-

Hemofilie is een zeldzame ziekte, maar desondanks toch heel bekend. Het is een erfelijke ziekte die alleen mannen treft, maar waarvan vrouwen draagster zijn. Bij iemand met hemofilie ontbreekt een van de eiwitten die noodzakelijk zijn voor een afdoende bloedstolling. De meeste mensen met hemofilie hebben een tekort aan het eiwit Factor VIII, dat hemofilie A veroorzaakt, en bij een kleiner deel ontbreekt het eiwit Factor IX, dat hemofilie B veroorzaakt.

In het midden van de jaren zestig van de vorige eeuw werd behandeling van hemofilie mogelijk doordat er plasmaproducten beschikbaar kwamen met een hoge concentratie van de bij hemofilie ontbrekende stollingsfactoren. Hierdoor konden mensen met hemofilie een zo goed als normaal leven lijden. Een ramp voltrok zich in de jaren tachtig toen bleek dat veel van deze plasmaproducten, die via injecties in de aders worden gespoten, besmet waren met hiv, het virus dat aids veroorzaakt. Wereldwijd zijn mensen met hemofilie besmet geraakt en overleden aan aids. Daarbovenop werd bekend dat plasmaproducten bijna alle mensen met hemofilie in die tijd met het hepatitis C virus hebben besmet. Tegenwoordig is de kans op virale besmettingen via plasma uiterst klein, maar mensen met hemofilie blijven de ‘kanaries in de kolenmijn’. Als er iets mis is met de medicatie, zijn zij de eersten die het merken.

Dit boek is een sterk pleidooi voor de Europese zelfvoorziening in ‘rood’ bloed en ‘geel’ plasma van onbetaalde, vrijwillige donors. Het is zorgwekkend dat politici zo weinig aandacht besteden aan de wereld van bloedtransfusie en plasma producten. In een neoliberale markteconomie wordt de handel in menselijk lichaamsmateriaal te gemakkelijk geaccepteerd.

Cees Smit werd zeventig jaar geleden geboren met een ernstige vorm van hemofilie. Niemand had ooit verwacht dat hij lang zou leven, laat staan dat hij zo oud zou worden, maar hij overleefde alle medische innovaties. In zijn autobiografie beschrijft hij de achterhaalde hormoonbehandelingen van de jaren vijftig van de vorige eeuw die hem voor het leven zouden tekenen. Hij vertelt over de allesbepalende rol die de ziekte in zijn leven speelde. Uiteindelijk koos hij, zoals het zelf noemt, voor een ‘loopbaan in de hemofilie’. Nu is hij een lobbyist voor de rechten van mensen met een chronische ziekte en voor de verbetering van de positie van patiënten in de gezondheidszorg. Cees Smit kent als geen ander de wereld van de hemofilie. In zijn boek verhaalt hij uitvoerig over de aidsepidemie in het laatste kwart van de 20ste eeuw die ook mensen met hemofilie trof, en over de groeiende internationale handel in bloedproducten.

Een van Cees’ grootste zorgen is de wereldwijde handel in menselijk bloedplasma – een onderwerp waar hij veel over heeft gepubliceerd. Middenin de COVID-19 pandemie geeft dit boek een déjà-vu-gevoel als het gaat om het optreden van verantwoordelijke partijen. Deze tijd dwingt ons tot een herwaardering van de traditionele idealen van altruïsme, zelfvoorziening, eenheid en solidariteit. Dit boek is een eerbetoon aan een grote groep van professionals die hem gedurende zijn leven hebben gesteund: artsen, verpleegkundigen, vrienden en familie. Het is ook een hommage aan de bijzondere mensen die hij heeft leren kennen tijdens de aidscrisis en van wie de meesten niet meer leven. Het is voor hen dat deze geschiedenis van hemofilie, hepatitis en hiv is geschreven.

Marcel Levi, CEO van de University College London Hospitals, schrijft in zijn voorwoord van dit boek: ‘Een verhaal dat extreem relevant is […]. Met de keiharde waarschuwing dat voorzichtigheid op zijn plaats is omdat onverwachte bijwerkingen rampzalige gevolgen kunnen hebben. En het besef dat commerciële waarde en winstbejag niet altijd synchroon lopen met het belang van zieke mensen.’

-

CEES SMIT

Overleven met hemofilie

Een reis door de wereld van de gezondheidszorg

Bewerkt door

Annemarie de Knecht-van Eekelen

Met een voorwoord van

Marcel M. Levi

2021

IN HERINNERING AAN HEN

DIE DE TIJD NIET GEGUND WAS

OM EEN BOEK ALS DIT TE SCHRIJVEN

-

Dit boek kon worden uitgegeven dankzij subsidies van de Stichting Haemophilia en de Landsteiner Stichting voor Bloedtransfusieresearch.

DISCLAIMER

Aan de ouders van jonge kinderen, jongvolwassenen met hemofilie en draagsters van hemofilie: Jullie toekomst zal er totaal anders uitzien dan mijn leven zoals ik dat in dit boek heb beschreven. In Nederland hebben we een zorgverzekeringsstelsel dat een keus aan hemofiliebehandelingen vergoedt. Vraag je hemofiliebehandelaar naar de mogelijkheden.

Dit boek beschrijft mijn persoonlijke ervaringen en visie op een moeilijke periode in de geschiedenis van de hemofiliebehandeling. Hoewel het een persoonlijk verhaal is, zijn de feiten met zorg gecontroleerd. Zie daarvoor de noten en de verantwoording van de illustraties.

Correspondentieadres: info@smitvisch.nl.

NOTEN

In de hoofdtekst worden geen nootnummers gebruikt. De noten staan aan het eind van het boek met enkele woorden van het begin van de zin waarop de noot betrekking heeft. Dit draagt bij aan de leesbaarheid van het boek.

-

Verantwoording

Hoe schrijf je een boek over je eigen leven? Wat zal ik vertellen? Ik ben inmiddels zeventig jaar en er is veel gebeurd in mijn leven, te veel voor één boek. Is het nodig om dit boek te schrijven? Voor wie schrijf ik het? En wie wil er over mij lezen? Dit waren enkele vragen die ik mijzelf stelde. Ik besprak mijn ideeën met dr. Annemarie de Knecht-van Eekelen. De afgelopen twintig jaar heb ik samen met Annemarie veel tijd besteed aan het schrijven van boeken. Annemarie is medisch-bioloog en medisch-historica. In 1998 publiceerde zij een boek over de geschiedenis van de Van Creveldkliniek (VCK), het hemofiliebehandelcentrum in Utrecht. Sindsdien raakte zij meer en meer betrokken bij onderwerpen over hemofilie en gezondheidszorg.

Voor mij was het vanzelfsprekend dat ik – als ik een boek wilde schrijven over mijzelf – Annemarie zou vragen om me daarbij terzijde te staan. Ons eerste idee was om een geschiedenis van de hemofilie in Nederland te combineren met mijn persoonlijke geschiedenis. We schreven een aantal hoofdstukken volgens deze opzet en vroegen een paar goede vrienden om die eens kritisch te lezen. Een van de commentaren leidde tot een ingrijpende verandering van onze opzet. Het was dr. Paul Strengers die zei: “Waarom beperk je je niet tot je persoonlijke verhaal, dat is interessant genoeg, je hoeft dan niet de hele hemofiliegeschiedenis erbij te halen.”

We namen zijn advies over en herschreven de eerdere hoofdstukken, waarbij we vooral veel schrapten. Ik probeerde mijn persoonlijke ervaringen met hemofilie te beschrijven aan de hand van historische gebeurtenissen waarbij ik zelf direct betrokken ben geweest. Annemarie herschreef mijn teksten en moedigde mij aan om vooral mijn gevoelens en emoties te beschrijven en niet alleen de meer zakelijke dingen. Ik ben Annemarie zeer erkentelijk voor haar werk.

Als coördinator van de Nederlandse Vereniging van Hemofilie-Patiënten (NVHP) en later als belangenbehartiger van patiënten (patient advocate) heb ik heel veel mensen leren kennen in binnen- en buitenland. Om mijn herinneringen over internationale ontwikkelingen te toetsen heb ik contact opgenomen met Brian O’Mahony, de huidige directeur van de Ierse Hemofilievereniging en met Terkel Andersen, sinds 2003 voorzitter van Eurordis, de Europese organisatie voor zeldzame ziekten. Ik ken beiden sinds 1989. Brian was voorzitter van de Wereld Federatie van Hemofilieverenigingen (WFH) en van de Europese Hemofilieverenigingen (EHC). Deze internationale patiëntenverenigingen spelen een belangrijke rol in mijn boek. Samen met Annemarie wilde ik Brian en Terkel uitgebreid spreken. We gingen inderdaad samen naar Brian in Dublin, maar mijn deelname aan het bezoek in Kopenhagen viel in het water door een stevige kniebloeding. Annemarie ging daar alleen heen. We zijn Brian en Terkel zeer erkentelijk voor de tijd die ze voor ons hebben genomen.

Ik wil een aantal onderwerpen bespreken die me na aan het hart liggen, zaken waar ik me gedurende vele jaren hard voor heb gemaakt. Met Piet J. Hagen heb ik al eind jaren zeventig de bloedplasmamarkt onderzocht. In een tijd waarin nog niemand kon voorzien welke enorme tragedie door besmet bloed ons te wachten stond. Piet begon zijn carrière als journalist, hij was werkzaam bij dagblad Trouw. Later werkte hij bij de School voor Journalistiek in Utrecht, eerst als leraar, daarna als directeur. Gedurende meer dan twintig jaar maakten Piet en ik het kwartaalblad Faktor van de NVHP. Ik hecht veel waarde aan mijn vriendschap met Piet. Zijn commentaar bij het manuscript van dit boek is zeer gewaardeerd.

Sinds eind jaren zeventig heb ik de ontwikkelingen op de nationale en internationale bloedplasmamarkt gevolgd. Toen ik een baan kreeg als coördinator van de NVHP in 1988 was ons kantoor gevestigd in het gebouw van het Centraal Laboratorium van de Bloedtransfusiedienst van het Nederlandse Rode Kruis (CLB) in Amsterdam. Dit maakte contacten gemakkelijk en later, toen het NVHP-kantoor verhuisde naar Badhoevedorp, bleef ik er een regelmatige bezoeker. In 1998 fuseerde het CLB met de Nederlandse bloedbanken tot Sanquin. Een van de werkdivisies van Sanquin is Sanquin Plasma Products (SPP) dat medicijnen maakt uit plasma. Ik heb altijd een goed relatie onderhouden met Sanquin dat ook enkele van mijn vroegere publicaties mogelijk heeft gemaakt. Directie en medewerkers zijn altijd bereid om mij de nodige informatie te verstrekken. Voor dit boek spraken we met Theo Buunen, oud-directeur van Sanquin tot 2013; prof. dr. René van Lier, vice-directeur bij Sanquin; Ruud Zoethout, vice-directeur van de afdeling commerciële zaken van SPP; en natuurlijk met Paul Strengers die zijn carrière bij het CLB begon als hoofd medische zaken in 1986. Later werd hij directeur van de International Plasma and Fractionation Association (IPFA). Wij voerden meer dan dertig jaar lang vele inspirerende gesprekken over de wereld van bloed en plasma.

De leden van IPFA zijn de organisaties die gebruikmaken van bloedplasma van vrijwillige, onbetaalde donors. Een andere organisatie, die op dezelfde manier werkt, is de European Blood Alliance (EBA), de brancheorganisatie van de vrijwillige bloedtransfusiediensten met leden in de gehele Europese Unie, IJsland, Liechtenstein, Noorwegen en Zwitserland. We spraken met de vroegere directeur van de EBA, dr. Kari Aranko, met zijn opvolgster Catherine Hartmann en met prof. dr. Philippe Vandekerckhove, directeur van het Vlaamse Rode Kruis en voorzitter van de EBA tot 2019. We bespraken met hen de bloed- en plasmavoorziening in Europa en de noodzaak van Europese zelfvoorziening.

De tegenhanger van de IPFA is de PPTA, de Plasma Protein Therapeutics Association, die de industriële belangen vertegenwoordigt van bedrijven die plasmaproducten op de markt brengen en van plasmadonorcentra die plasma van betaalde donors inzamelen voor fractionering. Annemarie en ik publiceerden in 2014 een artikel over de groeiende afhankelijkheid van Europa van buitenlandse plasmaproducten. In reactie daarop nodigde Jan M. Bult, destijds voorzitter en directeur van de PPTA, ons uit om een plasmadonorcentrum te bezoeken. In mei 2018 accepteerden wij zijn uitnodiging en gingen op eigen kosten naar Wenen. In Wenen leidde de directeur van BioLife, dr. Matthias Gessner, ons rond in een commercieel BioLife plasma-inzamelingscentrum. BioLife Plasma Services exploiteert zulke centra in Oostenrijk en Amerika, het is een onderdeel van Takeda Pharmaceutical Company Ltd. In de plasmafractioneringsfabriek van Takeda in Wenen – die op dat moment nog eigendom was van Shire, maar juist tijdens ons bezoek werd overgenomen door Takeda – werden we rondgeleid door de directeur van de fabriek DI Karl-Heinz Hofbauer. Om de kant van het Oostenrijkse Rode Kruis (ORK) te horen, bediscussieerden we de bloed- en plasmadonaties met de vroegere directeur van de ORK, professor Wolfgang R. Mayr. We bedanken hen allen voor hun betrokkenheid.

Nieuwe ontwikkelingen in de hemofiliebehandeling hebben altijd en nog steeds mijn volle aandacht. Een van de beloften voor de toekomst is gentherapie. Een van de pioniers op dit gebied is prof. dr. Sander van Deventer, oprichter en een van de bestuursleden van Forbion Capital Partners. Van Deventer is internist en gastro-enteroloog. Hij begeleidde de ontwikkeling van Glybera©, het eerste goedgekeurde gentherapieproduct in Europa. Met hem spraken we over het onderzoek van uniQure BV waarvan hij een van de directeuren was; uniQure werkt aan gentherapie voor hemofilie. In de zomer van 2020 hebben uniQure en CSL Behring een licentieovereenkomst gesloten waarbij CSL Behring de wereldrechten krijgt van uniQure’s onderzoek naar gentherapie voor mensen met hemofilie B, een transactie die op kan lopen tot meer dan twee miljard USD, dat is meer dan 1,69 miljard euro.

Een van mijn vrienden die ik altijd kan raadplegen over nieuwe ontwikkelingen, is prof. dr. Frits R. Rosendaal. Frits is professor klinische epidemiologie bij het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Ik ontmoette hem voor de eerste keer in 1985 toen hij – net als ik – op een baan solliciteerde bij de projectgroep ‘Hemofilie in Nederland-3’. Annemarie en ik bezochten hem in 2019 en ik informeer regelmatig naar zijn mening over allerlei zaken. Zelfs het afgelopen jaar – druk als hij is met de COVID-19 pandemie – vond hij tijd om op mijn mails te reageren.

Datzelfde geldt voor prof. dr. Marcel M. Levi, die tot 2021 aan het hoofd stond van de University College London Hospitals (UCLH). Het is ongelooflijk hoe het Marcel lukt om steeds alle verzoeken die aan hem gericht zijn te beantwoorden. Ik ken Marcel al zo’n dertig jaar uit de tijd dat hij arts was bij het hemofiliebehandelcentrum van het Amsterdam Universitair Medisch Centrum. Aan het begin van zijn carrière redde Marcel het leven van een van mijn vrienden met hemofilie die een hersenbloeding kreeg. Marcels doortastendheid bij een dergelijk spoedgeval maakte veel indruk op mij. Ik ben zeer dankbaar en erkentelijk dat Marcel bereid was een voorwoord bij mijn boek te schrijven.

Wat ik zeker wilde laten zien in dit boek, zijn mijn schilderijen. Ik begon met schilderen in 2000 toen mijn lichamelijke conditie tamelijk instabiel was en ik moest stoppen met werken. Ik genoot echt van het leren schilderen. Voor dit boek heb ik een serie nostalgische benzinestations geschilderd. Je vraagt je af, waarom benzinestations? Dat hangt samen met een kortverhaal van Sarah Smarsh over de ervaringen van een ‘Blood brother’, een plasmadonor. Bovendien kan de scheiding van bloed in componenten vergeleken worden met de raffinage van ruwe olie. Ik schilderde de benzinestations van eind 2018 tot de zomer van 2020. Ik bedank Pauline Bakker voor haar instructies bij het schilderen.

Piet Hagen, Paul Strengers, Ernest Briët en Aad van Yperen hebben commentaar gegeven op eerdere versies van dit boek. Ik ken Ernest Briët sinds de jaren tachtig toen hij als internist werkte in het LUMC. Ernest had de leiding over de ‘Hemofilie in Nederland’ studies die ons inmiddels vijftig jaar aan gegevens over hemofilie in Nederland hebben opgeleverd. Hij was mijn promotor bij mijn eredoctoraat in 2003. Met Aad, die deel uitmaakte van het bestuur van de NVHP, en anderen bereidde ik in 1994 de klacht voor tegen de Nederlandse staat. We slaagden erin om een financiële tegemoetkoming te krijgen voor mensen met hemofilie die met hiv besmet waren geraakt door het gebruik van plasmaproducten.

Een boek schrijven is één ding, het publiceren daarvan is iets geheel anders. De boeken die ik samen met Annemarie schreef, zijn altijd vorm gegeven door Suzan Beijer en gedrukt bij de drukkerijen met wie zij samenwerkt. Suzan was opnieuw bereid om met ons te werken en we bedanken haar voor haar creatieve en onmisbare steun. Annemarie en ik werken belangeloos, maar het uitgeven en drukken van een boek kost geld. We zijn zeer verheugd dat dit boek gefinancierd is door ruime subsidies van de Landsteiner Stichting voor Bloedtransfusieonderzoek en de Stichting Hemophilia. We danken hen zeer voor hun financiële steun. Om een groot publiek te bereiken namen we contact op met Maarten Fraanje van Eburon Academic Publishers. We waarderen het zeer dat hij ons boek heeft opgenomen in zijn fonds.

Ik heb dit boek niet kunnen schrijven zonder de levenslange zorg en begeleiding van talloze artsen, verpleegkundigen, fysiotherapeuten en andere zorgverleners, die mij bijgestaan hebben op mijn reis door de wereld van de gezondheidszorg. Veel dank en een diepe buiging voor hun werk. Ik ben de Nederlandse vrijwillige bloedplasmadonors veel dank verschuldigd voor hun bijdrage aan de factor VIII-producten die ik mag gebruiken. Tenslotte, de steun van mijn ouders, mijn zus Wil en haar man Rinze Dragstra, mijn partner Herra en haar kinderen en vijf kleinkinderen – wat een vreugde – was onontbeerlijk.

*

Bovenstaande verantwoording heb ik geschreven bij de Engelse versie van dit boek die is verschenen in augustus 2020 onder de titel Surviving hemophilia. A road trip through the world of healthcare. We hebben ervoor gekozen om het boek eerst in het Engels te publiceren, omdat een belangrijk deel van het boek gaat over wat er is gebeurd in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw waardoor wereldwijd mensen met hemofilie besmet zijn geraakt met hepatitis en hiv. Ik vertel die geschiedenis vanuit mijn ervaring, ik heb het van dichtbij meegemaakt, dat maakt dit boek voor mensen met hemofilie en hun naasten in het buitenland relevant.

Met name in het Verenigd Koninkrijk, waar nu een groot onderzoek loopt naar de achtergronden van deze besmettingen, heeft het boek al veel aandacht gekregen. Ik ben Jason Evans, de woordvoerder van de Fatherless Generation, zeer erkentelijk voor de wijze waarop hij dit boek onder de aandacht heeft gebracht van zijn actiegroep die bestaat uit de kinderen van ouders die aan hemofilie, hepatitis en aids zijn overleden. Ik hoop van harte dat dit boek hen kan ondersteunen bij het begrijpen van wat er is gebeurd.

Deze Nederlandse versie verschijnt in het voorjaar van 2021, zodat wij het boek op een aantal punten konden aanvullen met recente ontwikkelingen op het gebied van de plasmahandel, onderzoek en nieuwe therapieën voor hemofilie. Van Henk Klein Teeselink kreeg ik zijn map met knipsels over hiv/aids en hepatitis, mijn dank daarvoor. Onnodig te zeggen dat de Nederlandse versie ook weer een product is van de zeer prettige samenwerking met Annemarie die de tekst vele malen kritisch heeft doorgenomen en vertaald van het Engels in het Nederlands.

Hoofddorp, november 2020

Cees Smit

-

Voorwoord

Cees Smit werd geboren met een erfelijke ziekte waardoor zijn bloed niet goed kan stollen. Hemofilie, een ernstige en potentieel levensbedreigende ziekte, leidend tot pijnlijke en invaliderende spier- en gewrichtsbloedingen en in de jonge jaren van Cees Smit (rond het midden van de 20e eeuw) nog vrijwel onbehandelbaar.

De beschrijving van zijn jeugd is typisch die van een jongen en later jongeman met een ernstige chronische aandoening die ondanks alle tegenslag en betuttelende, eigenwijze, en soms ronduit inadequate dokters zich telkens weer dapper door zijn jonge leven slaat. Met – zoals eveneens zo vaak voor andere onbehandelbare ziekten – telkens weer de hoop en soms de belofte van nieuwe behandelingen, zoals het eten van bergen pinda’s of toediening van vrouwelijke geslachtshormonen. Behandelingen die dan toch niet blijken te werken maar wel forse en blijvende bijwerkingen veroorzaken.

Totdat er plotseling wèl een werkzame behandeling beschikbaar komt, geïntroduceerd en begeleid door een nieuwe generatie vooruitstrevende en enthousiaste artsen die zich tot doel stellen om hemofiliepatiënten een volledig normaal leven te laten leiden. Voor veel van die patiënten een reis van de hel naar de hemel.

Maar na enkele jaren blijkt die behandeling plotseling behalve levensreddend ook levensbedreigend te zijn. Rampzaliger wijze raken veel hemofiliepatiënten door hun behandeling geïnfecteerd met hiv en hepatitis. Velen van hen komen daaraan te overlijden. Voor hen en hun families is het een retourreis van de hemel naar de hel.

Ook Cees Smit blijft dit alles niet bespaard maar gelukkig weet hij deze bijwerkingen te overleven. Dat geeft hem de gelegenheid om van zo nabij als mogelijk deze medische achtbaan van een chronische ziekte op indringende wijze te beschrijven.

En niet alleen dat. Van angstig dichtbij en als directe ervaringsdeskundige beschrijft Cees Smit hoe de bloedproducten, waarmee hemofilie behandeld wordt, ordinaire handelswaar zijn van soms gewetenloze fabrikanten die er keer op keer niet tegenop zien hun woekerwinsten belangrijker te vinden dan het welzijn van de patiënten voor wie hun medicamenten bedoeld zijn.

Dit boek vertelt niet alleen het aangrijpende levensverhaal van Cees Smit. Het beschrijft in feite de moderne geschiedenis van de eerste decaden van hemofiliebehandeling. Het vertelt over de impact van een chronische ziekte op een jong leven en de hoop die nieuwe behandelingen met zich meebrengt. Maar ook over het verdriet en de teleurstelling als die behandelingen niet werkzaam zijn of ernstige bijwerkingen geven. En het verhaal van een meedogenloze en op winst beluste industrie die, als hun financiële belangen bedreigd worden, nationale en internationale key opinion leaders met spiegeltjes en kraaltjes weet te verleiden een oogje toe te knijpen. Een verhaal dat illustreert hoeveel schade commerciële hebzucht en exploitatie van zieke mensen kan veroorzaken. Waarbij een stil en schaamteloos complot tussen fabrikanten, internationale artsen en wetenschappers, en gezondheidszorgautoriteiten leidt tot onnodige risico’s en desastreuze schade bij van hen afhankelijke patiënten.

Een verhaal dat extreem relevant is in dit tijdperk van razendsnelle introducties van telkens nieuwe, elkaar snel opvolgende behandelingen voor ziekten die tot voor kort onbehandelbaar waren. Met de keiharde waarschuwing dat voorzichtigheid op zijn plaats is omdat onverwachte bijwerkingen rampzalige gevolgen kunnen hebben. En het besef dat commerciële waarde en winstbejag niet altijd synchroon lopen met het belang van zieke mensen.

Als je het boek van Cees Smit leest word je achtereenvolgens bevangen door gevoelens van bewondering voor de moed van een jonge man met een chronische ziekte, blijdschap door de mogelijkheden die nieuwe behandelingen hem bieden, verdriet over de ernstige complicaties die deze behandeling onverwacht met zich meebrengt en tenslotte boosheid over het commerciële wangedrag van internationale producenten van plasmaproducten.

En tenslotte optimisme dat mensen met zoveel directe levenservaring en ervaringsdeskundigheid als Cees Smit zich blijvend inzetten voor betere behandeling van mensen met een chronische ziekte. Door bijvoorbeeld biotechnologie, die wordt gebruikt om nieuwe behandelingen voor zeldzame aandoeningen mogelijk te maken, te promoten en te steunen. Soms tegen de mening van goedbedoelende maar zelf nooit-zieke dierenbeschermers en slecht geïnformeerde maar zich desondanks buitensporig uitende genetica-angsthazen in.

De levensloop van Cees Smit leest als een spannend jongensboek waarbij de held tegenslag na tegenslag weet te overwinnen en blijmoedig en onbevreesd de wereld een klein beetje beter maakt.

Londen, oktober 2020

Marcel M. Levi

CEO University College London Hospitals (UCLH)

-

Inleiding

Op een zonnige avond in juli 1979 werd in het King David hotel in Jeruzalem een receptie gehouden ter ere van Frank Schnabel, de eerste voorzitter van de World Federation of Hemophilia (WFH). Deze receptie was een van de sociale activiteiten tijdens het WFH-congres en werd aangeboden door Tom Hecht. Hecht was de president van Continental Pharma Canada, een Canadees farmaceutisch bedrijf dat oorspronkelijk door zijn vader was opgericht voor distributie van geneesmiddelen. Onder leiding van Tom groeide de onderneming uit tot de grootste zelfstandige handelaar in bloedplasmaproducten zoals stollingsfactoren. Bovendien had Hecht een invloedrijke positie in North American Biologicals Inc. met een groot netwerk van plasma-inzamelingscentra en productiefaciliteiten voor gammaglobulines. Hecht noemde de plasma-industrie ‘de OPEC van de gezondheidszorgindustrie’.

Ik was onder de indruk van de luxueuze omgeving van het King David hotel, maar – als een rechtgeaarde West-Fries: eenvoudig en bescheiden – zette ik mijn vraagtekens bij deze luxe. Hoe kon iemand met hemofilie, zoals ik, in zo’n weelderige omgeving terechtkomen en dat op een WFH-congres in Israël? Het congres werd gehouden in het comfortabele Hilton hotel in Tel Aviv. Elke avond waren er grote party’s gesponsord door de farmaceutische industrie die producten voor hemofiliebehandeling leverde. Het was een enorm contrast met de sobere omgeving waarin de Nederlandse Vereniging van Hemofilie-Patiënten de bijeenkomsten hield. Wat was het verschil? Misschien was er iets mis?

Thuis vertelde ik mijn vriend, de journalist Piet Hagen, over mijn ervaringen. In Nederland produceerden de plaatselijke bloedbanken van het Rode Kruis factor VIII, de ontbrekende factor bij hemofilie A, maar de vraag was groter dan het aanbod. Tegelijkertijd probeerden Amerikaanse producenten een vergunning te krijgen om in Nederland factor VIII te importeren. Piet en ik wilden de kwestie verder onderzoeken. Hoe zat het met de plasmahandel, wie waren de donors, was er sprake van uitbuiting, bestond er een samenhang met armoede?

Later die zomer bezochten we de Leidse hematoloog dr. Jan Veltkamp. Hij deelde onze zorgen en raadde ons aan om een boek te schrijven over de commerciële plasmahandel, in de trant van Airport, een thriller van Arthur Hailey. Een thriller zou meer publiciteit krijgen dan een saai leerboek. We hebben geen thriller geschreven, maar we hebben wel de plasmahandel onderzocht voor het dagblad Trouw waaraan Piet als journalist was verbonden. Wij hebben gepubliceerd in Trouw en Piet Hagen heeft er een boek over geschreven: Blood: Gift or Merchandise. Towards an International Blood Policy. Toen dat in 1982 verscheen, hadden we inmiddels wel door dat Tom Hecht een invloedrijke makelaar in plasma was.

In dezelfde zomer van 1982 bereikten de eerste berichten over een nieuwe, onbekende ziekte de hemofiliegemeenschap. Deze onbekende ziekte, later bekend als aids, veroorzaakte een van de grootste drama’s in de geschiedenis van hemofilie. Sinds begin 1980 zijn meer dan 10.000 mensen met hemofilie overleden aan het gebruik van besmette bloedproducten. De overlevenden lijden nog steeds aan de gevolgen van de hiv-infectie.

Aanvankelijk is door de hemofiliegemeenschap in de VS, door de National Hemophilia Foundation (NHF) en de WFH het verband tussen bloed en hiv ontkend. Daardoor zijn onnodig veel mensen met hemofilie in de jaren 1980 besmet geraakt met hiv. Dit is des te tragischer, omdat al in de jaren zeventig werd gewaarschuwd voor de besmetting van bloedproducten met hepatitis. Terugkijkend op de geschiedenis van de commerciële plasmadonatie is het duidelijk dat er nauwe contacten bestonden tussen sommige hematologen, de NHF, de WFH en de producenten van plasmaproducten, waardoor niet tijdig is gewaarschuwd voor besmette stollingsfactoren. Schnabel, voor wie de receptie in Jeruzalem was georganiseerd, overleed in 1987 aan aids. Zijn ‘vriend’ Tom Hecht verklaarde later dat zijn plasmahandel in overeenstemming was met de FDA-regelgeving. In Hechts biografie wordt Schnabel niet genoemd.

Voor sommigen is deze periode slechts een vlekje in de geschiedenis, voor mij niet. In die tijd heb ik alle hoogte- en dieptepunten van de hemofiliebehandeling meegemaakt. Toen ik in 1951 werd geboren, was mijn levensverwachting misschien 25 jaar of minder. Maar ik ben blijven leven en ik heb mijn leven gewijd aan de verbetering van de hemofiliezorg. Dit boek is mijn levensverhaal. Ik draag het op aan de vele vrienden in de hemofiliegemeenschap die ik heb verloren als gevolg van hemofilie, hiv of hcv. Zij hebben geen tijd gehad om een boek over hun leven te schrijven.

-

-

Hoofdstuk 1 • Een zorgeloze jeugd!

Geboren worden met hemofilie

Terwijl de buren druk bezig waren met het redden van ons rieten dak – een zware storm blies het bijna van het huis af – werd ik op Nieuwjaarsnacht 1951 geboren in Nieuwe Niedorp. Dit is een klein dorp in West-Friesland, zo’n zestig kilometer ten noorden van Amsterdam. Mijn ouders – Jan Smit en Marie Kroon – trouwden in 1943 tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze hadden aan de Laagzijde in Nieuwe Niedorp een bakkerij voor brood en gebak overgenomen. In 1944 werd daar mijn zus Wil geboren. Mijn ouderlijk huis bestaat nog (afb. 1a) en ook de huizen tegenover ons zijn er nog (afb. 1c). Onze buurt is zelfs geschilderd door Jannie Kuiper uit Nieuwe Niedorp, een van de naïeve schilders in Nederland (afb. 1b).

Het klinkt tamelijk absurd om te zeggen dat ik een zorgeloze jeugd heb gehad, terwijl ik een groot deel van de eerste zestien jaar van mijn leven in het ziekenhuis lag. Het is nog vreemder als ik mij nu realiseer wat mijn medische problemen hebben betekend voor mijn ouders en mijn zus. Mijn ouders deden niet geheimzinnig over mijn hemofilie, maar ik was gewoon te jong om te snappen hoe ernstig het was. Afbeelding 2 laat foto’s uit mijn jeugd zien.

1. Mijn geboortedorp: a. mijn geboortehuis staat er nog (2019); b. het schilderij van Jannie Kuiper; c. de huizen tegenover ons op een zonnige voorjaarsdag (jaren 1940)

2. Foto’s uit mijn jeugd: a. op de arm van mijn moeder; b. mijn geboortekaartje; c. op de arm van mijn vader; d. met mijn zus Wil; e. buiten bij het ziekenhuis met mijn ouders, herstellende van een bloeding

Een tijdige diagnose

Kort na mijn geboorte zag mijn moeder blauwe plekken op mijn rug. Onze huisarts zag er de ernst niet van in. Hij zei vriendelijk maar betuttelend: “U moet voorzichtiger met hem zijn”. Mijn moeder was er behoorlijk overstuur van, want zij was juist altijd heel voorzichtig met me. De blauwe plekken bleven. Het was duidelijk dat ik pijn had bij het kruipen en bij het leren staan. Uiteindelijk kregen we een verwijzing naar een kinderarts in Alkmaar, de dichtstbijzijnde stad op een vijfentwintig kilometer van onze bakkerij vandaan.

Gelukkig had deze kinderarts, dr. Anna G. Schoo, haar medische opleiding gehad aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). Zij was gepromoveerd bij de hoogleraar kindergeneeskunde prof. dr. Cornelia C. de Lange, de eerste vrouwelijke hoogleraar aan een medische faculteit in Nederland. Hemofilie was een ziektebeeld waaraan in de Kinderkliniek van het Amsterdamse Binnengasthuis veel aandacht werd besteed, dus dr. Schoo herkende mijn aandoening. Later begreep ik hoeveel geluk ik heb gehad door bij haar terecht te komen.

Het was bekend dat hemofilie een erfelijke ziekte is die voorkomt bij mannen. Een man met hemofilie mist de genetische informatie om een eiwit te vormen dat nodig is voor de bloedstolling. Bij mij is dat eiwit factor VIII. In ruim 30% van de gevallen is sprake van spontane hemofilie, dat wil zeggen dat de ziekte niet eerder in een familie is voorgekomen. Dat komt door een mutatie. Ik ben een spontaan geval. Mijn moeder, mijn zus en de dochter van mijn zus zijn onderzocht, zij zijn draagster van hemofilie. In oktober 2020 heeft mijn achternichtje gehoord dat zij geen draagster is. Met haar verdwijnt hemofilie uit onze familie. Voor degenen die meer willen weten over de erfelijkheid van hemofilie, heb ik een overzicht gemaakt (zie tekst box).

Toen ik geboren werd, was er slechts één type hemofilie bekend. De ontbrekende plasmafactor, de antihemofiliefactor (AHF), is in 1950 ontdekt. AHF is later factor VIII genoemd. Vervolgonderzoek toonde aan dat iemand lichte, matige of ernstige hemofilie kan hebben afhankelijk van de hoeveelheid werkzame stollingsfactor in het bloed die wordt uitgedrukt in een percentage: licht is 6-50%, matig is 1-5% en ernstig is minder dan 1%. Ik heb ernstige hemofilie A.

Zonder factor VIII stopt een bloeding nauwelijks. Het probleem is niet een uitwendige verwonding, maar een inwendige bloeding, vaak in gewrichten: knieën, enkels en ellebogen. Een bloeding in een spier kan ontstaan als je je forceert, bijvoorbeeld bij het optillen van iets zwaars. Het gevaarlijkst is een bloeding in je schedel, als je je hoofd bezeert. Bloedingen kunnen optreden na een ongeluk, maar ook spontaan. Het spreekt vanzelf dat mijn ouders probeerden te voorkomen dat ik een bloeding kreeg.

Hoe ik het gen voor hemofilie heb geërfd

·

Hemofilie is een recessieve, geslachtsgebonden erfelijke ziekte. Geslachtsgebonden betekent dat het gen gebonden is aan het X-chromosoom. Mensen hebben 23 paar chromosomen, een van deze paren bestaat uit twee X-chromosomen of uit één X-chromosoom en één Y-chromosoom. Als je twee X-chromosomen hebt, ben je een vrouw. Met één X-chromosoom en één Y-chromosoom ben je een man.

Een recessief gen is een gen waarvan het effect niet tot uiting komt als het andere gen van het paar een dominant gen is. Het gen dat hemofilie veroorzaakt, ligt op het X-chromosoom en niet op het Y-chromosoom. Een man met één recessief gen voor hemofilie heeft daardoor hemofilie. Een vrouw met één recessief gen voor hemofilie noemen we draagster. Een draagster heeft gewoonlijk zelf geen hemofilie, behalve in de zeldzame gevallen dat zij een zeer laag factorgehalte heeft.

Er is een kans van 50% dat een draagster het recessieve gen overdraagt op haar zoon of op haar dochter. De zoon heeft dan hemofilie, de dochter is draagster (zie afb. 3a).

Mijn vader had geen hemofilie. Mannen met hemofilie hebben in het algemeen geen zonen met hemofilie, maar hun dochters zijn wel draagster (zie afb. 3b). Ik gebruik plaatjes uit een AO-boekje dat ik in 1996 met Frits Rosendaal heb geschreven.1)

Het lot wilde dat ik hemofilie heb en mijn zus draagster is. Wij hadden geen geluk.

Draagsters kunnen last hebben van stollingsproblemen tijdens de menstruatie en bij medische ingrepen.2) Zwangere draagsters hebben kans op ernstige bloedingen bij een bevalling.3)

·

1) Smit C, Rosendaal FR. Hemofilie. AO reeks nr 2587. 19 april 1996.

2) Plug I, Mauser-Bunschoten EP, Bröcker-Vriends AHJT, et al. Bleeding in carriers of hemophilia. Blood. 2006;108(1):52-6.

3) Information on hemophilia for women. Geraadpleegd op 02/17/2020, van https://www.cdc.gov/ncbddd/hemophilia/women.html.

3. Erfelijkheid van hemofilie: a. moeder is draagster; b. vader heeft hemofilie

Een onschuldig kinderleven

Voor zover ik mij kan herinneren, had ik samen met de kinderen uit de buurt een mooie jeugd op het platteland. Een van onze buren had een boerderij met koeien. Mijn vader hield varkens die gevoerd werden met oud brood en andere overblijfselen uit onze bakkerij. Mijn vader werkte als een traditionele bakker. Hij gebruikte nog een speciale broodmand om brood te bezorgen, de ‘kriel’ (afb. 4). De boerderij, de tuin en de straat bij ons huis waren ons speelterrein van waaruit we geleidelijk de wereld om ons heen ontdekten. Het lijkt op het leven van de broertjes Sietse en Hielke Klinkhamer in de kinderboekenserie De Kameleon, de avontuurlijke tweeling met een boot. Wij misten alleen de boot. Soms kon ik niet spelen vanwege een bloeding. Als die weer over was, speelde ik net als de andere kinderen. Op een keer ben ik van een hooiwagen gevallen, maar dat had gelukkig geen gevolgen.

Tandenpoetsen was verboden in die dagen. Ik mocht ook niet zwemmen en fietsen. Daarom had ik geen fiets, maar zonder fiets is not-done. Ik leende zo vaak een fiets van een van de buurkinderen dat mijn ouders uiteindelijk toch een fiets voor me kochten, ook al was dat tegen de adviezen. Met mijn vriendjes fietste ik door onze straat, linksaf de hoek om, een lange rechte weg op naar de molen naast de hoge brug over het kanaal. Die molen staat er nog.

Ter compensatie van sporten werd ik lid van een koor. Dat was geen succes. Ik kon wel meedoen aan ongevaarlijke activiteiten, zoals de jaarlijkse Floralia in ons dorp, een bloemencorso met versierde wagens. Met de buurkinderen vormden we een ‘Eerste Hulp-voorstelling’ waarbij ik de ‘gewonde fietser’ was (afb. 5). In mijn kinderjaren leefde ik een volwaardig leven. Althans, zo voelde het.

Het enige dat ik mij van mijn bezoeken aan dokter Schoo kan herinneren, was het huis aan de Emmastraat 3 in Alkmaar tegenover het ziekenhuis, waar zij haar praktijk aan huis had. Na ieder bezoek kreeg ik van mijn moeder een ijsje. We moesten met de bus van ons dorp naar Alkmaar, het was voor ons de ‘grote stad’. Een ritje met de bus was destijds een feestelijk uitje, er reden nog nauwelijks auto’s. Na een paar jaar kwam er bij dr. Schoo in de praktijk een andere kinderarts, dokter Johan Hofstra. Hij kende nog een paar kinderen met hemofilie. Hij heeft mij behandeld totdat ik te oud werd voor de kinderarts en overstapte naar een internist. Ik had vaak bloedingen in mijn knieën en gewrichten waarvoor ik werd opgenomen in het Centraal Ziekenhuis in Alkmaar. Mijn moeder heeft een lijstje gemaakt met de data van mijn ziekenhuisopnames (afb. 6), het zijn er minder dan ik mij kan herinneren. Dat laat zien hoeveel invloed het ziekenhuis heeft gehad op mijn jeugd.

4. Mijn vader met de ‘kriel’ op zijn rug bezorgt brood bij buurvrouw Atie Vonk (1951)

5. De ‘gewonde fietser’ op de Floralia

6. Mijn opnames in het Centraal Ziekenhuis in Alkmaar genoteerd door mijn moeder

Effecten van de behandeling met DES

Gedurende de eerste zestien jaar van mijn leven was er geen effectieve behandeling voor hemofilie. Daardoor heb ik enkele ernstige bloedingen nauwelijks overleefd. Op een gegeven moment adviseerde kinderarts Hofstra om mij te behandelen met diethylstilbestrol (DES) dat twee andere jongens met hemofilie in zijn praktijk ook gebruikten. In die tijd werd DES voorgeschreven aan vrouwen ter voorkoming van miskramen en aan meisjes om hun groei te remmen.

Een Franse kinderarts, Raymond A. Turpin, sprak over de behandeling met DES bij hemofilie in een voordracht op een conferentie in Parijs eind jaren veertig. Omdat hemofilie alleen bekend was bij mannen, bestond al langer het idee dat de eierstokken een beschermende werking zouden hebben op de bloedstolling. Er is al een artikel uit 1904 dat positief bericht over het gebruik van ovariumextract bij hemofilie. Toen in de jaren dertig de vrouwelijke geslachtshormonen bekend werden, rees opnieuw de gedachte dat deze hormonen effect konden hebben op de bloedstolling. Het gebruik van DES past bij deze denkwijze. Turpin was trouwens niet gespecialiseerd in de behandeling van hemofilie, zijn werk is vooral gewijd aan het syndroom van Down.

Een Nederlandse kinderarts die de lezing van Turpin had gehoord, heeft DES gebruikt bij drie jongetjes met hemofilie. Vanaf midden 1949 zijn de jongens, in de leeftijd van 7, 9 en 13 jaar, gedurende anderhalf jaar behandeld met DES. Hun conditie verbeterde, ze hadden minder pijn, maar hun stollingstijd verbeterde niet. De artsen, die hierover in 1951 in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde hebben gepubliceerd, vonden dat de positieve effecten van de DES-behandeling belangrijker waren dan de nadelen. De enige klacht van de jongens was zwelling van de borsten, maar dat vonden de artsen een ‘kleine handicap’, waarvoor ‘bij het zwemmen maatregelen moesten worden genomen’. Ik denk dat ze een zwempak aan moesten om hun borsten te bedekken. Het is verbijsterend dat zulke bijwerkingen gewoon geaccepteerd werden in die tijd. Voor mij was het gebruik van DES dramatisch: ik stopte met groeien, zodat ik nu maar 1,45 m lang ben.

Helaas leiden sommige ideeën een hardnekkig bestaan. Rond 1970 waren er opnieuw artsen die het gebruik van vrouwelijke geslachtshormonen bij hemofilie propageerden. Toen was het Lyndiol (De Pil) dat effect kon hebben op de bloedstolling bij vrouwen. Ik ken mensen met hemofilie die toen met Lyndiol behandeld zijn, maar natuurlijk ook zonder resultaat. Enkele jaren later werd door verschillende behandelaars het veronderstelde effect weerlegd en verdwenen de hormonen weer uit het therapeutisch arsenaal.

De eerste waarschuwingen voor het gebruik van DES dateren in Nederland uit de begin jaren zeventig van de vorige eeuw. Dochters van vrouwen die met DES waren behandeld, kregen onder meer vagina- en baarmoederhalskanker, terwijl bij zonen ook sprake was van aangeboren afwijkingen aan de geslachtsorganen. DES is nu een erkend kankerverwekkende stof. De drama’s met DES en met thalidomide, dat in Nederland bekendstond onder de naam Softenon, hebben geleid tot een betere regulering van het onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen. Softenon was van 1957 tot 1961 op de markt als pijnstiller en tegen misselijkheid tijdens de zwangerschap. Zwangeren die Softenon gebruikten, kregen baby’s met ontbrekende of onderontwikkelde ledematen. De World Medical Association (WMA) heeft in 1964 de Declaration of Helsinki gepubliceerd waarin de ethische uitgangspunten voor onderzoek met mensen, menselijk materiaal en data zijn geformuleerd. Sindsdien zijn revisies verschenen, de laatste in 2013, waarin staat dat ook de negatieve en niet-overtuigende uitkomsten van onderzoek moeten worden gepubliceerd.

Ik raakte betrokken bij de DES-Actiegroep die procedeerde tegen de farmaceutische bedrijven die DES in Nederland op de markt hadden gebracht. Na jarenlang procederen is er een DES-Fonds opgericht waarin €38 miljoen is gestort. Voor mij leverde de rechtszaak niets op, omdat het gebruik van DES bij hemofilie niet was genoemd in de bijsluiter.

Wat een jongen met hemofilie voor een gezin betekende

Ik lag dus vaak en soms lang in het ziekenhuis in Alkmaar. Voor mijn ouders en vooral voor mijn moeder was het een hele belasting om steeds naar Alkmaar te gaan, zij moest ook voor het huishouden zorgen en voor de bakkerswinkel. Toen ik een jaar of tien was, besloten mijn ouders om te verhuizen naar Oudorp, dat slechts een paar kilometer van Alkmaar vandaan ligt, zodat het ziekenhuis dichterbij was. Mijn vader vond ander werk; hij werd vertegenwoordiger in roggebrood, beschuit en koekjes. Op die manier trok hij langs zijn vroegere collega bakkers in West-Friesland.

Pas later heb ik me gerealiseerd dat hierdoor het leven van mijn ouders en mijn zus totaal veranderde. Jammer genoeg kan ik mijn ouders niet meer vragen hoe ze dat toen vonden. Mijn moeder overleed in 1987 en mijn vader in 1993. Ik ben wel blij dat ze de ellende met de besmette stollingsproducten niet meegemaakt hebben.

Mijn zus Wil was een jaar of zeventien toen we verhuisden. Voor haar was het een heel ding. Ze raakte haar vriendinnen kwijt en ze kon maar moeilijk wennen aan de nieuwe situatie. In die tijd leerde ze wel haar toekomstige echtgenoot, Rinze Dragstra, kennen. Hij zei vaak tegen haar en tegen zijn familie dat ik wel niet oud zo worden. Dat hadden de artsen mijn ouders gezegd. Vóór 1940 was de gemiddelde levensverwachting van Nederlandse mannen met hemofilie 16 jaar; in de vroege jaren zestig was die nog steeds slechts 23 jaar.

Hoewel ik vaak school moest verzuimen, deed ik het wel goed op de lagere school. De onderwijzer adviseerde om mij naar de Rijks-Hogere Burgerschool in Alkmaar te laten gaan. De hbs was vijfjarig en bij hbs-A lag de nadruk op de drie moderne vreemde talen: Frans, Duits en Engels. Mijn ouders dachten dat ik, als ik tenminste ouder zou worden en dat was nog heel onzeker, de kost zou moeten verdienen met mijn hoofd. Zij hebben mij alle steun gegeven bij mijn onderwijs en opleiding. Van mijn grootouders kreeg ik een bijzonder cadeau: een grote globe, omdat ik aardrijkskunde zo interessant vond. Dat was een van mijn vele interesses in die tijd. De globe heb ik nog, die staat in mijn studeerkamer. Mijn grootouders waren er trots op dat hun kleinzoon naar de hbs ging, zelf hadden ze alleen lagere school. Zij hadden een kruidenierswinkel in Oudkarspel niet ver van Nieuwe Niedorp.

Hemofilieonderzoek tot begin 1960

Om te begrijpen waarom er geen effectieve behandeling was voor hemofilie, schrijf ik hier een stukje geschiedenis over de ontdekking van de stollingsfactoren. Bedenk dat bloedstolling een natuurlijk proces is waardoor een bloeding stopt. De vraag was natuurlijk: “Wat gebeurt er bij de bloedstolling?” In Nederland schreef de arts dr. Simon van Creveld al in 1925:

‘Over de oorzaak der stollingsvertraging van het bloed bij haemophilie loopen de meeningen nog zeer uiteen. Eenheid van opvatting schijnt slechts in zooverre te bestaan, dat de meeste onderzoekers aannemen, dat het aantal bloedplaatjes en het thrombine- en fibrinogeengehalte bij haemophilie normaal zijn …’.

Als mogelijke oorzaak van de vertraagde stolling werd de aanwezigheid van een remmende factor in het bloedplasma genoemd. Samen met chemisch-ingenieur dr.ir. Willem M. Bendien kon Van Creveld aantonen dat er geen remmende factor bestaat, zij vonden in bloedplasma een stof die de stolling bevordert. Hun publicaties, die zijn verschenen tussen 1935 en 1941, kregen echter geen aandacht buiten Nederland.

Fractionering: scheiding van bestanddelen

·

Nadat een donor bloed heeft gegeven, wordt het bloed gecentrifugeerd om het te scheiden in drie bestanddelen: rode bloedcellen, bloedplaatjes en plasma. Plasma wordt vervolgens verder gefractioneerd, net zoals ruwe olie wordt geraffineerd en gescheiden in verschillende bestanddelen. Bloedplasma is de bron van verschillende eiwitten zoals albumine, immunoglobulines en stollingsfactoren FVIII en FIX (afb. 7). Deze eiwitten worden gevriesdroogd en zijn lang houdbaar.

7. Fractionering van bloedplasma

Cohn fractie I

Van Creveld werd in 1938 benoemd als hoogleraar kindergeneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam als opvolger van Cornelia de Lange. Tijdens de Tweede Wereldoorlog moest hij als Jood zijn functie neerleggen, zodat hij pas na de oorlog zijn onderzoek naar de bloedstolling kon voortzetten. In de tussentijd was Edwin J. Cohn in Harvard, VS, erin geslaagd om bloedplasma te fractioneren, dat wil zeggen te scheiden in vijf fracties: Cohn fractie I-V. Cohn fractie I bleek rijk aan fibrinogeen en andere eiwitten die de bloedstolling bevorderen. Plasmafractionering werd een hoeksteen voor verder hemofilieonderzoek.

In de jaren vijftig ontwikkelden verschillende onderzoeksgroepen een methode om een antihemofiliefactor uit plasma te concentreren. Van Creveld schreef dat zulke producten weinig werden gebruikt. Zelf behandelde hij mensen met hemofilie met transfusies van vol bloed of plasma. Eind jaren vijftig werd de hoeveelheid en de transfusietijd bepaald door de gemeten concentratie AHF in bloed. Volgens Van Creveld was bij een ernstige bloeding een continu-transfusie gedurende 4-6 dagen noodzakelijk en bij operaties of in nog ernstiger gevallen zelfs tot 10 dagen.

Wat is de ontbrekende stollingsfactor?

De eerste stollingsfactor die uit Cohn fractie I werd geïsoleerd was AHF, later factor VIII genoemd. In 1952 volgde de Christmas factor, factor IX. Bij hemofilie A is er een tekort aan factor VIII, bij hemofilie B een tekort aan factor IX. Er waren ook vrouwen met een stollingsstoornis, dat was al in 1926 beschreven door de Finse arts Erik A. von Willebrand. Deze aandoening, die zowel bij mannen als bij vrouwen voorkomt, is de ziekte van Von Willebrand (vWD) genoemd. De overerving is totaal anders, want het is geen geslachtsgebonden recessieve ziekte zoals de klassieke hemofilie. Er waren diverse waarnemingen die het begrip van de werking van stollingsfactoren compliceerden. Van Creveld zag dat bij sommige mensen met hemofilie de stollingstijd na plasmatransfusies korter werd, maar na een aantal transfusies juist weer langer. Hij schreef dat toe aan de vorming van een remmende factor in het bloed.

In 1962 zijn Romeinse cijfers gegeven aan de twaalf verschillende stollingsfactoren die toen bekend waren. Ze zijn genummerd van I-XIII waarbij nummer VI is overgeslagen. De theorie was dat de bloedstolling verloopt als een soort waterval of als een reeks omvallende dominostenen.

Al dit onderzoek leidde echter niet tot een wezenlijke verbetering van de behandeling van hemofilie. Beginjaren zestig bestond die uit transfusies met vol bloed of plasma, gevolgd door bedrust, spalken en gips om contracties tegen te gaan. Jongens met ernstige hemofilie, zoals ik, lagen daardoor een groot deel van het jaar op de kinderafdeling van een ziekenhuis.

-

-

Hoofdstuk 2 • Volwassen worden: wat zijn mijn mogelijkheden?

Hemofiliezorg in de jaren zestig

Toen ik op de hbs zat, was ik regelmatig afwezig als gevolg van mijn hemofilie. Ik studeerde ook niet erg hard, ik besteedde te veel tijd aan andere activiteiten binnen school zoals het schrijven voor de schoolkrant. Ik heb er acht jaar over gedaan om mijn diploma te halen in plaats van de vijf die ervoor stonden. Zonder de steun van mijn ouders en leraren was ik nooit geslaagd. De verpleegsters en artsen van het Centraal Ziekenhuis (afb. 8) hielpen ook waar ze konden. Vaak kreeg ik een eigen kamer of een kamer met maar twee anderen. Dat waren meestal mensen die een motorongeluk hadden gehad en die langdurig moesten revalideren. Meestal had ik tijd voor mijn huiswerk en mijn vrienden van school konden langskomen buiten de reguliere bezoektijden om. In mijn eindexamenjaar zorgden de verpleegsters soms voor een ruimte waar mijn hele klas kon komen en waar we dan extra les kregen. Dit is een voorbeeld van integrale zorg door mijn ouders en verzorgers die wezenlijk heeft bijgedragen aan mijn hbs-diploma. Integrale zorg bestaat echt langer dan vandaag!

8. Het Centraal Ziekenhuis in Alkmaar waar ik werd verpleegd

Verwijzing naar de Hemofilie Kliniek

In de zomer van 1967 uitte mijn kinderarts Hofstra zijn bezorgdheid over mijn toekomst. Hij schreef een brief aan professor Van Creveld met de vraag om advies. In deze brief, die aanwezig is in het archief van de Van Creveldkliniek, noemt hij mijn hemofilie A en zijn behandeling met fibrinogeen en AHF. Voordat AHF beschikbaar kwam, kreeg ik transfusies met vol bloed of plasma. Meestal werd versgevroren plasma (FFP) gebruikt dat factor VIII en factor IX bevat. Je kon maar een beperkte hoeveelheid FFP krijgen, want anders kreeg je overvulling van je bloedvaten. Verder schreef Hofstra dat ik geregeld bloedingen had en pijn in mijn gewrichten en in mijn buik. Hofstra vroeg ook wat hij moest laten doen aan mijn gebit. Door een fietsongeluk in 1966 had ik een paar tanden verloren.

Van Creveld had de Hemofilie Kliniek opgericht waar jongens met hemofilie konden worden behandeld, terwijl ze er ook onderwijs en therapie kregen. De kliniek lag in Huizen, in het Gooi, niet ver van Amsterdam. De officiële opening van de Hemofilie Kliniek door Hare Majesteit Koningin Juliana vond plaats op 26 juni 1964 (afb. 9). Het was een uniek ziekenhuis, zoiets bestond nergens anders ter wereld. Vol trots gaf Van Creveld er een rondleiding voor de deelnemers van het tweede WFH-congres in Amsterdam in augustus 1964.

Een week nadat Hofstra aan Van Creveld had geschreven, werd ik opgenomen in de Hemofilie Kliniek. Ik had een ernstige kniebloeding, maar Hofstra was met vakantie. Zijn plaatsvervanger, de kinderarts Willy E. Naessens, die in het andere ziekenhuis in Alkmaar werkte, besloot om mij door te verwijzen naar de Hemofilie Kliniek. Dat betekende dat ik een maandlang 70 km ver van huis was, weg van mijn ouders en mijn zus. Ik vond het vreselijk om weg van huis en school te zijn. Ik herinner me hoeveel heimwee ik had, ik wilde terug naar mijn eigen ziekenhuis waar iedereen mij kende. Mijn ouders en zus konden alleen in het weekend bij me op bezoek komen. Ik miste ze en ik miste mijn schoolmakkers. Eigenlijk mocht ik blij zijn dat ik maar een maand hoefde te blijven. Sommige jongens lagen er een half jaar en kwamen telkens terug.

9. Opening van de Hemofilie Kliniek in Huizen in 1964. Hare Majesteit Koningin Juliana verricht de openingshandeling. Professor Simon van Creveld is de man meest rechts op de voorste rij

Pinda’s

Ter behandeling van mijn hemofilie kreeg ik pinda’s voorgeschreven. In de Hemofilie Kliniek werden de pinda’s vervangen door pinda-extract. Nu begrijp ik dat ik deelnam aan een onderzoek van Van Creveld naar de werking van rauwe pinda’s. Het was een idee van een Amerikaanse entomoloog, H. Bruce Boudreaux, die zelf hemofilie had. Hij publiceerde over het gebruik van pinda’s in Nature, en kreeg in de media aandacht met koppen als ‘Pinda’s in de strijd tegen hemofilie’. Van Creveld liet pinda-extract maken bij Unilever in Vlaardingen. Zowel bij gebruik van rauwe pinda’s als van pinda-extract zag hij bij sommigen een positief effect op de bloedstolling. Bij mij hielp het volgens mij niet echt.

Van Creveld mag dan hebben geloofd in pinda’s, hij geloofde beslist niet in DES. In mijn oude status lees ik dat ik vanaf mijn vijfde jaar DES heb gebruikt. In de Hemofilie Kliniek moest ik onmiddellijk stoppen met DES, maar toen was het kwaad al geschied. In 1967 is genoteerd dat ik 16 jaar oud was, met een lengte van 1,45 m en een gewicht van 37 kg.

Mijn ervaringen in de Hemofilie Kliniek

Bij opname in de Hemofilie Kliniek was mijn rechterknie 4 cm dikker dan de linker. Na een paar dagen verwachtten de artsen dat de bloeding wel gestopt zou zijn en werd mijn been gespalkt. Na een kniebloeding moest je in bed blijven en werd je been met hulp van gewichten aan katrollen geleidelijk recht getrokken. Dat duurde een paar dagen. Dit was de gebruikelijke behandeling: gewichten en ingipsen (afb. 10). Profylaxe of continu-infuus bestond nog vrijwel niet, en soms kwam de bloeding weer terug.