JEUGDLITERATUUR DOOR DE LENS VAN ETNISCH-CULTURELE DIVERSITEIT

Auteurs:
Sara Van den Bossche
Anne Klomberg

Adviesgroep:
Chafina Bendahman (ROSE stories)
Mecu Ginting (DiversiTales)
Helma van Lierop-Debrauwer (Tilburg University)
Ingrid Tiggelovend (Studio Sesam)

STICHTING LEZEN REEKS
DEEL 33

ISBN: 978-94-6301-286-7

Productie en uitgave: Uitgever Eburon, Utrecht, www.eburon.nl

Cover and basicdesign: Lijn 1, Haarlem

Lay-out: Textcetera, Den Haag

©Stichting Lezen 2020

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag verder worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van Stichting Lezen.

VOORWOORD

In haar befaamde TED Talk, ‘The danger of a single story’, vertelt de Nigeriaanse schrijver Chimamanda Ngozi Adichie over de boeken uit haar jeugd en over haar vroege ontwikkeling als schrijver:

‘Ik was een vroege lezer, en wat ik las waren Britse en Amerikaanse kinderboeken. Ik was ook een vroege schrijver […], ik schreef exact dezelfde verhalen als de verhalen die ik las. Al mijn karakters waren wit en hadden blauwe ogen. Ze speelden in de sneeuw. Ze aten appels. En ze spraken veel over het weer; hoe heerlijk het was dat de zon weer was gaan schijnen.’

Dat, stelt Adichie, is het gevaar van ‘het enkele verhaal’. Omdat Adichie als kind alleen maar boeken las over buitenlandse personages, raakte ze ervan overtuigd dat boeken alleen maar konden gaan over mensen die niet op haar leken. Ze wist niet dat er in literatuur ook ruimte kon zijn voor haar eigen belevingswereld, haar eigen ervaringen.

‘We zijn ontvankelijk en kwetsbaar wanneer we in aanraking komen met verhalen, zeker als kinderen’, aldus Adichie. Die stelling onderschrijven wij bij Stichting Lezen: boeken moeten er zijn voor álle kinderen. (Jeugd)boeken staan niet los van de werkelijkheid, maar maken er onderdeel van uit. Ze beïnvloeden in belangrijke mate hoe we naar de werkelijkheid, naar onszelf en naar anderen kijken.

In Jeugdliteratuur door de lens van etnisch-culturele diversiteit zoomen Sara Van den Bossche en Anne Klomberg in op etnisch-culturele diversiteit in de Nederlandse jeugdliteratuur. Ze onderzoeken hoe jeugdboeken gebruikt kunnen worden om over diversiteit en inclusiviteit na te denken – ook in de wereld buiten het boek. Zij zien hierbij niet alleen een rol weggelegd voor auteurs en uitgeverijen, maar ook voor lezers. Het is belangrijk dat lezers ‘cultuurkritisch geletterd’ worden. De publicatie reikt handvatten aan om de (impliciete) culturele denkbeelden in jeugdboeken te leren herkennen en kritisch te bevragen.

‘Verhalen doen ertoe. Veel verhalen doen ertoe’, concludeert Adichie in haar TED Talk. We hopen dat deze publicatie weer een nieuw verhaal ontsluit.

Gerlien van Dalen

Directeur-bestuurder Stichting Lezen

SAMENVATTING

‘Lezen is uiteindelijk oefenen om de wereld in zijn geheel te zien,’ aldus Sayonara Stutgard in Het Parool. De literatuuropvatting die in deze publicatie centraal staat, sluit bij die uitspraak aan. Boeken bootsen de werkelijkheid na, en juist daarom is het belangrijk dat zij hun lezers een waaier aan perspectieven op die werkelijkheid bieden.

Wanneer we het Nederlandse (jeugd)literaire veld beschouwen, dan valt op dat er weinig verscheidenheid is op het vlak van etnisch-culturele diversiteit. Het merendeel van de Nederlandse jeugdboeken stelt de beleving en ervaring van witte personages centraal, terwijl het perspectief van personages van kleur vaak afwezig is of onderbelicht blijft. De boeken tonen, met andere woorden, slechts een stukje van de werkelijkheid. Dat heeft belangrijke implicaties voor de ontwikkeling van jonge lezers, die voor hun zelf- en wereldbeeld mede afhankelijk zijn van boeken.

Deze publicatie is bedoeld voor de bemiddelaars in het veld van de jeugdliteratuur die met deze jonge lezers werken en zo een impact kunnen hebben op die denkbeelden over het eigen ik en de wereld. Als voornaamste doelgroepen worden beschouwd: leerkrachten (in opleiding), bibliothecarissen, leesconsulenten, opvoeders, etc. Kortom, de publicatie is gericht op alle denkbare bemiddelaars die op dagelijkse basis bepalen welke boeken kinderen in handen krijgen en daarmee invloed uitoefenen op het zelf- en wereldbeeld van die kinderen.

In deze studie wordt jeugdliteratuur bekeken door de lens van etnisch-culturele diversiteit. Dat houdt in dat wordt onderzocht hoe diversiteit in Nederlandse jeugdliteratuur vorm krijgt, en hoe literatuur gebruikt kan worden om over het thema verscheidenheid na te denken. Een belangrijk vertrekpunt van het onderzoek is dat er een verbinding bestaat tussen boek en maatschappij. Boeken reflecteren de (sociale) werkelijkheid buiten het verhaal en leveren zo inzicht in die werkelijkheid op. Ze beïnvloeden hoe we naar onszelf en naar (onze verhouding tot) anderen kijken. Uit de sterke verbinding tussen boek en wereld volgt ook een tweede belangrijke stelregel, namelijk dat lezer en boek een relatie met elkaar aangaan. Lezers zijn geen passieve ontvangers van de ideeën die in boeken geuit worden, maar nemen actief deel aan het proces van betekenisgeving. Ze kunnen de denkbeelden uit boeken overnemen, maar ook nuanceren of verwerpen. Bij lezers wordt dus een actieve leeshouding verondersteld.

De inleiding van deze publicatie geeft een eerste schets van de relatie tussen literatuur en samenleving. Er wordt aandacht besteed aan de manier waarop boeken fungeren als 1) boodschapper, 2) broeikas en 3) baken. Allereerst dragen boeken – impliciet of expliciet – een bepaald gedachtegoed uit. In vrijwel ieder boek is een bepaalde mens- en maatschappijvisie, ofwel ideologie, te ontwaren, die met het oog op diversiteit zowel schadelijk als constructief kan zijn. Als zodanig treden boeken voor lezers op als boodschappers. Daarnaast functioneren zij ook in belangrijke mate als broeikassen. De wereld die in een boek afgebeeld wordt, kunnen we beschouwen als een miniatuurwereld achter glas. Schrijvers kunnen in de broeikas de ‘echte’ werkelijkheid reproduceren, maar ook een alternatieve werkelijkheid scheppen. De broeikas biedt zo de mogelijkheid om nieuwe (sociale en maatschappelijke) ideeën te laten groeien en om lezers op nieuwe gedachten te brengen. Tot slot treden boeken op als bakens: voor de lezer vormt een tekst een ankerpunt, een oriëntatie van waaruit de werkelijkheid veilig verkend kan worden.

Boeken vervullen verschillende functies voor verschillende lezers. In het kader van dit onderzoek naar jeugdliteratuur en etnisch-culturele diversiteit zijn de belangrijkste leesfuncties: onderwijs (kennisvergaring), zelfontwikkeling, morele ontwikkeling en politieke impact. Deze functies gaan gepaard met specifieke lezersprofielen. De leesfuncties en lezersprofielen werden overgenomen uit bestaand onderzoek. Daarnaast werd in deze studie voor elk van de profielen een bijbehorend leesinstrument ontwikkeld. Samengevat:

LEESFUNCTIE

LEESPROFIEL

LEESINSTRUMENT

onderwijs (kennisvergaring)

ontdekker

loep

zelfontwikkeling

verrekijker

verrekijker

morele ontwikkeling

padvinder

kompas

politieke impact

wereldverbeteraar

moersleutel

De leesfuncties, leesprofielen en leesinstrumenten worden in de publicatie ingezet als kapstokje, om theoretische inzichten te verklaren, literaire teksten te analyseren en lezersvaardigheden te bespreken.

In hoofdstuk 1, ‘Lezen, leven en weten’, wordt de literatuuropvatting die in de inleiding geïntroduceerd is verder uitgewerkt. Het uitgangspunt dat literaire teksten deel uitmaken van de menselijke beleving (ons inzicht kunnen verschaffen in de menselijke aard, exemplarisch zijn, en ons een venster op de wereld bieden) leidt tot aandacht voor het effect van literatuur op de emoties en het karakter van de lezers. Binnen de wetenschappelijke specialisatie ‘cognitieve literatuurwetenschap’ wordt de impact van boeken op lezers centraal gesteld. Onze hersenen reageren op fictionele werelden alsof ze echt zijn, en dit verklaart waarom boeken ons kunnen beïnvloeden. We kunnen literatuur gebruiken om reflectie op ethische en sociale kwesties uit te lokken en ‘echte’ situaties te oefenen.

Net zoals bij mensen in de ‘echte’ wereld, verplaatsen we ons in en voelen we empathie voor de personages waarover we lezen. We kunnen ons met hen identificeren of ons tegen hen afzetten. Boeken voor jonge lezers bieden hen zo langs de ene kant herkenning of spiegels, maar langs de andere kant ook verkenning van of vensters op het onbekende. Omdat boeken ons met nieuwe perspectieven in aanraking brengen, kunnen zij helpen om vooroordelen te bestrijden. Ze moedigen ons aan om voorbij de grenzen van het ‘wij’ te kijken. Boeken bieden lezers een verrekijker: ze leren hen om meerdere gezichtspunten in te nemen en om zo te komen tot zelfontwikkeling.

In hoofdstuk 2, ‘Op zoek naar verrekijkers en wereldverbeteraars in de Nederlandse jeugdliteratuur’, wordt ingegaan op de manier waarop etnisch-culturele diversiteit al dan niet aan de orde komt in het Nederlandse jeugdliteraire veld. Eerst worden enkele projecten en initiatieven rond diversiteit in jeugdboeken beschreven. Daarna wordt een ‘state of the art’ van het jeugdliteraire veld uiteengezet. Aangezien er niet veel Nederlands onderzoek naar (het belang van) etnisch-culturele diversiteit in jeugdboeken beschikbaar is, worden in het tweede hoofdstuk inzichten uit het Angelsaksische onderzoek gepresenteerd en gebruikt om op de situatie in Nederland te reflecteren. Er wordt betoogd dat er in het Nederlandse jeugdliteraire veld sprake is van een zekere mate van witte normativiteit. Deze stelling wordt onderbouwd met en getoetst aan concrete voorbeelden en uitwerkingen. Zo blijkt dat zowel het personeels- en auteursbestand van uitgeverijen als de personages in kinder- en jeugdboeken overwegend wit zijn. Het merendeel van de jeugdboeken fungeert als spiegel voor witte lezers; veel minder oog is er voor de beleving van mensen van kleur, zij krijgen vooral vensters te zien.

Vervolgens wordt dieper ingegaan op het beschikbare Nederlandse wetenschappelijke onderzoek. Daaruit blijkt dat het aandeel van auteurs met een niet-westerse migratieachtergrond zeer klein is. Daarnaast wordt duidelijk dat wanneer er hoofdpersonages van kleur in Nederlandse jeugdboeken voorkomen, zij doorgaans in een complex frame worden gerepresenteerd; ze bevinden zich dan in een onderhandelingspositie tussen verschillende culturen en construeren actief hun eigen identiteit. De representatie van personages van kleur is doorgaans niet vrij van clichématige thema’s en stereotypen. Ook in boeken waar het complexe frame de bovenhand heeft (en niet het assimilatieframe, het exotische frame of het discriminatieframe), wordt de afkomst van personages van kleur vaak in meer of mindere mate geproblematiseerd.

In hoofdstuk 3, ‘Leeswijzer: naar cultuurkritische geletterdheid’, wordt de aandacht verbreed van het boek naar de lezer. Er wordt een ‘cultuurkritische’ benadering van jeugdliteratuur uiteengezet. Deze benadering is gericht op het inzichtelijk maken en kritisch bevragen van de (impliciete) culturele denkbeelden die in jeugdboeken te vinden zijn, en van de manier waarop etnisch-culturele groepen in jeugdboeken worden afgebeeld. De benadering is tweeledig. Enerzijds richt ze het vizier op boeken met cultuurkritische elementen – boeken die het potentieel hebben om dominante culturele ideeën te bevragen. Anderzijds focust ze op cultuurkritische lezers – lezers die in staat zijn om de culturele aannames in boeken te ontwaren en ter discussie te stellen. Cultuurkritische teksten reiken de instrumenten kompas, verrekijker en/of moersleutel aan. Respectievelijk hebben die tools betrekking op morele ontwikkeling, zelfontwikkeling en politieke impact. Cultuurkritische lezers pakken die instrumenten spreekwoordelijk op of hanteren ze op eigen initiatief bij teksten waarin ze niet meteen aanwezig lijken.

In de leeswijzer wordt allereerst aan de hand van de casus Boom-Boom: over vreemden en vrienden (2017) geïllustreerd hoe cultuurkritisch lezen in het werk gaat. Vervolgens worden drie kernvragen uitgewerkt die handvatten voor een cultuurkritische leeshouding bieden:

1. Gezichtspunt: Wie ziet? Wie voert het woord?

2. Onderwerp: Wie worden gezien? Welke groepen worden vertegenwoordigd?

3. Zienswijze en denkbeelden: Hoe worden die groepen gezien? Op welke manier worden ze afgebeeld?

Met behulp van diverse tekstvoorbeelden en via het uitlichten van concrete verhaaltechnieken wordt inzichtelijk gemaakt hoe deze vragen als leidraad kunnen dienen bij het cultuurkritisch analyseren van een tekst.

In hoofdstuk 4, ‘Casus: een duik in het verleden’, worden de lessen uit de leeswijzer toegepast op een uitgebreide casus: het boek De duik (2014) van Sjoerd Kuyper en Sanne te Loo (ill.). Die casestudy is bedoeld om handvatten voor het ontwikkelen van een cultuurkritische leeshouding te identificeren en te modelen hoe een cultuurkritische analyse werkt. Er wordt gedemonstreerd dat De duik een cultuurkritische tekst is, omdat het verhaal het potentieel heeft om vastgeroeste denkbeelden over culturele groepen te doorbreken. Er wordt ingegaan op de strategieën die de tekst inzet om de cognitie – de denkbeelden – van lezers te beïnvloeden. Daarbij wordt zowel aandacht besteed aan de inhoud als de vorm van de tekst. Tot slot volgen in het laatste hoofdstuk, ‘Voorbij de spiegel’, nog een terug- en vooruitblik.

INLEIDING

HET WAAROM VAN DIT ONDERZOEK

SARA VAN DEN BOSSCHE

Diversiteit en jeugdliteratuur zijn onderwerpen die de laatste jaren steeds vaker in één adem genoemd worden. Op 5 januari 2019 schreef mediawetenschapper Reza Kartosen-Wong bijvoorbeeld in Het Parool: ‘Diversiteit in kinderboeken is goed voor ieder kind’. In zijn opiniestuk stelt hij dat jeugdboeken doorgaans een te eenzijdig beeld van gender en etniciteit schetsen: ‘Kinderboeken met meisjes in een hoofdrol of verhalen die draaien om niet-witte hoofdpersonages zijn schaars. Nog steeds zijn de helden vooral witte jongens. Dat is niet bevorderlijk voor de sociaal-culturele ontwikkeling van alle kinderen’ (Kartosen-Wong, 2019). Met andere woorden: het overwicht van witte heldenfiguren kan een negatieve invloed hebben op hoe jonge lezers in de samenleving functioneren, op hun zelfbeeld, gedrag, en de perceptie van buitenstaanders. Kartosen-Wong legt een duidelijk verband tussen literatuur en maatschappij, tussen lezen en samen leven. Daar komen we later nog uitgebreid op terug.

Die verbinding tussen lezen en zijn heeft volgens Kartosen-Wong twee kanten. Jeugdliteratuur kan op lezers zowel negatieve als positieve denkbeelden overbrengen:

Onderzoek laat zien dat kinderen al op jonge leeftijd heersende opvattingen en vooroordelen over bijvoorbeeld vrouwen en zwarte mensen hebben overgenomen. Die krijgen zij onbewust mee via onder andere opvoeding, onderwijs en kinderboeken. Dat betekent gelukkig dus ook dat kinderboeken die divers en inclusief zijn een bijdrage kunnen leveren aan het afbreken en voorkomen van diezelfde opvattingen en vooroordelen. (Kartosen-Wong, 2019)

Het opiniestuk van Kartosen-Wong bouwt voort op een column die Sayonara Stutgard op 16 december 2018 in dezelfde krant publiceerde. Daarin pleit ze voor inclusie en ‘volledige representatie in literatuur’ (Stutgard, 2018; nadruk toegevoegd). Ze betoogt: ‘Lezen is uiteindelijk oefenen om de wereld in zijn geheel te zien’ (Stutgard, 2018). Beide columnisten gaan er dus van uit dat (jeugd)boeken onze kijk op de wereld kleuren en misschien zelfs kunnen veranderen.

Wat maakt van jeugdliteratuur een goed platform om het thema verscheidenheid te exploreren? Met die vraag in het achterhoofd zetten we in deze publicatie verschillende onderzoekslijnen uit. Enerzijds gaan we na hoe onderzoekers, recensenten en experts over de link tussen jeugdboeken en diversiteit denken. We laten zien hoe zij boeken beschouwen als boodschappers, broeikassen en bakens voor de lezers. Anderzijds bestuderen we hoe schrijvers en illustratoren het verband met verscheidenheid in jeugdboeken uitwerken en het publiek aansporen om erover na te denken. We onderzoeken hoe ze boeken tot boodschappers, broeikassen en bakens maken. In de loop van deze tekst zullen deze twee perspectieven elkaar steeds afwisselen.

DEFINITIES: DIVERSITEIT, ETNICITEIT, CULTUUR EN INCLUSIE

Onder diversiteit verstaan we ‘het verschijnsel dat er ergens mensen zijn met verschillende etnische of culturele achtergronden’ (Van Dale online woordenboek). In dit boek hanteren we diversiteit en verscheidenheid als synoniemen, in navolging van de Dikke Van Dale. Ook etniciteit en etnische identiteit gebruiken we door elkaar. Etnisch definieert de Dikke Van Dale als ‘van, behorend tot, betrekking hebbend op een volk, een bevolkingsgroep’. Cultuur is te begrijpen als ‘het geheel van normen, waarden, omgangsvormen e.d. in een organisatie of groep’ (Dikke Van Dale). Omdat etniciteit en cultuur in de omschrijving in het online woordenboek aan elkaar gekoppeld zijn, gebruiken we etnisch-cultureel als specificatie voor het soort diversiteit dat we in dit boek onderzoeken.

Diversiteit hangt nauw samen met inclusie. De twee begrippen vormen de ruggengraat van het sociologische concept multiculturalisme, waarbij we ons in dit onderzoek aansluiten: ‘Multiculturalism seeks the inclusion of the views and contributions of diverse members of society while maintaining respect for their differences and withholding the demand for their assimilation into the dominant culture.’¹

Wat de terminologie voor huidskleuren betreft: in deze publicatie geven we bewust de voorkeur aan wit boven blank, omdat dat adjectief de laatste jaren steeds meer een negatieve connotatie gekregen heeft: ‘Blank roept associaties op met rein en schoon en zwart is dat dan blijkbaar niet’ (Genootschap Onze Taal; nadruk in origineel). We sluiten ons met deze keuze aan bij de groeiende voorkeur voor wit in de Nederlandse media in het algemeen (Vermaat, 2017).

Onze speurtocht naar boeken voor jonge lezers waarin diversiteit voorkomt, heeft heel diverse resultaten opgeleverd. Achter zulke teksten lijken soms erg uiteenlopende doelstellingen en verwachtingen schuil te gaan. Om een idee te geven van de bandbreedte bespreken we enkele voorbeelden die heel verschillende visies op jeugdliteratuur en verscheidenheid belichamen.

1. BOEKEN ALS BOODSCHAPPERS: LITERATUUR EN IDEOLOGIE

Een eerste voorbeeld is Ulyana’s grote avontuur (2015),² een stripverhaal gepubliceerd door de International Organization for Migration (IOM), gevestigd in Den Haag. Het boek speelt zich af in een asielzoekerscentrum (AZC) waar de jonge Ulyana zich zorgen maakt over de plannen van haar ouders om terug naar ‘hun’ land te verhuizen. Ulyana is een wit personage, maar waar ze precies vandaan komt, wordt niet prijsgegeven. Haar vrienden zijn personages van kleur, van wie het precieze land van herkomst eveneens vaag blijft. Ze zijn nogal generiek afkomstig uit Afrika, Azië en het Midden-Oosten. Met hen bespreekt Ulyana wat haar zoal bang maakt: dat ze haar vrienden moet achterlaten, dat ze naar een nieuwe school zal moeten gaan, dat ze ‘haar’ taal niet erg goed begrijpt en spreekt, waardoor ze het moeilijk zou kunnen krijgen op school …

AFBEELDING 1 |OMSLAG VAN ULYANA’S GROTE AVONTUUR³

Ulyana’s vrienden delen hun eigen ervaringen met haar en stellen haar gerust. De Aziatische Huan vertelt over zijn ambitie om in zijn land een carrière als zakenman uit te bouwen. Hij ziet daar een succesvolle toekomst voor zich. De Arabische Fazia legt uit dat zij niet bang is om terug te keren omdat ze van haar land houdt. In Fazia’s perceptie van haar thuisland worden de verschillen met het westerse land van aankomst uitvergroot: de visie op het land van herkomst is gekruid met exotisme, met beelden van een ontzagwekkende moskee en een nachtelijk woestijnlandschap onder een weidse sterrenhemel. De Afrikaanse Nelson legt de klemtoon op het stereotiepe contrast tussen de verstedelijking in het Westen en zijn thuisland waar hij dicht bij de natuur kon leven. Hij verkiest duidelijk de laatste optie boven de eerste. Samen met Huan houdt Ulyana ook een videogesprek met de Latijns-Amerikaanse Yandro, die al terug in zijn land van herkomst is. Hij geeft uitleg bij de repatriëringsprocedure en weet Ulyana zo gerust te stellen.

AFBEELDING 2 |OPSLAG UIT ULYANA’S GROTE AVONTUUR⁴

AFBEELDING 3 |OPSLAG UIT ULYANA’S GROTE AVONTUUR⁵

Huan, Fazia en Nelson sporen Ulyana verder aan om fijne herinneringen aan haar thuisland op te halen. Nu denkt ze aan kersentaarten, een stralende zon en talloze uitstapjes naar het strand met haar familie, met wie ze herenigd zal worden. Haar leven na haar terugkeer wordt voorgesteld als een eindeloze vakantie. Ulyana vergeet daardoor haar angsten en wordt enthousiast over het idee om in haar land van herkomst te gaan wonen. Het verhaal eindigt met een videogesprek tussen Ulyana, terug in haar thuisland, en Nelson, Huan en Fazia, die zich nog steeds in het AZC bevinden. Daaruit blijkt dat Ulyana het heel goed stelt.

De moraal van het stripverhaal is amper verhuld en daardoor eenvoudig te achterhalen: de tekst wil de lezers – jongeren in een asielprocedure – ervan overtuigen dat migratie niet in alle situaties een goede uitweg is en dat repatriëring zinvol kan zijn. Het IOM geeft dat zelf met zo veel woorden aan: ‘The comic story […] is also one way of instilling in children the value of appreciating return to one’s home country.’⁶ Om die boodschap over te brengen, gebruikt de tekst hoofdzakelijk emotionele argumenten. Ulyana’s grote avontuur wordt een politiek instrument dat de beleidsmakers van het IOM als propaganda kunnen inzetten. Het verhaal plaatst de ‘wij’ van mensen die vinden dat ze niet alle migranten kunnen opvangen tegenover de ‘zij’ van personen die asiel aangevraagd hebben. De persuasieve laag van de tekst wordt verhuld door de aanlokkelijke verpakking van een stripverhaal.

Ulyana’s grote avontuur is een verhaal waarin de ‘wij’-groep uitdrukkelijk een ontradend effect op de ‘zij’-groep nastreeft. Een project met een tegengestelde, bemoedigende boodschap voor diezelfde ‘zij’-gemeenschap is Een boek voor jou, dat illustrator en schrijver Marit Törnqvist op touw zette. Met de steun van Em. Querido verzamelde Törnqvist fragmenten uit alom bekende Nederlandse kinder- en prentenboeken. Ze liet ze vervolgens vertalen naar het Arabisch en bundelde ze in een bloemlezing. Een boek voor jou werd op 5000 exemplaren verspreid onder vluchtelingenkinderen in AZC’s over het hele land.⁷ De bundel is bedoeld voor jonge, Arabischsprekende lezers die opgroeien tussen mensen wier etnisch-culturele identiteit voor hen mogelijk vreemd aandoet. In hun eigen taal krijgen ze een inkijk in het culturele erfgoed van het voor hen nieuwe land. Zo lijkt de bloemlezing ‘wij’ en ‘zij’ dichter naar elkaar toe te willen brengen. Törnqvist hoopt dat vluchtelingenkinderen zich daardoor meer welkom zullen voelen.⁸ In Een boek voor jou dragen zowel de teksten als de drijfveer achter de bundeling ervan een ideologische stempel. Het project an sich is ontstaan vanuit de ideologische overtuigingen van Törnqvist en haar collega’s, en de inhoud ervan, de geselecteerde fragmenten, vertolkt wat zij verstaan onder ‘typisch Nederlands’.

Ulyana’s grote avontuur en Een boek voor jou gaan allebei uit van een ‘wij’ die grotendeels samenvalt met de cultureel dominante groep in de Nederlandse samenleving. Die ‘wij’ heeft het overwicht en spreekt expliciet een of meer kleinere ‘zij’-groepen – bestaande uit nieuwkomers in Nederland – aan. Daarnaast zien we ook teksten waarin de ‘wij’/‘zij’-ratio wordt omgedraaid. De ‘wij’-blik is in die gevallen niet die van de witte meerderheid, maar het perspectief ligt dan bij een niet-dominante groep. Met haar prentenboekenreeks over prinses Arabella wil illustrator van kleur Mylo Freeman (2016) bijvoorbeeld tegenwicht bieden tegen het standaardbeeld van prinsessen als wit en blond.⁹ Met Arabella schiep Freeman een personage dat een leemte in haar eigen kindertijd zou hebben kunnen vullen. Ze werd opgevoed door haar witte moeder in het Den Haag van de jaren 1960 en voelde zich in die stad een buitenstaander:

Zodra ik naar buiten stapte, drong het besef door dat ik er anders uitzag. Er waren in Den Haag destijds maar weinig donkere mensen – de Indische mensen vormden een aparte groep. Mijn huidskleur viel erbuiten […]. Ik werd aangestaard, soms uitgelachen of -gescholden; een onveilig gevoel. (Gerrits, 2019, p. 18)

Ook in de boeken die ze las, vond ze geen zwarte voorbeeldfiguren: ‘De beeldvorming rondom zwarte kinderen werd vooral bepaald door zieke, arme kinderen uit Afrika – niets waarmee ik me kon identificeren; dat deed ik met witte personages’ (Gerrits, 2019, p. 18). Pas toen ze volwassen was, drong het tot Freeman door dat die situatie scheef is. Dat inzicht kwam

toen een zwart meisje eens opmerkte dat zij nooit prinses zou kunnen worden vanwege haar huidskleur. Ook ik had me nog nooit een zwarte prinses voorgesteld, realiseerde ik me. Dat beeld werd niet aangereikt en zo’n verborgen hiaat gaat blijkbaar heel diep zitten, blijft onveranderd als het [sic] niet wordt gevoed. Door die opmerking ontstond prinses Arabella […]. (Gerrits, 2019, p. 18)

Met haar prentenboeken en in interviews, artikelen en lezingen vraagt Freeman sindsdien aandacht voor het gebrek aan zwarte meisjes met kroeshaar op omslagen van kinderboeken (February, 2017), en reikt ze haar lezers een in het witte kinderboekenlandschap niet zo vanzelfsprekende identificatiefiguur aan. Ze wil een steentje bijdragen aan een inclusieve jeugdliteratuur. Over Arabella stelt ze dat die ‘een kind als ieder’ is, dat het idee ‘je bent mooi en goed zoals je bent’ belichaamt (Gerrits, 2019, p. 18). Een belangrijk aspect van haar werk is voor haar de mogelijkheid dat ze er ‘een laag in kan aanbrengen die verbindt’ (Gerrits, 2019, p. 18).

Verbinden is ook het sleutelwoord in de bundel Arabische sprookjes met verhalen van de in Irak geboren Rodaan Al Galidi en illustraties van de witte Nederlandse Geertje Aalders. Het boek won in 2018 de Jenny Smelik-IBBY prijs. Deze bekroning is bedoeld voor boeken waarin ‘culturele diversiteit een vanzelfsprekende rol speelt en waarin het beeld van de verschillende culturen opbouwend in plaats van problematiserend is’.¹⁰ In de motivatie voor de toekenning van de prijs staat de jury expliciet stil bij de brug die de bundel slaat tussen de witte ‘wij’ en de Arabische ‘zij’ die maar al te vaak gestigmatiseerd worden:

De titel Arabische sprookjes kan de indruk wekken dat deze bloemlezing een exotische inslag heeft. Die titel plaatst de collectie als het ware ver af van lezers die niet vertrouwd zijn met de Arabische verhaaltraditie. De inhoud van het boek verkleint die afstand echter weer. Al Galidi bundelt vertellingen die al een hele weg afgelegd hebben. Ze hebben zich getooid in steeds wisselende gedaantes, die kenmerken vertonen van de verschillende culturen die ze op hun route aangedaan hebben. Want sprookjes zijn, aldus Al Galidi, ‘de beste reizigers’, die elementen van Arabische en Westerse culturen met elkaar verenigen. ’[S]prookjes geloven niet in grenzen of landen of talen of identiteit of cultuur. Sprookjes zijn van iedereen en voor iedereen’, schrijft Al Galidi. Zijn stijl doet recht aan traditionele sprookjestaal, en ook de soms wat nadrukkelijke moraal herinnert aan de expliciete morele lessen uit gekende volksverhalen. Om al die redenen zijn de vertellingen in deze bundel minder exotisch dan de titel doet vermoeden. (Klomberg, Van Lunenburg, Venings, Van Wijk, & Van den Bossche, 2018)

Zowel Ulyana’s grote avontuur als Een boek voor jou, de verhalen over prinses Arabella en Arabische sprookjes steunen op een verbinding tussen literatuur en samenleving. Hoewel de uitwerking in alle gevallen anders is, delen de projecten het basisidee dat boeken, door hun rol als boodschappers, invloed kunnen hebben op het leven van hun lezers.

2. BOEKEN ALS BROEIKASSEN: LITERATUUR ALS SOCIAAL EN MOREEL LABORATORIUM

Bij lezen komen dus allerlei wisselwerkingen kijken, tussen boek en wereld, en tussen boek en lezer. Het effect dat een tekst op de lezers kan hebben, boogt grotendeels op het verband dat die tekst met de wereld heeft. Boeken reflecteren de wereld buiten het verhaal en leveren dus inzicht in die wereld op. Literaire teksten vertellen ons iets over de visie van auteurs op de sociale verhoudingen die ze waarnemen in de werkelijkheid buiten het boek. Reflecteren bedoelen we hier niet noodzakelijk als ‘weerspiegelen’, het wereldbeeld in een tekst kan namelijk gemanipuleerd of vertekend zijn, het hoeft niet in een een-op-eenrelatie met de werkelijkheid te staan.

We kunnen de wereld die in een boek afgebeeld wordt, zien als een miniatuurwereld in een broeikas. Van achter het glas kijken de lezers toe en nemen waar wat er gebeurt. In die broeikas kunnen schrijvers dus experimenteren met de maatschappelijke relaties die ze in de wereld om zich heen zien. Boeken hebben een specifiek vermogen om in te spelen op en te experimenteren met maatschappelijke vraagstukken (Johnston, 2013; Stephens, 2011). Als ze willen, kunnen ze er hun eigen versie van maken. Hoe schrijvers de sociale verhoudingen in de broeikas vormgeven, zegt iets over wat ze van de verhoudingen in de werkelijkheid vinden. Hun keuzes geven aan of ze ermee instemmen of dat ze ze anders zouden willen zien. Auteurs kunnen tonen welke verhoudingen ze goed of minder goed vinden, en ze kunnen expliciet commentaar geven op wat ze aanpassen. Het kan net zo goed zijn dat hun visie enkel impliciet tot uiting komt – sommige zienswijzen zijn zo ingebakken dat ze onder de oppervlakte blijven. Dan is het aan de lezers om de onderliggende denkbeelden in de tekst naar boven te spitten.

Uit de vormgeving van de miniatuurwereld in de kas kunnen we als lezers namelijk iets leren. De weergave van – en daarmee de kennis over – de wereld kan bijvoorbeeld bevestigen wat we al weten. Wijkt de voorstelling af van wat we kennen, dan kan de tekst onze kennis uitbreiden. Mógelijk kan een boek dan onze kijk op de wereld veranderen.¹¹ Zo wordt literatuur een broeikas in de zin dat schrijvers er nieuwe ideeën in kunnen laten groeien. De tekst brengt die kiemen over op ons lezers, die ze kunnen oogsten. Die visie is leidend voor dit hele onderzoek; ze bepaalt de richting die we met deze studie uitgaan. Hiermee scharen we ons expliciet achter de benadering van literatuur als een moreel laboratorium van empirisch literatuurwetenschapper Frank Hakemulder (2000, 2007).

3. BOEKEN ALS BAKENS: FUNCTIES VAN LITERATUUR

Het beeld van literatuur als een broeikas omvat dus zowel schrijvers en hun teksten als lezers. In deze studie over diversiteit en jeugdliteratuur betrekken we daarom de rol van zowel literatuur als publiek. We staan stil bij welke ideeën teksten te bieden hebben en wat lezers daarmee doen. Verscheidenheid is ook hierin een factor – er zijn immers net zoveel soorten boeken als er types lezers zijn. Verschillende types boeken, met verschillende functies, bedienen verschillende soorten lezers. Lezers kiezen meestal teksten die aansluiten bij hun voorkeuren, zij lezen bijvoorbeeld om dagelijkse beslommeringen te vergeten, weg te dromen, of wijzer te worden. In één enkel boek kunnen verschillende functies naast elkaar voorkomen. Dat vergroot de verscheidenheid van lezers die zich door die tekst aangesproken kunnen voelen.

Voor dit onderzoek, op het snijvlak van jeugdliteratuur en diversiteit, liggen sommige boek- en lezerstypes meer voor de hand dan andere. Bij het begin van deze studie willen we daarom uiteenzetten welke types er bestaan en welke voor ons betoog het relevantst zijn.

De rollen die literatuur zoal kan spelen zijn de spil waarrond het prentenboek If I Were a Book (2014) van José Jorge Letria en André Letria (ill.) opgebouwd is.¹² Het vertrekpunt is dat boeken gelezen willen worden. De eerste opslag toont een boek dat eenzaam op een bankje ligt en de aandacht van een voorbijganger trekt.¹³ De tekst luidt: ‘If I were a book, / I’d ask someone in the street to take me home’ (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 1). In de rest van het prentenboek zien we ofwel wat het boek doet of hoe de passant – een man in wit overhemd en zwarte broek – het boek in zijn leven betrekt.

AFBEELDING 4 |OMSLAG VAN IF I WERE A BOOK (LETRIA & LETRIA (ILL.), CHRONICLE BOOKS, 2014)

Op elke opslag vangt de tekst aan met de woorden ‘If I were a book’. Daarna volgt telkens een poëtische omschrijving van een functie van lezen. De korte zinnen gaan gepaard met rake illustraties, die de kern van die functie uitbeelden.

De tekst ‘If I were a book, / I’d be full of useful knowledge’ wordt bijvoorbeeld vergezeld door een tekening van het boek als schooltas, met een handvat op de rug (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 5). Een prent van een boek dat verzwolgen wordt door de tentakels van een inktvis illustreert de omschrijving ‘I’d capture you with my captivating tales’ (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 8). Bij de zinnen ‘I’d be one skyscraper / in the city of words’ hoort dan weer het beeld van een grootstad opgetrokken uit boeken-als-flatgebouwen (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 10).

AFBEELDING 5 |OPSLAG UIT IF I WERE A BOOK (LETRIA & LETRIA (ILL.), CHRONICLE BOOKS, 2014)

AFBEELDING 6 |OPSLAG UIT IF I WERE A BOOK (LETRIA & LETRIA (ILL.), CHRONICLE BOOKS, 2014)

De schooltas, de octopus en de literaire skyline kunnen we interpreteren als symbolen voor de functies onderwijs, persoonlijk welzijn en beschaving, zoals literatuurdidacticus Geert Vandermeersche (2018, p. 21) ze beschrijft. Alles bij elkaar onderscheidt hij acht verschillende redenen om te lezen:

– catharsis:¹⁴ dit is de belangrijkste functie voor lezers die sterk meeleven en zich vereenzelvigen met literaire figuren. Ze zien de ervaringen van de personages als lessen voor hun eigen leven;

– persoonlijk welzijn: in deze visie op lezen staan plezier, escapisme en de therapeutische uitwerking van boeken centraal;

– onderwijs: voor deze lezers is het opdoen van kennis uit boeken de voornaamste motivatie;

– zelfontwikkeling: deze lezers willen door middel van verhalen hun blikveld verruimen. Ze staan ervoor open om anders naar de wereld te leren kijken. Meer nog, ze zijn ervan overtuigd dat andere zienswijzen hun geloof in zichzelf versterken;

– morele ontwikkeling: boeken geven inzicht in wat ethisch goed of fout is en zijn daarom voor deze lezers een middel om ‘een beter mens’ te worden (Vandermeersche, 2018, p. 21). Deze categorie behelst ook ‘het aanleren van een empathischer meevoelen met andere mensen’ (Vandermeersche, 2018, p. 21);

– beschaving: boeken zijn toegangspoorten tot Kunst met een grote K, lezen is een manier om tot een gemeenschap van cultuurliefhebbers toe te treden;

– politieke impact: literatuur kan een introductie tot politieke overtuigingen zijn en aanzetten tot engagement;

– klimmen op de sociale ladder: boeken staan voor ‘sociaal succes’ (Vandermeersche, 2018, p. 21). In deze visie is belezenheid een statussymbool.

Waar al deze functies op neerkomen, is dat boeken bakens zijn: voor de lezers vormt een tekst een ankerpunt, dat hun oriëntatie geeft op vlak van bijvoorbeeld literaire traditie, wereldbeeld, morele overtuigingen of politieke ideeën. Een boek waarin ze zichzelf en hun omgeving herkennen, geeft houvast in de vorm van bevestiging. Een tekst die hun een nieuwe wereld laat zien, is een veilig ankerpunt in de verkenning van onbekend terrein (Hakemulder, 2007, p. 5895; Zunshine, 2006, p. 122).

Deze studie onderzoekt welke raakvlakken jeugdliteratuur heeft met het sociale vraagstuk diversiteit. Daarmee stellen we de verbinding tussen literatuur en maatschappij – tussen lezen en samen leven – centraal. In dat speelveld is de belangrijkste rol weggelegd voor de functies van lezen waarin literatuur als leidraad voor het samen leven dient. Onderwijs is het fundament van die andere motivaties. Alles begint immers bij kennisoverdracht via boeken en bij het idee dat lezen tot nadenken aanzet. Daaruit volgen de drie overige relevante functies:

– zelfontwikkeling;

– morele ontwikkeling;

– politieke impact.

Verschillende van de invullingen uit If I Were a Book sluiten bij deze vier functies aan. ‘If I were a book, / I’d be an endless journey’ is uitgebeeld als een boek dat als tunnel een stoomtrein overwelft (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 21). Die omschrijving kan naast escapisme (persoonlijk welzijn) ook aan onderwijs refereren. De zin ‘I’d be full of new horizons’ gaat samen met een beeld van een boek als bergtop, waarop een piepklein figuurtje een vlag plant (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 25). Zo verwijzen tekst en beeld naar zelfontwikkeling. Bij ‘I’d be an open window / over a boundless sea’ zien we het oppervlak van een opengeslagen boek als een oceaan waarop een schip vaart (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 14). Dat idee illustreert zelfontwikkeling. Hetzelfde geldt voor het beeld van een boot in boekvorm, met een anker aan een ketting, vergezeld van de tekst ‘I’d help anchor you to your truest self’ (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 19).

AFBEELDING 7 |OPSLAG UIT IF I WERE A BOOK (LETRIA & LETRIA (ILL.), CHRONICLE BOOKS, 2014)

De combinatie van ‘I would sweep away ignorance’ met een boek als bezem en van ‘I’d crush violence with knowledge’ met een boek in de vorm van een onneembare burcht brengt kennis in verband met macht (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 17; 22). Beide metaforen alluderen op zelfontwikkeling en politieke impact. Op de laatste opslag zegt het boek ‘I’d like more than anything to hear someone say, ‘This book changed my life’’ (Letria & Letria (ill.), 2014, opslag 26). Daarin komt het idee dat lezen onze kijk op de wereld kan beïnvloeden en onze manier van zijn kan veranderen, sterk naar voren.

4. WERKTUIGEN VOOR DIT ONDERZOEK

De verschillende redenen om te lezen hebben Vandermeersche en zijn collega’s van de onderzoeksgroep Cultuur en Educatie (Universiteit Gent) vertaald naar lezersprofielen. Onder de noemer #daaromleesik stelden ze een leestest op, die naar die types lezers leidt.¹⁵ We concentreren ons hier op de profielen die horen bij de vier functies met de nadruk op lezen en samen leven die bovendien uitgaan van de beslissings- en daadkracht van de lezers:

– bij onderwijs hoort het profiel van de ontdekker, die hunkert naar kennis;

– zelfontwikkeling is wat de verrekijker nastreeft. Dit type lezer leest om zichzelf te bevragen en ter discussie te stellen, en om de dingen anders te leren bekijken;

– morele ontwikkeling is de voornaamste motivatie voor de padvinder, die literatuur als een ethisch kompas beschouwt;

– politieke impact is de belangrijkste drijfveer voor de wereldverbeteraar. Deze lezer zoekt in boeken betere versies van de bestaande samenleving en laat zich door literatuur inspireren tot activisme.