Na het neoliberalisme

Klimaatverandering, sociale bewegingen en politiek

Hein-Anton van der Heijden

Eburon
Delft 2017

ISBN 978-94-6301-121-1 (paperback)

ISBN 978-94-6301-125-9 (ebook)

Uitgeverij Eburon

Postbus 2867

2601 CW Delft

tel.: 015-2131484 / fax: 015-2146888

info@eburon.nl / www.eburon.nl

Foto omslag: Shutterstock / Damian Pankowiec

Omslagontwerp: Textcetera, Den Haag

Grafisch ontwerp: Textcetera, Den Haag

© 2017. H.-A. van der Heijden. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende.

VOORWOORD

Resultaten van Nederlands sociaalwetenschappelijk onderzoek bereiken niet zo vaak een breed publiek. De institutionele druk om te publiceren in Engelstalige vaktijdschriften en bij Engelstalige academische uitgeverijen is zo groot, dat er meestal maar weinig tijd overblijft voor publicaties in de eigen taal. Ook mijn laatste Nederlandstalige wetenschappelijke boek verscheen al weer lang geleden: in het jaar 2000. Het was een boek over milieubewegingen en hun discoursen in alle delen van de wereld, en het had als titel Tussen aanpassing en verzet.

Mijn interesse in sociale bewegingen en internationale milieupolitiek is sindsdien onverminderd groot gebleven, en mijn Engelstalige publicaties daarover zijn de kern van mijn ‘onderzoeksoutput’ van de afgelopen twee decennia. Maar zoals gezegd, voor een breder publiek in Nederland bleven ook mijn ideeën en bevindingen bijna onzichtbaar, afgezien dan van bijdragen aan de opiniepagina’s van de nationale dagbladen en aan publieke debatten, en verder lezingen, interviews etc. Ik ben dan ook blij dat mijn onderzoeksgroep Challenges to democratic representation mij de gelegenheid heeft gegeven om in mijn laatste UvA-jaar een Nederlandstalig boek te schrijven. In dit boek – over klimaatverandering, sociale bewegingen en politiek – vat ik niet alleen een reeks onderzoeksresultaten samen, maar ik probeer ze ook inzichtelijk te maken voor een groter publiek: milieugroepen, studenten sociale wetenschappen, geïnteresseerde leken. Maar daarnaast blijft het natuurlijk gewoon ook een wetenschappelijk boek.

Klimaatverandering is in mijn ogen het belangrijkste mondiale probleem van de 21e eeuw. Het confronteert ons met de gevolgen van de Westerse manier van leven en in de wereld zijn, die bekendstaat als de ‘moderniteit’, en die zich de afgelopen eeuw ook steeds meer over de rest van de wereld heeft verspreid. Het neoliberale geglobaliseerde kapitalisme; een kleine en onmachtige overheid; en een representatieve democratie waar politiek wordt overgelaten aan beroepspolitici, zijn steeds meer uitgegroeid tot belangrijke dimensies van de huidige fase van die moderniteit. Klimaatverandering, en de mondiale onmacht om hier werkelijk iets aan te doen, laat zien dat de tegenwoordige vorm van de moderniteit eerder de oorzaak is van het probleem dan de oplossing. Milieubewegingen roepen dat al een halve eeuw, maar pas de laatste jaren krijgen hun pleidooien voor duurzame energie, een circulaire economie, en inperking van de macht van grote ondernemingen de erkenning die zij zo lang hebben moeten missen.

Het schrijven van dit boek was zowel een reis langs de wetenschappelijk thema’s waar ik me de afgelopen decennia mee heb beziggehouden, als een confrontatie tussen sociaalwetenschappelijke theorie en de maatschappelijke urgentie van klimaatverandering. Sommige theorieën waar ik al een tijdlang geen aandacht aan had besteed (bijvoorbeeld materialistische staatstheorie, planningtheorie en sociologie van de moderniteit) bleken nog steeds verrassend actueel, en zetten mij op het spoor van wat ik steeds meer ben gaan zien als de missie van het boek: laten zien dat er een alternatief bestaat voor het dominante neoliberale denken en doen.

Progressieve politieke wetenschappers en politieke partijen houden zich op het moment vooral bezig met het bestuderen en bestrijden van het opkomende rechts-populisme. Dat is ontegenzeggelijk belangrijk, maar het betekent wel dat links momenteel niet zelf de ‘termen van het debat’ bepaalt. Er gaat, met andere woorden, zoveel tijd en aandacht naar het rechts-populisme, dat er maar weinig energie overblijft voor het ontwikkelen van een eigen agenda, een ‘tegenhegemoniaal project’ zo men wil. Dit boek beoogt expliciet een aantal ideeën en praktijken te introduceren die onderdeel kunnen uitmaken van een linkse politieke agenda voor de komende tijd, gezien vanuit het perspectief van de strijd tegen klimaatverandering.

Dit boek was er niet geweest zonder de honderden gesprekken en discussies in de afgelopen jaren, zowel mondeling als schriftelijk. Gesprekken met studenten en collega’s in binnen- en buitenland, in werkcolleges en op conferenties, in e-mailcorrespondenties, bij koffie- en kopieerapparaten enz. Ik zal hen daarvoor altijd dankbaar blijven.

Mijn bijzondere dank gaat uit naar Wim Verhoog, die een eerdere versie van het boekmanuscript kritisch én loyaal becommentarieerde. Maar de meeste dank ben ik verschuldigd aan Ineke Overtoom. Zij dwong mij niet alleen om voortdurend in heldere taal te formuleren wat ik ‘nu echt’ bedoelde, maar ze hield me ook bij de les waar het ging om de noodzaak om dit boek te schrijven.

1INLEIDING: KLIMAATVERANDERING, SOCIALE BEWEGINGEN EN POLITIEK

2015 was het warmste jaar in de geschiedenis van de mensheid, en het was ook de climax van de warmste vijfjarenperiode (2011-2015) die de moderne mens ooit heeft gekend. Voor het eerst was de gemiddelde wereldtemperatuur een volle graad hoger dan in het pre-industriële tijdperk (de periode vóór 1750).¹

Ook in Nederland was 2015 een warm jaar. In Maastricht werd in juli een maximumtemperatuur gemeten van 38,2 graden, waarmee het nationale hitterecord, 38,6 graden in 1944, werd benaderd maar net niet overtroffen. Bijna alle maanden van 2015 waren warmer dan gemiddeld, maar de hoge gemiddelde jaartemperatuur kwam toch vooral door het uitblijven van kou, en daardoor hadden veel minder mensen dan in 2011, het vorige warmste jaar, de sensatie dat er met het weer iets bijzonders aan de hand was. 2011, sommige lezers zullen het zich nog herinneren, was het jaar met die extreem hete zomer waardoor bijvoorbeeld veel meer bejaarden stierven dan gewoonlijk, en waarmee we volgens veel klimatologen een voorproefje hadden gekregen van wat ons later in de eeuw te wachten stond.

Klimaatverandering is voor veel mensen in Nederland een verschijnsel waar zij zich weliswaar terdege van bewust zijn, maar dat nog geen grote invloed heeft op hun dagelijks leven. De kranten en weekbladen schrijven erover, er worden tv-documentaires over uitgezonden, maar de directe effecten blijven vooralsnog beperkt. En voor zover die gevolgen zich al manifesteren, ervaren mensen die vaker als aangenaam dan als onaangenaam: lagere stookkosten, zachtere winters, warme zomeravonden in de tuin of op een terras.

2015 was ook het jaar van de grote internationale klimaattop in Parijs. In een niet eerder vertoonde golf van eensgezindheid, optimisme én retorisch wapengekletter, verklaarden de leiders van 196 landen dat zij vanaf nu klimaatverandering serieus zouden gaan aanpakken. Zij kwamen overeen de gemiddelde mondiale temperatuurstijging zo ver mogelijk beneden de twee graden te houden, en zelfs te streven naar een temperatuurstijging van maximaal 1,5 graad. Weliswaar leidde de optelsom van alle nationale voorstellen tot een stijging die uitkwam op bijna het dubbele, maar de leiders spraken af dat zij de plannen voortaan elke vijf jaar zouden bijstellen en, zo nodig, aanscherpen. Dit zou al beginnen in 2018, op basis van de feitelijke ontwikkeling van het klimaat en de nieuwste wetenschappelijke inzichten. Het Akkoord bracht landen bij elkaar met zulke uiteenlopende belangen als China, de Verenigde Staten, Saoedi-Arabië en Tuvalu. De tekst van het Akkoord was zo geformuleerd dat elk van die landen er wel iets van zijn gading in terug vond, en expliciete pijnpunten waren zorgvuldig uit de overeenkomst gehouden. De optimistische conclusie van de conferentie was dat de ‘fossiele economie’ zijn langste tijd had gehad, en dat het nu de taak en de uitdaging was van het mondiale bedrijfsleven om vorm te geven aan een nieuwe, duurzame economie.

Klimaatverandering in context

Met de opwarming van de aarde staat de wereld aan de vooravond van een van de meest ingrijpende veranderingen sinds het ontstaan van de mensheid. Maar ondanks alle aandacht voor, en bezorgdheid over klimaatverandering, lijken politiek, economie en publieke opinie zich nog steeds niet ten volle bewust van hoe groot die verandering werkelijk is. Ze kunnen zich er geen echte voorstelling van maken, en ze weten al evenmin wat ze er effectief aan zouden kunnen doen.

Het Westen heeft zich min of meer hersteld van de gevolgen van de financieel-economische crisis die zijn hoogtepunt had in 2008-2009, maar het lijkt alsof het van die crisis niet veel heeft geleerd. De bonussen bij de banken, volgens veel politiek-economen de belangrijkste veroorzakers van de crisis, stijgen naar nieuwe hoogten, en de mondiale materiële ongelijkheid is groter dan ooit.² Volgens een rapport van Oxfam/Novib uit 2016 bezitten de 62 rijkste mannen en vrouwen op aarde op dit moment meer vermogen dan de 3,6 miljard armsten bij elkaar, de helft van de totale wereldbevolking.³ Het Westen in het algemeen, en de Verenigde Staten in het bijzonder, kijken nog steeds eerder met bewondering dan met afschuw naar dit gevolg van vier decennia neoliberalisme, en klimaatverandering is nog steeds – en onder aanvoering van Donald Trump weer sterker – een omstreden onderwerp op de nationale politieke agenda van de Verenigde Staten.

In Europa heeft de Europese Unie de kans voorbij laten gaan, die zij in de eerste jaren van het nieuwe millennium nog had, om zich op het gebied van klimaatpolitiek als voorloper te onderscheiden met een op duurzaamheid gebaseerde macro-economische politiek. Ook in de EU heeft het neoliberalisme gezegevierd, en mede daardoor heeft het hele Europese politieke project zowel bij burgers als bij politici veel van zijn legitimiteit verloren. De uitholling van het politieke vertrouwen in de EU wordt nog eens versterkt door de onhandige aanpak van de recente vluchtelingencrisis en, parallel hieraan, het ongekende electorale succes van rechts-populistische partijen in steeds meer Europese landen.

China en India hebben hun ontwikkeling in eigen hand genomen, kennen in verhouding tot veel andere landen in het mondiale Zuiden minder werkloosheid en hogere economische groeicijfers. Maar met die economische groei veroorzaken zij ook een steeds grotere uitstoot van broeikasgassen; op dit moment stoot China per hoofd van de bevolking al meer CO₂ uit dan Frankrijk.

In het Midden-Oosten en andere delen van de Arabische wereld is de rijkdom door olie-inkomsten nog steeds onwaarschijnlijk groot, maar ook zeer ongelijk verdeeld. Deze landen kennen, bij elkaar opgeteld, vele tientallen miljoenen werklozen, vaak jongeren met weinig toekomstperspectief, en voor velen van hen worden de verlokkingen van de radicale islam steeds groter.

Die radicale islam werpt ook zijn schaduw over Europa. Niet alleen door klimaatverandering maar ook door de vluchtelingencrisis, terroristische aanslagen, de opkomst van het rechts-populisme en de algehele legitimiteitscrisis van de Europese Unie, wordt duidelijk dat Europa momenteel niet meer uitsluitend de vertrouwde ‘geordende’ samenleving is waar de rest van de wereld altijd met bewondering naar keek, maar dat het ook steeds meer kenmerken krijgt van wat je een ‘post-geordende’ samenleving kunt noemen. Europa weet zich geen raad met de toenemende stroom vluchtelingen, en realiseert zich niet dat het diezelfde vluchtelingen zijn die ons, of we dat nu willen of niet, een blik gunnen in de toekomst. Vluchtelingen confronteren ons ermee dat het veroorzaken van klimaatverandering door het rijke Westen, ook al was dat niet bewust, nu als een boemerang bij ons terugkomt.

Volgens een onderzoek van twee grote Amerikaanse universiteiten bijvoorbeeld, ligt de oorsprong van de hedendaagse vluchtelingenstroom uit Syrië in de aanhoudende droogte die dat land trof tussen 2007 en 2010, en die het rechtstreekse gevolg was van klimaatverandering.⁴ Door gebrek aan water stortte in die jaren de Syrische landbouwproductie volledig in, werkloos geworden boeren trokken massaal naar de steden, maar het regime van Assad was niet bij machte om iets te doen aan de situatie in de overbevolkte stadswijken. Voorjaar 2011 kwam de onrust tot een uitbarsting; het verzet tegen Assad was het begin van de oorlog, en die leidde op zijn beurt tot de vlucht van miljoenen Syriërs uit hun land. Je kunt dus concluderen dat veel van de Syrische vluchtelingen indirect klimaatvluchtelingen zijn, indirect omdat de oorlog en niet klimaatverandering voor velen de directe aanleiding was om te vluchten. En er is alle reden om te veronderstellen dat het niet zal blijven bij Syriërs alleen. Dat Europa in de komende decennia een gewild toevluchtsoord zal worden voor miljoenen klimaatvluchtelingen uit andere Aziatische en Afrikaanse landen, en dat het steeds moeilijker zal worden de grenzen van ‘Fort Europa’ gesloten te houden, nog altijd de eerste reflex van de meeste hedendaagse politici.

De radicale Zuid-Afrikaanse filosoof en politicoloog Achille Mbembe is streng in zijn oordeel. Volgens hem is Europa, ondanks dat het het meest welvarende en meest geordende deel is van de wereld, niet bereid om structureel verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomst van deze tijd. Niet bereid om zich op te stellen als een zelfbewuste politieke institutie met een welomschreven, mondiale politieke visie. Het handelen van de EU wordt gedreven door angst, en Europa’s meest fundamentele angst, aldus Mbeke, is dat alles wat zich afspeelt buiten de omwalling van Europa zich onttrekt aan de juridische, morele en politieke criteria zoals die binnen die afbakening worden erkend.⁵ Europa, zegt Mbeke, wil op haar eiland blijven leven terwijl de wereld al lang een eenheid is geworden; het is een illusie om te denken dat mensen en landen niet diep met elkaar verbonden zijn. Daarom, zegt Mbeke, zal de overtuiging dat buiten Europa andere wetten gelden dan daarbinnen als een boemerang bij ons terugkomen. Klimaatverandering is daarbij de belangrijkste katalysator.

Op dit moment zijn de gevolgen van klimaatverandering al overal voelbaar. Droogtes, extreme hoeveelheden neerslag en overstromingen, hittegolven. Poolijs dat steeds sneller smelt, krimpende gletsjers, steeds krachtiger orkanen. Veel van die verschijnselen hebben zich vaker voorgedaan in de geschiedenis, maar de frequentie en de hevigheid waarmee zij zich de laatste decennia manifesteren is ongeëvenaard. De temperatuur in het Noordpoolgebied stijgt zo snel dat de Noordelijke IJszee binnen een paar decennia het grootste deel van het jaar bevaarbaar zal zijn, en van de ijskap op de Zuidpool brokkelen stukken ijs af die de omvang hebben van complete Nederlandse provincies. Terwijl politici hoog opgeven van het in 2015 in Parijs gesloten klimaatakkoord als een nieuwe start om fatale klimaatverandering tegen te gaan, zal die verandering in werkelijkheid ‘gewoon’, en steeds sneller, doorgaan.

Een van de verwarrende kenmerken van klimaatverandering is dat die zich niet aandient als een plotselinge, eenmalige gebeurtenis, maar als een geleidelijk en onomkeerbaar proces, een verandering die zich uitstrekt over decennia. De gevolgen zijn nog lang niet allemaal zichtbaar, maar ze worden wel voorspeld door de wetenschap, steeds nauwkeuriger en steeds indringender. Politici zijn gewend aan plotselinge gebeurtenissen zoals de val van de Berlijnse muur, of een tsunami die dood en verderf zaait; daar kunnen ze op reageren, dan kunnen ze daadkracht tonen, oplossingen bedenken. Klimaatverandering daarentegen heeft als typisch kenmerk dat zij vraagt om een langetermijnvisie, niet alleen wat betreft het klimaat zelf, maar ook ten aanzien van de inrichting van de economie en de rol van politiek. En in het ontwikkelen van zo’n visie zijn politici in de context van de huidige economische en politieke wereldorde veel minder getraind. De meeste politici van nu zijn opgegroeid en volwassen geworden in de tijd dat het neoliberale denken en doen de toon zette. Zij hebben weinig idee van, en geen ervaring met, een maatschappij en een overheid die fundamenteel anders zijn ingericht dan de onze. Selectieve economische groei, een krachtig sturende rol van de staat, langetermijnplanning en een democratie waarin burgers meer zijn dan alleen maar toeschouwers en consumenten, het zijn begrippen en ideeën waar ze misschien wel eens van hebben gehoord, maar waar ze zich in het algemeen weinig bij kunnen voorstellen.

Klimaatverandering: feiten en cijfers

Sinds het begin van de jaren negentig heeft klimaatverandering zich in snel tempo ontwikkeld tot het belangrijkste en meest omvattende mondiale milieuprobleem, en daarmee ook tot het belangrijkste terrein van internationale milieupolitiek. Klimaatverandering hangt nauw samen met andere milieuproblemen (bijvoorbeeld verlies aan biodiversiteit, woestijnvorming) en met mondiale economische praktijken die gevolgen hebben voor het milieu: ontbossing, het gebruik van fossiele energie, grootschalige landbouw enz.

De meest gezaghebbende wetenschappelijke bron van informatie over alle aspecten van klimaatverandering is het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Het IPCC is een VN-organisatie die in 1988 werd opgericht om de natuurwetenschappelijke, technische, economische en andere sociaalwetenschappelijke kennis over klimaatverandering in kaart te brengen en te evalueren. Het IPCC bestaat uit meer dan tweeduizend wetenschappers van naam uit 115 verschillende landen; het doet zelf geen onderzoek maar vat het belangrijkste klimaatrelevante onderzoek samen in rapporten die elke vijf à zes jaar worden gepubliceerd.

In 2013-2014 verscheen het meest recente, vijfde Assessment Report, samengesteld uit drie uitvoerige deelrapporten plus een Samenvatting voor beleidsmakers. Het eerste deelrapport beschrijft de meest recente natuurwetenschappelijke inzichten over klimaatverandering zelf, het tweede gaat over de gevolgen van klimaatverandering, en het derde deelrapport analyseert de maatregelen die nodig zijn om verdere opwarming van de aarde tegen te gaan. Hieronder geef ik een korte samenvatting van de belangrijkste onderdelen van dit IPCC-rapport, en zet ik die bevindingen in een context.

Waaruit blijkt klimaatverandering?

Dat er klimaatverandering is staat inmiddels onomstotelijk vast. In de afgelopen paar eeuwen is het wereldwijd een volle graad warmer geworden, en de zeespiegel is sinds het begin van de twintigste eeuw met twintig centimeter gestegen. Klimaatverandering manifesteert zich onder meer in het vaker voorkomen van extreem weer: orkanen, zeer hoge temperaturen, hevige regenval, lange periodes van droogte, etc. Ter vergelijking: in de jaren zeventig van de twintigste eeuw werden er mondiaal 656 door het klimaat veroorzaakte rampen gerapporteerd zoals overstromingen, bosbranden en stormen. In het eerste decennium van de 21e eeuw waren dat er 3654: meer dan vijf keer zoveel.⁶

De opwarming van de aarde gaat niet steeds in hetzelfde tempo, maar verloopt met schommelingen. Na een versnelling aan het eind van de vorige eeuw verliep de opwarming tijdens het eerste decennium van deze eeuw langzamer, om vanaf 2011 opnieuw een groeispurt in te zetten. Deze eeuw zal de gemiddelde temperatuur op aarde verder stijgen. Afhankelijk van de toename van CO₂ en andere broeikasgassen in de atmosfeer gaat het, volgens het IPCC, om een gemiddelde mondiale temperatuurstijging die kan oplopen tot 4,8 graden in het jaar 2100. Maar de regionale verschillen zijn groot: in het ene deel van de wereld, bijvoorbeeld in het Noordpoolgebied, stijgt de temperatuur veel sneller dan in andere delen, en ook in Nederland is de temperatuurstijging meer dan anderhalve keer het mondiale gemiddelde.⁷

Klimaatverandering als gevolg van menselijk handelen

Klimaatverandering wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen, waarvan kooldioxide (CO₂) in uitstoot het belangrijkste is. CO₂ ontstaat door de verbranding van fossiele brandstoffen zoals steenkool, bruinkool en aardolie, maar ook van aardgas en schaliegas. Andere broeikasgassen die bijdragen aan klimaatverandering zijn onder meer methaan, lachgas en chloorfluorkoolwaterstoffen (CFK’s).

De tijd waarin de totale hoeveelheid uitgestoten CO₂ zich verdubbelt in de atmosfeer bedraagt volgens het KNMI ongeveer 35 jaar: In 1975 bedroeg de totale opgebouwde uitstoot sinds het begin van het industriële tijdperk zo’n 1000 gigaton (1000 miljard ton), in 2010 was dit 2000 gigaton⁸, en in 2045 zal dit dus, bij ongewijzigd beleid, ongeveer 4000 gigaton zijn. In de periode 1850-2010 heeft de mens dus ongeveer 2000 gigaton (2000 miljard ton) kooldioxide en andere broeikasgassen in de atmosfeer gepompt. Hierdoor werd de hoeveelheid CO₂-deeltjes in de lucht met ongeveer een derde verhoogd: van het stabiele interglaciale niveau van zo’n 289 deeltjes per miljoen (ppm) naar de huidige 400 deeltjes per miljoen deeltjes lucht.⁹ Dit getal zal met ongeveer 20 ppm per decennium blijven stijgen¹⁰, en kan volgens het IPCC bij ongewijzigd beleid doorstijgen naar 750 tot 1300 ppm aan het eind van deze eeuw.¹¹ Dat zou een gemiddelde mondiale temperatuurstijging van drie tot vijf graden tot gevolg hebben.

Echter, om (met tenminste 66% zekerheid) de temperatuurstijging beneden de twee graden te houden, mag, volgens berekeningen van het Global Carbon Project, vanaf 2017 in totaal nog maar maximaal 800 gigaton CO₂ worden uitgestoten.¹² De huidige mondiale uitstoot is ongeveer 36 gigaton per jaar; dat betekent dat als deze uitstoot niet zou dalen of stijgen, de limiet rond het jaar 2039 bereikt zou zijn. Maar voor de komende jaren wordt juist een forse stijging voorzien, oplopend tot 55 gigaton in 2030, het verwachte ‘piekjaar’. Dit komt vooral door de alsmaar groeiende uitstoot van landen als India en China. Bij een gemiddelde stijging van de mondiale uitstoot met 2% per jaar, zou de twee gradengrens al aan het begin van de jaren dertig van deze eeuw bereikt worden.

Een nog slechter bericht is dat die grens van twee graden zelf domweg te hoog is. Een groep vooraanstaande klimaatwetenschappers stelde hem eind jaren tachtig vast, als een ruwe indicatie van hoeveel de aarde nog kon opwarmen voordat er onomkeerbare veranderingen zouden optreden. Sindsdien zijn politici en beleidsmakers de twee-gradengrens gaan beschouwen als een harde norm, en tot 2015 waren alle politieke onderhandelingen ook gebaseerd op dit uitgangspunt. Maar het natuurwetenschappelijk onderzoek naar klimaatverandering heeft de laatste kwart eeuw niet stil gestaan, en inmiddels is duidelijk dat de grens van twee graden zeer problematisch is. De ijskappen blijken kwetsbaarder dan men destijds dacht, en klimaatwetenschappers zijn bang dat de Groenlandse ijskap, die een dikte heeft van twee kilometer, al instabiel wordt bij het huidige niveau van 1 graad opwarming, in plaats van bij twee graden. In de warmste periode die de bewoonde wereld ooit beleefde, zo’n 125.000 jaar geleden, was het slechts 1 tot 1,5 graad warmer dan nu, maar de zeespiegel stond toen zes tot negen meter hoger. Elke verdere temperatuurstijging, zo betogen klimatologen op grond van deze historische analogie, is daarom gevaarlijk, en het toestaan van een temperatuurstijging van twee graden doet dus geen recht aan de huidige stand van de natuurwetenschappelijke kennis.

De landen voor wie dit allemaal nu al urgent is, zijn de kleine eilanden in de Indische Oceaan en de Stille Zuidzee zoals de Malediven en Tuvalu, die immers het meest acuut bedreigd worden door de stijgende zeespiegel. Onder meer door het eensgezind optreden van de Alliantie van Kleine Eilandstaten (AOSIS), kwam dit inzicht ook op de agenda van de onderhandelaars over het klimaatakkoord van Parijs. In het Akkoord werd daarom opgenomen dat de temperatuurstijging bij voorkeur beperkt zou blijven tot anderhalve graad, en in elk geval zo ver mogelijk onder de twee graden moest blijven. Het IPCC kreeg de opdracht om voor de vervolgbijeenkomst van 2018 te berekenen wat dit precies betekende voor de maximale hoeveelheid broeikasgassen die nog mocht worden uitgestoten. Maar in feite stond dit antwoord al in het laatste IPCC-rapport: om (met 66% zekerheid) beneden de 1,5 graden temperatuurstijging te blijven is, met het huidige emissieniveau van 36 gigaton per jaar, het ‘koolstofbudget’ van de wereld in het jaar 2021 al volledig opgesoupeerd.¹³ Vanaf dat jaar zou er dus helemaal geen CO₂ meer mogen worden uitgestoten.

Niet alle CO₂ die wordt uitgestoten komt terecht in de atmosfeer; een deel wordt opgenomen door de wereldzeeën, een ander deel door bossen, regenwouden etc. Hiermee houdt het IPCC in haar modellen uiteraard rekening. Maar de hoeveelheid CO₂ die rechtstreeks in de atmosfeer komt wordt wel steeds groter, zowel procentueel als absoluut. Tussen 1870 en 2013 werd 42% van alle CO₂-uitstoot geabsorbeerd door de atmosfeer, 28% door de oceanen en 30% door bossen, regenwouden etc. In het decennium tussen 2004 en 2013 bleef al 44% in de atmosfeer, tegen 56% in de oceanen, bossen en regenwouden. En in het jaar 2013 absorbeerden de wereldzeeën, regenwouden en bossen nog maar de helft van de totale CO₂-uitstoot, de andere helft belandde in de atmosfeer.¹⁴ Met andere woorden, de opnamecapaciteit van bossen en regenwouden wordt steeds kleiner, mede als gevolg van ontbossing. En door de absorptie van CO₂ door de oceanen worden de wereldzeeën ook nog eens steeds zuurder, waardoor het volgens sommige klimaatwetenschappers nog maar een kwestie van tijd is voordat de oceanen zelf CO₂ gaan uitstoten in plaats van deze op te nemen.

Om het lijstje van feiten en cijfers volledig te maken: volgens de Samenvatting voor beleidsmakers in het meest recente IPCC-rapport vond de helft van alle uitstoot van broeikasgassen in de periode tussen 1750 en 2010 plaats in de laatste veertig jaar. De oorzaak hiervan was economische groei en de groei van de wereldbevolking. Maar terwijl de jaarlijkse mondiale uitstoot in de drie decennia tussen 1970 en 2000 groeide met 1,3% per jaar, steeg deze tussen 2000 en 2010, het decennium waarin het neoliberalisme wereldwijd doorbrak, met 2,2% per jaar. En tussen 2011 en 2015 was dit percentage zelfs nog hoger. Op dit moment zijn ‘energie en verwarming’, en ‘land- en bosbouw’ allebei verantwoordelijk voor een kwart van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen; daarna volgen industrie (21%), en transport (14%).¹⁵ De meeste uitstoot van CO₂ komt nog steeds door het stoken van kolen. Van alle energiedragers was in 2013 steenkool verantwoordelijk voor 43% van alle CO₂-emissies, olie voor 33%, en gas voor 18%. Het land met de grootste bevolking, China, stoot ook de meeste CO₂ uit: 28% van de hele mondiale uitstoot. Daarna volgen de Verenigde Staten (14%), de Europese Unie (10%), en India (7,7 %).¹⁶

Niet-lineaire klimaatverandering

De rapporten van het IPCC bevatten de meest recente kennis en inzichten over de oorzaken, gevolgen, toekomstige ontwikkelingen en oplossingsstrategieën van klimaatverandering, voor zover daarover overeenstemming bestaat binnen het IPCC. Het vaststellen van de rapporten, en vooral van de Samenvattingen voor beleidsmakers gaat vaak gepaard met lange, moeizame onderhandelingen, en het resultaat is altijd een compromis. Maar volgens een groep toonaangevende klimaatwetenschappers versluiert deze noodzaak tot consensus binnen het IPCC de urgentie van het probleem. De denkbeelden van deze groep wetenschappers over de toekomstige ontwikkeling van het klimaatsysteem zijn veel verontrustender dan wat er in de IPCC-rapporten wordt beschreven. In zijn boek De laatste generatie (2007) vat de Britse wetenschapsjournalist Fred Pearce een aantal van die inzichten samen.

Veel klimaatwetenschappers, zegt Pearce, maken een onderscheid tussen enerzijds klimaatverandering die geleidelijk is en verloopt volgens de scenario’s van het IPCC (‘type 1’) en, anderzijds, klimaatverandering van het ‘type 2’, die veel abrupter is en voortkomt uit het overschrijden van zogenaamde ‘omslagpunten’. Volgens James Hansen bijvoorbeeld, voormalig directeur van het NASA Institute for Space Studies in New York en spreekbuis van deze groep verontruste wetenschappers, staan we vlak voor een aantal van dit soort ‘omslagpunten’ in het klimaatstelsel. Een voorbeeld is het smelten van de permafrost, de tot nu toe permanent bevroren bodem in, bijvoorbeeld, Siberië. Als dit smelten doorzet als gevolg van een verdere temperatuurstijging kunnen er miljarden tonnen methaan vrijkomen. Dit is een broeikasgas waarvan het opwarmingseffect maar liefst 23 keer sterker is dan dat van CO₂.¹⁷ Dit zou de temperatuurstijging op aarde in een onomkeerbare versnelling brengen.

Volgens een rapport van de Amerikaanse Academie voor Wetenschappen is het idee van een abrupt veranderend klimaatsysteem inmiddels ook historisch stevig verankerd. Zo kreeg, volgens recent onderzoek, ruwweg de helft van de totale opwarming van de aarde na de laatste ijstijd zijn beslag in een periode van slechts tien jaar. Binnen één decennium warmde de wereld maar liefst vijf graden op, een temperatuurstijging die overeenkomt met de meest radicale voorspelling van het IPCC voor de hele komende eeuw.¹⁸ Volgens de eerder genoemde James Hansen is het zo goed als zeker is dat bij ongewijzigd beleid, het business as usual-scenario van het IPCC, nog deze eeuw een zeespiegelstijging van meerdere meters zal optreden, mogelijk zelfs vijf meter in het jaar 2100.¹⁹

Gevolgen van klimaatverandering

Wat zijn nu in de praktijk de gevolgen van de temperatuurstijging die ons te wachten staat; wat moeten we er ons concreet bij voorstellen? In zijn boek Zes graden beschrijft de Engelse wetenschapsjournalist Mark Lynas, op basis van scenariostudies van het IPCC en ander wetenschappelijk onderzoek, een reeks mogelijke, en in de meeste gevallen ook waarschijnlijke, gevolgen van een gemiddelde mondiale temperatuurstijging van respectievelijk één, twee, drie, vier, vijf en zes graden. Centraal in zijn betoog staat het begrip ‘positieve feedbackmechanismen’: het ene gevolg van opwarming (bijvoorbeeld het instabiel worden van de Groenlandse ijskap) brengt, in een steeds sneller tempo, andere gevolgen teweeg, bijvoorbeeld het smelten van de permafrost. Hieronder beschrijf ik enkele voorbeelden van de gevolgen van opwarming uit de scenario’s die Lynas presenteert.

Bij een temperatuurstijging van één graad, het huidige, nog niet schadelijk geachte niveau, wordt het westen van de Verenigde Staten net als in de jaren dertig van de vorige eeuw geteisterd door langdurige droogtes. De landbouw staat onder druk door irrigatieproblemen omdat veel grote watervoerende bodemlagen te intensief zijn gebruikt door de geïndustrialiseerde landbouw, en daardoor hun langste tijd hebben gehad.²⁰ Voor Afrika is de meest waarschijnlijke voorspelling dat, met name in de Sahellanden, de totale hoeveelheid neerslag weliswaar kan stijgen, maar dat deze toenames zich vooral zullen voordoen in de vorm van zware stortbuien, afgewisseld door lange perioden van droogte.²¹ Bij een gemiddelde mondiale temperatuurstijging van één graad begint niet alleen de noordelijke Arctische ijskap af te smelten, maar worden ook de gletsjers in de Alpen steeds kleiner, terwijl de permafrost in diezelfde Alpen begint te ontdooien.²² Het aantal orkanen neemt toe, en het Stille Zuidzee-eiland Tuvalu is hoogstwaarschijnlijk al ten dode opgeschreven.²³

Bij een gemiddelde mondiale temperatuurstijging van twee graden, bij ongewijzigd beleid te verwachten in de jaren twintig van deze eeuw, zijn extreem hete zomers niet langer uitzondering maar regel. De wereldzeeën verzuren als gevolg van de aantasting van plankton, het fundament van de hele voedselketen in de oceaan.²⁴ Hierdoor kunnen zij geen CO₂ meer opnemen. In China blijft de zomermoesson in het droge noorden steeds langer uit, en grote steden als Beijing krijgen steeds vaker problemen met hun drinkwatervoorziening.²⁵ In Europa komen hete zomers als die van 2011 steeds vaker voor naarmate de subtropische droogtegordel vanaf de Sahara opschuift naar het noorden.²⁶ Het smelten van de ijskappen op de polen gaat bij een temperatuurstijging van twee graden steeds sneller, en omdat dit een onomkeerbaar proces is kan dit leiden tot een zeespiegelstijging van mogelijk wel vijf meter in het jaar 2100.²⁷ Aan de andere kant van de wereld zal Bangladesh, een land met op dit moment al 160 miljoen inwoners, buitenproportioneel te lijden hebben van steeds krachtiger moessons en, daardoor, van steeds ernstiger overstromingen, waardoor miljoenen mensen verjaagd zullen worden.²⁸

Als de gemiddelde temperatuur op aarde drie graden stijgt, mogelijk al binnen enkele decennia, raakt niet alleen Bangladesh, maar het hele Indiase subcontinent ontwricht. In de hele regio (India, Nepal, Bangladesh, Pakistan) wonen op dit moment al meer dan anderhalf miljard mensen, ruim een vijfde van de totale wereldbevolking, en dit aantal zal volgens VN-bevolkingsprognoses doorgroeien tot tegen de twee miljard. De meesten van hen zullen te maken krijgen met watergebrek en honger. In deze opwarmende wereld zal de combinatie van branden, hitte en droogte niet alleen in Azië, maar ook in Australië het leven steeds minder draaglijk maken. De landbouw en de voedselproductie hollen achteruit, en de nog resterende Australische grondwatervoorraden lopen groot gevaar te worden aangetast door zout water dat het getroffen riviersysteem zal binnenkruipen.²⁹

Warme zeeën leveren energie om tropische cyclonen aan te wakkeren. Taferelen zoals in New Orleans (orkaan Katrina in 2005) zullen waarschijnlijk in veel andere steden volgen, van Houston en Shanghai tot Mumbai en New York, een stad die door haar lage ligging uitermate kwetsbaar is voor stormvloeden. Ook Nederland, zegt Lynas, zal bij een temperatuurstijging van drie graden wellicht genoegen moeten nemen met een veel kleiner grondgebied.³⁰

In Afrika zullen als gevolg van klimaatverandering malaria en andere ziektes die door insecten worden overgebracht, weer vaker voorkomen, met vele miljoenen doden als gevolg. Landbouw wordt steeds moeilijker omdat bij elke graad temperatuurstijging de oogst van rijst, tarwe en maïs standaard met tien procent terugloopt.³¹ Waar structurele hongersnood grote delen van de subtropen in zijn greep heeft, hebben honderden miljoenen mensen maar één optie: vluchten. Vluchten uit Zuid- en Midden-Amerika naar de Verenigde Staten, vluchten uit Azië en uit Afrika naar Europa. ‘Nieuwe fascistische partijen,’ zei Lynas in 2008 met vooruitziende blik, ‘zouden de verkiezingen wel eens verpletterend kunnen winnen door te beloven de hordes hongerende Afrikanen buiten de deur te houden’.³²

Al een stuk beneden een temperatuurstijging van drie graden ligt het ‘omslagpunt’, waarbij belangrijke ecosystemen zoals het Amazone-oerwoud beginnen in te storten: ze nemen dan geen CO₂ meer op maar geven het af. Daardoor zouden er volgens Lynas nog eens 250 ppm aan CO₂ extra de atmosfeer in kunnen stromen, wat op haar beurt onontkoombaar anderhalve graad extra opwarming oplevert. Dit zou ons rechtstreeks de ‘vier-gradenwereld’ binnenloodsen.

Bij een temperatuurstijging van vier graden, die, aldus Lynas, al rond het jaar 2075 een feit zou kunnen zijn, begint ook het ijsdek in het Zuidpoolgebied instabiel te worden, en als dit eenmaal het geval is zijn de gevolgen letterlijk onvoorstelbaar. Het ijsveld van Oost-Antarctica is op sommige plekken wel vier kilometer dik, en bevat genoeg water om de mondiale zeespiegel vijftig meter te laten stijgen.³³ Dit zou weliswaar een proces zijn van eeuwen, maar de destabilisatie van de twee grote ijskappen van Antarctica kan ook in deze en de volgende eeuw al leiden tot een zeespiegelstijging van een meter per twintig jaar. Een laatste omslagpunt dat Lynas noemt bij een temperatuurstijging van vier graden, is het vrijkomen van een deel van de vijfhonderd miljard ton koolstof die zit opgesloten in de, nu nog, permanent bevroren bodem van het Noordpoolgebied.³⁴ De opwarming die door dat laatste in gang wordt gezet, kan ons in een keer doorduwen naar de ‘vijf-gradenwereld’.

Een temperatuurstijging van vijf graden betekent dat de rijzende zeespiegel een groot aantal kuststeden zal verzwelgen, en dat de zee zal binnendringen tot ver in het binnenland van alle continenten. Door de dubbele crisis van droogte en overstromingen zullen mensen worden samengedrongen op de alsmaar kleinere stukken land die nog bewoonbaar zijn.³⁵ De conclusie dat er in een dergelijk scenario eerst miljoenen en later miljarden mensen zullen sterven, is volgens Lynas bijna onontkoombaar.³⁶

Toch is dat nog niet het ergste scenario; op een aarde die vijf graden warmer is dan nu moeten we serieus rekening houden met een laatste omslagpunt: het ontsnappen van methaanijs uit zee. Dit zou, zoals Lynas het formuleert, ‘ons de massale uitsterving in slingeren die hoort bij de apocalyptische zes graden’.³⁷

Maatregelen en oplossingen

De gemiddelde mondiale temperatuurstijging bedraagt op dit moment één graad, en op de klimaattop in Parijs in 2015 hebben alle 196 deelnemende landen afgesproken die stijging niet verder op te laten lopen dan tot maximaal twee graden. Dat is opmerkelijk, want alle nationale plannen samen die voor die top werden ingediend, zouden de temperatuurstijging niet eens beneden de drie graden houden. En dat zou er binnen een paar decennia onontkoombaar toe leiden dat de fatale ‘omslagpunten’ van Lynas worden bereikt.

Het Akkoord van Parijs is, zoals gezegd, het resultaat van een groot aantal compromissen. Zo wordt in het Akkoord gesproken van ‘het belang voor sommigen van het concept van “klimaatrechtvaardigheid” bij de aanpak van klimaatverandering’. Maar tijdens en rondom de top hebben tal van maatschappelijke groepen en activisten uit sociale bewegingen betoogd dat, om die ‘klimaatrechtvaardigheid’ daadwerkelijk te bereiken, structurele hervormingen in het huidige politieke, economische en maatschappelijke systeem nodig zijn. Die hervormingen zouden bijvoorbeeld te maken moeten hebben met het inperken van de macht van de multinationale olie- en mijnbouwbedrijven en met het terugdringen van de neoliberale globalisering. Echter, noch in het Akkoord van Parijs, noch in het rapport van de IPCC-werkgroep waarin de belangrijkste wetenschappelijke onderzoeken over het bestrijden van klimaatverandering worden samengevat en beoordeeld³⁸, is van dit soort structurele hervormingen veel terug te vinden. Deze constatering is een belangrijk vertrekpunt van dit boek.

Om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen zetten de meeste onderzoeken en beleidsanalyses die het IPCC heeft bestudeerd niet in op het hervormen van economische en politieke structuren, maar bouwen ze voort op de praktijken die in de afgelopen twee decennia zijn ontwikkeld, en die in de politicologische en beleidsliteratuur bekend staan onder de noemers ‘duurzame ontwikkeling’³⁹ en ‘ecologische modernisering’.⁴⁰

Met ecologische modernisering wordt bedoeld: ‘het geheel van ideeën en praktijken, het discours, dat weliswaar het structurele karakter van klimaatverandering en andere milieuproblemen erkent, maar dat er niettemin van uitgaat dat de bestaande politieke, economische en maatschappelijke instituties de zorg voor het klimaat en het milieu kunnen verinnerlijken.’⁴¹ Dit laatste is cruciaal: het bestaande economische en politieke systeem wordt in staat geacht de problemen op te lossen; structurele veranderingen zijn onnodig.

Ecologische modernisering, en ook de dominante definitie van duurzame ontwikkeling, zijn nauw verbonden met de huidige neoliberale politieke economie, en houdt in dat klimaatverandering zoveel mogelijk wordt aangepakt met marktinstrumenten, zo nodig aangevuld met regulering door de overheid. Ecologische modernisering vertrouwt op efficiency-maatregelen en technologische vernieuwing; op (enige) gedragsverandering van burgers, en op financiële prikkels voor bedrijven. Om bijvoorbeeld de vraag naar energie terug te dringen zonder dat dit leidt tot minder ontwikkeling en lagere groei, noemen de meeste onderzoeken/ beleidsanalyses die in het IPCC-rapport worden samengevat dan ook energie-efficiency en technologische innovatie als de belangrijkste strategieën.⁴² Zo wordt voor de sector ‘energie en verwarming’, waar een kwart van de mondiale uitstoot van broeikasgassen vandaan komt, het verminderen van de ‘koolstofintensiteit’ (kolen, olie, gas) bij het opwekken van elektriciteit gezien als de meest kosteneffectieve strategie.⁴³ Ook schone technologieën zoals waterkracht en wind- en zonne-energie hebben hun nut voldoende bewezen, maar om hun marktaandeel substantieel te vergroten is, zegt het IPCC, meer directe of indirecte (overheids)steun nodig.⁴⁴ Kernenergie leidt volgens de meeste onderzoeken die het IPCC heeft bestudeerd weliswaar tot minder uitstoot van broeikasgassen, maar het aandeel van kernenergie in de totale mondiale elektriciteitsproductie is sinds 1993 teruggelopen, en dat is niet voor niets. Er zijn, concludeert het IPCC-rapport, talloze barrières en risico’s, waaronder de geringe beschikbaarheid van uranium, problemen met de opslag van radioactief afval, het gevaar van nucleaire proliferatie, en een vijandige publieke opinie.⁴⁵

Andere mogelijkheden om de uitstoot van broeikasgassen, veroorzaakt door energie en verwarming, terug te dringen zijn het vervangen van kolencentrales door gasgestookte centrales, en het afvangen en opslaan van CO₂ (Carbon Capture and Storage: CCS).⁴⁶ Maar die laatste techniek is volgens de meeste onderzoeken nog onvoldoende beproefd, en zij brengt ook flink wat risico’s met zich mee.⁴⁷

Geen misverstand: door alle bovengenoemde maatregelen samen kan en zal de uitstoot van broeikasgassen behoorlijk omlaag gaan. Maar het is een illusie om te denken dat die maatregelen afdoende zijn; dat klimaatverandering kan worden gestopt zonder structurele economische en politieke veranderingen.

Ook land- en bosbouw zijn, net als energie en verwarming, verantwoordelijk voor een kwart van de mondiale uitstoot van broeikasgassen. Op dit terrein zijn, volgens de onderzoeken die het IPCC heeft geanalyseerd, het terugdringen van de ontbossing, herbebossing en duurzaam bosbeheer veelbelovende strategieën. In de landbouw zijn belangrijke ‘kosteneffectieve opties’ een beter beheer van akker- en weidegronden en het herstel van ‘natuurlijke’ (organisch-biologische) bodems.⁴⁸ Ook veranderingen in voedingsgewoontes (bijvoorbeeld minder vlees eten) en het terugdringen van voedselverspilling noemt het IPCC cruciaal.⁴⁹ En, ten slotte, kunnen ook zogenaamde ‘bio-energie’, zoals energie uit suikerriet en andere biomassa een belangrijke rol spelen, hoewel er nogal wat problemen zijn waar het gaat om de duurzaamheid en de efficiency van deze systemen.⁵⁰

Opnieuw weinig tegen in te brengen, maar opnieuw slechts de helft van het verhaal. Het IPCC-rapport rept met geen woord over de kapitalistische organisatie van de mondiale landbouw en de daarbij horende transcontinentale voedselstromen. Er is weinig aandacht voor de effecten van grootgrondbezit; voor monoculturen (bijvoorbeeld palmolie), en voor het kappen van regenwouden door grote bedrijven ten faveure van die monoculturen. De structurele onteigening van kleine boeren, waardoor duurzame landbouw steeds verder in het gedrang komt, lijkt voor het IPCC nauwelijks te bestaan. Terwijl dit toch allemaal cruciale oorzaken zijn van de directe en indirecte uitstoot van broeikasgassen door de landbouw.

Ook de hoeveelheid energie die ‘de industrie’ gebruikt leidt tot veel uitstoot van broeikasgassen. Vooral in ontwikkelingslanden, zegt het IPCC, kan deze energie-intensiteit flink worden verminderd door de nu in zwang zijnde technologieën op te schalen.⁵¹ Ook een efficiënter gebruik van grondstoffen, recycling en hergebruik kunnen zorgen voor een flink lagere uitstoot.⁵²

Voor de sector transport ten slotte, verantwoordelijk voor 14% van de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen, verdedigt het IPCC opnieuw het belang van technische innovaties (bijvoorbeeld zuiniger motoren) en van gedragsverandering (minder vaak de auto nemen). Ook de aanleg van nieuwe infrastructuur, en investeringen in stedelijke (her)ontwikkeling kunnen lucratief zijn.⁵³ Opnieuw echter geen aandacht voor de macht en de belangen van de grote ondernemingen, in dit geval de mondiale olie-, auto- en vliegtuigindustrie. Doorgaan op de bekende weg, het huidige ontwikkelingsmodel ook voor het mondiale Zuiden als uitgangspunt blijven nemen, en hopen dat de techniek ook voor mobiliteitsproblemen een oplossing zal vinden, dat is waar de main stream beleidswetenschap nog altijd op mikt. Dit boek gaat uit van een andere probleemdefinitie, en daardoor ook van een andere oplossingsrichting. Dat is het onderwerp van het tweede deel van dit hoofdstuk.

Klimaat, moderniteit, politiek

Klimaatverandering, is de centrale stelling van dit boek, confronteert ons met de gevolgen van de moderniteit. Het confronteert ons met de gevolgen van de complexe wisselwerking tussen kapitalisme, industrialisme, militaire macht en de organisatie van de politiek in de vorm van nationale staten⁵⁴, die op macroniveau ons denken en doen bepaalt. Milieudegradatie, met klimaatverandering als de belangrijkste hedendaagse uitdrukking daarvan, is wel getypeerd als een van ‘routinegevolgen van de moderniteit’.⁵⁵ Klimaatverandering is de prijs die we ‘nu eenmaal’ moeten betalen voor vooruitgang. Maar de cruciale vraag is of we, om klimaatverandering fundamenteel aan te pakken, wel kunnen blijven vasthouden aan de uitgangspunten van diezelfde moderniteit, zoals de meeste van de door het IPCC bestudeerde onderzoeken en beleidsadviezen doen.

In dit boek zal ik betogen dat het soort maatregelen dat het IPCC bepleit niet afdoende is om de klimaatcrisis op te lossen. Dat, anders dan de theoretici van ecologische modernisering beweren, structurele veranderingen nodig zijn, niet alleen in de organisatie van de economie, maar ook in de inrichting van de politiek, zowel nationaal als op internationaal niveau. De noodzaak van dit soort veranderingen komt vaak genoeg aan de orde in de sociaalwetenschappelijke literatuur⁵⁶ en in meer activistische boeken over klimaatverandering⁵⁷, maar valt buiten de scope van het IPCC. Hoe is dat mogelijk?

In zijn onderzoek naar de manier waarop de institutionele politiek omgaat met klimaatverandering als politiek en maatschappelijk probleem, stuitte de Belgische politiek-geograaf Erik Swyngedouw op een merkwaardige paradox. Aan de ene kant, constateert hij, is klimaatverandering vandaag de dag gepolitiseerd als nooit tevoren. Maar tegelijk geeft het probleem nauwelijks aanleiding tot werkelijk fundamentele politieke tegenstellingen en confrontaties, en daardoor is het juist bij uitstek gedepolitiseerd.⁵⁸ Hoe kan die paradox worden verklaard? Een eerste antwoord ligt in de manier waarop de hedendaagse democratie functioneert.

Democratische malaise

In zijn boek Kapitalisme, socialisme en democratie (1942) rekent de Oostenrijkse econoom en politicoloog Josef Schumpeter af met het tot dan toe geldende ideaal van democratie als een waarde op zichzelf. Hij verzet zich, met andere woorden, tegen de opvatting dat democratie als doel intrinsiek het nastreven waard is, omdat het nu eenmaal een wezenskenmerk is van de westerse beschaving. In plaats daarvan geeft Schumpeter aan democratie een veel beperktere invulling; voor hem is het in de eerste plaats een methode om politieke leiders te kiezen. De democratische methode, zegt hij ietwat omslachtig, is ‘een institutionele regeling om tot politieke besluitvorming te komen, waarbij individuen de beslissingsmacht verkrijgen door middel van een concurrentiestrijd om de stemmen van de burgers.’⁵⁹ Democratie, de reikwijdte van de macht van het volk, wordt dus als het ware gereduceerd tot burgers die deelnemen aan verkiezingen; aan andere vormen van politieke participatie hecht Schumpeter nauwelijks waarde. Soevereiniteit van het volk is volgens hem een fictie, actief burgerschap een illusie omdat de bevolking zich toch telkens weer laat misleiden door demagogische politici, en nauwelijks tot een zelfstandig rationeel oordeel in staat is. Politieke betrokkenheid en politieke mobilisatie van de bevolking door, bijvoorbeeld, sociale bewegingen kan volgens Schumpeter zelfs gevaarlijke consequenties hebben, waarbij hij de Russische revolutie en de opkomst van het nazisme noemt als afschrikwekkende voorbeelden. Om die reden verdient een politiek lijdzame, passieve bevolking volgens Schumpeter verreweg de voorkeur boven een bevolking die zich massaal en actief inlaat met politiek. Politieke besluiten moeten worden genomen door een democratisch gekozen elite; alleen die is immers in staat om alle verschillende, tegenstrijdige belangen op een deskundige manier tegen elkaar af te wegen.

Het gedachtegoed van Schumpeter (‘democratisch elitisme’) heeft een immense invloed gehad op de vormgeving van de politiek in de Westerse wereld na de Tweede Wereldoorlog. In Nederland was het een van de fundamenten van de institutionele politiek tijdens de verzuiling, en zelfs de maatschappelijke omwenteling van de jaren zestig heeft daar nauwelijks verandering in gebracht. En ook in de context van het hedendaagse neoliberalisme gaan veel burgers, politici, ambtenaren, sociale wetenschappers en journalisten nog altijd uit van de juistheid van Schumpeters ideeën. In dit boek zal ik betogen dat juist het navolgen van Schumpeters opvattingen over het belang van een politiek passieve bevolking niet alleen heeft bijgedragen aan het ontstaan van de klimaatcrisis, maar ook aan de democratische malaise waarin westerse maatschappijen vandaag de dag verkeren. En dat een andere, actievere vorm van burgerschap niet alleen nodig is om het tij te keren, maar dat zo’n vorm van politiek engagement ook heel goed gerealiseerd kan worden.

Afgezien van de visie van klimaatsceptici, die door het overgrote deel van de institutionele politiek, de oprisping Trump daargelaten, nauwelijks nog serieus wordt genomen, heerst er in politiek en maatschappij een brede consensus dat klimaatverandering een ernstige bedreiging is voor veiligheid en welvaart. Maar tegelijk bestaat er in de gevestigde politiek grote weerstand om de huidige inrichting van de maatschappij fundamenteel ter discussie te stellen. De meeste politici kiezen ervoor om klimaatverandering te definiëren als een universeel lot dat de mensheid in zijn totaliteit heeft getroffen, en waartegen universeel moet worden opgetreden. De favoriete manier om dat te doen is het inzetten en ontwikkelen van zo veel mogelijk, steeds betere technologieën en managementstrategieën (ecologische modernisering), waarbij de maatschappelijke status quo echter onaangetast blijft.⁶⁰ Dit zijn – zoals we zagen – ook exact de oplossingen die het IPCC beschrijft en aanbeveelt.

De reden dat klimaatverandering geen aanleiding geeft tot fundamentele politieke confrontaties, zegt Swyngedouw, is dat door de dominantie van het neoliberalisme ideologische tegenstellingen steeds meer uit het zicht zijn geraakt. Het neoliberalisme, c.q. het neoliberale kapitalisme, presenteert zichzelf niet als een ideologie, maar als de enig mogelijke, enig zinvolle, en zelfs enige objectieve definitie van de werkelijkheid, een definitie die het niveau van ideologische tegenstellingen al lang is ontstegen. Of, zoals de politiek-filosoof Slavoj Zizek het formuleert: Vanwege haar alomtegenwoordigheid verschijnt de ideologie van het neoliberalisme als haar eigen tegendeel, als niet-ideologie.⁶¹ In het neoliberale denken is geen plaats voor fundamentele maatschappelijke tegenstellingen, omdat het neoliberalisme immers gelijke kansen biedt aan iedereen, en daarom voor iedereen de beste van alle denkbare werelden mogelijk maakt.⁶² In het verlengde hiervan is er ook bij klimaatverandering weinig aanleiding voor het aanwijzen van schuldigen, van veroorzakers: klimaatverandering is een probleem dat de mensheid in zijn totaliteit veroorzaakt, en dat we daarom ook met z’n allen moeten oplossen. Deze ‘depolitisering’ gaat echter niet alleen over de probleemdefinitie en de oplossingsstrategieën van klimaatverandering; het betreft volgens politiek-filosofen als Colin Crouch, Chantal Mouffe en Slavoj Zizek langzamerhand het grootste deel van de publieke sfeer, en ook een groot deel van het publieke debat. Zij hebben hiervoor de begrippen ‘post-politiek’ en ‘post-democratie’ ontwikkeld.

Voor de Belgische politicologe Chantal Mouffe houdt democratie in dat burgers een echte keuze moeten hebben als ze gaan stemmen, en dat die keuze ook een werkelijk alternatief moet bieden voor de bestaande orde. Zo’n keuze is volgens haar op dit moment bijna nergens meer mogelijk. De centrum-linkse partijen bieden geen echt alternatief voor de neoliberale globalisering, zij slijpen er alleen de scherpste kantjes van af. Maar ook rechts-populistische partijen zijn geen alternatief, hoewel zij zichzelf juist wel als zodanig presenteren. Zij verwoorden, zegt Mouffe, hun ‘oplossingen’ namelijk uitsluitend in negatieve termen: ‘tegen migranten/moslims/vreemdelingen’; ‘tegen Europa’, zonder dat zij hier iets anders tegenover stellen. In een interview over het rechts-populistische verzet tegen Europa bijvoorbeeld, stelt Mouffe vast dat niet zozeer het Europese project als zodanig in crisis is, maar dat de crisis wordt veroorzaakt door de neoliberale manier waarop dat project tegenwoordig wordt ingevuld. ‘Het probleem is dat voor veel mensen de Europese Unie zo innig verbonden is met deze neoliberale invulling dat ze denken dat er geen mogelijkheid bestaat om het om te vormen tot iets anders. Europa is neoliberalisme voor deze mensen.’⁶³

Een theorie die Mouffe in dit verband heeft ontwikkeld gaat over de begrippen politieke identiteit en populisme. Het belangrijkste kenmerk van politieke identiteit is volgens haar dat die bijna altijd gebaseerd is op het idee van een ‘wij’ als tegengesteld aan een ‘zij’. ‘Als je de identiteit van een volk wilt construeren, zegt Mouffe, dan moet je dus vastleggen wie die ‘zij’ zijn. Het rechts-populisme wijst dan gewoonlijk naar migranten, moslims, of vreemdelingen, maar dat is natuurlijk niet de enige manier waarop je een volk kunt construeren. Kijk bijvoorbeeld naar het Front de Gauche in Frankrijk, opgericht voor de Europese Verkiezingen van 2009, en duidelijk een linkse beweging. Die beweging, zegt Mouffe, werd er evengoed van beschuldigd populistisch te zijn, en in zekere zin was dat ook zo. Het Front de Gauche wilde namelijk het discours van het Front National attaqueren door ook een volk te ‘construeren’, maar dan wel nadrukkelijk een ander volk, een volk waar moslims en immigranten niet buitengesloten werden, maar waar de hoofdtegenstanders (de ‘zij’) de krachten van de neoliberale globalisering zijn.⁶⁴ Naar aanleiding van de opkomst van Syriza in Griekenland constateert Mouffe dat er in Europa momenteel een nieuw soort links-populisme aan het ontstaan is. Dit ziet zij, anders dan de meeste politici en politicologen, nadrukkelijk als een positieve ontwikkeling: ‘Het is een van de manieren waarmee we kunnen beginnen de consensus van het centrum te breken en (…) echte alternatieven voor de neoliberale globalisering te beschouwen.’⁶⁵

Bij wijze van tussentijdse conclusie kunnen we vaststellen dat de huidige neoliberale democratie dus zowel wordt betwist door rechts-populistische politici als Le Pen, door links-populistische partijen als Syriza, als door linkse intellectuelen zoals Zizek, Mouffe en ook Crouch. Hoe werken deze linkse intellectuelen hun ideeën verder uit?

Colin Crouch omschrijft de tegenwoordige neoliberale democratie als een stelsel waarvan de democratische instituties formeel weliswaar nog steeds bestaan, maar waaruit al het leven is verdwenen.⁶⁶ De bevolking voelt zich hier bijzonder onbehaaglijk bij, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de dalende opkomst bij verkiezingen, uit de bloei van het populisme, en ook uit een groeiende minachting voor de politieke klasse.⁶⁷ Een schoolvoorbeeld van wat Crouch ‘post-democratie’ noemt, is de besluitvorming over het recente Trans-Atlantic Trade and Investment Partnership (TTIP). In dit besluitvormingsproces, zegt Crouch, slaagde de zakelijke en bestuurlijke elite erin om, geheel achter de rug van de bevolking om, een akkoord te sluiten dat stelselmatig allerlei democratisch tot stand gekomen milieuwetgeving en sociale wetgeving ondermijnde.⁶⁸ In dit voorbeeld van ‘post-democratie’ zijn exact de kenmerken te herkennen van het ‘democratisch elitisme’ zoals Schumpeter dat beschreef, met boven alles een diepe minachting voor het volk.

Overstappend van de vorm naar de inhoud van de hedendaagse politiek, wijzen Mouffe en Zizek op een ander sleutelkenmerk van de huidige neoliberale constellatie: politici en ambtenaren worden voortdurend gedwongen basale tegenstellingen (bijvoorbeeld die tussen rijk en arm) te negeren; het enige wat hen rest is die tegenstellingen te herdefiniëren tot managementproblemen. Zij moeten dus verdedigen dat structurele problemen effectief kunnen worden aangepakt met institutionele regelingen en/of met het inzetten van steeds geavanceerdere technologieën. Dit, zegt Zizek, is een illusie, een vorm van utopisch denken zelfs. Want, zoals hij het formuleert: de werkelijke utopie van tegenwoordig is dat we in staat zouden zijn de problemen door bescheiden veranderingen van het bestaande systeem op te lossen.⁶⁹

Ook bij het tegengaan van klimaatverandering zien we dit terug. De belangrijkste manieren om de opwarming van de aarde aan te pakken zijn handel in emissierechten, institutionele regelingen zoals klimaatovereenkomsten, en ecologische modernisering. Handel in emissierechten houdt in dat bedrijven hun recht om CO₂ uit te stoten, hun ‘recht om te vervuilen’, onderling kunnen verhandelen. Handel in emissierechten betekent dus, zoals Swyngedouw het noemt, ‘de privatisering van het klimaat’: bedrijven regelen onderling hoeveel CO₂ zij zullen uitstoten. Maar deze handel, inmiddels uitgegroeid tot een miljardenindustrie, heeft, zoals ik later zal laten zien, de mondiale temperatuurstijging veel minder geremd dan de bedoeling was.

Andere manieren waarop klimaatverandering wordt aangepakt zijn het sluiten van ‘institutionele regelingen’ zoals het Kyotoprotocol, en strategieën van ecologische modernisering. Hierbij is, zoals gezegd, het slim inzetten van geavanceerde technieken cruciaal, maar ook hier is de winst van bedrijven in laatste instantie belangrijker dan het stoppen van de opwarming van de aarde. Klimaatverandering definiëren als een managementprobleem impliceert dus, kortom, een gedepolitiseerde voorstelling van de oorzaken en de oplossingsstrategieën, waar uiteindelijk vooral bedrijven beter van worden. Een logisch gevolg is dat hierbij ook de mogelijkheid voor de bevolking verdwijnt om daadwerkelijk te kiezen voor het ene of voor het andere oplossingstraject, trajecten die expliciet gekoppeld (zouden moeten) zijn aan verschillende politieke programma’s. Volgens de dominante definitie valt er immers weinig te kiezen, de oplossingen voor klimaatverandering zijn ‘apolitiek’, want het kapitalisme is nu eenmaal de natuurlijke, de enig mogelijke manier om de maatschappij te organiseren. En in het verlengde hiervan bestaat ook ‘het volk’ niet uit heterogene politieke subjecten met verschillende belangen, zoals bijvoorbeeld bezorgde burgers versus vervuilende bedrijven, maar zijn we allemaal universele slachtoffers van klimaatverandering.

Sociale bewegingen en het optimisme van de wil

Een recente, belangrijke inbreuk op de hierboven gesignaleerde ‘naturalisering van het kapitalisme’ is het optreden van nieuwe politici en politieke partijen, die voor het eerst sinds lang de kapitalistische organisatie van de maatschappij weer serieus op de publieke agenda hebben gezet. Voor het eerst sinds lang betwisten niet alleen sociale bewegingen en kritische sociale wetenschappers de vanzelfsprekendheid van het kapitalisme, maar ook politici als Labourleider Jeremy Corbyn in Engeland, presidentskandidaat Bernie Sanders in de Verenigde Staten, en politieke partijen als Syriza in Griekenland en Podemos in Spanje. De neoliberale consensus begint af te brokkelen, en steeds meer mensen, zelfs zij die geneigd zijn om op rechts-populistische partijen te stemmen, herkennen zich in kritiek op het kapitalisme. Uiteraard is de meervoudige hedendaagse politieke crisis hieraan niet vreemd. Over alternatieven voor het kapitalisme, en hoe die te realiseren, wordt echter vooral gezwegen, ook al omdat maar weinig mensen zich hier echt iets bij kunnen voorstellen. Een goede illustratie hiervan zijn de reacties op Naomi Kleins recente boek over de opwarming van de aarde. Naast de bijval die zij in de media kreeg voor haar analyse van de oorzaken van klimaatverandering, was er toch ook de teleurstelling over het – vermeende! – ontbreken van een veranderingsstrategie. Bestaat zo’n strategie eigenlijk wel en, zo ja, hoe ziet die er dan uit? Met die vraag zijn we aangekomen bij de kern van dit boek, en ook bij de enige vraag van vandaag die er volgens Zizek werkelijk toe doet: steunen we de overheersende naturalisering van het kapitalisme, of bevat het tegenwoordige mondiale kapitalisme antagonismen die sterk genoeg zijn om zijn eigen reproductie te verhinderen (bijvoorbeeld de naderende dreiging van een ecologische ramp)?⁷⁰ Een sleutel voor het antwoord op deze vraag ligt in het fenomeen sociale beweging.

Een ‘helikopterperspectief’ op de geschiedenis van de laatste twee eeuwen laat zien dat fundamentele, emancipatorische maatschappelijke veranderingen bijna nooit van bovenaf worden opgelegd, maar dat ze vrijwel altijd het resultaat zijn van druk van onderop, van sociale beweging. De afschaffing van de slavernij in de Verenigde Staten en van de apartheid in Zuid-Afrika. Gelijke rechten voor vrouwen en een fatsoenlijk loon voor werknemers. Bescherming van dieren, van de natuur, en een goede volksgezondheid, althans in sommige delen van de wereld. Al deze verworvenheden zijn bevochten door sociale bewegingen door de eeuwen heen. Van de anti-slavernijbeweging en de anti-apartheidsbeweging tot de vrouwenbeweging, de arbeidersbeweging en de milieubeweging.⁷¹ Ook een succesvolle strijd tegen klimaatverandering is ondenkbaar zonder een brede sociale beweging. In dit boek zal ik onderzoeken wat de kenmerken zijn van zo’n beweging, en welke probleemanalyses en alternatieven zij, samen met kritische wetenschappers, presenteert.