadienst, in de ‘Haagse waterstolp’ wist door te dringen. Zijn onconventionele ideeën over ‘Moeder Natuur als de beste ingenieur’ ontlokten een dialoog tussen ecologen en waterbouwkundige ingenieurs.

Als adviseur van minister Neelie Smit-Kroes introduceerde hij de integrale watersysteembenadering in het Haagse beleid. Mede door zijn opzienbarende lezingen die politieke discussies aanwakkerden, bekoelde de relatie met de minister. Na een korte tussenstop bij de directie Noordzee verhuisde Saeijs naar Zeeland, waar hij tussen 1990 en 1999 de scepter zwaaide als hoofdingenieur-directeur van de regionale directie. Hij startte daar de ‘ontpolderingsdiscussie’ Westerschelde, die hem niet populair maakte bij een deel van de Zeeuwse bevolking. Tussen 1994 en 2004 werkte hij, als bijzonder hoogleraar Waterkwaliteitsbeleid en Duurzaamheid (Erasmus Universiteit), aan het zichtbaar maken van de economische waarden van natte ecosystemen. In 2006 publiceerde hij zijn essaybundel Weg van Water (Turning the Tide), een synthese van zijn ideologie en praktijkervaringen.

In publicaties over de deltawerken en de Zuidwestelijke Delta komt de naam van Henk Saeijs veelvuldig voor. Hij is vooral gekend door zijn waterstaatscarrière. Veel minder is er geschreven over zijn jeugd in Nederlands-Indië waar hij als kleine jongen een vijftal Jappenkampen wist te overleven. Voor zijn afscheidssymposium bij Rijkswaterstaat in Zeeland vatte bisschop Tiny Muskens het leven van Henk Saeijs treffend samen¹: ‘Van Dale: “een titan is iemand die op onstuimige wijze stormloopt tegen de heersende opvattingen”. Dat ben jij geworden omdat je in dat grenzeloze Nederlands-Indië bent geboren. Je doorstond het Jappenkamp, moest jezelf privé basisschoolstof eigen maken, wist je toch door de middelbare school te worstelen en ontwikkelde zo een enorm doorzettingsvermogen. Zeeland is voor jou een mini-Indonesië. Water, land en de mens worden ook hier als een hechte eenheid beleefd. Je leert er dat stormlopen van, dat de titan kenmerkt. Maar niet alleen in de natuur, ook in het leven ben jij die stormloper. Het Zonnelied van Franciscus houdt jou menselijk warm, een mens om van te houden.’

Als ‘jonge hond’ leerde ik Henk kennen bij Rijkswaterstaat Zeeland. Hij gaf mij het vertrouwen om de internationale samenwerking rondom de Schelde te verkennen. Ik ondersteunde de oprichting van het secretariaat van de Internationale Commissie voor de Bescherming van de Schelde te Antwerpen en assisteerde Henk als voorzitter van de werkgroep waterkwaliteit. We werkten samen aan presentaties en artikelen; een inspirerende leerschool. Ik liep al geruime tijd rond met het idee voor het optekenen van verhalen over belangrijke besluitvormingsmomenten in het Nederlandse waterbeheer.

Op 19 augustus 2013 spraken we af op zijn kamer in Regionaal Behandelcentrum Weihoek te Roosendaal. Hij verblijft daar vanwege ‘mijnheer Parkinson’, een chronische aandoening die het menselijk lichaam als een sluipmoordenaar sloopt. Met grote impact op de patiënt en zijn naasten. Zijn vrouw Mieke²: ‘Henk kijkt graag vanaf het balkon naar het verkeer op de rotonde. Hij houdt van de bewegingen, des te meer nu hij zelf gevangen zit in zijn zieke lichaam.’

Henk vertelde me over zijn fysiek moeizame proces voor het schrijven van zijn levensverhaal. We besloten de handen ineen te slaan. In diverse lezingen en artikelen heeft Henk zijn gedachten over ‘integraal waterbeheer’³, ‘eco-pragmatisme’⁴ en het ‘verborgen vermogen’⁵ uitgebreid voor het voetlicht gebracht. Deze biografie voegt daar zijn levensverhaal aan toe. Het is een persoonlijk testament. Het afsluitend essay bevat inzichten en aanbevelingen voor jonge, creatieve geesten. Nu de fiere ‘waterleeuw’ in zijn nadagen verkeert, is het aan de volgende generaties om een eigen identiteit aan het gedachtengoed van Henk Saeijs te geven.

Deze biografie is naar beste eer en geweten op basis van feiten tot stand gekomen. Het betreft een persoonlijke weergave van Henk Saeijs van zijn leven en werk. De tekst is geschreven op basis van een serie gesprekken met Henk en aanvullend literatuuronderzoek. Ik stelde de vragen en voerde de pen terwijl Henk vertelde. In vervolgsessies las ik de concept teksten voor en verwerkte Henk’s associaties en correcties. Samen hebben we een ordening aangebracht in zijn lezingen, artikelen en fotoboeken en de zorgvuldig door Henk en Mieke bewaarde krantenartikelen. In een van de laatste gesprekken toverde Henk een dagboek tevoorschijn met ongepubliceerde gedichten. Een selectie ervan is opgenomen.

Voormalige collega’s zijn van dienst geweest bij het checken van feiten: Leo Adriaanse, Jan Jaap Bouma, Tobias Walhout, Cees-Jan van Westen en Wanda Zevenboom. Henks herinneringen, de familieverhalen van zijn ouders en de (niet-gepubliceerde) jeugdverhalen van zijn zus Diny Hooft van Huijsduijnen-Saeijs⁶ vormen de basis voor de hoofdstukken over jeugd en oorlog in Nederlands-Indië. Een speciaal woord van dank voor Alex van Heezik die het geluidsbestand van zijn interview met Henk Saeijs (22 mei 2009) ter beschikking heeft gesteld. Christ Zom dank ik voor de inspirerende gesprekken, adviezen en ondersteunende reprografie. Natasja Oosterloo van Eburon voor de begeleiding van het vormgevings- en drukproces. Ester van Dooren van de Beeldbank Zeeland en Jan Hendriksen voor het ondersteunende uitzoekwerk van foto- en publicatierechten. Tenslotte, Mieke en Geesje Saeijs en Kees Bos voor de taalkundige correcties en verbeteringen.

Ik kijk met veel voldoening terug op de ontmoetingen met Henk en Mieke. Mijn waardering is gegroeid voor mensen die werkzaam zijn in de zorgsector. Mantelzorg blijkt geen haalbare oplossing voor iedereen.

Leo Santbergen
Breda, 15 augustus 2015

Opvallende uitspraken van Henk Saeijs

‘Moeder Natuur is de beste ingenieur’

‘Ecologie = economie. Levend water is goud waard!’

‘Ontpolderen is zo logisch dat het er vanzelf van komt’

‘Investeren van je vermogen
doe je beter op het hoge en droge’

‘Nederlanders moeten weer natter leren denken en handelen’

‘Zowel zoet als zout water zijn noodzakelijk
voor gezond en productief leven op aarde’

1

Iets uit niets

‘Het leven is ons niet in eigendom gegeven,
maar in vruchtgebruik.’
Lucretius⁷

Je kunt een levensverhaal niet opschrijven zonder even stil te staan bij een aantal levensvragen. Hoe kon ik van niets iets worden? Besta ik eigenlijk wel of ben ik een illusie? Wie ben ik? Waar kom ik vandaan? Aan wie heb ik het leven te danken? Is er nog leven na de dood? Hoe ziet dat er dan uit? Filosoof en rationalist René Descartes (1596-1650) trok de conclusie dat de mens een complexe combinatie is van lichaam en geest: ‘Cogito ergo sum’, ‘Ik denk, dus ik besta’. Vanwege mijn denkvermogen mag ik dus aannemen dat ik besta. Geldt deze redenering alleen voor het menselijk wezen? In een brief uit 1649 aan Henry More schrijft Descartes hierover: ‘Hoewel ik denk dat wel vaststaat dat we niet kunnen bewijzen dat dieren denken, kunnen we evenmin vaststellen dat ze dat niet doen, aangezien de menselijke geest hun hart niet kan bereiken.’⁸

Net als een stromende beek of rivier is een mens geen statisch gegeven. In de loop van het leven verkeert hij in wisselende stadia. Een mens is continu in beweging, ontwikkelt zich. Het bijzondere is dat de mens getuige is van zijn eigen wording. Tegelijk kijkt hij er naar en is daardoor binnen zekere grenzen in staat te kiezen en de ontwikkeling bij te sturen. We spreken hier van vrije wil. Dit proces van menswording begint met de conceptie en eindigt met de dood.

De unieke eigenschappen van de bevruchte eicel zitten opgeborgen in de genen. Deze bepalen voor een belangrijk deel de identiteit van het organisme. Gaandeweg ontwikkelt het keuze-element zich samen met het zelfbewustzijn tot een unieke, persoonsgebonden geest. Tijdens dit wordingsproces is de geest door middel van een drager (interface) verbonden met de materie. De geest, de immateriële identiteit (in kerkelijke termen de ziel?), verlaat het lichaam als het organisme dood gaat en uiteen valt. De ziel blijft in welke vorm dan ook eeuwig (?) voortbestaan.

Ruimte en tijd hebben vanaf het aardse uittredingsmoment geen betekenis meer. Het lichaam heeft als interface zijn taak volbracht: ‘stof zijt gij en tot stof zult gij terugkeren’. De Zeeuwen vertalen dit overlijden van iemand met ‘hij/zij is uit de tijd.’ Aan het kruis gespijkerd gaf Jezus zijn geest in handen van de almachtige Vader. Zijn menswording was voltooid. De geest scheidde zich van het lichaam en leefde eeuwig verder in verheerlijkte toestand. We kunnen hieruit concluderen dat het immateriële lichaam tijdens zijn ontstaan op aarde deel uitmaakt van een groter levend lichaam waarmee hij al vanaf het prille begin in verbinding staat. Geslachtscellen ontvangen hun individuele leven van het grote alomvattende aardse leven.

Aanvankelijk was ik er dus nog niet, maar maakte als mannelijke zaadcel al wel deel uit van het Leven van het Grote Lichaam. De vrouwelijke eicel droomde nog van haar toekomst, terwijl zij rijpte aan de eierstok. Het nieuwe leven begon te stromen door de versmelting van deze eicel met een razendsnelle, zwiebelende zaadstaart tot een zygoot. De zygoot nestelde zich genoeglijk in de moederschoot en groeide vervolgens uit tot een unieke menselijke identiteit. Voor het moment van versmelting van beide gameten was ‘ik’ er niet, maar ben er nu, als ‘zygoot’, wel. Niets groeit uit tot iets dat in beginsel op niets lijkt.

Laat ik mezelf en mijn familie eerst kort introduceren voordat ik mijn levensverhaal aan u ga vertellen. Ik ben geboren op 25 augustus 1935 in Sangasanga-dalam op het eiland Borneo. Rotterdam werd verblijd met de komst van mijn vader (Henricus Lambertus Daniël Saeijs) op 29 augustus 1899 en moeder (Maria Marchiena Panman) op 26 maart 1906. Ik ben de derde telg in het gezin met vier kinderen en ben vernoemd naar mijn vader. Ik heb twee oudere zussen, Diny (geboren op 29 september 1929) en Amy (geboren op 1 januari 1932), en een zes jaar jongere broer, Jan (geboren op 8 augustus 1941). Naar goed katholiek gebruik heb ik drie doopnamen: Henricus, Lambertus en Franciscus.

Opa en oma Saeijs hadden een katholiek gezin gesticht van bescheiden omvang. Ze brachten drie kinderen voort, twee jongens en een meisje. Mijn vader was de oudste, gevolgd door oom Joop en tante Zus. Opa was een geboren en getogen Rotterdammer. Hij had een technische achtergrond, gespecialiseerd in scheepsmotoren. Oma moet een beeldschone vrouw zijn geweest. Helaas heb ik haar niet gekend. Tijdens een wandeling met tante Zus kreeg ze een hoestbui en spuugde bloed. De dokter constateerde open TBC. Kort daarna blies zij haar laatste levensadem uit. Dat was een ingrijpende, emotionele gebeurtenis voor de drie kinderen. Zij hebben er zwaar onder geleden, temeer toen opa een partner in huis nam, die door hen niet werd geaccepteerd. Mijn grootvader stierf in 1931. Ik ken hem alleen uit de verhalen van mijn ouders en van de spaarzame foto’s. Een saillant detail is dat de meisjesnaam van mijn oma Van der Lely was. Zij kon toen nog niet bevroeden welke waterstaatsbioloog de familie zou voortbrengen.

De relatie tussen mijn grootvader en zijn twee zonen was uitstekend. De broers keken uit naar de periodieke uitstapjes naar de Vlaamse opera in Antwerpen. Mijn vader en grootvader reisden regelmatig naar Engeland om bedrijven te bezoeken waar ze zaken mee deden. Mijn vader vertelde op overtuigende wijze sterke verhalen over zijn avonturen. De gevangen vissen en geschoten wild konden niet groot en gevaarlijk genoeg zijn. Een overwinning, na een zware strijd met gevaar voor eigen leven, was onvermijdelijk. Later ontdekte ik de significante relatie tussen de verhalen en de hoeveelheid geconsumeerde wijn.

Mijn moeder was de op een na jongste uit een groot protestants gezin. Oma was een intelligente, warme Groningse vrouw, die helaas (te) jong is overleden. Opa Panman heb ik wel gekend; hij stierf toen ik twaalf jaar oud was. Een echte brombeer met een groot hart; hij hield van kinderen. Eenmaal in een goed humeur maakte grootvader graag grappen. Zo stak hij eens een groot hardgekookt ei geheel in zijn mond. Een hachelijke onderneming, hij stikte er bijna in. Hij liep rood en blauw aan. Mijn moeder klopte hem op de rug; het ei kwam ongeschonden weer naar buiten. ‘Pa, pa, dat is toch geen goed voorbeeld voor de kinderen!’ sprak mijn moeder hem vermanend toe. Grootvader had een lieve huishoudster, de Zeeuwse juffrouw Mientje. Als kind genoten wij van de dagelijkse demonstraties van het in en uit de mond nemen van haar tanden. Het glas met ‘bruisend kunstgebit’ naast haar bed zag er fascinerend uit.

Mijn ouders groeiden allebei op in Rotterdam. In de weekends gingen de jongeren naar een uitgaansgelegenheid waar veelvuldig werd geflirt. Daar hebben zij elkaar leren kennen. Mijn moeder was zeven jaar jonger en nog een echte ‘happy single’. Aanvankelijk vond ze mijn vader te oud. De aanhouder wint; mijn vader hield zo stug vol dat ze hem al snel wel zag zitten. Mijn ouders stonden voor een grote uitdaging, want het spreekwoord uit die tijd zei: ‘Twee geloven op een kussen, daar slaapt de duivel tussen’. De Saeijs familie bestond uit echte Bourgondiërs met Vlaamse wortels. Ze hielden van lekker eten, een goed glas wijn en een sigaartje. De Panman familie was van streng protestantse huize.

In de praktijk viel de godsdienstkloof mee. Hormonen kruipen immers waar ze niet gaan mogen. Mijn moeder en haar jongste broer gingen vrijwel elke zondag naar een katholieke kerk. Alhoewel zij er geen bezwaar in zag om katholiek te worden, heeft het lang geduurd voordat ze volledig geaccepteerd werd door mijn vaders familie. Daar kwam nog bij dat mijn vader in dienst trad van Shell, de toenmalige Bataafsche Petroleum Maatschappij (BPM), en uitgezonden werd naar Nederlands-Indië. Dit tot grote ontzetting van zijn familie; in die tijd geloofden velen, dat als je naar de Gordel van Smaragd werd uitgezonden, je vermoedelijk iets op je kerfstok had.

De katholiek-protestantse mix wierp zijn vruchten af. Zo vierden mijn ouders samen met vrienden vaak uitbundig feest. Giel, boezemvriend en studiegenoot van mijn vader, was daar meestal bij. De rest van de tijd was mijn vader leergierig en gedreven. Geen barrière was hem te groot. Hij liep dagelijks meer dan twee uur om de studie werktuigbouwkunde aan de Hogere Technische School (HTS) te kunnen doorlopen. Hij verliet deze school, het hoogst haalbare voor de sociale kring waarin hij verkeerde, cum laude.

Samengevat was mijn vader een intelligente selfmade man, een pionier met een groot praktisch inzicht, sympathiek, sociaal, rustig, een charismatische leider. Ik heb veel van hem geleerd. Zo bleef hij kalm en beheerst in crisissituaties. Met gevoel voor humor handelde hij integer en rechtvaardig. Hij kon ook erg streng zijn, maar dat accepteerde ik als een natuurlijk gegeven.

2

Stamhouder in de Gordel van Smaragd

‘Waar kunnen wij mensen vinden,
die grotere weldaden van anderen hebben
genoten, dan kinderen van hun ouders?
Socrates⁹

Na het afronden van de HTS had mijn vader een fantastische baan bij Texaco Nederland waar hij directeur hoopte te worden. Toen de baas zijn zoon in de zaak binnenhaalde koos vader eieren voor zijn geld. Hij trad in dienst bij de BPM. Voor dat bedrijf vertrok hij op 5 oktober 1927 met het stoomschip Tjerimai vanuit Rotterdam naar Nederlands-Indië. Mijn moeder bleef achter; in die tijd gingen de mannen eerst een jaar lang alleen vooruit. In dat jaar kreeg ze onderricht van een pastoor voor haar overstap naar de katholieke gemeenschap. Omdat een ongehuwde vrouw niet naar Indië mocht vertrekken, trouwde zij ‘met de handschoen’. Mijn vaders broer fungeerde als stand-in. Hij mocht mijn moeder graag en nam haar steeds in bescherming.

Op 20 november 1928 vertrok mijn moeder met het stoomschip Jan Pieterszoon Coen uit Amsterdam. Na een reis van ruim een maand meerde het schip op kerstavond aan in de haven van Tandjong Priok. Vrienden hadden geregeld dat zij direct van de boot met mijn vader kon trouwen in de kathedraal van Batavia. Voor de aansluitende huwelijksreis had mijn vader een Studebaker gehuurd, zo’n ouderwetse grote zwarte auto met een open dak, die met een zwengel aan de gang moest worden gebracht. Hiermee reisden zij door de Preanger op Midden-Java. Mijn ouders bezochten de vulkaan Tangkuban Perahu (omgekeerde prauw), ten noorden van Bandung. De reis eindigde in Tjepoe op Midden-Java, de toenmalige standplaats van mijn vader.

Voor moeder moet het een zware tijd zijn geweest. Ze was zwanger van Diny en vaak misselijk gedurende die negen maanden. Midden in het oerwoud had vader een woonhuis ingericht. Echt veilig was het daar niet. Mijn moeder was doodsbang wanneer mijn vader op pad was. En dat gebeurde regelmatig. Ter zelfverdediging en voor haar gemoedsrust gaf mijn vader haar een pistool. Ze was echter banger voor het pistool dan voor de gevaren uit het oerwoud. Toeval of niet, zo’n negen maanden na de huwelijksnacht kwam mijn zus Diny ter wereld. Een klein scharminkel van nog geen vijf pond met krulharen die al snel werden opgevolgd door sluik haar. Twee jaar na de geboorte van Diny, op Nieuwjaarsdag, kwam mijn zus Amy ter wereld. Een goudblonde engel met fraaie krullen.

Een arbeidscontract had een looptijd van vijf jaar. Omdat opa Saeijs ernstig ziek werd, is mijn vader een jaar eerder met vervroegd verlof gegaan. Het gezin vertrok per boot naar Nederland. De BPM zorgde goed voor zijn onderdanen: het gezin kreeg een eerste klas onderkomen met aan boord een grote kinderspeelplaats. Terwijl mijn zussen speelden konden mijn ouders tot rust komen. Na het overlijden van grootvader vertrok het gezin met het stoomschip Dempo weer naar Nederlands-Indië. Mijn vader werd tewerkgesteld op Borneo.

Een verhuizing naar Sangasanga-dalam volgde, een kleine BPM-nederzetting aan de rand van het oerwoud. De huizen stonden op hoge houten palen om zoveel mogelijk ongedierte buiten de deur te houden. De ramen waren van gaas; airconditioning bestond nog niet. De vochtige hitte maakte het tropenbestaan zwaar. Mijn ouders hebben zich al die jaren letterlijk in het zweet gewerkt om ons een mooie jeugd te bezorgen.

In die tropenjaren bouwden mijn ouders een speciale band op met de bedienden die wij als onderdeel van de familie beschouwden. Vanzelfsprekend verhuisden zij mee naar opeenvolgende bestemmingen. Als ongeschreven wet zorgden alle Nederlanders voor een goede oude dag van de bedienden. Zelf mochten werkende Nederlanders in ruil voor elk tropenjaar eerder met pensioen. Onze djongos (huisbediende) Sitro was al op leeftijd toen hij bij mijn vader kwam werken. Op zijn pensioen-gerechtigde leeftijd keerde hij terug naar Java. Mijn ouders gaven hem een huis, een rijstveld en een buffel.

Ik ben geboren in Sangasanga-dalam. De conceptie, waarbij mijn leven als zygoot begon, moet plaats hebben gevonden omstreeks 25 november 1934. Mijn vader moet enigszins desperaat zijn geweest, omdat twee meisjes mij voorgingen. Alhoewel er niets mis was met meisjes als nakomelingen, waren zij, naar de ideeën van die tijd, geen stamhouders. Die rol kon alleen worden gespeeld door de eerstgeboren zoon. Mijn vader was een preuts mens en sprak uit eigen beweging nooit met derden over seks. Zijn behoefte aan een zoon als stamhouder was echter zo groot, dat hij de stoute schoenen aan trok. De preutsheid voorbij vroeg hij een Chinese arts van goeder faam om raad.

De oplossing bleek simpel: ‘Heb omgang met uw vrouw, als ze aan het einde van haar vruchtbare periode is, in de morgen en niet in de avond of overdag, en een stamhouder zal u niet onthouden worden.’ De voorgestelde methode vergde ongetwijfeld de nodige zelfbeheersing, maar mijn vader was zeer gemotiveerd. Bij het eerstvolgende vruchtbare ochtendgloren was het zover. De strijd om het bestaan kon beginnen. De rijpe eicellen hingen in alarmtoestand te wachten op de naderende sperma-cellen die in een nek aan nek race waren verwikkeld. Een vreemd idee, de winnaar van deze strijd bepaalt het geslacht en de identiteit van het nieuwe aanstormende leven.

Door het wat zure ochtendmilieu moeten ‘mijn vrouwelijke spermaconcurrenten’ enigszins gehandicapt zijn geweest. Dat betekende dat om en nabij de vijftig procent van de concurrentie afviel; van de overige was ik de snelste, de winnaar om zo te zeggen. De hoofdprijs was niet mis: recht op leven en een kans om mens te worden. Later, tijdens mijn biologiestudie, besefte ik pas hoe klein de kans is dat een individuele spermacel kan winnen. Een kans van een op de miljoen of zelfs miljard.

Mijn ouders zaten niet in hun maag met de voorgestelde procedure, zolang de ‘loterij van het leven’ maar de hoofdprijs zou opleveren. Het vertrouwen van mijn vader in de lokale medische stand was niet zo rotsvast, net als zijn hoop een gunstige afloop. Zo had hij voor de gemeenschap BPM’ers een operette voorbereid met de veelzeggende titel ‘Drei Mädel Haus’. Desondanks was mijn vader een volhouder aan wie mijn moeder het nodige plezier zal hebben beleefd. Al was het alleen al om de ijver te voelen waarmee haar echtvriend zijn taak volbracht. De sterren stonden gunstig en de raad van de Chinese arts bleek goud waard. Negen maanden later lag er een kerngezonde stamhouder in de wieg.

De heugelijke dag van mijn geboorte was zondag 25 augustus 1935. Reeds bij het ochtendgloren waren er tekenen van een nieuwe mens in wording die een fundamentele stap naar zelfstandigheid wilde zetten. Toen de eerste weeën zich aankondigden werd mijn moeder naar het lokale ziekenhuis gebracht, waar dokter Tilung, ook een Chinese arts, de ontwikkelingen nauwgezet in de gaten hield. Enkele minuten voor half vijf verlieten hij en de zuster na de zoveelste controle de kamer. Ze waren nog maar net vertrokken of ik was, volgens de toeschouwers, niet meer te houden. Mijn moeder drukte met haar laatste restje kracht op de belknop en waarschijnlijk ook op mij, want ‘floep’, daar lag ik aan haar voeteneind. Voordat ik wist wat er gebeurde hing ik ondersteboven in de lucht. Iemand hield me aan mijn benen vast en sloeg mij genadeloos op de rug. Naar mij later bleek was de bedoeling van al die activiteiten dat ik zou gaan huilen. Dat lukte kennelijk, anders had ik dit verhaal niet aan u kunnen vertellen.

De feestvreugde om mijn kersverse aanwezigheid op deze planeet was groot. Voor mijn doop was het wachten op een teken van leven uit de binnenlanden van Borneo. Daar werkte pater Jansen, een missionaris die eens in de twee weken bij ons op bezoek kwam. Hij behoorde tot de Orde van de Heilige Familie. Mijn ouders boden hem een vast onderdak. In ons huis droeg hij de mis op voor katholieke mensen, doopte pasgeborenen en nam de biecht af. Gelukkig arriveerde hij weldra waardoor de religieuze plechtigheid kon worden afgewikkeld. De pater was een opvallende verschijning met een wilde baard en gekleed in een lange witte pij. Dit ontlokte bij mijn ruim drie jaar oudere zuster Amy de vraag: ‘Ben jij nou een pappie of een mammie?’ Zijn antwoord ‘geen van beiden’ zorgde voor grote verwarring, niet alleen bij mijn zus.

De pater vertelde vaak spannende verhalen over de inwoners van Borneo, de Dajakkers. Deze kannibalen waren berucht vanwege het onthoofden van menig medemens. Mijn moeder had de leiding over de bediendes. Zij leerde ook de taal van de Dajakkers. Een keer nodigde ze een Dajakker thuis uit en vroeg hem ‘satu kepala teh’ in de veronderstelling hem een kop thee aan te bieden. De bediende schrok zich dood en vluchtte naar de keuken. Je kon immers toch geen thee in een ‘hoofd’ serveren? Vader moest hartelijk lachen om de verspreking: kepala betekent hoofd; het juiste woord voor kopje is mangok. Tot zover mijn entree in het aardse paradijs.

3

Apen als buren

‘Als apen hooghe klimme willen,
Dan siet men eerst haer nackte billen.’
Jacob Cats¹⁰

Wij verhuisden van Sangasanga-dalam naar Louise, een op Oost-Borneo gelegen olieveld. Het dorp had een eigen kerk en school. Wegen waren er niet; je moest over de Mahakam rivier varen. De huizen lagen langs de rivier met hun rug tegen het oerwoud aan. Het leven was primitief. Men kookte op gestookt hout in een stenen oven, met een apart deel om brood in te bakken. Er waren geen elektrische huishoudelijke apparaten, wel strijkijzers. Een type van zwart ijzer werd heet door het te vullen met arang arang (houtskool). Een ander type werd steeds opgewarmd op een houtvuur. Koelkasten waren er niet. Elke ochtend kwam er een wagen langs met grote blokken ijs voor het vullen van de koelkisten.

In het bos wemelde het van de apen. De boomtakken reikten tot in de keuken zodat deze dieren regelmatig een bezoek aan huis brachten. De apen sprongen van de boomtakken de keuken binnen om iets te jatten en er direct mee weg te vluchten. Alhoewel onze kokkie een bijzonder lenig mens was, kon ze de apen niet achterna springen. Regelmatig stond ze machteloos van woede te gillen. Uit de verhalen van mijn ouders en Diny weet ik dat mijn zussen ademloos naar dit schouwspel luisterden en keken. Zo verdwenen er grote aantallen bananen in de kelen van de apen. Mijn zussen beleefden veel plezier aan het pesten van de apen. Zo hielden ze hen een banaan voor maar gaven die niet. De apen hadden een haarscherp geheugen en werden steeds bozer.

De vader van Robbie van Dijk, een vriendje van Diny, hield een hele verzameling apen in zijn tuin. Deze gevangen dieren leefden in kooien op palen. Diny en Robbie wilde hem verrassen met een nieuwe aap voor zijn collectie. Achterin de tuin hadden ze twee grote rieten manden tegen elkaar aangezet. Deze waren op een ingewikkelde manier met een touw aan elkaar verbonden. Onder de manden legden ze een tros bananen neer. Als je aan het touw trok vielen de manden tegen elkaar aan. De gedachte was om zo een aap te lokken en te vangen. Op een gegeven moment schoot er een aap in de mand. Robbie en Diny vlogen overeind en trokken snel aan het touw. Te snel naar bleek, de aap kreeg de manden op zijn kop. Hij was razend en zette meteen de achtervolging in. Ze hadden geluk dat de kippen buiten liepen. Ze vlogen de openstaande kippenren binnen en zagen kans de deur net voor de neus van de aap dicht te gooien. De aap begon agressief aan het hok te rammelen. Gelukkig snelde mijn vader toe om de aap te verjagen.

Een andere opvallende natuurverschijning waren termieten die vooral ’s nachts actief werden. Mijn vader waarschuwde voor deze gevaarlijke dieren die alles opeten wat ze tegenkomen. Het spreekt voor zich dat wij juist deze dieren machtig interessant vonden. Als mijn ouders sliepen trokken we er stiekem op uit om de legers hardwerkende mieren te bewonderen. Een keer schrok Diny van een grote zwarte stoet. Ze zette het op een lopen, struikelde en belandde in het zwembad. Aan de periode in Louise kwam een triest einde. Op een dag werd Robbie zwaar ziek. We mochten niet bij hem komen omdat hij tyfus had. Medicijnen waren niet voorhanden en Robbie overleed. Diny, die onafscheidelijk van hem was, heeft hier veel verdriet om gehad.

In 1936 verhuisden wij van Louise naar Balikpapan, gelegen aan de zuidkust van Borneo. Het dorp was herkenbaar aan de kleine kerk van bamboe die midden tussen klapperbomen stond. Hier was een grote BPM-gemeenschap gevestigd. We woonden wederom in een huis op houten palen in een groene omgeving. De tuin, waarin een prachtige oude waringin (vijgenboom met luchtwortels) stond, vormde een waar speel-paradijs. Het strand lag meestal vol met aangespoelde kokosnoten en soms hele bomen. Mijn zussen waren daar regelmatig te vinden. Ze zwommen veel in zee, totdat iemand op een zee-egel trapte en aan de gevolgen overleed; toen mocht het plotseling niet meer van mijn ouders.

Diny was heel blij met een eigen broertje en ontfermde zich over mij. Zij fungeerde als een tweede moeder met onorthodoxe opvoedkundige methoden. Zo had ik eens een flinke hoop in mijn broek gedaan. Ik vond dat kennelijk vreselijk vies en begon te huilen. Mijn moeder vroeg aan Diny of ze mij wilde verschonen. Mijn zus keek met enig afgrijzen naar de geproduceerde mest. Haar gezicht sprak boekdelen: waar moest ze beginnen? Ze besloot mij met ijskoud water uit de mandibak (waskuip) te overgieten. Toen dat niet afdoende bleek pakte ze het fundamenteler aan. Met ruwe hand borstelde ze mij schoon. Een harde levensles; ik heb het nooit meer zomaar in mijn broek gedaan.

In 1937 kreeg mijn vader verlof. We vetrokken met een luxueuze boot voor een vakantie naar Nederland. Elk diner was een galagebeurtenis met kastelen en zwanen van ijs waar lampjes in brandden. Er was een tussenstop in Singapore, waar we een bezoek brachten aan Chinatown, een apenheuvel en de Obat Matjam. Deze ‘tijgerbalsemtuin’ was aangelegd door een Chinees die met dit anti-reumamiddel miljonair is geworden. De ingang was een soort tempel waardoor je in een uitgestrekte plantentuin kwam met een grote hoeveelheid exotische planten en bomen. Via Colombo, Aden, de Rode Zee (met vliegende vissen en bruinvissen), het Suez Kanaal en Port Said arriveerde het schip in de haven van Genua. Van daaruit ging de reis verder per stoomtrein. Terwijl wij in Den Haag bij tante Zus verbleven, gingen mijn ouders met de zus van mijn moeder en haar man op vakantie naar Zwitserland.

Na de vakantie kreeg mijn vader een nieuwe opdracht. Hij vertrok naar Nieuw-Guinea voor het opzetten van een nieuw BPM-kamp. Het betrof een zware opdracht in een gebied met louter oerwoud. Het was te gevaarlijk voor kinderen. Wij trokken met onze moeder bij opa Panman in. Het huis staat er nog aan de Waterigeweg 24 in Zeist, in een bosrijke omgeving en met een prachtige tuin. Aan de voorzijde stond de tuin zomers vol met kleurrijke bloemen. De achterzijde was gereserveerd voor vruchtbomen, aalbessen, kruisbessen, frambozen en aardbeien. Er groeiden zelfs perziken bij de zuidelijke muur. We mochten er altijd volop van eten. Misschien dat ik hier onbewust mijn latere passie voor tuinieren heb opgedaan. Zo genoot ik, vele jaren later, met mijn vrouw Mieke in de Europalaan te Middelburg van de tuin met verschillende vruchtbomen en -struiken.

De winter was streng met veel sneeuw en ijs. De ijsbloemen stonden ’s morgens op de ramen. Voor het huis liep een brede sloot waarover materialen werden vervoerd. De sloot liep dood bij de centraal gelegen Dorpsstraat alwaar een hijskraan stond. Met de sneeuw op de achtergrond zorgde dat voor een fraai stilleven-landschap. In het centrum was een winkel met grote potten snoep, drop, zoethout en toverballen. Het was een feest om naar te kijken, al die verschillende kleurrijke lekkernijen. Voor 5 cent mocht je als kind wat lekkers uitzoeken.

Amy had intussen de ziekte van Perthes gekregen, een groeiaandoening waarbij het kraakbeen van het bovenbeen, dat in de kom van de heup draait, langzaam afbrokkelt. Absolute bedrust is geboden. Lopen wordt sterk afgeraden omdat je daardoor blijvend mank kunt worden. Bij Amy heeft men de diagnose rijkelijk laat gesteld. Een been ging tot haar haar middel in het gips. Daar werd een gewicht aan gehangen dat over een katrol liep. Haar herstel duurde bijna een heel jaar.

4

Paradijsvogels van Babo

‘Wij verkeren zo graag in de vrije natuur,
omdat deze geen mening over ons heeft.’
Friedrich Nietschze¹¹

In 1938 reisden we per stoomschip van Amsterdam naar Batavia. Vandaar stapten we in de trein richting Soerabaja voor een tussenstop bij oom Herman, de jongere broer van mijn moeder. Uitgerust voeren we de volgende dag naar Nieuw-Guinea. Op de kaart lijkt dit eiland op een vogel. Aan de noordwestzijde ligt de Vogelkop met de grote BPM-terreinen Sorong en Klamono, waar mijn vader na de oorlog heeft gewerkt. Wij verbleven in Babo, gelegen aan de Bintoenibaai, vrijwel volledig omringd door water. De nederzetting is in de Tweede Wereldoorlog totaal verwoest door Amerikaanse bommenwerpers, met uitzondering van het dorp waar ons huis stond.

Het leven in Babo was een zware beproeving. Vrijwel alle levensmiddelen moesten worden aangevoerd. In de baai was een kleine haven met aanlegsteiger voor kleine pakketboten. Maandelijks kwam de boot uit Java met levensmiddelen, post, een paar koeien en varkens en blikken groenten. De dieren werden direct geslacht zodat er weer even vers vlees gegeten kon worden. In Babo was er niet zoveel verkrijgbaar, al bood de natuur wel veel lekkernijen. Ik herinner me nog de grote watermeloenen, kankung (een soort spinazie dat overal in de sloten groeide), oebies (zoete aardappelen), mais en sago.

Tussen de middag, als het te heet was om te werken, kwam mijn vader thuis warm eten en een middagdutje doen. Hij waakte erover dat we voldoende vitaminen binnenkregen. Daarom moesten we dagelijks een grote kom katjang idjoe (groene erwtensoep) drinken met marmite erin. Dit bracht altijd een groot geweeklaag teweeg want mijn twee zussen waren lastige eters. Ze lustten niets en hadden nooit honger waardoor ze er broodmager uitzagen. Mijn vader kon daar erg boos om worden. Ik was niet erg dol op snijboontjes. Ze kwamen uit blik en waren zo scherp als scheermesjes. Ik kreeg ze nauwelijks ongeschonden door mijn keel.

De vasthoudendheid en vindingrijkheid van mijn ouders heeft ons later door de oorlog gesleept. Mijn vader was erg creatief. Zo kocht hij voor weinig geld een koeienstaart die niemand wilde hebben. Hij liet de kok er soep van trekken en gooide daar alles in wat maar op groenten leek. Van een varkenskop maakte mijn moeder eens hoofdkaas. Ze bakte ook altijd lekkere cakes. Als de boot net was geweest aten we op zaterdagavond biefstuk met brood. Tot onze grote vreugde mochten Diny, Amy en ik dan stukjes brood door de jus ‘soppen’. Als het vlees op was zorgde vader voor kakaps (vissen) uit de rivier waar hij saté van liet maken.

Vader had het huis zelf ingericht met in de voorkamer een bankstel en grote vleugel. Hij was een muzikaal begaafd mens en gaf pianoles aan Diny. Ondanks de oorlogsjaren heeft zij uiteindelijk toch haar diploma gehaald. Terwijl mijn moeder ’s middags lag te rusten vochten mijn twee zussen vaak als leeuwinnen waarbij ze veel lawaai maakten. Soms werd het ma teveel. Dan snelde ze opeens razend uit haar kamer om Diny en Amy van elkaar te scheiden. Inventief als ze waren communiceerden mijn zussen dan met briefjes die ze onder de deur schoven.

In die tijd was er nog geen school in Babo. Een kamer van ons huis diende als klaslokaal met twee echte schoolbanken. Alhoewel ik nog te jong was voor onderwijs kwam ik er graag. Aan de wand hing een grote landkaart van Nederland waar ik urenlang naar kon kijken. Ook was er een fraaie afbeelding van Karel de Grote die gekroond werd en een polderlandschap met koeien. Mijn moeder gaf zelf onderricht aan Diny en Amy. Elk jaar ontvingen we vanaf Java een lesprogramma, ‘School in Huis’. Een compleet pakket met boeken, schriften, schrijfmateriaal, uitleg en proefwerken. Per kwartaal stuurden mijn ouders het gemaakte huiswerk op en kregen mijn zussen vervolgens een rapport. In de avonduren bereidden mijn ouders de lessen voor.

De huizen in Babo stonden niet op palen; ze waren gelijkvloers. De indeling was wel vergelijkbaar met onze eerdere onderkomens. De binnenmuren waren voor driekwart van steen. Bovenaan zat er gaas voor de luchtcirculatie. Ook de ramen waren van gaas, er was nergens glas. Geen airconditioning, zelfs geen plafondventilators. We beschikten niet over een koelkast, alhoewel er wel elektriciteit was dankzij een kleine centrale. Er waren geen wastafels in de slaapkamers. Om je te wassen moest je altijd naar de badkamer die te bereiken was via de eetkamer. De badkamer bestond uit een grote cementen mandibak die gevuld werd met water. Het water was afkomstig uit grote regenreservoirs, want het kon er soms lange tijd aaneengesloten droog zijn. Om hygiënische redenen wilde vader niet dat wij alleen in de mandibak bleven. De kans was dan te groot dat we erin plasten. Als vader niet in buurt was konden Amy en Diny de verleiding niet weerstaan. Ze stapten dan toch in de bak terwijl ik geamuseerd toekeek. Een keer betrapte vader ons en gaf ons alle drie stevige billenkoek. Sindsdien bleef ik meestal op veilige afstand.

Babo was een aantrekkelijke speelomgeving voor ondernemende jongetjes zoals ik. Terwijl mijn zussen druk waren met privéles had ik alle gelegenheid om onopgemerkt op onderzoek uit te gaan. Vuurvliegjes vlogen in groten getale rond. Ik ving er vele en borg ze zorgvuldig op in een luciferdoosje, om de diertjes ’s avonds weer los te laten. Opgelucht zorgden de diertjes dan voor een glinsterende sterrenhemel. Voor ons huis bevond zich een bos vol kasuarisboompjes van twee tot drie meter hoog, met hele fijne, zachte groene naaldjes. Ze stonden op hagelwitte zandgrond. Tussen de bomen lagen kleine plassen. Een uitgelezen terrein om indiaantje en verstoppertje te spelen. We maakten er wigwams door een paar van de kleinere boompjes naar elkaar toe te buigen en de openingen op te vullen.

Met Kerstmis haalde mijn vader een kasuarisboom uit het bos. Meestal keurig op maat reikte die precies tot aan het plafond. De boom rook heerlijk en er hingen allerlei leuke en lekkere dingen in. Mijn vader speelde met vuur; hij plaatste brandende kaarsen in de boom. Hij zat er dan met een emmer water naast voor het geval het mis mocht gaan en er geblust moest worden. Voor zover ik me kan herinneren is dat nooit nodig geweest. Onder de boom prijkte een kerststal.

Het leven in de tropen heeft mij onbewust al vroeg in aanraking gebracht met het vak waar ik later voor heb gekozen, mijn ‘roeping’ als bioloog. In een interview met journalist Kees van der Maas in 1991 sprak ik: ‘Als kind was ik altijd al op onderzoek uit om te ontdekken hoe de wereld eruit zag. En mijn wereld was het tropisch oerwoud; slangen, schorpioenen, de beesten en de vogels van de wildernis. Ik wilde precies weten hoe alles werkte.’¹² Zo stak ik eens een lange grasspriet in de neusgaten van een hondje om te verkennen hoe diep die zou gaan. Geschrokken beet het beest in mijn hand. Een nieuw experiment heeft daarna enige tijd op zich laten wachten.

Links van ons huis stond de pasanggrahan (een rij kamers langs een galerij), het verblijf voor gasten of medewerkers die tijdelijk op Babo moesten zijn. Daarnaast begon het grote, dichte oerwoud, waar we als kinderen niet mochten komen. Als jonge ‘ontdekkingsreiziger’ trok ik mij niets aan van dat verbod. Daar woonden Papoea’s in minuscule hutten. Ze verbouwden meloenen en waren meestal aardig voor kinderen. Het was nog een oorspronkelijk tropisch regenwoud. Indrukwekkende bomen, krokodillen en slangen. Vogels en vlinders met prachtige kleuren. Ik keek er mijn ogen uit. Paradijsvogels als uitnodigend visitekaartje.

Mijn ouders hadden een opgezette paradijsvogel met zo’n karakteristieke lange staart en alle kleuren van de regenboog. De mannetjes van veel soorten hebben een opvallend verenkleed waarmee ze indruk proberen te maken op hun veel onopvallender vrouwelijke soortgenoten. Hun kleurrijke verschijning heeft ze tot zeldzame dieren gemaakt. Ze komen voor op Nieuw-Guinea, de omringende eilanden, het noordoosten van Australië en de Molukken. Er vlogen ook kroonduiven rond, zo groot als een kalkoen, donkergrijs met op het hoofd hele fijne veertjes. Omdat het vlees vaak snel op was liet mijn vader wel eens een kroonduif vangen. Het vredelievend gevogelte was ongelooflijk taai. Deze duif behoort inmiddels tot de bedreigde diersoorten.

Diny en ik hielpen mijn vader graag met het vangen, verdoven en opspelden van de kleurrijke vlinders. Hij verzamelde ze in een zelfgemaakte kist onder een glazen plaat. Mijn moeder had de bodem bekleed met een lapje fluweel. We konden uren in de weer zijn met een vlindernet. Gevangen vlinders werden in een flesje met een met chloroform doordrenkt watje gestopt. Zo stierven ze dan een pijnloze dood. Op een keer had Diny of te weinig chloroform in het jampotje gedaan of de vlinder er te vroeg uitgehaald. Ze had hem net opgeprikt toen hij met zijn vleugels begon te slaan. Geschrokken haalde ze de speld uit het diertje dat opgelucht wegvloog.

We moesten oppassen voor krokodillen. Er zaten grote exemplaren tussen die wel raad wisten met kleine kinderen. De Papoeavrouwen lieten hun kinderen wennen aan het water door hen zo nu en dan buiten de kano te hangen. Dat liep niet altijd goed af. Dan werd er jacht gemaakt op de ‘boosdoener’ die zich tegoed had gedaan aan een kind. Als kleine jongen was ik me nog niet zo bewust van de gevaren. Ik stond dan ook nieuwsgierig toe te kijken wanneer er weer een krokodil van soms wel drie meter aan land werd gesleept.

Op een keer stond er een werker tot aan zijn borst in het water. Hij werd verrast door een forse krokodil die zijn hoofd tussen de vlijmscherpe tanden nam en hem onder water trok. De werker stak zijn vingers in de ogen van het beest dat ogenblikkelijk zijn bek opensperde. Vervolgens wisten zijn kameraden de werker in veiligheid te brengen. Hoewel hij flink bloedde en er grote littekens aan overhield heeft hij het overleefd. Dit voorval maakte een onvergetelijke indruk op mij. Het was een effectieve waarschuwing om niet te dicht bij het water te komen, want die dieren zijn razendsnel.

5

Pater Tettero en Jacob

‘De grootste rijkdom heeft hij,
die arm is aan begeerte.’
Seneca¹³

Op Babo was een missiepost gestationeerd met twee franciscaanse monniken, pater Tettero en pater van Leeuwen. De eerste was dol op kinderen. Hij nam ons regelmatig mee voor een motorbootvaart door het mangrovewoud. Een spannend avontuur: het woud was vochtig en vol geheimzinnige geluiden. Tussen de wortels zag je zandstranden, waar de krokodillen vanaf schuifelden als ze ons hoorden aankomen. Vol spanning zochten we naar boomstammen die tegen de stroom op dreven. Dat bleken krokodillen te zijn.

De paters offerden zich helemaal op voor hun medemensen. Mijn vader had van allerlei restmaterialen een kerk voor hen gebouwd. Ze wilden geen huis aannemen en leefden net als de inheemse bewoners in een eenvoudige hut. Arm aan begeerte aten ze hetzelfde voedsel. Hun enige wens was het kunnen beschikken over een school. De weldoeners probeerden de mensen vooruit te helpen op het gebied van hygiëne, kinderverzorging en leren lezen en schrijven. Het winnen van zieltjes was voor hen bijzaak. Als ze voor een paar maanden het woud in trokken kwamen ze meestal uitgeput en soms ziek terug. Ze mochten dan bij ons in huis aansterken. Ik weet nog goed dat Pater Tettero tegen mij zei dat de gevaarlijkste dieren van het oerwoud niet de apen of slangen zijn, maar de kleine insecten waaronder muskieten.

In de oorlog zijn de twee monniken door de Jappen afgevoerd naar een kamp in Halmaheira dat ze wonderwel overleefd hebben. Na de oorlog mochten ze van de Amerikanen niet terug naar Babo; ze moesten eerst naar Nederland om aan te sterken. Pater Tettero nam stiekem een prauw en is onverschrokken naar Babo overgestoken. Hij werd er met open armen ontvangen. Toen wij op Babo woonden zijn de Wisselmeren ontdekt, waar een toen nog onbekende dwergstam woonde de Kepauko’s. Na de oorlog heeft de pater bij hen gewoond en gewerkt.

Er waren twee watervliegtuigjes in Babo, waar elk vier passagiers in konden. Verder een wat grotere Sikorsky die zowel op het water als het land kon landen. Het vliegveld bestond uit een lang veld vol grote hobbels, dat de weg kruiste. Verboden terrein. Desondanks speelden wij vaak op de landingsbaan. Er werd toch weinig gebruik van gemaakt. Op een keer waren we helemaal verdiept in ons spel, toen we opeens werden opgeschrikt door een hoop lawaai. Een vliegtuig landde.

Het vliegtuig stond al bijna aan de grond, gelukkig nog een eindje van ons vandaan. De piloot had ons te laat gezien en schrok zich wezenloos. Hij had geen claxon tot zijn beschikking. We renden de longen uit ons lijf. De piloot en mijn vader waren ontzettend boos. Het hoeft geen betoog dat we flink op ons donder hebben gehad. Vanaf die tijd trof men strenge voorzorgsmaatregelen om ervoor te zorgen dat dit niet nog een keer zou gebeuren.

Ergens in het oerwoud bevond zich een klein Papoeadorp. Als je ’s avonds op de vensterbank ging staan zag je heel in de verte een vuurgloed en hoorde je tromgeroffel. De Papoea’s dansten op het felle ritme. Door de grote afstand konden we dit schouwspel helaas niet waarnemen. Wij vonden het spannend en waren tegelijkertijd ook bang voor dat dreigende geluid. Mijn vader vertelde dat de Papoea’s snel leerden en een groot technisch inzicht hadden. Ze werden getraind om bulldozers en andere machines te bedienen en konden er beter mee overweg dan de gemiddelde Javaan.

Deze Papoeastam leefde nog in het Stenen Tijdperk. Net als de Kepauko’s aan de Wisselmeren waren ze vreedzaam naar de Nederlanders met hun kinderen. Onderling waren ze minder zachtzinnig; ze ontpopten zich regelmatig tot gevaarlijke vechtjassen. Op een keer vielen er zware gewonden die verzorgd moesten worden in de ziekenhuispost van Babo. De Sikorsky, waar ze inmiddels mee vertrouwd waren, vloog hen er heen. Ze keken vreemd op toen ze in Babo in de bak van een landrover werden gezet. Toen ze ook nog Diny en Amy op een fiets zagen, vielen ze bijna overboord. Dat vonden ze wel heel bizar. Daar bleef het niet bij.

In het ziekenhuis deinsden ze terug toen de kraan openging en daar plotseling water uitkwam. Bij het aangaan van het licht raakten ze volledig in paniek. Het waren kleine mannen, ik schat hoogstens een meter vijftig, die niets aan hadden behalve de peniskoker die fier omhoog stak. Ik keek daar vol verwondering naar. De gewonde Papoea’s werden eerst grondig gewassen door de zusters. Hun lichamen waren volledig bedekt met modder. Enige tijd later kregen ze echter hoge koorts. Een aantal van hen stierf. Wat bleek, de modder beschermde hen tegen gevaarlijke steken van muskieten en andere kleine plaaggeesten.

Van een van de Papoea’s kocht mijn vader een prachtige grote boog met pijlen. Ik vond het verbazingwekkend dat die kleine Papoea’s zo’n wapen konden spannen en er meters ver mee schieten. Ze gaven een indrukwekkende demonstratie. Tot groot verdriet van Diny en opluchting van mijn vader kon zij de boog niet ver genoeg spannen. Alhoewel zij nog lang heeft geoefend om haar spierballen te versterken is het haar nooit gelukt. Mijn vader daarentegen schoot de pijlen zo hoog de lucht in dat je deze haast niet meer zag.

In de tuin om ons huis groeide niet veel omdat de grond meestal erg droog was. Toch hadden mijn ouders kans gezien om een grote bougainville te kweken. Ook de kanna’s (Sceletium tortuosum; een soort vetplant) en de kembangsepatoe (‘schoenlappersbloem’ of Hibiscus) deden het goed. Gras was lastiger, het werd meestal erg hard. De planten zijn sterk afhankelijk van de stortbuien in de regentijd. In een mum van tijd stond de tuin dan een halve meter onder water, een waar speelparadijs voor kinderen.

Ik herinner mij dat er plotseling een slang naast ons zwom. We wisten niet hoe snel we ons uit de voeten moesten maken. Een andere keer hebben mijn zussen een ronddrijvend nest pasgeboren muizen gered. Na een regenbui stroomde het water snel weg, de gortdroge grond in. Door het zinken dak van ons huis zorgde een regenbui voor een angstaanjagend geroffel. Eenmaal sloeg de bliksem in het dak. Het liep met een sisser af. Nog enger was een aardbeving, waardoor de grond flink begon te trillen. Het huis overleefde ook deze ‘aanslag’ met wat scheuren als getuigen.

Achter in de tuin had mijn vader een kippenhok getimmerd waarin kuikens rondliepen. Vaders trots was een stevige haan met een goed ontwikkelde staart. Diny had haar ogen laten vallen op die staart. Ze wilde immers een indianentooi en wist Johannes, een Papoeawees die voor ons als tuinjongen werkte, zover te krijgen dat hij de staartveren van de haan plukte. Mijn vader zat net uit te rusten met een kop thee in de hand, toen de toegetakelde haan voorbij kwam snellen. Hij versteende en hoefde niet lang na te denken over de namen van de daders. Johannes en Diny passeerden op het ‘juiste’ moment; rechtvaardig gingen ze beiden over de knie en hebben een paar dagen wat lastiger kunnen lopen. De haan was gelukkig van een sterk gestel. Al snel kreeg hij zijn veren weer terug, al was de staart niet meer zo mooi als voorheen. Mijn vader is er veel mee geplaagd in het dorp. Hij bezat echter een gezonde dosis humor en een goed ontwikkeld relativeringsvermogen. Stiekem genoot hij wel van de streken van zijn ondeugende kinderen.

Mijn vader was dol op golfen. Hij had een golfbaan uitgezet midden in het oerwoud. Om er te komen moest je door een mangrovebos via een smalle wiebelige plank over het water. Na enig balanceren bereikte je dan de hoger gelegen droge grond van de golfbaan. Elk weekend was het er druk; vooral de bar had een aanzuigende werking. Door de week gingen wij er vaak picknicken en spelletjes doen, zoals boompje verwisselen met mijn moeder. Op Koninginnedag was er altijd een geweldig feest, overdag voor de kinderen en ’s avonds voor de volwassenen. We speelden op het heetst van de dag buiten zonder er last van te hebben.

In het algemeen was mijn vader niet gek op beesten. We hadden een kat gevonden, waar we helemaal weg van waren. Vader haatte katten. In Louise en Balikpapan had hij altijd lege bierflesjes klaar staan om ’s nachts naar verliefde katten te gooien. We begrepen goed dat we dit dier beter bij hem vandaan konden houden en hadden hem daarom boven op het vliegengaasplafond van de goedang (opslagplaats) verstopt.

Op een morgen hoorden we vader als een dolleman met een stok tegen het gaas slaan. De arme kat vloog in paniek omhoog. Diny rende naar de galerij, klom naar boven en pakte het hevig krabbende dier beet om ermee weg te rennen. Als lezer dient u te weten dat mijn vaders schoenen daar altijd gepoetst en wel klaar stonden. Zo ook die dag; toen mijn vader ze had aangedaan werden zijn voeten helemaal nat. De kat had uitgerekend in de schoenen geplast, hetgeen exit dierenopvang betekende. Verdrietig hebben we een ander onderkomen voor hem gezocht.

Er was een uitzondering die de regel bevestigde. Op een dag hoorde ik een hard geschreeuw in huis. Nieuwsgierig snelde ik het huis in en zag een grote witte kaketoe met een gele kuif ondersteboven aan een waslijn hangen. Hij was tam en ging op de hand van Diny zitten. De pakketboot was net geweest. Vermoedelijk was hij vandaar ontsnapt. Omdat mijn ouders bang waren dat hij er weer vandoor zou gaan, heeft hij de eerste paar dagen aan een touw vastgebonden gezeten. Het dier had bij ons een heerlijk leven, mocht vrij rondvliegen en kreeg zo nu en dan wat lekkers toegediend. We noemden hem Jacob. Zelfs mijn vader viel voor de charmes van de huiskaketoe. Als hij ’s middags thuiskwam, kwam Jacob direct aanvliegen en landde op zijn schouder.

Kaketoes zijn ontzettend slimme dieren. Jacob ontwikkelde al snel een klein vocabulaire. Van onze kokkie had hij ‘lapper klapper’ geleerd, waarbij lapper honger betekent. Hij zat vaak op de schouder van Diny aan haar oor te knabbelen en herhaalde dan met zichtbaar plezier deze kreet. Als beloning mocht hij dan samen met Diny in de keuken een pisang (banaan) pikken. Op een keer was zijn verenkleed erg vies geworden. Omdat we weer een mooie witte kaketoe wilde hebben kreeg Diny van Siti een teiltje met een lauw sopje. Ze gaf een hevig tegenspartelende Jacob een lekker bad.

Ik was erg verbaasd toen mijn zus een piepklein, volkomen kaal beestje uit het water haalde. Diny wikkelde hem in een handdoek en roerde paniekerig in het badwater. Nergens kon ze zijn veren vinden. Na een uurtje verscheen Jacob echter weer met een sneeuwwit verenkleed. Mijn zus en ik vonden het een absoluut wonder en waren ontzettend dankbaar. Later kregen we door dat die veren gewoon tegen het lijf geplakt hadden gezeten.

In huis woonden ook een aantal gekko’s en tjitjaks. Laatstgenoemde wonderlijke dieren vielen soms vanaf het plafond in een bord eten. Minder regelmatige bezoekers waren de Indische kangoeroes. Kleiner dan hun Australische soortgenoten en bij vlagen erg vals. Wij bleven als kinderen op gepaste afstand wanneer deze dieren uit het oerwoud naar ons huis kwamen en na een kort verblijf weer vertrokken.

6

Karbouw in de Preanger

Een karbouw ploegde een sawa om,
aangespoord door een man met een rieten hoed.
Het leek alsof de tijd er stilstond.

Een vakantie op Java volgde. We scheepten in voor een avontuurlijke boottocht. Na een korte stop in Fak-Fak ging de tocht verder richting de Banda eilanden, op een aantal uren varen van Ambon. De kleurenpracht van het koraal rond die eilanden heeft een diepe indruk op mij gemaakt. Mijn ouders huurden een kleine prauw. De bootjongen had een kistje bij zich met een glazen bodem waarmee je de diverse kleuren en vormen van de wondere onderwaterwereld kon aanschouwen. Amy, Diny en ik waren niet van de boot weg te krijgen. Het was net of je in een sprookjeswereld verzeild was geraakt. Een aantal jaren geleden ben ik met Mieke in Australië geweest. Het contrast kan niet schrijnender. Veel koraalriffen zijn vernietigd, een enorme kaalslag onder water. De mens beseft helaas niet hoe slordig hij met dit waardevolle natuurlijke kapitaal omspringt.

Van Banda herinner ik me de overblijfselen van een fort waar mensen in een ver verleden gefolterd werden, net zolang totdat ze een bekentenis aflegden. Buiten het fort stond een enorme stokoude waringin. Zelfs met twintig man in een kring erom heen konden we deze boom niet omspannen. Indrukwekkend was een platte steen, die in het midden helemaal was uitgehold door waterdruppels die er een voor een op uiteenspatten. Na het bezoek aan de Banda eilanden raakten we verzeild in een hevige storm. Het was alle hens aan dek; er was een tyfoon in aantocht. Gelukkig trok deze niet te dicht langs onze boot voorbij. Het was een machtig gezicht, je zag het water helemaal omhoog getrokken worden. Via Makassar, de hoofdstad van Celebes, staken we over naar Soerabaja, een havenplaats op Oost-Java. Daar stond oom Herman ons al op te wachten. De eerste dagen logeerden we bij hem.

Goed uitgerust reisden we door naar Tretes, een vakantieoord in de bergen van Midden-Java. Diny en Amy vermaakten zich met paardrijden. De kleine paarden klauterden de heuvels met gladde kasseien op. De begeleidende paardenjongens konden niet voorkomen dat de dieren regelmatig uitgleden. Ik probeerde deze gevaarlijke bezigheid te vermijden. De auto die dagelijks voor het hotel werd gereden had een grotere aantrekkingskracht op mij. Ik was al snel bevriend met de chauffeur die me met veel plezier mee naar boven nam. Het klimaat op de bergtoppen was aangenaam koel.

Na het verlof op Java leefden we weer in Babo totdat het contract van mijn vader was afgelopen. Onze volgende bestemming was Pladjoe op Sumatra. De verhuizing verliep over land en water, wederom via Java. Ik was toen zes jaar oud. Mijn moeder was in verwachting en al uitgerekend toen we met een amfibievliegtuig van Babo naar Soerabaja vertrokken. De piloot zat enorm in zijn rats. Het vliegtuig was eigenlijk te klein voor het aantal passagiers al was het totale gewicht niet onoverkomelijk groot. Met mij op het klapstoeltje moest het kunnen en dus stegen we op. Ik zag de golven langs het raampje scheren toen we opeens de lucht in gingen.

We vlogen eerst naar Fak-Fak. Het was turbulent weer. Tijdens de landing sloegen er hoge golven tegen het vliegtuig. De piloot keek regelmatig angstig achterom naar mijn moeder. Gelukkig verliep deze etappe zonder kleerscheuren. In Fak-Fak mochten we er even uit voordat we de reis vervolgden richting de Banda-eilanden. De volgende ochtend vlogen we door naar Makassar. Opnieuw een overnachting alvorens te vertrekken naar Soerabaja waar oom Herman ons verwelkomde.

Op Java had mijn vader weer een Studebaker gehuurd. Na een kort verlof in Soerabaja bracht onze chauffeur Sudjak ons, via Kediri en Djokjakarta, naar Pladjoe. In Djokjakarta zagen we majestueuze paleizen en mensen die in sarungs (Indische omslagdoek die zowel door vrouwen als mannen wordt gedragen) en kabaja’s (witte linnen herenjasjes) liepen. Een erg drukke stad met betjahs en sado’s. Een betjah is een driewieler, waarbij de bestuurder op het fietszadel zit en voor zich een dubbele overkapte zitplaats heeft voor twee passagiers. Tegenwoordig zijn ze veelal gemotoriseerd, maar vroeger was het volledig trappen geblazen. Een sado is een open koets met een paard ervoor.

Ik herinner me vaag dat we een wajangspel hebben gezien en een Indisch toneeldansspel met een groot gamelanorkest. Op Java hoorde je ’s avonds altijd een geheimzinnig geluid van de tong-tong, een holle boomstam waarmee belangrijke berichten werden verspreid met een onwaarschijnlijk hoge snelheid. Natuurlijk zijn we ook bij de Borobodur geweest, die toen nog niet was gerestaureerd.

Een tocht door de Preanger volgde. Terrassen vol rijstvelden, die tegen de bergen opklimmen en steeds hoger worden, mistig en geheimzinnig. Afgewisseld met koffie- en theeplantages. In de sawa’s (rijstvelden) bukkende mensen met strohoeden op die in een rustig tempo de jonge rijstplantjes aan het inbedden waren. Ik zag een karbouw (buffel) een sawa omploegen, aangespoord door een man met een rieten hoed. Het leek alsof de tijd er stilstond. Ook vandaag de dag gaat het nog precies zo. Plotseling stak een karbouw de weg over en botste tegen onze auto aan. De buffel mankeerde ogenschijnlijk niets; in de auto zat een flinke deuk. Tegen de avond lagen de karbouwen te rusten in het water langs de weg. Ze werden gewassen door de hoeders met op de achtergrond een bloedrode, ondergaande zon.

We vervolgden onze weg door de kampongs waar het leven zich vooral buiten afspeelt. Schoenmakers in kleermakerszit poetsten schoenen. Kappers knipten en scheerden hun klanten, die gehuld in een wit laken op een kruk onder de schaduw brengende treurvijgen zaten. Onderwijl wisselden ze de nieuwste plaatselijke roddels uit. Er omheen zaten wachtende klanten in hurkzit mee te luisteren en sirih te pruimen. Zo nu en dan spuugden ze het pruimtabak ver voor zich uit. Als ze vaak pruimden kregen ze er glanzende zwarte tanden van. Overal stonden kleine straatkarretjes waar je tjendol kon kopen, mierzoete gifgroene of roze siroop met kleine sagomeelballetjes erin. Of teng-teng, al even mierzoet gemaakt van daging kerda (paardenvlees), gemarineerd in een mengsel van gula djawa (Javaanse suiker) en katjang (pinda’s).

In mijn prille jeugd heb ik een voorliefde voor fruit opgedaan. De heerlijke papaja’s (vrucht van een meloenboom), die mijn ouders altijd aan het ontbijt aten met een scheut whisky erin. Ramboetans (zure, harige lychees), van buiten met zachte stekels en binnenin een glazige witte vrucht met een grote pit erin. Mangistans (vrucht van de Mangistanboom), van binnen met witte schijfjes met hele zachte pitten en van buiten met een paarsige schil. Twee soorten djamboes: de djamboe ajer, een rode, waterige peertjesvormige vrucht en de djamboe monjet, die vol pitten zit en melig is. De lichtgroene blimbings, een waterige stervrucht die in Nederland voor garnering wordt gebruik. Niet te vergeten die zalige manga’s (mango’s), erg lekker waarbij de draden tussen je tanden bleven steken. De djeroeks (sinaasappels) hebben er een groene schil maar smaken heerlijk zoet. De djeroek Bali ziet eruit als een grote geelgroene grapefruit, maar is van binnen rood en veel zoeter. Verder doekoes die eruit zien als kiwi’s maar een gladder vel hebben. De pitten moet je vermijden; die zijn erg bitter.

Indonesië is van nature een ontzettend vruchtbaar land. In de bergen is het koeler waardoor er ook Nederlandse groenten verbouwd kunnen worden. Er zijn ook veel koffie- en theeplantages. In beginsel is er voor iedereen voldoende vers voedsel beschikbaar. Op de pasars (markten) is vrijwel alles verkrijgbaar. Ze vervullen een belangrijke sociale rol in het dagelijkse leven. Op de pasar ikan tref je allerlei soorten verse vis aan. De pasar daging is de vleeswarenafdeling.

Voor zowel vis als vlees kun je het beste vroeg in de ochtend inkopen doen. Het wemelt er immers van de vliegen. Op het einde van een warme dag is het niet zeker of de waren nog vrij zijn van vliegeneitjes. Een belangrijke bezigheid is het tawarren (een traditie van loven en bieden). Het klinkt alsof men de grootste ruzie heeft. Is de prijs eenmaal beklonken, dan scheiden schijnbare kemphanen als de grootste vrienden.

In gedachten beleef ik nog vaak de heerlijke geuren, de geluiden van het marktleven en de breekbare stilte van het oerwoud. Bij een plotselinge stortbui zou zelfs de meest geavanceerde pajong (paraplu) het maar heel kort volhouden. De Indonesiërs namen een groot pisangblad en bleven daar prima droog onder. De straat zag dan helemaal groen van wuivende bananenpalmbladeren.

Mijn hoogzwangere moeder hield het goed vol. Vanaf het eindstation Selebintana zouden we voor een kort verlof naar Nederland reizen. Toen mijn ouders hoorden dat daar oorlog was uitgebroken, waren ze aangeslagen en besloten op Java te blijven. Op zichzelf was dat geen grote straf. Selebintana lag midden in de Preanger. We hebben toen onder andere een tocht gemaakt naar de vulkaan Tangbukan Perahu. Er waren hete bronnen, waar continu grote geisers uit omhoog sprongen. Iemand legde een mandje eieren in het kokend hete water. Na 5 minuten waren deze keurig gekookt. De krater van de vulkaan was heel diep. Je mocht niet naar beneden vanwege de giftige zwaveldampen. Kort voor onze komst waren er twee studenten verongelukt. Ondanks de indringende waarschuwing waren deze jonge waaghalzen toch naar beneden gegaan.

In deze periode kreeg ik de bof al kan ik me daar niet veel van herinneren. Volgens mijn ouders was ik snel genezen, maar had ik wel Diny en Amy aangestoken. Tegelijkertijd beviel mijn moeder in het ziekenhuis van Soekaboemi, onderaan de berg. Mijn zussen waren net op tijd beter om samen met mij onze pasgeboren broer Jan te gaan bewonderen. De zuster liet ons drie wiegjes zien. In een ervan lag een mooi gevormde baby; in de andere twee lagen gerimpelde, iele exemplaren die op verschrompelde appels leken. Wij moesten onze broer aanwijzen en waren als de dood dat Jan een van die magere wezentjes zou zijn. Het bleek gelukkig gunstig uit te pakken.

Natuurlijk moesten we ook naar een school in Soekaboemi die gerund werd door de zusters Ursulinen. Amy en Diny hadden het er prima naar hun zin. Alhoewel de leerplicht ook voor mij was bedoeld kwam ik hevig in verzet. In Nieuw-Guinea was ik helemaal gewend geraakt aan het vrijbuitersleven. Mijn moeder had het in Babo immers druk gehad met lesgeven aan mijn zussen. Ik had daardoor alle gelegenheid om er alleen op uit te trekken. Diny herinnert zich dat nog haarscherp: ‘Henk was niet van plan om zijn vrijheid zonder slag of stoot op te geven. Tot groot vermaak van alle hotelgasten maakte Sudjak elke ochtend jacht op Henk. Brullend en vechtend werd hij dan in de auto gehesen die ons naar school bracht.’¹⁴

Het verlof van mijn vader liep ten einde. We verhuisden naar Pladjoe op Sumatra waar mijn ouders een huis hadden ingericht. Bizar, terwijl in Nederland de oorlog hevig woedde, merkten we daar in Indië weinig van. Achteraf bezien was dat erg naïef. De Jappen hielden toen al niet zachtzinnig huis in China. Strategen konden voorzien dat de Japanse interesse vooral uitging naar de olievoorraden in Indië. De Nederlandse oorlogsvloot in Indië was erg verouderd. Er was al geruime tijd op allerlei mogelijke manieren geld opgehaald voor de aankoop van Spitfires die Nederland moesten bevrijden. Wij waren met onze dagelijkse gedachten niet met die oorlog bezig. Amy en Diny werden tijdelijk bij de nonnen ondergebracht zodat mijn moeder zich volledig kon richten op het opvoeden van Jan en mij.

We hebben nog een paar maanden in het huis in Pladjoe gewoond. Het was een warm ingericht huis, met vaders vleugel en het djokja’s zilveren theeservies dat moeder in de loop der jaren had verzameld. Op een gegeven moment legden men overal schuilkelders aan in de heuveltjes rondom de huizen. Ze werden aan het zicht onttrokken door graszoden. Het besef begon langzaam door te dringen dat de ‘grote mensenruzie’ niet aan Indië voorbij zou gaan. De Jappen rukten in rap tempo op richting Singapore, dichtbij onze begerenswaardige olievoorraden.

7

Grote mensenruzie (1942-1945)

Mangan ra mangan, nek podo kumpul.
Eten of geen eten, als we maar bij elkaar kunnen zijn.
(Javaans gezegde¹⁵)

Op 7 december 1941 vernietigden Jappen de Amerikaanse oorlogsvloot in Pearl Harbour. Vervolgens verklaarde Japan op 11 januari 1942 Nederlands-Indië de oorlog. Paradoxaal was dat voor ons een opluchting omdat de Amerikanen nu ook in de strijd werden betrokken. Wij meenden snel op hun hulp te kunnen rekenen. We wisten toen niet dat die voor ons bijna te laat zou komen. Singapore viel, na door de Engelsen te zijn vernietigd. Ondanks indringende waarschuwingen van de naderende Japanners maakten de Nederlanders de olie-installaties van Tarakan en Balikpapan onklaar en staken deze in brand. Toen de Jappen het gebied binnenkwamen ontdekten ze de sabotage. Ze werden zo woest dat ze de Nederlanders bijeen dreven, de zee injoegen en met machinegeweren neergeschoten. Verschillende Nederlandse militairen en burgers kwamen om, waaronder een priester en een dokter¹⁶.

Vanaf de val van Singapore zaten we vrijwel continu in de schuilkelder nabij ons huis in Pladjoe. Op Amy’s verjaardag ging midden in de nacht het alarm weer af. Mijn vader moest zich onmiddellijk melden en ons achterlaten. Als kind vond ik het gebeuren aanvankelijk erg spannend; ik was me nog niet volledig bewust van de ernst van de situatie. Ik voelde wel aan dat er iets aan de hand was. Op een dag vroeg ik aan mijn moeder of er ook een bom op onze schuilkelder zou kunnen vallen. Door haar bevestigende antwoord raakte ik helemaal van slag. Sindsdien schrok ik bij elke loeiende sirene. Uit alle informatie die we van het commando in Pladjoe kregen begrepen we dat er een aanval van parachutisten werd verwacht. De situatie werd zo gevaarlijk geacht dat mijn ouders overwogen van Sumatra naar Java te vluchten.

Mijn vader hoorde tot de stadswacht. Weldra moest hij zijn militaire kleding aantrekken en zijn geweer in orde maken. Diny bleef bij hem tot hij wegging; op een draf moest zij zich naar de schuilkelder begeven. Toen ze daar arriveerde zat Amy te blèren om haar verjaardagstaart. Moeder gaf haar oudste dochter opdracht die op te halen. Bang ging mijn zus op pad. Overal schenen zoeklichten met felle lichtbundels; sirenes loeiden. Razendsnel kwam ze met de taart terug naar de schuilkelder. Mijn dappere zus moest goed uitkijken in de donkerte. De ingang van de kelder was laag; ze knalde met haar hoofd tegen een balk aan. Op een gegeven moment werd het zelfs te gevaarlijk in de schuilkelders. De definitieve aanval met Japanse parachutisten zou spoedig aanvangen.

15 Februari 1942 was het zover. Vrouwen, kinderen en personeel moesten zich snel uit de voeten maken. Zonder persoonlijke eigendommen; alleen hoognodige kleren mochten mee. De mannen bleven achter. Toen we bij de trein aankwamen begonnen de sirenes weer te loeien: we hoorden vliegtuigen aankomen. We sprongen de trein in, die meteen begon te rijden. Gelukkig reed hij direct door een soort geul het oerwoud in. De vliegtuigen maakten scheervluchten. De Jappen konden de rookpluimen van de stoomtrein op een mijl afstand boven het woud zien opstijgen. Toch konden ze ons niet raken. Het woud was zo dicht dat de militairen vanaf de grond de mensen en de trein niet konden zien. Door het afweergeschut gaven de Japanners het uiteindelijk op.

Na een lange reis arriveerden we in Teloekbetoeng, gelegen op de zuidpunt van Sumatra, waarvandaan we met een veerboot de oversteek maakten naar Java. We voeren voorbij de Krakatau, die heel wat van zijn omvang was verloren tijdens die beruchte uitbarsting in 1883¹⁷, toen er tot onze grote ontzetting een aantal vliegtuigen aankwamen. We schrokken enorm; we waren een eenvoudig doelwit op het open water en konden nergens heen. Gelukkig bleken het Nederlandse vliegtuigen te zijn om ons te begeleiden.

Het was vreselijk om mijn vader achter te moeten laten op Sumatra. Hij heeft er na de oorlog nooit veel over verteld. Via mijn moeder hoorden we later dat hij samen met een andere man in een parit (drooggevallen sloot) langs de invalsweg naar Pladjoe lag. Ze wisten dat die route door de Jappen gebruikt zou worden. Opeens kwam er een troep Jappen aan die schichtig rondkeken. De man naast mijn vader wilde meteen gaan schieten, maar mijn vader weerhield hem ervan. Hij begreep heel goed dat zij hoogstens twee soldaten konden neerschieten en vervolgens zelf het loodje zouden leggen. Mijn vader wist ook dat er verderop een Nederlands mitrailleursnest was opgesteld. De Jappen liepen zo een vroege dood op het slagveld tegemoet. Natuurlijk was het onmogelijk het sterke Japanse leger tegen te houden. In die wetenschap sloegen mensen ook op andere plaatsen zoals Palembang op de vlucht.

Mijn vader is met zijn kameraad dwars door de jungle naar Benkoelen gevlucht. Daar lagen vissersprauwen die de vluchtelingen, tegen forse vergoedingen, naar Java brachten. Later hoorden wij dat zij op deze manier de oversteek hebben gemaakt. Dit verhaal maakt duidelijk zijn dat we op dat moment de beschermende handen van mijn vader misten. Mijn moeder stond er alleen voor. Een moedige vrouw die lange tijd haar mannetje wist te staan. Gedurende deze nare grote mensenruzie hebben ze beiden alles wat in hun vermogen lag gegeven om ons te beschermen. Het is mijn moeder bijna fataal geworden, maar daarover kom ik later nog te spreken.

Op Java aangekomen stond er een trein klaar, die ons naar een hotel in Batavia bracht. De slag om Java barstte nu in alle ernst los. We mochten niet meer naar bed en brachten de nachten in de schuilkelder door. Dit was een half ondergelopen put onder de trap, heel vies en ongezond. Gelukkig regelde mijn moeder via Zwitserse collega’s van vader dat wij in een chalet op de Poentjak, de top van een berg boven Buitenzorg, konden verblijven. Vanaf dat moment waren we samen met de vrouw van Beekes (een vriend van mijn vader), en haar twee kinderen. De chauffeur reed als een gek via haarspeldbochten de berg op. Een hachelijke onderneming; het was aardedonker en er hing een dichte mist.

Ons nieuwe onderkomen had houten luiken voor de ramen en een prachtig uitzicht. Onze kokkie Siti en de djongos waren met ons meegekomen. Die djongos vertrouwden we niet. We waren bang dat hij ons zou verraden. Diny vervulde een echte moedersrol. Elke dag liep ze naar het hotel verderop om melk voor ons te halen. Als ze terug kwam werd ze altijd vergezeld door drie grote keeshonden, Blackie, Brown en White. Op een gegeven moment wisten de honden precies wanneer zij van huis vertrok. Ze stonden haar dan op te wachten, liepen met haar mee naar het hotel, en brachten haar ook weer veilig thuis. Vaak zat ze helemaal onder de bloedzuigers die we een voor een verwijderden.

Tijdens het dagelijkse luchtalarm schuilden we in de onder het huis liggende garage. Muisstil verroerden we geen vin. Japanse vliegtuigen vlogen heel laag over. Ik was doodsbang dat ze een paar bommen op ons huis zouden gooien. Ze hadden het echter vooral op Buitenzorg gemunt. Mijn moeder ging naar een van die Zwitsers van wie de BPM-vrouwen telkens geld kregen. Ze drukte Diny op het hart bij een luchtalarm voor iedereen te zorgen. En dat bleef wederom niet uit. Diny had haar handen vol aan het in veiligheid brengen van Amy en mij. Opeens realiseerde ze zich dat baby Jan was achtergebleven. De vliegtuigen waren er al. Toch ging mijn dappere zus naar boven om Jan uit de wieg te halen. In de haast struikelde ze en duikelde in een halve sprong naar beneden. Gelukkig bleven zij beiden ongedeerd. Wij hebben veel aan de zorgzaamheid van Diny te danken gehad.

Als de situatie het toeliet bracht de chauffeur mij naar een klooster met een leslokaal. Het behoeft geen betoog dat ik als vrijbuiter eerste klas elke gelegenheid benutte om aan die ‘opsluiting’ te ontsnappen. Een vast ritueel ontwikkelde zich. Ik huilde, verstopte me of liep weg. Op een ochtend reden we de heuvel af. Aan de voet van de Poentjakpas werd de brug onklaar gemaakt door de Nederlandse militairen. De chauffeur stopte; ik zag mijn kans schoon en ontsnapte onmiddellijk.

Ik liep over de loszittende balken boven de rivier die in de diepte beneden kolkte. Een magnifiek gezicht, dat stromende water. De chauffeur gaf het wachten open reed terug. Toen ben ik zo’n zes kilometer door het stille woud de heuvel opgelopen naar huis. Thuis wachtte moeder mij boos op. Ondanks haar ongerustheid had ik geen spijt van mijn uitstapje. De brug over de kolkende rivier bleef een grote aantrekkingskracht op mij uitoefenen.

8

Lied van de natuur

‘De stilte der natuur heeft veel geluiden.’
Henriëtte Roland Holst¹⁸

En toen viel Java, na een machteloze slag op de Javazee. De Japanse stoottroepen bevolkten het eiland in rap tempo. Deze vooruitgeschoven militairen moesten het gevaarlijkste werk opknappen en mochten onderweg doen wat ze wilden. Sommige onder hen ontpopten zich tot vreselijke onmensen. Hun reputatie liep ver voor de troepen uit; we waren als de dood voor hen. Op een gegeven moment wisten we dat ze in aantocht waren over de Poentjakpas. Mijn moeder liet ogenblikkelijk alle houten luiken sluiten, zodat het leek alsof het huis leeg stond. Trillend van angst gluurden we door de reetjes. Ons chalet stond precies boven een bocht in de weg.