1

Ter nagedachtenis aan

Pieter de Vries Robbé,

een vriend en collega

die me door dik en dun met zijn commentaren

heeft gesteund bij het schrijven van dit boek.

Voor publicatie overleed hij plotseling.

Ik draag dit boek aan hem op.

Key words: awareness, biological network, consciousness, emotion, mood, phenomenology, philosophy of science, subjectivity, systems biology, Umwelt, visceral networks.

Trefwoorden: besef, bewustzijn, biologisch netwerk, emotie, fenomenologie, gevoel, innerlijk, stemming, subjectiviteit, systeembiologie, Umwelt, viscerale netwerken, wetenschapsfilosofie.

ISBN 978-94-6301-379-6 (paperback)

ISBN 978-94-6301-384-0 (ebook)

Academische Uitgeverij Eburon, Utrecht

www.eburon.nl

Op de omslag: Antoni Tàpies i Puig, Dos personas (1952). @Fundaciò Antoni Tàpies

Foto auteur : Tom van Rheenen

Omslagontwerp: Textcetera, Den Haag

© 2023 Alea Press, HJ Houthoff. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbende.

Inhoud

Proloog

Over de ontstaansgeschiedenis van dit boek

I. Op zoek naar zwakke plekken

II. Een nieuw licht op filosofische vraagstukken

III. Wat kun je met de theorie?

Warming up

Een overzicht van de inhoud

I. De basis

II. De situatie bij de mens

III. Hoe werkt de theorie door in de praktijk?

IV. Een nieuwe visie op subjectiviteit en bewustzijn

Hoofdstuk 1

Het lichaam op de sectietafel

1.1 Historisch overzicht

1.2 Kritische kanttekeningen

1.3 Hoe is dit mogelijk?

1.4 Discussie en conclusies

Hoofdstuk 2

Van anatomie naar systeembiologie

2.1 Systeembiologie

2.2 Biologische functies als netwerkeigenschappen

2.3 Heterarchie en zelfregulering

2.4 Complexe adaptieve systemen

2.5 Cellen als bouwstenen

2.6 Weefsels als netwerken

2.7 Discussie en conclusies

Hoofdstuk 3

Gevangen in een net

3.1 Een gelaagd visceraal netwerk

3.2 Zenuwcellen met bijzondere eigenschappen

3.3 Viscerale signalering

3.4 Inwendige homeostase

3.4.1 Hormonale en immunologische netwerken

3.4.2 Afstemming tussen somatische en viscerale netwerken

3.4.3 Inwendige zintuigen

3.5 Discussie: een nieuwe theorie

Hoofdstuk 4

Een eeuwenoude erfenis

Netwerken en evolutie

4.1 Netwerken spelen in de evolutie een cruciale rol

4.2 Selectie als een streven naar aanpassing én onafhankelijkheid

4.3 De evolutie van waarnemen

4.4 Viscerale evolutie

4.5 Vertebrale evolutie

4.6 Corticale evolutie

4.7 Discussie en conclusies

Hoofdstuk 5

Het lichaam als netwerk

5.1 Het somatische systeem

5.2 Het viscerale systeem compleet

5.3 Psychische viscerale functies: het innerlijk

5.4 De viscerale netwerktheorie

5.5 De viscero-corticale balans

5.6 Discussie: een nieuw lichaamsbeeld

Hoofdstuk 6

Het inwendige waarnemen bij de mens

6.1 Waarnemen als overlevingsstrategie

6.2 Het viscerale waarnemen bij vissen

6.3 Hoe zit dat anatomisch bij de mens?

6.4 Corticale en viscerale bewerking van zintuigsignalen

6.4.1 De parallelle wegen van waarnemingssignalen

6.5 De evolutionaire oorsprong van subjectiviteit

6.6 Discussie en conclusies

Hoofdstuk 7

Occams scheermes

Een wetenschapsfilosofische analyse

7.1 Het is mogelijk: is het ook waarschijnlijk?

7.2 Criteria voor een wetenschappelijke theorie

7.3 De viscerale netwerktheorie getoetst

7.3.1 De theorie voor een visceraal domein buiten het centrale zenuwstelsel

7.3.2 De theorie voor een visceraal domein binnen het centrale zenuwstelsel

7.4 Sociologische randvoorwaarden

7.5 Eerst zien, dan geloven

7.6 Discussie en conclusies

Hoofdstuk 8

Een nieuw lichaams- en mensbeeld

Consequenties voor individu en samenleving

8.1 Biologische netwerken: zo binnen, zo buiten

8.2 Een conceptueel ander lichaams-, mens- en zelfbeeld

8.3 Consequenties voor de geneeskunde

8.3.1 Bijdragen van de viscerale netwerktheorie aan de geneeskunde

8.3.2 Alternatieve en complementaire geneeskunde

8.4 Consequenties voor de psychologie en psychiatrie

8.5 Discussie en conclusies

Hoofdstuk 9

Belichaming

Over de filosofie van het mensbeeld

9.1 De eenheid van lichaam en geest

9.2 Subjectiviteit als basis

9.3 Besef en bewustzijn

9.4 Een bijdrage aan de filosofische dialoog

9.4.1 Fenomenologische aspecten

9.4.2 Analytische aspecten

9.4.3 Neurobiologische aspecten

9.4.4 Affectieve aspecten

9.4.6 Conclusie

9.5 Van lichaamsbeeld naar mensbeeld

9.6 Slotopmerkingen

Epiloog

Dankwoord

Bijlage

Experimentele toetsing van de theorie

I. Experimenteel onderzoek

II. Onderzoek dat cruciaal is voor de bewijsvoering

III. Mogelijkheden voor verder onderzoek

IV. Conclusie

Lijst van afbeeldingen

Literatuurreferenties

Namenregister

Trefwoordenregister

Voetnoten

Proloog

Over de ontstaansgeschiedenis van dit boek

Dit boek is het resultaat van een speurtocht die begon in de zestiger jaren van de vorige eeuw. Ik was toen bezig aan een proefschrift over de ontwikkeling van het zenuwstelsel. Een vriend, Kees van Driel, werkte in diezelfde tijd aan een proefschrift over de zenuwvoorziening van het maagdarmkanaal. Wat ik aan onze discussies over zijn onderzoek overhield was een vaag gevoel dat de theorie over het functioneren van het inwendige lichaam hier en daar rammelde. Wat daar precies de oorzaak van was en hoe het dan wel zou moeten, daar kon ik toen geen vinger achter krijgen. Ik las er wat filosofische beschouwingen over en liet het onderwerp daarna rusten.

Begin deze eeuw kreeg ik dat vage gevoel opnieuw, nu vanuit een volstrekt andere invalshoek. Ik gaf les in basisvakken aan een opleiding voor Jungiaanse analytische therapie. Studenten leren daar hoe ze zich vanuit hun hart — hun innerlijk — open dienen te stellen voor de problemen waar cliënten mee komen. Vanuit een levensbeschouwelijke visie spreekt het velen aan dat gevoelens en emoties opwellen uit het lichaam: een intuïtieve zekerheid. Maar vanuit de medische biologie is het een gedachte die wetenschappelijk gebaseerd is op drijfzand: een metafoor, om aan te geven dat invoelend vermogen belangrijk is. Intuïtieve gevoelens en de medische wetenschap stemden niet overeen.

Maar stel dat er een grond van waarheid zou zitten in wat velen intuïtief aanvoelen. Stel dat de theorie over het functioneren van het inwendige lichaam inderdaad rammelt. Dan zouden in de theorie zwakke plekken moeten zitten, aanknopingspunten voor een andere interpretatie van bekende feiten. Dat vormde de start van een jarenlange speurtocht, waar uiteindelijk dit boek uit is ontstaan.

I. Op zoek naar zwakke plekken

Of het nu om filosofische standpunten, de ideeën vanuit psychologische stromingen, of de beleving binnen de samenleving gaat: telkens loopt men stuk op de biologie van het lichaam. Vrijwel iedereen gaat er als vanzelfsprekend van uit dat de biologie wel zal kloppen. Dat vormt de gouden standaard waaraan nieuwe ideeën getoetst dienen te worden. De medische biologie en de neurobiologie vormen samen een hecht doortimmerd wetenschappelijk bouwwerk. Een bouwwerk dat is gebaseerd op vele tienduizenden wetenschappelijke publicaties en kastplanken vol hand- en studieboeken.

Waar vrijwel niemand van uitgaat, is dat zwakke plekken nu juist daar zouden kunnen zitten waar je ze het minst vermoedt: in dat biologische lichaamsbeeld. Maar als het vanuit een meer levensbeschouwelijke benadering maar steeds niet lukt om aansluiting bij het biologische lichaamsbeeld te vinden, zou je ook kunnen toetsen of dat biologische lichaamsbeeld wel klopt. Daar ben ik toen mee aan de slag gegaan.

Loslaten van de gouden standaard

Als een wetenschappelijke detective ben ik op zoek gegaan naar zwakke plekken in de bestaande wetenschappelijke literatuur. Wat het niet makkelijk maakte, was dat bij het huidige lichaamsbeeld wetenschappelijk vrijwel alles tot op de draad lijkt te zijn uitgeplozen. Op zoek naar zwakke plekken viel daar feitelijk geen eer te behalen.

Tot ik me begon te buigen over dat lichaamsbeeld zelf, het referentiekader waar iedere wetenschappelijke onderzoeker als vanzelfsprekend van uitgaat. Tot mijn verbazing bleek dat wel mogelijkheden te bieden. Het huidige lichaamsbeeld gaat uit van een hiërarchische organisatie, met de hersenen aan de top. Maar is die hiërarchie wel overal echt nodig en zinvol?

Waar ze door de jaren heen ontzettend met die hiërarchie geworsteld hebben is bij de zenuwvoorziening van de inwendige organen: het autonome zenuwstelsel. Zouden de inwendige organen niet alleen in naam, maar ook daadwerkelijk autonoom kunnen functioneren? Dus, ook zonder dat daar vanuit de hersenstam en andere delen van het centrale zenuwstelsel leiding aan gegeven wordt?

Biologische netwerken bleken hier een oplossing voor te bieden. Hiërarchie is in biologische netwerken geen noodzakelijke voorwaarde om te beschrijven hoe een systeem functioneert. Integendeel, de meeste biologische netwerken zijn nu juist niet hiërarchisch georganiseerd. Dat heb ik toen als uitgangspunt genomen om op een andere manier naar het lichaam te kijken. En dat bleek te werken. Door de hiërarchie los te laten kon ik anders redeneren. En ineens werden daardoor een aantal zwakke plekken in het bestaande lichaamsbeeld zichtbaar. Bingo. Het huidige hiërarchische lichaamsbeeld, de gouden standaard, kon mogelijk aan het wankelen gebracht worden.

Een hele serie struikelblokken

Met het loslaten van een obligate hiërarchie van het lichaam was een groot struikelblok opgeruimd. Maar er volgden veel meer struikelblokken, om moedeloos van te worden. Overigens niet verwonderlijk, want — zoals gezegd — de onderbouwing van het huidige lichaamsbeeld vormt een hecht doortimmerd geheel.

Telkens als ik weer zo’n struikelblok tegenkwam dacht ik in eerste instantie dat dit nu echt ‘einde oefening’ betekende. Maar dan, na verloop van tijd, als het een ‘cold case’ was geworden, begon de gedachte dat ik mogelijk toch iets over het hoofd gezien had weer op te spelen. Dan ging ik weer op zoek of er niet ergens een nieuwe opening in de literatuur te bespeuren viel. En ja, dan vond ik na het doornemen van stapels literatuur iedere keer weer een aanknopingspunt om verder te kunnen. Zo heeft het onderzoek zich vele jaren voortgesleept. Tot ik uiteindelijk de zaak zo ongeveer rond had en met het schrijven van dit boek kon beginnen.

Op twee van de grootste struikelblokken die volgden nadat ik het hiërarchische lichaamsbeeld had losgelaten ga ik hier wat dieper in.

Een eerste struikelblok: zijn autonome zenuwvezels alleen motorisch?

Mijn stelling was dat de ingewanden samen met het autonome zenuwstelsel zelfstandig kunnen functioneren als een biologisch netwerk, onafhankelijk van de hersenstam. Het eerste en bij nader inzien grootste struikelblok was dat de bestaande theorie leert dat dit niet mogelijk is. Waarom was dat niet mogelijk? De redenering is als volgt.

De autonome zenuwcellen buiten het centrale zenuwstelsel zijn motorisch, ze geven signalen af aan de ingewanden. Dat was al meer dan een eeuw bekend. En de sensibele zenuwen, die informatie vanuit de ingewanden — de andere kant op — doorsturen, geven hun signalen niet af aan die autonome zenuwcellen, maar aan de hersenstam. In de terugkoppeling tussen motorische output en sensibele input kon de hersenstam er dus niet tussenuit.

Het heeft tijden geduurd voor ik me die ene, verlossende vraag begon te stellen: wie heeft eigenlijk ooit bewezen dat die autonome zenuwvezels zelf niet in staat zijn om signalen beide kanten op door te geven? Dat ze dus niet alleen motorisch, maar ook sensibel zijn? Niemand, zo bleek. Integendeel, er bleek vrij veel ‘circumstantial evidence’ te zijn dat ze wel degelijk ook sensibele signalen kunnen doorgeven.

Ging ik daar van uit, dan bleken vrijwel alle problemen in de bestaande theorie als sneeuw voor de zon te verdwijnen. En alsof dat al niet genoeg was, kwam uit dat biologische netwerk van de ingewanden een groot netwerkbrein tevoorschijn. Het lag voor de hand dat in zo’n brein een aantal psychische functies aanwezig was, net als in de hersenen. Bingo. Het innerlijk — al onze gevoelens, stemmingen en emoties — zou inderdaad een functie van het inwendige lichaam kunnen zijn.

Een tweede struikelblok: krijgt het inwendige lichaam zintuiglijke input?

Mijn stelling was dat het inwendige lichaam als een zelfregulerend netwerk zintuigsignalen zou dienen op te vangen, onafhankelijk van de hersenschors, om deze te kunnen bewerken en doorsturen naar de hersenschors. Dat vormde een groot struikelblok. Getoetst aan huidige inzichten leek dat ook erg onwaarschijnlijk. Over een directe verbinding tussen de zintuigen en het inwendige lichaam was niets bekend. Zonder ‘circumstantial evidence’ om dat aannemelijk te maken zou dat op een slag in de lucht lijken.

Het heeft wederom tijden geduurd voor het me opviel dat de bovenste heuveltjes in het dak van de middenhersenen opvallend constant aanwezig gebleven waren als restanten van de primaire visuele centra bij vissen, reptielen en amfibieën. En dat, terwijl de functie van zenuwcellen in die heuveltjes volgens de huidige inzichten alleen maar zou zijn om een drietal oogspiertjes te innerveren, spiertjes die actief zijn bij automatische oogbewegingen.

Het zette me aan het denken. Alles wat zich automatisch en autonoom aan de mens voltrekt was nog in de hersenstam en de ingewanden aanwezig, precies zoals bij lagere gewervelde dieren. Dan zou het dus ook zeer wel mogelijk zijn dat zintuigsignalen via die heuveltjes niet alleen dienden voor automatische oogbewegingen, maar ook voor alle overige delen van het lichaam die automatisch en autonoom functioneren. Vanuit de neuroanatomie bleek deze aanname geen problemen op te leveren. Alleen, niemand was nog op het idee gekomen om dit te onderzoeken. Dus wederom: bingo. Het innerlijk zou inderdaad zintuigsignalen kunnen ontvangen, om die te bewerken en het resultaat door te geven aan de rest van het lichaam.

II. Een nieuw licht op filosofische vraagstukken

Toen de struikelblokken in de biologie van het lichaam waren opgeruimd, stond het nieuwe lichaamsbeeld zo op het oog theoretisch al redelijk in de steigers. Het inwendige lichaam kon nu ook signalen uit de buitenwereld opvangen, net als de hersenschors. Het innerlijk van de mens kon nu omschreven worden als de bijdragen die de netwerken van de ingewanden leveren aan psychische functies. Het lichaam bleek dus inderdaad belangrijke bijdragen aan het functioneren van de geest te kunnen leveren. Dankbaar had ik van filosofische standpunten uit de fenomenologie en de wetenschapsfilosofie gebruik gemaakt om biologische problemen op te lossen.

Vervolgens begon het me langzaam te dagen dat ik hiermee waarschijnlijk ook de mogelijkheid kreeg om met andere ogen naar enkele grote filosofische vraagstukken te kijken. Nog verder doorgaan of hier nu maar stoppen? Ik besloot door te gaan en heropende het onderzoek.

Een filosofisch struikelblok: subjectiviteit

Als de buitenwereld niet alleen via de hersenschors maar ook via de ingewanden het lichaam binnenkomt, zou dat ook consequenties kunnen hebben voor de filosofische dialoog over het begrip subjectiviteit, een groot struikelblok binnen de bewustzijnsfilosofie. Binnen de filosofie worden de begrippen subjectiviteit en bewustzijn meestal onderzocht vanuit een antropocentrisch referentiekader. Daar had ik bij andere filosofische onderwerpen al een benadering vanuit de evolutionaire ontwikkeling tegenover gesteld. Dat zou bij deze onderwerpen dus ook moeten kunnen.

Wat hier ten diepste lijkt te spelen is een verschil in waarneming tussen de mens en eenvoudiger levensvormen. Wat de mens zich normaal niet pleegt te realiseren is dat de buitenwereld, behalve dat je ernaar kunt kijken of luisteren, ook via een achterdeur het lichaam binnenkomt. Die achterdeur is het innerlijk. Het innerlijk, in feite het hele lichaam, past zich automatisch aan de situatie in de omgeving aan, nog net zo als bij eenvoudige levensvormen.

Wat je daar als mens bewust van meekrijgt is het topje van een ijsberg aan automatische innerlijke reacties. Dat topje bestaat uit gevoelens, stemmingen en emoties. Zaken die subjectief zijn en zich automatisch aan je voltrekken. Maar als dat zo werkt, kan subjectiviteit niet langer als een eigenschap van de hersenen of van de geest beschreven worden: het is een eigenschap van het lichaam. En daarmee zou dan ook een van de grootste struikelblokken binnen de bewustzijnsfilosofie opgeruimd kunnen worden. Opnieuw: bingo. Voorgaande versies van het onderzoek konden in de prullenbak. Deze nieuwe inzichten heb ik in het hele boek verwerkt en in het laatste hoofdstuk verder uitgediept.

III. Wat kun je met de theorie?

Hoe interessant ook, velen beginnen zich pas te realiseren wat de resultaten van zo’n onderzoek betekenen als duidelijk wordt wat de praktische consequenties ervan zijn. Die consequenties kunnen vrij ingrijpend zijn als je het bestaande lichaams- en mensbeeld omver haalt en daarvoor nieuwe beelden neerzet. Die consequenties hebben betrekking op huidige standpunten binnen de biologie, de evolutieleer, de geneeskunde, de psychologie en de filosofie. Maar ook op het lichaams- en zelfbeeld van vrijwel iedereen in de huidige Westerse samenleving. Waar velen al intuïtief van uitgingen krijgt met dit boek een theoretische onderbouwing. Dat was het laatste dat ik nog aan het onderzoek moest toevoegen, om het af te ronden. In hoofdstuk acht, het laatste hoofdstuk dat ik schreef, heb ik daar een aanzet voor gegeven.

Warming up

Een overzicht van de inhoud

In dit boek ben ik op zoek naar mogelijkheden om het lichaam op een nieuwe manier te beschrijven. Op een manier zoals iedereen dat dagelijks aan zichzelf beleeft. Honger, dorst of een volle blaas hebben een direct effect op je humeur of je concentratievermogen. Tijdens de menstruatie zit je anders in je vel dan daarbuiten. Emoties komen uit je lichaam omhoog: dat kun je voelen. Door te sporten kun je psychisch vaak beter functioneren.

Het zijn voorbeelden om aan te geven dat het functioneren van lichaam en geest in het dagelijks leven op een heel directe manier met elkaar verbonden zijn. De wisselwerking tussen lichaam en geest lijkt regelmatig zó groot dat het de vraag is of beide wel te scheiden zijn. Beide lijken veel dynamischer met elkaar verbonden te zijn dan in ieder geval de wetenschap tot nu toe aanneemt: wij lijken evenzeer ons lichaam als ons brein te zijn.

In dit boek zoek ik het antwoord op de vraag of de huidige wetenschappelijke aannames juist zijn, als het gaat om de wijze waarop ons lichaam en brein ten opzichte van elkaar functioneren. Dit vergt een andere manier van kijken dan tot nu toe in de menswetenschappen gebruikelijk is. De huidige blik is gebaseerd op de anatomie of ontleedkunde. Op de snijzaal ontleden studenten het lichaam. Bij ieder weefsel of orgaan vragen ze zich af waar dat voor dient en welke functie dat heeft. Zo krijgen ze inzicht in de relatie tussen vorm (de anatomie) en functie (de fysiologie). Zo heb ik ook als anatoom en vervolgens als hoogleraar pathologie studenten naar het lichaam leren kijken.

Maar ook toen al vond ik dit niet altijd bevredigend. Vooral de idee dat dit lichaam hiërarchisch functioneert, met de hersenen aan de top, riep vragen bij mij op. Vragen die het begin waren van een wetenschappelijke zoektocht waarvan dit boek het voorlopige eindpunt is. De conclusie van deze zoektocht is dat er veel geest in ons inwendige lichaam zit. De systeembiologie bood me de basis die ik nodig had om tot deze conclusie te kunnen komen.

I. De basis

De anatoom kijkt, zoals gezegd, naar vorm en functie van weefsels en organen. Maar er is ook een andere manier van kijken. Daarbij ga je niet uit van de anatomie , maar van de systeembiologie. De centrale gedachte daarbij is dat alles via biologische netwerken met alles verbonden is. Alle processen in het lichaam hangen met elkaar samen en zijn op elkaar afgestemd. Dat geldt aan de basis, voor iedere cel, en vervolgens voor ieder weefsel, ieder orgaan en ook voor het lichaam als geheel. Het lichaam bouwt zich vanaf de basis op en alle onderdelen worden bij elkaar gehouden door relatienetwerken.

Het verschil met de anatomie is dat deze uitgaat van de ontleding van het lichaam in onderdelen waarop aan ieder onderdeel een functie wordt toegekend. De systeembiologie start aan de basis, bij de functies van cellen, kijkt hoe die functies met elkaar samenhangen, hoe de functie de vorm bepaalt en hoe vorm en functie zich van daaruit opbouwen tot het lichaam als geheel.

Evolutie

De biologische en psychische functies van de mens zijn niet uit de lucht komen vallen: ze hebben een lange voorgeschiedenis in de evolutiebiologie. Uitgaande van eencelligen als basis ligt de vraag voor de hand hoe de functies van het lichaam zich tijdens de evolutie, vanaf de start van leven, ontwikkeld hebben. Daarbij gaat het niet alleen over biologische functies, zoals de functies van het hart of de darmen, maar met name ook over functies die we psychisch noemen, zoals geheugen en bewustzijn. Wat is daarvan al aanwezig bij eencellige organismen, waar alle meercellige levensvormen zoals de mens uit zijn voortgekomen?

Was er al geheugen toen er nog geen hersenen waren? Hoe weet een weekdier of er gevaar in de omgeving aanwezig is, of iets eetbaars, of een mogelijkheid om zich voort te planten? En vooral, wat is daarvan al aanwezig bij de bevruchte eicel, waarmee ieders eigen leven is gestart? Zo kun je allerlei ingewikkelde psychische functies van de mens, zoals bijvoorbeeld bewustzijn, onderzoeken en nagaan hoe die zich tijdens de evolutie uit primitieve voorstadia hebben ontwikkeld.

Biologische netwerken

Het bijzondere van biologische netwerken is, dat ze naast gewone biologische functies ook functies hebben die je ‘psychisch’ zou kunnen noemen. Ze hebben bijvoorbeeld een geheugen, kunnen leren en zich aanpassen aan veranderingen. Die functies zitten niet op een speciale plaats: het hele netwerk past zich aan, herschikt zich als geheel, als er in de omgeving iets verandert.

Ongewervelde dieren, zoals een zeeslak of een inktvis, hebben geen hersenen en geen centraal zenuwstelsel, maar reageren wel op hun omgeving. En wat ik wil benadrukken: ze doen dat met hun héle lichaam. De vigerende idee is dat ze zich aan hun omgeving aanpassen dankzij de groepjes zenuwcellen waarover ze beschikken. De systeembiologie leert echter dat aanpassing een proces is van het hele lichaam als biologisch netwerk.

De functie van zenuwcellen

De groepjes zenuwcellen krijgen daarmee een meer beperkte functie. Het zijn geen centra voor regulering en controle, maar enkel voor het doorgeven van berichten tussen de delen van het lichaam. In beeldspraak: het zijn geen CEO’s die het concern managen, maar veeleer telefonisten die de mensen die binnen het concern werkzaam zijn met elkaar verbinden.

Dat betekent dat die groepjes zenuwcellen geen leidinggevende functie hebben, zoals tot nog toe gedacht, maar een ‘dienstverlenende’, logistieke taak. De bijna automatische aanname dat zenuwcellen hoger op de hiërarchische ladder staan dan andere soorten cellen klopt dan niet meer. Samengevat betekent dit, dat ongewervelde dieren functioneren vanuit hun hele lichaam.

Umwelt

Het lichaam is bij weekdieren niet hiërarchisch opgebouwd. Maar ook veel gewervelde dieren zoals vissen, reptielen en amfibieën functioneren vanuit hun hele lichaam en ook daar hebben het centrale zenuwstelsel en de hersenen een dienende taak. Ze zorgen voor de uitwisseling van signalen tussen de omgeving en het lichaam, en tussen alle delen van het lichaam onderling. De vraag hoe weekdieren en bijvoorbeeld vissen waarnemen, is aan het begin van de vorige eeuw beantwoord door bioloog Jakob von Uexküll. Hij stelde dat ze alleen zien of horen wat direct van belang is om te kunnen overleven en noemde dit ‘Umwelt’.

Uitgaande van de theorie van Von Uexküll laat ik in dit boek zien hoe Umwelt functioneert in de biologie van het lichaam. Zonder hersenschors kijk je niet ‘op afstand’ naar de wereld, je ‘bekijkt’ de wereld niet om die te verkennen, maar om die met je lichaam te duiden en vervolgens te reageren op wat er inwendig met je gebeurt. Je ziet de wereld om je heen en reageert daar direct en automatisch op. Verandert er iets in de omringende wereld dan geven de zintuigen dat door aan de inwendige netwerken. Deze passen zich daar vervolgens op aan. En omdat overleving in die netwerken centraal staat, geven ze een signaal af dat op overleving gericht is. Dit kan het signaal zijn dat er niets bijzonders aan de hand is, of dat er sprake is van één van de drie dingen waar het bij overleving in eerste instantie altijd om draait: voedsel, gevaar of voortplanting.

Verandert er iets in de omgeving van weekdieren of andere dieren zonder hersenschors dan verandert er ook iets in hun lichaamsnetwerken. Er is een directe relatie, een continuïteitsrelatie, tussen het lichaamsnetwerk van deze dieren en de omringende wereld. Deze continuïteitsrelatie heeft naast voordelen ook een nadeel. Je kunt je er namelijk niet uit losmaken, je reageert automatisch. Je hebt wel drijfveren die je in een bepaalde richting duwen, als een soort ‘wil’. Maar je hebt in die situatie niets te kiezen, en dus ook geen vrije wil. Bij de mens zie je dat terug bij emoties. Je zou misschien wel anders willen reageren, maar emoties zijn vaak sterker dan jij en voltrekken zich aan je.

Afstandsrelatie

Alle levende wezens hebben aan de basis één drijfveer gemeen. Die drijfveer is overlevingsdrang: de drang om leven in stand te houden en door te geven aan volgende generaties. Met die drijfveer verzet ‘leven’ in alle levende wezens zich tegen het onherroepelijke eindpunt: de dood.

Dat verzet krijgt vorm op twee manieren. De eerste manier is de continue afstemming van het organisme op de omgeving, de tweede is door minder afhankelijk van die omgeving te worden. Deze tweede manier, die ik hierna zal aanduiden als een afstandsrelatie, houdt in dat een organisme ‘afstand’ van de directe omgeving ontwikkelt door zich inwendig zodanig te organiseren dat het zich aan uiteenlopende uiterlijke omstandigheden kan aanpassen door minder afhankelijk te worden van de directe omgeving.

Een voorbeeld van die tweede manier is warmbloedigheid. Dit maakt een levend wezen voor zijn functioneren minder afhankelijk van de temperatuur in de omgeving. Reptielen kunnen in arctische gebieden niet op het land leven, zoogdieren wel. Deze tweede manier ontwikkelde zich tijdens de evolutie in de eerste plaats bij vogels, zette zich voort bij zoogdieren en nam bij de mens een hoge vlucht.

De ontwikkeling van de hersenschors

De meest ingrijpende manier om minder afhankelijk van de omgeving te worden, is de ontwikkeling van de hersenschors. Door de hersenschors komt er in het lichaam een tweede netwerk bij, naast de lichaamsnetwerken waarover het hiervoor ging. Dat nieuwe netwerk is niet direct gericht op overleving, maar veeleer indirect, door verkenning van, en interactie met, de omgeving. Om de omgeving te kunnen verkennen, moet je je eerst uit die omgeving kunnen losmaken. Je kunt immers pas naar de omgeving kijken of luisteren als je er zelf geen deel meer van uitmaakt. Dit laatste is de kern van de afstandsrelatie.

Dit proces van zich-losmaken-uit-de-omgeving kun je volgen bij de ontwikkeling van pasgeboren baby’s tot peuters. Vanaf een bepaald moment zijn ze niet meer volledig afhankelijk van hun moeder en de rest van hun omgeving. Hun kijken en luisteren is dan niet meer op ‘binnen’, op aanpassing van hun lichaamsnetwerken, maar op de omgeving gericht. Kijken begint dan zien van de omgeving te worden, en luisteren wordt horen van wat zich daar afspeelt. Wat er dan in het lichaam van een baby gebeurt, is dat de hersenschors zich ontwikkelt en taken begint over te nemen die voor die tijd nog door lichaamsnetwerken werden gereguleerd.

De taken die de netwerken van de hersenschors, de corticale1 netwerken, overnemen hebben vooral betrekking op de interacties tussen het individu en de omgeving. Bij dieren met een hersenschors komen zintuigsignalen niet meer alleen binnen in de lichaamsnetwerken, maar ook in de corticale netwerken. Spieren waarmee het individu reageert op de omgeving worden niet meer vanuit de lichaamsnetwerken, maar vanuit de corticale netwerken aangestuurd.

Als je kijkt naar dieren met en zonder hersenschors vallen de verschillen in gedrag op, die door de corticale netwerken veroorzaakt worden. Dieren met een hersenschors, zoals zoogdieren en in mindere mate ook vogels, zijn geïnteresseerd in hun omgeving. Ook als het niet om voedsel, gevaar of voortplanting gaat. Het gedrag van hun kroost ontwikkelt zich vaak door een speelse manier van leren en hun onderlinge communicatie is rijk aan geluiden en gebaren. Dieren zonder hersenschors, zoals vissen en reptielen, missen die vormen van gedrag. Lijfsbehoud en voortplanting staan bij dieren zonder hersenschors centraal. Het zijn de automatische functies van hun lichaamsnetwerken, gericht op voeding, gevaar en voortplanting, die hun gedrag bepalen.

Een nieuwe fase

De ontwikkeling van een hersenschors vormt dus een nieuwe fase in de evolutie. Onder de buitenkant van de corticale netwerken blijven de netwerken van het inwendige lichaam echter actief. Het zijn nu geen netwerken meer van het hele lichaam, maar netwerken van het inwendige lichaam. Evenals bij dieren zonder hersenschors verzorgen ze biologische functies als voedselvertering en ademhaling. En evenals bij deze dieren regelen ze ook nog altijd de psychische functies die uit de continuïteitsrelatie met de omgeving voortkomen en hiervoor als Umwelt omschreven zijn; de functies die, met andere woorden, op overleving gericht zijn.

Mensen worden dat gewaar als gevoelens of, als het heftiger wordt, als emoties. Wat wij als gevoelens, stemmingen en emoties kennen, komt in feite op hetzelfde neer als wat bij dieren de ‘Umwelt’ is. Wat wel omschreven wordt als ‘de geheime tuin van je hart’, als ‘wie je ten diepste bent’, of als ‘je innerlijk’, blijkt dan te gaan over de bijdragen van je inwendige lichaam aan het functioneren van je geest.

II. De situatie bij de mens

In het voorgaande is vanuit biologische netwerken en de evolutiebiologie duidelijk geworden hoe het lichaam van de mens zou kunnen functioneren. Om te kunnen concluderen dat het inderdaad ook bij de mens zo werkt, moeten nog wel een paar hobbels genomen worden.

Een nieuwe visie

De eerste hobbel is dat de huidige visie op de anatomie van het menselijke lichaam wetenschappelijk stevig onderbouwd is. Je kunt niet zonder meer stellen dat je problemen kunt oplossen door die visie te vervangen door de theorie van biologische netwerken. Daar moeten dan wel aanknopingspunten voor aanwezig zijn: zwakke plekken in die visie die verholpen kunnen worden door het lichaam als een stelsel van biologische netwerken te beschrijven. Kijk je vanuit de gedachte aan biologische netwerken naar de anatomie van het menselijk lichaam dan lijken die zwakke plekken er inderdaad te zijn.

Eén van de dingen waar men op dit moment als vanzelfsprekend van uitgaat bijvoorbeeld, is de hiërarchische organisatie van het lichaam, met de hersenen aan de top. Maar is die hiërarchie overal wel echt nodig en zinvol? Aanvankelijk leek er geen speld tussen te krijgen. Maar wat aanvankelijk — vanuit het vigerende lichaamsbeeld — feiten leken, bleken geen feiten maar aannames, berustend op het hiërarchische lichaamsbeeld. Het beeld begint echter drastisch te veranderen als je het lichaam ziet als een groot biologisch netwerk dat zich vanaf de basis opbouwt. Vanuit die optiek bezien ligt het weinig voor de hand dat het inwendige lichaam hiërarchisch zou zijn opgebouwd.

Deze nieuwe invalshoek leidde tot nieuwe inzichten, en die nieuwe inzichten leidden tot nieuwe vragen; vragen die enkel rijzen als ‘feiten’ aannames worden en vanuit een nieuwe invalshoek worden benaderd. Vanuit die aannames ben ik begonnen die huidige anatomische inzichten aan een kritisch onderzoek te onderwerpen.

In de wetenschappelijke wereld wordt al wel gewerkt met biologische netwerken bij sommige delen van het lichaam, zoals in de celbiologie en in de neurobiologie. De vraag was of het lichaam als geheel ook als een biologisch netwerk beschreven zou kunnen worden. Voor het functioneren van het inwendig lichaam bleek het inderdaad mogelijk bestaande theorieën te vervangen door netwerktheorieën. Dat vormde de start van de door mij in dit boek geformuleerde viscerale netwerktheorie.

De viscerale netwerktheorie

Deze theorie gaat er van uit dat alle inwendige orgaanstelsels van de mens, voor de ademhaling, de bloedsomloop, de voedselvertering, de uitscheiding en de voortplanting, nog net zo te functioneren als bij ongewervelde dieren zoals weekdieren. Wat bij dieren zonder hersenschors zelfstandig functioneert en evolutionair ook het oudste deel van het menselijke lichaam is — ouder dan bijvoorbeeld de hersenstam en het ruggenmerg die pas hun intrede doen bij gewervelde dieren — functioneert ook bij zoogdieren en de mens nog steeds op vrijwel dezelfde wijze.

Een groot voordeel van de viscerale netwerktheorie is dat het functioneren van de inwendige organen wordt beschreven vanuit een eenvoudig netwerkpatroon, passend bij de evolutionair oude herkomst van het inwendige lichaam. Uitgaande van dit netwerkpatroon blijken alle huidige uitzonderingssituaties en verschillen in regulering tussen de orgaanstelsels weg te vallen; het blijken aanpassingen te zijn van een flexibel biologisch netwerk aan de situatie ter plaatse. En wat aannames bleken te zijn in de functionele anatomie krijgt een theoretische basis in de viscerale netwerktheorie.

Maar de grootste winst van de viscerale netwerktheorie is dat het inwendige lichaam psychische functies heeft, zoals leer- en geheugenfuncties. Zulke viscerale psychische functies worden in de psychologie als ‘impliciet’ omschreven. Voor impliciete psychologische functies hoef je je niet in te spannen, je krijgt ze als het ware vanzelf. Het is een automatische, viscerale vorm van leren en geheugen, een natuurlijke begaafdheid. Dit in tegenstelling tot ‘expliciete’ psychologische functies, die je niet zomaar komen aanwaaien, maar corticale vormen van leren en geheugen zijn waar je je voor moet inspannen, zoals bij wat je op school leert en moet onthouden.

Het lichaam als geheel kan vervolgens beschreven worden als één groot biologisch netwerk, waarin de viscerale en corticale netwerken continu met elkaar in balans zijn: een viscero-corticale balans. Die viscero-corticale balans stemt de viscerale en corticale netwerken continu op elkaar af. Ze zijn complementair en vullen elkaar aan tot één geheel.

Visceroceptie

Om net zo te kunnen functioneren als de lichaamsnetwerken van dieren zonder hersenschors zouden de viscerale netwerken niet alleen zelfregulerend moeten zijn, maar ook zintuiglijke signalen moeten kunnen opvangen zonder dat de hersenschors daaraan te pas komt. Bij dieren zonder hersenschors heb ik hierboven al beschreven dat het daarbij gaat om een continuïteitsprincipe, waarbij de omgeving door de lichaamsnetwerken geduid wordt als Umwelt.

Bij de mens is Umwelt dan te interpreteren als het aanvoelen van wat er door de omgeving met je gebeurt. Door je niet te concentreren op wat er in de omgeving te zien of te horen is, maar door de veranderingen — de gevoelens — te ondergaan die de omgeving in je lichaam teweeg brengt. Zoals je dat soms kunt hebben als je muziek of de vrije natuur op je in laat werken. Op zulke momenten geef je je over aan je innerlijk. Dat komt heel dicht bij wat Umwelt inhoudt: een viscerale beleving.

Maar dan doemt een tweede hobbel op. In de anatomie is niets bekend over een directe doorgave van zintuigsignalen aan de viscerale netwerken. Daar was tot nu toe ook geen vraag naar: wat zouden de inwendige orgaansystemen met zintuiglijke informatie moeten? Vanuit de viscerale netwerktheorie rijst die vraag hier wél. Als de viscerale netwerken bij de mens niet meer direct in verbinding staan met de omgeving, zou van die oude continuïteitsrelatie geen sprake meer kunnen zijn. Dan zou het niet meer mogelijk zijn om de omgeving onbewust op je te laten inwerken, zonder dat je er via de hersenschors naar kijkt of luistert. We kunnen dit echter nog steeds. Dus rees de vraag of ons viscerale netwerk nog steeds direct in verbinding staat met de omgeving, of er — om een nieuwe term te introduceren — sprake is van ‘visceroceptie’.

Bij weekdieren worden zintuigsignalen aan het lichaam doorgegeven via vlechtwerken van zenuwvezels. Bij gewervelde dieren zonder hersenschors worden zintuigsignalen nog op dezelfde manier aan het lichaam doorgegeven, nu via de vlechtwerken van zenuwvezels in de hersenstam, en in feite dus nog net zo als bij weekdieren. Ook bij zoogdieren en de mens worden zintuigsignalen nog altijd doorgegeven via de hersenstam. Maar volgens de heersende leer worden ze niet meer direct via de hersenstam doorgegeven aan het inwendige lichaam, maar enkel via de omweg van de hersenschors.

Maar klopt dat wel? Zijn de zintuiggebieden in de hersenstam enkel doorschakelstations geworden om binnenkomende signalen door te geven aan de hersenschors? Of geven ze de signalen toch ook nog direct door? Is er met andere woorden een directe lijn van de signalen uit de omgeving naar de vlechtwerken van viscerale zenuwvezels, die vlak in de buurt liggen en ze van daaruit doorgeven aan het inwendige lichaam?

Een aanwijzing dat dit laatste nog steeds zo zou kunnen zijn is dat sommige van die zintuiggebieden in de hersenstam, met name die van de oog- en gehoorzenuwen, nog automatische reflexfuncties hebben die sterk op hun evolutionair oude herkomst wijzen. Nader anatomisch onderzoek leert dat alle anatomische verbindingen om zintuigsignalen aan het inwendige lichaam door te geven inderdaad nog aanwezig zijn. Alleen, er was tot nu toe nog geen vraag om wetenschappelijk uit te zoeken of die verbindingen inderdaad nog als zodanig in gebruik zijn.

Het uitgangspunt van mijn wetenschappelijke zoektocht was dat er ook buiten de hersenen veel geest in het lichaam zou moeten zitten. De vraag was of ik dit op een wetenschappelijk verantwoorde manier zou kunnen onderbouwen. En dat lijkt inderdaad het geval te zijn. De viscerale netwerktheorie biedt een nieuwe kijk op hoe het lichaam functioneert. Deze theorie zal op sommige plaatsen nog wel met wetenschappelijk bewijs onderbouwd moeten worden. De experimenten die daarvoor nodig zijn heb ik in de bijlage van het boek beschreven. Dit zijn overigens ook de experimenten waarmee de nog onbewezen aannames van bestaande theorieën geverifieerd kunnen worden. Het is een óf-óf situatie: door de uitkomsten van die experimenten zullen óf de bestaande theorieën óf de viscerale netwerktheorie het loodje leggen, respectievelijk acceptabel blijken te zijn.

Tenslotte, in de viscerale netwerktheorie zitten de bestaande theorieën verborgen. Als je de netwerken eruit haalt krijg je de bestaande theorieën gebaseerd op de anatomie terug. Maar dan blijf je wél zitten met de problemen die door de netwerktheorieën aan het licht komen. Het is een situatie in de biologie die vergelijkbaar is met de speciale relativiteitstheorie van Albert Einstein in de fysica: als je daar de tijd als variabele uithaalt, krijg je er de wetten van Isaac Newton voor terug.

III. Hoe werkt de theorie door in de praktijk?

Theorieën zijn prachtig: ze zetten je aan het denken, je kunt er je geest aan scherpen. Maar het wordt pas echt interessant als blijkt dat je er ook in de praktijk wat mee kunt. Met de viscerale netwerktheorie kan dat. De theorie heeft praktische consequenties voor ieders zelfbeeld: voor de manier waarop ieder mens met, in en vanuit zijn eigen lichaam kan leren leven. Dat heeft vervolgens weer gevolgen voor de lichamelijke en geestelijke gezondheidszorg. Zowel voor de theoretische onderbouwing als voor de praktische aanpak in de geneeskunde, de klinische psychologie en de psychiatrie.

Zelfbeeld

Wat levert het je op om niet alleen te begrijpen, maar ook te doorvoelen dat je als mens leeft vanuit je lichaam? Wat heb je eraan om aan jezelf te beleven dat alles wat je als mens beroert komt uit een gebied, je innerlijk, dat geen woorden heeft maar wel de bron is van je levenslust? Wat doet het ertoe dat je vanuit je innerlijk direct verbonden bent met je naasten en de rest van de natuur om je heen, op een manier die tijdens de evolutie vanaf weekdieren tot jou aan toe nog altijd hetzelfde gebleven is? Kortom, wat kun je met de viscerale netwerktheorie voor jezelf als mens?

Als de scheiding tussen lichaam en geest van de baan is, héb je niet alleen een lichaam maar bén je ook dat lichaam. De afstand die er kon zijn tussen de manier waarop je jezelf lichamelijk waarneemt en de wijze waarop je jezelf beleeft, begint af te nemen als je je daarvan bewust wordt. Als je jezelf in de spiegel bekijkt, zie je de buitenkant en kan het soms lijken alsof je lichaam je dwarszit in hoe je jezelf als mens beleeft.

Als je je bewust wordt dat je levenslust en al je gevoelens, emoties en creativiteit uit de viscerale delen van je lichaam komen — uit je innerlijk, de binnenkant — dan kan het eenvoudiger worden om meer op de binnenkant en minder op de buitenkant te vertrouwen. Het besef dat het uiteindelijk draait om het hervinden van je levenslust maakt je ook minder afhankelijk van de al dan niet professionele hulp die je op moeilijke momenten van anderen krijgen kunt: de oplossing voor veel van de problemen waar je in het leven mee geconfronteerd wordt is diep in jezelf te vinden. De viscerale netwerktheorie kan er aan bijdragen om dat besef te krijgen en uit te dragen.

Als je zelf begint te veranderen, begin je ook met andere ogen naar de wereld om je heen te kijken: die wereld begint er dan anders uit te zien. Kijk je zo naar de geschiedenis van de mensheid, dan worden een aantal omslagpunten zichtbaar. Periodes waarin een hele samenleving zichzelf en daarmee de wereld anders dan voorheen begon te beleven. Dat gebeurde bijvoorbeeld bij de vroege mens toen Eva van de appel gegeten had en zag dat ze naakt was, in de antieke wereld toen vrijwel gelijktijdig op diverse plaatsen nieuwe religies ontstonden, in de Westerse wereld toen aan het einde van de Middeleeuwen een nieuwe beweging, de Renaissance, ontstond. En naar het lijkt ook weer in deze tijd. Allerlei veranderingen beginnen dan op te treden, waarbij men zich vaak niet bewust is dat het de mens zelf is die verandert.

In de afgelopen eeuwen hebben we lichaam en geest gescheiden, bewustzijn is een functie van de geest of van de hersenschors geworden. We hebben tegenstellingen gecreëerd en niet ingezien dat het gaat om twee kanten van dezelfde medaille. Dat laatste is wat door de viscerale netwerktheorie wordt rechtgezet. Het is voor iedereen een proces van bewustwording, een herwaardering van het innerlijk in het dagelijkse leven. Of, in het kader van de viscerale netwerktheorie, een verschuiving van het evenwicht in de viscero-corticale balans.

Door die verschuiving krijgen we meer besef van wat we dieren aandoen door vlees te eten, hoe onze ecologische voetafdruk niet alleen de natuur om ons heen maar ook de hele planeet belast, waarom zo velen in verzet beginnen te komen tegen de hiërarchie van overheden, en hoe we seksualiteit, emancipatie en discriminatie beleven. Kortom, dat we anderen, de natuur en de planeet beschadigen op een manier waar we voorheen weinig oog voor hadden.

Lichamelijke gezondheidszorg

De viscerale netwerktheorie kan in de gezondheidszorg bijdragen aan een accentverlegging naar de zelfhelende vermogens van de viscerale netwerken.

In de huidige geneeskunde is de genezing van patiënten primair gericht op de medische behandeling van lichamelijke ziekten. Niet dat dit niet heel belangrijk is, maar genezing omvat het herstel van niet alleen lichamelijk maar ook geestelijk welbevinden. Bestrijding van ziekten vormt daar slechts een onderdeel van. Het zijn de zelfhelende vermogens van ieders lichaam en geest die de klus moeten klaren. In die visie kan de geneeskunde een belangrijke bijdrage leveren door het genezingsproces in gang te zetten en te begeleiden. Genezen doet een mens echter zichzelf. Maakt het activeren van die zelfhelende vermogens deel uit van de behandeling, dan komt de ratio bij veel huidige medische procedures ter discussie te staan.

De huidige trend in de geneeskunde dat optimale zorg vaak maximale zorg inhoudt, waarbij beter vaak meer betekent, is dan aan herziening toe. Het gaat daarbij vaak over de vraag wanneer verzet tegen een situatie omslaat in acceptatie. Hoe je ondanks een ziekte een gelukkig leven kunt leiden, of een naderend einde accepteert. Ten diepste draait dit om een levensbeschouwelijke dialoog. Een gesprek dat op zuiver levensbeschouwelijke gronden gevoerd moet worden, niet vertroebeld door economische, financiële of juridische belangen.

De viscerale netwerktheorie kan ook een bijdrage leveren aan het denken binnen diverse medische specialismen, zoals de interne geneeskunde en de neurologie. Als gevoelens niet in de hersenen maar in onze ingewanden gelokaliseerd worden, dan ligt het voor de hand dat bacteriën in de darmen invloed op onze stemming kunnen hebben. En als de oorzaak van sommige afwijkingen in de hersenschors niet in de hersenen, maar in het inwendige lichaam gezocht moet worden, dan kan dat tot nieuwe inzichten in de neurologie leiden. Ook kan dan het inzicht doorbreken dat geneesmiddelen weliswaar kunnen helpen bij het in gang zetten van een genezingsproces, maar op den duur kunnen verhinderen dat de netwerken van het lichaam die taken zelf weer oppakken. Te lang gebruik van geneesmiddelen kan het lichaam lui maken en meer afhankelijk van de zorg dan strikt nodig.

Therapie in de alternatieve geneeskunde is vaak gericht op het activeren van de zelfhelende vermogens van cliënten. Hier wordt tegenwoordig vrij veel gebruik van gemaakt. De kritiek op de toegepaste methoden van behandeling houdt veelal in dat ze geen medisch-wetenschappelijke basis hebben en dat het effect vaak niet beter is dan dat van een placebo. Beide kritiekpunten worden, althans gedeeltelijk, door de viscerale netwerktheorie weerlegd. Acupunctuur bijvoorbeeld krijgt door deze theorie een wetenschappelijke basis. Het is een vorm van therapie die zich richt op aanpassing van evenwichten in het viscerale systeem, zonder tussenkomst van het centrale zenuwstelsel, als iets wat zich onbewust aan je voltrekt door het plaatsen van naalden in de vlechtwerken van viscerale zenuwvezels.

Als niet de bestrijding van ziekten maar genezing van de mens centraal komt te staan in de therapie, wordt door het placebo-effect duidelijk dat de zelfhelende vermogens van patiënten actief zijn. Dan vormt het placebo-effect dus geen ruisfactor meer, maar de start van een genezingsproces waar men in de geneeskunde op kan aanhaken.

Geestelijke gezondheidszorg

De viscerale netwerktheorie heeft aanzienlijke gevolgen voor de klinische psychologie en de psychiatrie, zowel wat betreft de theoretische achtergronden, als voor de diagnostiek en therapie. De viscerale netwerktheorie draagt er aan bij dat men zich ervan bewust wordt dat de oorzaak van veel psychische problemen niet in het functioneren van de hersenschors, maar in het functioneren van het viscerale systeem en de viscero-corticale balans gezocht moet worden. Niet de feitelijke gebeurtenissen in ieders leven, maar de beleving van die gebeurtenissen vormt de basis van psychische problemen. Door zich dat te realiseren verplaatst de oorzaak van de problemen zich van de hersenschors naar het viscerale systeem. De behandeling van die problemen, de manier waarop een therapeut een cliënt begeleidt, zou dan niet op de rationele en gedragsmatige kwaliteiten van de hersenschors gericht dienen te zijn, maar op de gevoelsmatige en intuïtieve kwaliteiten van het innerlijk.

Sinds de tweede helft van de vorige eeuw hebben psychodynamische theorieën over het ontstaan en de behandeling van psychische problemen grotendeels afgedaan. Ze waren levensbeschouwelijk en misten een basis in de neurowetenschappen. De introductie van de viscero-corticale balans, als onderdeel van de viscerale netwerktheorie, biedt de psychodynamiek een wetenschappelijke basis. Niet in de neurobiologie, maar in de biologie van het hele lichaam.

Dat kan tot gevolg hebben dat men zich in de begeleiding van cliënten en patiënten niet meer primair richt op de bestrijding van symptomen, zoals angst en depressie, maar op het herstel van de oorzaak die aan die symptomen ten grondslag ligt; op herstel van een verstoring van de viscero-corticale balans en wat daaraan ten grondslag zou kunnen liggen. De oorzaak van hallucinaties en wanen bijvoorbeeld, dient dan niet primair in de hersenschors gezocht te worden. De afwijkingen die daar te vinden zijn, berusten op signalen die door het innerlijk worden afgegeven en door de hersenschors worden opgepikt. Vanuit deze optiek blijkt een psychisch trauma te berusten op de herinnering aan een situatie die innerlijk als een gevaar voor overleving ligt opgeslagen. Bij iedere gebeurtenis die daar maar enigszins op lijkt, geven de viscerale netwerken dan een ernstig waarschuwingssignaal af.

Voor de psychotherapie betekent dit dat begeleiding pas zinvol wordt als een therapeut op enigerlei manier in contact weet te komen met het innerlijk van de cliënt, met het woordeloze gebied dat aan de basis ligt van psychische klachten. De therapie kan zich vervolgens richten op het activeren van de zelfhelende eigenschappen van het innerlijk en herstel van de viscero-corticale balans. Een optimaal effect van de begeleiding wordt dan bereikt door de cliënt vanuit eigen levenslust aan oplossingen te laten werken.

IV. Een nieuwe visie op subjectiviteit en bewustzijn

Heeft de viscerale netwerktheorie al grote gevolgen voor de psychologie, de gevolgen voor de filosofie zijn zo mogelijk nog ingrijpender. Die gevolgen berusten met name op beantwoording van de vraag hoe de realiteit van de buitenwereld waargenomen kan worden zonder dat deze vertekend raakt door de manier waarop die buitenwereld door mensen subjectief beleefd wordt. Een vraag waarover men zich in de filosofie lang het hoofd gebroken heeft.

De realiteit van de buitenwereld, de realiteit die objectief is waar te nemen zonder enige franje van subjectieve interpretaties, vormde vanaf de Oudheid een filosofische probleem en kwam sinds Descartes centraal te staan. Het is een lijn die is door te trekken vanaf de ideeën van antieke wijsgeren tot de huidige aanpak in de exacte wetenschappen. Hoe mensen die realiteit beleven, hoe ze die realiteit subjectief ondergaan, is in de filosofie pas in de negentiende eeuw een rol van betekenis gaan spelen. En dat terwijl in de samenleving iedereen er natuurlijk vrijwel dagelijks mee te maken had en heeft.

Subjectieve waarde

Vrij snel nadat men hieraan ook in de filosofie meer aandacht begon te geven, stuitte men op een probleem: hoe bij waarneming en bewustzijn de dingen om ons heen pas betekenis krijgen als er een waarde aan wordt toegevoegd. Een stoel is een ding zonder betekenis tot je er een waarde aan geeft, bijvoorbeeld dat je er prettig op kunt zitten. Waarde is echter iets subjectiefs. Wat de een mooi of waardevol vindt, kan voor een ander weinig of niets betekenen. Het probleem was dus waar die subjectieve waarde vandaan kwam en hoe die kon meespelen in het bewustzijn. Daar zijn dikke boeken over geschreven, maar men is er nog steeds niet uit. Subjectiviteit zou uit de hersenen kunnen komen, het zou ook puur uit de geest kunnen komen (intrapsychisch kunnen zijn) en het zou zelfs uit het lichaam kunnen komen (vanuit een fenomenologische benadering), al weet men nog steeds niet precies hoe dat dan zou moeten werken.

Op dat punt komt de viscerale netwerktheorie met een nieuwe visie, die op de biologie van het lichaam is gebaseerd. Omdat die visie niet uitgaat van de huidige filosofische literatuur op dit gebied, lijkt een heroriëntatie op de filosofische discussies daarover niet eens zo lastig te zijn. Die nieuwe visie draait om de manier waarop het inwendige lichaam zich continu aanpast aan de omgeving en met die omgeving verbonden is door een continuïteitsrelatie: zo binnen, zo buiten. Mensen zijn zich daar vrijwel nooit van bewust. Je neemt de wereld voornamelijk waar via de zintuigcentra in je hersenschors, vanuit een afstandsrelatie. Dat je hele lichaam zich daarbij continu aan de omgeving aanpast via je viscerale netwerken is een proces dat zich automatisch en onbewust aan je voltrekt, nog net zoals bij weekdieren.

Je zou kunnen zeggen dat mensen lang geleefd hebben vanuit de afstandsrelatie die de hersenschors ze bood. Druk bezig met het verkennen van de buitenwereld, met objectiviteit als hoogste doel. In deze tijd begint de mens zich weer bewust te worden van de bijdragen van het lichaam aan de geest, met de subjectiviteit van gevoelens en emoties als grootste goed. Je leeft vanuit de subjectiviteit van het feit dat je bestaat. Dit proces is in de samenleving al op gang gekomen, als symptoom van een evolutionair ontwikkelingsproces. In de academische wereld van de filosofie en de wetenschappen heeft men momenteel nog moeite om dit proces in de samenleving bij te benen. Ik hoop met dit boek iets te kunnen doen aan de inhaalslag die daarvoor nodig is.

De oorsprong van bewustzijn

Als subjectiviteit een biologische basis in het lichaam heeft gekregen, is ook een nieuwe visie op het begrip bewustzijn mogelijk. Bewustzijn is onverbrekelijk verbonden met subjectiviteit. Maar hoe ligt die verbinding? Dat was tot nu toe een struikelblok. Dat de filosofie zich vooral op menselijk bewustzijn heeft geconcentreerd, heeft er niet aan bijgedragen om te kunnen ontrafelen wat bewustzijn nu eigenlijk precies is.

Zoals al eerder vermeld biedt de evolutieleer de mogelijkheid om ook de ontwikkeling van psychische functies te volgen vanaf hun primitieve voorstadia in de netwerken van eencelligen en daarmee ook in die van iedere cel van ons lichaam. Wat is het primitieve voorstadium van bewustzijn in een cel? Als je alle functies van de biologische netwerken in een cel langsloopt, zijn dat die netwerken zelf. Deze netwerken vormen het primitieve, volledig automatische voorstadium van wat zich bij de mens tot bewustzijn ontwikkeld heeft. In een cel functioneren de netwerken als een vormend principe, ze vormen de materiële componenten tot een functioneel samenhangend geheel. Een uitspraak die in overeenstemming is met hetgeen de antieke Griekse wijsgeer Aristoteles al over de samenhang tussen vorm en materie formuleerde.

Dieren zonder hersenschors kunnen de omgeving wel zien, maar niet ‘bekijken’, niet ‘op afstand’ waarnemen. Hun zien verloopt niet via de hersenschors, maar via hun lichaamsnetwerken. Die laatste duiden direct wat een inkomend signaal voor overleving betekent. Hun vorm van bewustzijn is te omschrijven als een instinctmatig besef, als iets van een ‘zelf’ dat nog geen ‘ik’ in zich draagt. De ontwikkeling van een hersenschors bij zoogdieren biedt nieuwe mogelijkheden, onder meer dat een afstandsrelatie zijn intrede doet. Dit leidt tot een nieuwe vorm van bewustzijn, die echter nog lang niet alle eigenschappen van het bewustzijn bij de mens omvat. Ik heb het bewustzijn van zoogdieren omschreven als ‘dierlijk bewustzijn’. Pas bij de mens komen alle mogelijkheden die de hersenschors en de afstandsrelatie bieden tot ontplooiing, wat zich weerspiegelt in een vorm van bewustzijn die ik ‘menselijk bewustzijn’ heb genoemd. Als het probleem van subjectiviteit op deze wijze benaderd wordt, kan via deze weg ook de vraag wat bewustzijn eigenlijk inhoudt op een nieuwe manier benaderd worden.

Hoofdstuk 1

Het lichaam op de sectietafel

De functionele anatomie vormt het fundament waarop het bouwwerk van de medische en biologische wetenschappen rust. Dat er zwakke plekken in dat fundament zouden kunnen zitten, lijkt vrijwel uitgesloten. In dit hoofdstuk beschrijf ik echter dat deze er wel degelijk zijn. Vorm en functie van het inwendige lichaam blijken theoretisch een lappendeken van deeltheorieën te vormen waarin van de overkoepelende theorie vrijwel niets overblijft. Wat gebeurd lijkt te zijn, is op te maken uit een dialoog tussen wetenschapsfilosofen over de vraag hoe nieuwe feiten bestaande theorieën beïnvloeden. Liever dan het formuleren van een nieuwe theorie, een paradigmaverschuiving, blijkt men een deeltheorie voor nieuwe feiten te introduceren. Dat is wat ook in de anatomie van het inwendige lichaam gebeurd lijkt te zijn, het vormt zelfs een prachtig voorbeeld van de filosofische dialoog hierover. De conclusie van dit hoofdstuk is dat een paradigmaverschuiving noodzakelijk lijkt om het functioneren van het inwendige lichaam adequaat te beschrijven. Het theoretische raamwerk van een nieuwe theorie moet niet worden gevormd door de anatomie, maar door de systeembiologie. Het perifere autonome zenuwstelsel en de viscerale organen krijgen een structuur die functioneert als een biologisch netwerk.

1.1 Historisch overzicht

In de anatomie, of ontleedkunde, bestudeert men de bouw en werking van het lichaam door het open te snijden en vervolgens te ontleden. Het vakgebied ontstond tijdens de vroege Renaissance, toen de zucht naar kennis over de bouw van het lichaam het won van de weerzin om in lijken te snijden. In de tijd dat de jonge Leonardo da Vinci (1452-1519) zijn anatomische studies baseerde op onderzoek aan lijken die ’s nachts uit graven gestolen waren2, was dergelijk onderzoek nog streng verboden. Een halve eeuw later kon Andreas Vesalius (1514-1564) echter een gedetailleerde anatomische atlas publiceren3. Dit betekende een revolutionaire omwenteling van toenmalige ideeën en de start van de anatomie als wetenschapsgebied. De anatomie heeft sindsdien het fundament gevormd waarop de biologie van het lichaam en alle medische disciplines gebaseerd zijn. Waar deze wetenschap in het medische basisonderwijs nog steeds een belangrijke rol vervult, lijkt het vakgebied wetenschappelijk gezien in onze tijd echter behoorlijk afgegraasd en af te zijn. Anatomische vakgroepen zijn opgeheven of samengevoegd met andere vakgroepen, anatomische onderzoekslaboratoria zijn merendeels gesloten en aan universiteiten doen anatomen vooral onderzoek binnen aanpalende disciplines, zoals bijvoorbeeld de sportfysiologie.

De anatomie als wetenschap
lijkt ‘voltooid’ te zijn

Functionele anatomie

De bestaande theorieën over het functioneren van het lichaam vinden hun oorsprong bij de universiteit van Cambridge, waar tegen het einde van de negentiende eeuw twee artsen onderzoek deden naar de functies van het zenuwstelsel: Charles Sherrington en John Langley. Hun onderzoeksresultaten vormen nog altijd een hoeksteen voor de standpunten binnen de functionele anatomie4. Sherrington richtte zich op het deel van het lichaam dat de interacties van de mens met zijn omgeving reguleert. Dit staat bekend als het somatische deel en omvat de zintuigen, de spieren, het skelet en de huid, die alle worden aangestuurd vanuit het somatische zenuwstelsel. Tot dit zenuwstelsel behoren grote delen van de hersenen en het ruggenmerg, de sensorische, motorische en de sensibele zenuwen. Sensorische zenuwen geven zintuigsignalen door aan het centrale zenuwstelsel, motorische zenuwen geven signalen van het centrale zenuwstelsel door aan somatische organen en sensibele zenuwen geven andersom signalen van deze somatische organen door aan het centrale zenuwstelsel. In een baanbrekend boek beschreef Sherrington5 hoe eenvoudige reflexbogen tussen het ruggenmerg en skeletspieren werken en hoe zenuwcellen op hogere niveaus van het centrale zenuwstelsel de signalen in die reflexbogen kunnen moduleren. Globaal komt het erop neer dat signalen uit de omgeving via de zintuigen worden doorgegeven aan en bewerkt in de hersenen, waarop de hersenen via het ruggenmerg, motorische zenuwen en spierwerking het lichaam kunnen laten reageren op die signalen. Via sensibele zenuwen krijgen de hersenen en het ruggenmerg vervolgens signalen uit spieren en huid terug om de reactie van het lichaam te kunnen vaststellen en bijsturen. De functionele hiërarchie die Sherrington beschreef voor de somatische lichaamsdelen vormt nog steeds de basis waarop men voortbouwt.