Complotdenkers

Maarten Reijnders

Complotdenkers

Hoe gevaarlijk is het geloof in samenzweringstheorieën?

Uitgeverij Aspekt

COMPLOTDENKERS

© Maarten Reijnders
© 2017 Uitgeverij ASPEKT
Amersfoortsestraat 27, 3769 AD Soesterberg, Nederland
info@uitgeverijaspekt.nl - http://www.uitgeverijaspekt.nl
www.complotdenkers.nl | #complotdenkers

Omslagontwerp: Maarten Bakker

ISBN: 9789463381857
ISBN paperback: 9789463380669
NUR: 720

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurs-wet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW, Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers, en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912), dient men zich tot de uitgever te wenden.

‘Facts do not cease to exist because they are ignored.’

- Aldous Huxley

Inhoudsopgave

1.    Verwarde mannen

2.    ‘Je zult snel overlijden’

3.    Staatsvijand nummer twee

4.    De samenzweringskerk

5.    ‘Journalisten zijn slaven van de macht’

6.    Eenvoudige oplossingen voor complexe problemen

7.    ‘Er zit ergens een kracht achter’

8.    Operatie Mindfuck

9.    ‘Wat is buitenaards? We zijn allemaal bewoners van het universum’

10.  ‘Ik raad u aan contact op te nemen met het staatshoofd’

11.  ‘Iedereen moet wijken voor de joodse Übermensch’

12.  ‘Kanker is ontstaan in de slipstream van vaccinatie’

13.  Evangelist met een megafoon

14.  ‘De Bilderberg-conferentie: vraagt u daar eens over als u durft’

15.  Het post-traumatisch toga-syndroom

16.  De affaire-Demmink

17.  ‘Misschien ging Demmink wel puzzels leggen met die jonge jongens’

18.  ‘Demmink was niet onmisbaar, voor hem een ander’

19.  ‘De krachten die dit verhaal tegenhouden, hebben veel macht’

20.  ‘Micha Kat krijgt steeds meer gelijk’

21.  ‘Ik heb heel wat slechte jongens ontmoet’

22.  ‘Onze ruiten zijn ingegooid, onze banden lek gestoken’

23.  ‘Net als bij Galilei zal de geschiedenis mij gelijk geven’

Verantwoording

1. Verwarde mannen

Wat maakt iemand tot een complotdenker? Wat is nog normaal? En waar begint de gekte?

‘Bij elke verdachte beweging wordt er onmiddellijk geschoten. Heb je dat begrepen?’

De vijf agenten die op 29 januari 2015 met getrokken pistolen de tv-studio in rennen, laten er geen misverstand over bestaan. De 19-jarige man die eerder die avond gewapend met een pistool het NOS-gebouw op het Mediapark binnendrong en toegang tot de studio eiste, moet zijn pistool weggooien en op zijn knieën gaan zitten.

De jongen, Tarik, wilde zendtijd tijdens het Journaal. Die krijgt hij niet. Althans niet op het moment dat hij dat wil. Het 8 Uur Journaal wordt die dag niet uitgezonden en Tarik wordt snel overmeesterd. In de daaropvolgende uitzendingen worden de beelden van de timide Journaal-kaper en de binnenstormende agenten eindeloos herhaald.

Aanvankelijk bestaat er veel onduidelijkheid over de motieven van de jongeman. Het is kort na de aanslag op het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo. Een NOS-medewerker verklaart dat de indringer een Noord-Afrikaans uiterlijk heeft. En op Twitter gaat het (onjuiste) bericht rond dat ook het Belgische journaal niet kan worden uitgezonden vanwege een gijzeling. Is dit een gecoördineerde actie van moslimterroristen?

Na de arrestatie wordt er snel meer duidelijk. Het pistool dat Tarik bij zich had, is nep. En hij blijkt een nogal warrige brief te hebben geschreven over hackers die hem zouden steunen. De zendtijd had Tarik willen gebruiken om ‘zaken naar buiten brengen die de huidige samenleving in twijfel trekken’.

Vrienden, medestudenten en oud-klasgenoten verklaren dat Tarik ‘iemand met veel complottheorieën’ is. Op de middelbare school schreef hij een werkstuk waarin hij betoogde dat de Amerikanen zelf achter de aanslagen van 11 september zaten. Ook was hij geïntrigeerd door de Vrijmetselarij en de New World Order: geheimzinnige elites die volgens complotdenkers de wereld besturen.

Er gaat een zucht van opluchting door het land. Dit is geen religieuze fanaticus, zoals sommige mensen vreesden, maar een gek. Een verwarde man.

Maar is Tarik wel een verwarde man? Volgens zijn advocaat, Ton Visser, niet. ‘Van begin af aan heb ik op een heldere manier met hem kunnen spreken over wat hij heeft gedaan’, verklaart Visser tegenover de NOS. En ook de psychiater en psycholoog die na zijn arrestatie met hem spraken, menen niet dat er bij Tarik sprake is van een stoornis, al is hij volgens hen wel bovengemiddeld achterdochtig en heeft hij narcistische trekjes.

Tijdens zijn rechtszaak vertelt Tarik dat hij de bevolking graag had willen vertellen over de problemen met het monetaire systeem en de ‘grootschalige manipulatie door de NOS’. Dat laatste is volgens zijn advocaat helemaal niet zo’n gekke gedachte. De raadsman wijst erop dat de media inderdaad ‘manipuleren’: regelmatig blijken zaken anders te liggen dan de media ze voorspiegelen.

Tarik is nu eenmaal iemand die de wereld om hem heen graag kritisch beschouwt, aldus zijn advocaat. Daarom laat hij tijdens de rechtszaak ook een deel van een documentaire over het instorten van het World Trade Center zien. De film van de vermaarde Amerikaanse complotdenker Richard Gage, die meent dat de gebouwen met behulp van explosieven zijn opgeblazen, blijkt één van de inspiratiebronnen te zijn geweest voor Tarik.

Tarik, die scheikunde studeerde aan de Technische Universiteit in Delft, is bepaald geen domme jongen. Zoveel is wel duidelijk. Hij heeft alleen wel een totaal verknipt wereldbeeld, ook dat moge duidelijk zijn.

Maar geldt dat niet voor veel meer mensen? Er zijn, zeker sinds de financiële crisis van 2008, hele volksstammen die ervan overtuigd zijn dat ons monetaire systeem een duister complot tegen de gewone man is. En ook het geloof dat de media ons manipuleren is wijdverbreid.

Is de complotideologie van Tarik nu echt zoveel gekker dan het wereldbeeld van een devote christen die er – ondanks al het wetenschappelijke bewijs voor het tegendeel – van overtuigd is dat God de wereld zesduizend jaar geleden in zes dagen geschapen heeft?

Wat maakt iemand tot een complotdenker? Wat is nog normaal? En waar begint de gekte? Het zijn vragen die ik me bij het schrijven van dit boek over samenzweringsgelovigen en complottheorieën vaak heb gesteld.

Op het Nederlandse deel van internet worden complotters steevast aangeduid met de term ‘aluhoedjes’. Een verwijzing naar de tin foil hat, een hoedje gemaakt van aluminiumpapier dat de rechtgeaarde samenzweringsgelovige opzet om zich te wapenen tegen mind control via radiogolven.

Denk je aan complotdenkers, dan doemt al snel het beeld op van eenzame, niet al te slimme personen die in hun rommelige, verduisterde woning de hele dag nieuwe theorieën zitten uit te denken over hoe de wereld wérkelijk in elkaar zit. Boos op de rest van de mensheid die hen maar niet wil begrijpen. Verwarde mannen die je niet al te serieus moet nemen, kortom.

Het was in elk geval het beeld dat ik lange tijd van samenzweringsgelovigen had. Een beeld dat ik deels ontleende aan mijn eigen ervaringen met complotdenkers.

In maart 2008 riep ik de toorn van de Nederlandse complotgemeenschap over me af toen ik voor de journalistensite De Nieuwe Reporter een artikel schreef over de complotsite Zapruder. Die had kort daarvoor een weblogprijs ontvangen. In mijn ogen was die prijs onterecht.

De beheerder van Zapruder, Patrick Savalle, gelooft namelijk dat HIV en AIDS niet bestaan. Volgens hem is de ziekte een verzinsel van farmaceutische bedrijven, bedoeld om mensen medicijnen te laten gebruiken waarvan ze ziek worden. Al het AIDS-onderzoek van wetenschappers en ‘Big Pharma’ heeft ‘nog geen enkel leven kunnen redden of verlengen’, schrijft Savalle op Zapruder. Wie weer gezond wil worden, moet volgens hem gewoon stoppen met het gebruik van medicijnen.

Een gevaarlijke mening die je niet met een prijs moet belonen, vind ik. En dat schreef ik op. Dat was tegen het zere been van Savalle en de bezoekers van zijn blog. Savalle sloeg terug met een uitgebreid tegenartikel waarin hij mij ‘pisbakkenjournalistiek’ verweet. Het ontbrak mij volgens Savalle aan ‘journalistieke integriteit, of zelfs maar gewoon goed fatsoen’. Bovendien zou ik mensen met controversiële meningen de mond willen snoeren.

Dit boek staat vol met ‘controversiële meningen’. Want ondanks – of misschien wel dankzij – mijn meningsverschil met Savalle bleven samenzweringsgelovigen me intrigeren. Wie zijn die mensen? Hoe kan het dat ze zo radicaal anders naar de wereld lijken te kijken? Waarom zien zij complotten waar anderen niets bijzonders zien? Waar geloven ze precies in? Wat is het spel dat er volgens hen achter de schermen wordt gespeeld? Wie trekken er aan de touwtjes? Is het geloof in complottheorieën een soort alternatieve religie? En als dat zo is: hoe wijdverbreid is het complotgeloof dan in Nederland? En kan dat eigenlijk kwaad?

Om antwoord te krijgen op deze vragen, besloot ik me onder te dompelen in de wereld van de complotdenkers. Dat deed ik om te beginnen online, waar Nederlandse samenzweringsgelovigen via ‘alternatieve media’ met namen als Zapruder, Klokkenluider Online en Niburu hun theorieën met de rest van de wereld delen.

Voorts ging ik bij enkele complotdenkers op bezoek om hen te interviewen. Ze waren zonder uitzondering vriendelijk. Van de boosheid die de onbegrepen complotdenker op internet vaak kenmerkt, zag ik bij de bezoeken niets terug. Solitaire eenlingen waren het, voor zover ik kon nagaan, evenmin.

Samenzweringsgeloof ontstaat niet in een vacuüm. Veel complotdenkers omringen zich met gelijkgestemden: ze zoeken elkaar op. Op internet natuurlijk. Maar ook gewoon thuis, in het café en tijdens congressen en bijeenkomsten over onderwerpen als de aanslagen van 11 september en ‘nulpuntenergie’ – een vorm van energie die volgens samenzweringsgelovigen het gebruik van fossiele brandstoffen morgen al overbodig zou kunnen maken.

Er bestaat een boekwinkel, de Frontier Bookshop in Amsterdam, die grossiert in boeken, dvd’s en tijdschriften van en voor complotdenkers. Als een bekende complotter voor de rechter moet verschijnen, nemen er op de publieke tribune steevast andere samenzweringsgelovigen plaats. Er ontstaan zelfs stelletjes van complotdenkers, ook al moeten we het in Nederland, anders dan in Amerika, nog stellen zonder datingsite voor conspiracy buffs.

En in 2012 deed er bij de Tweede Kamerverkiezingen zelfs een partij van complotdenkers mee: de Soeverein Onafhankelijke Pioniers Nederland (SOPN), die ervan overtuigd is dat de overheid informatie over UFO’s voor ons achterhoudt.

Hebben we hier te maken met een klein groepje fruitcakes? Waarschijnlijk wel. Hardcore complotdenkers die hun leven volledig in het teken stellen van het ontrafelen van niet-bestaande samenzweringen zijn zeldzaam.

Maar complotdenken is wijdverbreid. Zo is een meerderheid van de Amerikanen er, ten onrechte, van overtuigd dat er bij de moord op president John F. Kennedy sprake was van een samenzwering. En uit een opiniepeiling in de jaren negentig bleek dat maar liefst 71 procent van de Amerikaanse bevolking denkt dat de overheid informatie over UFO’s achterhoudt.

Dit complotdenken maakt onderdeel uit van een breder probleem, waarbij hele volksstammen elke vorm van autoriteit wantrouwen en feiten net zo lang kneden tot ze in overeenstemming zijn met hun overtuigingen.

Volgens cultuurpessimisten leven we in een posttruth-tijdperk waarin de grenzen tussen feiten en onzin, waarheden en leugen en fictie en non-fictie langzaam verdwijnen. Autoriteiten zijn bij voorbaat verdacht. Of zoals de Britse conservatieve politicus Michael Gove het tijdens de campagne voor het referendum over een Brexit kernachtig formuleerde: ‘De mensen hebben genoeg van deskundigen.’

Dankzij internet en de versnippering van het medialandschap is het veel makkelijker geworden om ‘informatie’ te vinden die jouw blik op de werkelijkheid bevestigt.

Media die feiten ondergeschikt maken aan hun ideologische boodschap (denk aan het Amerikaanse Fox News of het Nederlandse Geenstijl) mogen zich verheugen in een grote populariteit. Zij zijn niet – om met de bekende onderzoeksjournalist Carl Bernstein (bekend geworden door het onthullen van het Watergate-schandaal) te spreken – op zoek naar de ‘best obtainable version of the truth’, zij willen in de eerste plaats hun publiek behagen. En dat kan vaak het beste door te appelleren aan de overtuiging die het publiek al heeft, ongeacht of die overtuiging juist is.

Online zijn de mogelijkheden om je eigen gelijk bevestigd te zien groter dan bij traditionele media. Mensen delen verhalen via sociale media vooral als die in hun wereldbeeld passen. Voor ongemakkelijke waarheden lijkt geen plaats.

Caitlin Dewey, die voor de Washington Post ruim anderhalf jaar een rubriek bijhield over alle onzinverhalen die via internet de ronde doen, besloot eind 2015 het bijltje erbij neer te gooien. Er valt gewoonweg niet op te boksen tegen het mechanisme waarbij mensen veel waarde hechten aan onjuiste verhalen die hun vooroordelen bevestigen, schreef de gedesillusioneerde Dewey in haar laatste column.

Het verspreiden van onzin is uiterst lucratief, constateerde ze. Partijdige media verdienen een goede boterham aan nieuwsberichten van het type ‘Syriërs vallen New Orleans binnen’ en ‘100 Redenen waarom er geen bewijs is dat klimaatverandering wordt veroorzaakt door menselijk handelen’.

Samenzweringsgeloof is handel. Voor de sites die onzin publiceren omdat dat een groot publiek aanspreekt. Voor alternatieve genezers en aanbieders van homeopathische middelen die mensen proberen wijs te maken dat de reguliere geneeskunde een groot complot is, bedoeld om ons ziek te maken. En voor populistische politici die met leugens en insinuaties inspelen op het complotgeloof bij hun electoraat.

Als ik mensen vertelde dat ik bezig was met een boek over complottheorieën, kreeg ik vaak de reactie dat zij natuurlijk niet in vage samenzweringen geloofden, maar… En na die ‘maar’ kwam er dan een verhaal dat er wel hele rare dingen waren gebeurd op 11 september. Of dat het echt, heus waar, onomstotelijk vaststond dat Lee Harvey Oswald onmogelijk de moordenaar van John F. Kennedy kon zijn. Of dat mijn gesprekspartner uit zeer betrouwbare bron had vernomen dat de gewezen secretaris-generaal van het ministerie van justitie tóch een pedofiel is die overal aan de touwtjes trekt.

Dit waren allemaal stuk voor stuk mensen die ik als ‘normaal’ zou willen kwalificeren. Nette baan, vaak hoogopgeleid. Maar toch geloofden ze in verhalen die in mijn ogen complottheorieën zijn. Zijn ze daarom ook meteen complotdenkers?

Eén van de grootste misvattingen over complotdenkers is het idee dat er een duidelijke afbakening bestaat tussen samenzweringsdenkers enerzijds en ‘gewone’ mensen anderzijds. Samenzweringsdenkers zijn er in alle soorten en maten. Paranoïde figuren die niet in staat zijn een coherent betoog te houden maar ook heel welbespraakte personen met veel charisma.

Samenzweringsgeloof komt, net als religie of psychische stoornissen, in gradaties. De één is er ontvankelijker voor dan de ander, maar bijna iedereen valt wel eens voor de verleiding van de complottheorie.

Zo hebben we in Nederland politici die ervan overtuigd zijn dat de elites tegen de burgers samenspannen om de Europese Unie te islamiseren, journalisten die menen dat Pim Fortuyn het slachtoffer is geworden van het militair-industriële complex en wetenschappers die geloven dat de overheid het bestaan van marsmannetjes in UFO’s voor ons verborgen houdt.

Dat we allemaal misschien wel eens geneigd zijn om waarde aan een complottheorie te hechten, betekent nog niet dat we allemaal complotdenkers zijn.

Pas als iemand in heel veel verschillende samenzweringen gelooft of vergaande consequenties trekt uit het geloof in een samenzwering, kun je volgens mij spreken van een complotdenker. Deze complotgelovigen tezamen vormen wat ik in dit boek de samenzweringskerk noem.

Het is een brede kerk met vele kamers. Een kerk met zijn eigen tv-dominees, predikanten, evangelisten en kerkbladen. Met rekkelijken en preciezen. Met veel gelovigen die nooit een vlieg kwaad doen. Maar ook met een paar extremistische fundamentalisten die dromen van een Inquisitie en die uit naam van hun geloof andere mensen of groepen proberen te beschadigen.

Verreweg de meeste complotdenkers vormen geen gevaar, maar aan complotgeloof zitten wel degelijk kwaadaardige kanten. Het kan – net zoals extreem geloof in een opperwezen of een politieke ideologie – aanzetten tot extreme daden. Tarik, die met zijn neppistool een NOS-medewerker gijzelde, is daar bepaald niet het enige voorbeeld van. Laat staan het meest extreme.

De twee islamitische broers die in 2013 bommen lieten ontploffen bij de marathon van Boston, lieten zich behalve door hun moslimgeloof ook inspireren door complottheorieën. De oudste van de twee broers, Tamerlan Tsarnaev, sprak veelvuldig over allerhande samenzweringen. Zo was hij ervan overtuigd dat de aanslagen van 11 september het werk waren geweest van de Amerikaanse overheid en sprak hij vol enthousiasme over de Protocollen van de Wijzen van Zion: een populaire complottheorie over joden waar ook Adolf Hitler in geloofde.

Anders Breivik, die in 2011 een bloedbad aanrichtte bij een zomerkamp van de jongerenbeweging van de Noorse arbeiderspartij, is ervan overtuigd dat de linkse machthebbers in het westen samenzweren met de leiders van de Arabische wereld om zo Europa te islamiseren. Die overtuiging bracht hem ertoe om 69 bezoekers van het jongerenkamp dood te schieten. Bij Breiviks bomaanslag in Oslo kwamen acht mensen om.

Timothy McVeigh die in 1995 een aanslag pleegde in Oklahoma City waarbij 168 mensen om het leven kwamen, liet zich eveneens leiden door een giftig mengsel van extreme politieke denkbeelden en dito complottheorieën.

En ook in de schuilplaats van Osama bin Laden werden na diens dood verscheidene complotboeken gevonden, waaronder Bloodlines of the Illuminati en The new Pearl Harbor van complotdenker David Ray Griffin die – oh ironie – denkt dat president George

W. Bush achter de aanslagen van 11 september zat.

Sommige complottheorieën zijn makkelijk als zodanig te herkennen. Maar in andere gevallen is het helemaal niet zo evident dat je te maken hebt met een verzonnen samenzwering. Wie dit boek leest, zal complottheorieën hopelijk sneller herkennen. Want hoewel complotdenkers zich graag mogen laten voorstaan op hun scepsis, ben je pas echt kritisch als je je nog eens goed achter de oren krabt als iemand komt aanzetten met een verhaal over een netwerk van hooggeplaatste pedofielen die satanische moorden uitvoeren. Of een theorie over machtige families die achter de schermen aan de touwtjes trekken.

Eén van de belangrijkste leerstukken van het samenzweringsgeloof is dat je onwelgevallige feiten mag negeren of wegredeneren. Complotgeloof nodigt uit tot een luie, gevaarlijke manier van denken.

Het leidt regelmatig tot het demoniseren van onschuldige personen en minderheden. Joden, homo’s en (alleenstaande) vrouwen zijn in de loop van de geschiedenis maar al te vaak het onderwerp geweest van kwaadaardige samenzweringstheorieën. Met alle gruwelijke gevolgen (pogroms, heksenverbrandingen en beroepsverboden) van dien.

Zeker als machthebbers of anderszins invloedrijke personen dergelijke samenzweringstheorieën uit oprechte overtuiging of gedreven door politiek opportunisme omarmen, kan het gruwelijk misgaan. Ook vandaag de dag nog. En ook op plaatsen waar je dat misschien niet direct verwacht. Zoals in het Zuid-Afrika van na de afschaffing van de Apartheid.

2. ‘Je zult snel overlijden’

Is complotdenken ongevaarlijke folklore? Niet voor de Zuid-Afrikaanse AIDS-patiënten die door het samenzweringsgeloof van de politieke leiders van hun land jarenlang verstoken bleven van goede medicijnen.

De Amerikaanse Karri Stokely krijgt op haar 29ste, een jaar na de geboorte van haar tweede kind, te horen dat ze HIV-positief is. Elf jaar lang gebruikt ze braaf de voorgeschreven medicijnen, maar het knaagt wel. Hoe kan het dat haar man geen HIV heeft en zij wel? En hoe kan het dat ze zich zo gezond voelt, terwijl ze toch eigenlijk ziek is?

Ze heeft het idee dat ‘de mainstream’ – de reguliere medische wetenschap – geen goede antwoorden kan geven op haar vragen. Op complotsites vinden Stokely en haar man die bevredigende verklaringen wel. ‘Nadat mijn echtgenoot op alternatieve informatie was gestuit, hebben we veel research gedaan en veel gelezen’, vertelt ze in de documentaire I won’t go quietly.

Op basis van dat ‘onderzoek’ besluit Stokely te stop-pen met haar combinatietherapie van HIV-remmers. Haar arts reageert onthutst als zij hem daarover in april 2007 inlicht. ‘Hij keek me recht in de ogen en zei: “Je hebt iets heel erg doms gedaan en je zult snel overlijden.”’, vertelt Stokely over dat moment.

Aan Stokely is de waarschuwing van haar arts niet besteed. Ze is er door haar onderzoek van overtuigd geraakt dat de verklaring die de reguliere geneeskunde geeft voor HIV/AIDS niet klopt. HIV noemt ze een ‘onbewezen “virus”’. En de medicijnen tegen HIV/ AIDS die ze jarenlang heeft gebruikt, zijn volgens haar niet de oplossing maar juist het probleem.

Volgens Wikipedia – de ultieme informatiebron voor scholieren, studenten én voor luie schrijvers zoals ik – is een complottheorie ‘een poging om een bepaalde gebeurtenis, ontwikkeling of toestand als het resultaat van een samenzwering te verklaren’.

En, zo vervolgt de online encyclopedie: ‘Volgens zulke theorieën spannen immorele en voor niets terugdeinzende groepen heimelijk samen om hun kwalijke doelen te realiseren.’

Ook Stokely trekt fel van leer tegen wat zij de ‘AID$ industrie’ noemt: een gewetenloze kongsi van geldbeluste farmaceutische bedrijven en malafide artsen die de waarheid achterhouden. Ze gelooft dat HIV en AIDS een verzinsel zijn van de geneesmiddelenindustrie die goed verdient aan de verkoop van medicijnen.

De complottheorieën over HIV/AIDS zijn talrijk en divers. Sommige complotdenkers menen dat HIV en AIDS niet bestaan. Anderen ontkennen het bestaan van HIV en AIDS niet maar geloven dat de ziekte het gevolg is van armoede in plaats van onveilige seks met een besmet persoon. Een derde groep is ervan overtuigd dat AIDS is ontwikkeld in een geheim laboratorium waar farmaceutische bedrijven en de CIA sleutelen aan nieuwe ziektes en aandoeningen. Meer patiënten betekent immers meer geld voor Big Pharma, zoals de farmaceutische industrie standaard wordt aangeduid door complotters.

In de jacht naar zo hoog mogelijke winsten wordt geen middel geschuwd, waarschuwen samenzweringsdenkers. Zo zou Big Pharma onder meer het bestaan van een prima, niet te patenteren middel tegen kanker

hennepolie wordt vaak genoemd, zeker door samenzweringsgelovigen die graag een joint mogen opsteken verborgen houden.

De reden voor deze geheimhouding ligt voor de hand. ‘Het is natuurlijk een vloek voor farmaceutische bedrijven die nu goudgeld verdienen aan dure kankermedicijnen en chemotherapieën’, schrijft ‘Antagonizer’, blogger van de Nederlandse complotsite Zapruder.nl.

Nadat Stokely is gestopt met het nemen van de medicijnen krijgt ze gezondheidsklachten. Op haar weblog beschrijft ze op 10 januari 2011 hoe ze in het voorgaande halfjaar te lijden heeft gehad onder een anaal abces. ‘Een onwaarschijnlijk pijnlijke wond in een gebied waar genezing moeilijk is.’

Een extra complicatie is dat verscheidene artsen weigeren haar te helpen zolang ze haar HIV-medicijnen niet neemt. Maar Stokely laat zich daardoor niet van de wijs brengen: ze voelt er niets voor om het ‘vergif’ in te nemen dat in haar ogen juist de oorzaak is van haar gezondheidsproblemen.

Ze kijkt uit naar een conferentie die aan het eind van 2011 zal plaatsvinden in Washington DC, schrijft ze op haar blog. Op die bijeenkomst, ‘Rethinking AIDS’ geheten, hoopt ze medestanders te treffen. Samen zullen ze zich daar uitspreken tegen ‘de indu$trie van de dood’ die de wereld onzinpraatjes op de mouw blijft spelden over HIV/AIDS.

Stokely zal de conferentie niet halen. In april 2011, vier jaar nadat ze is gestopt met het gebruik van HIVremmers, overlijdt ze aan een longontsteking.

Terwijl Stokely zelf de keuze maakt om niet langer medicijnen te gebruiken, hebben honderdduizenden Zuid-Afrikanen die vrijheid lange tijd niet. Hun regering sympathiseert namelijk jarenlang met dezelfde AIDS-ontkenners die ook Stokely zover kregen dat ze stopte met haar medicijnen.

Net als Stokely twijfelt de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki aan de officiële verklaringen over HIV/AIDS. In 2000 verklaart hij op een internationale AIDS-conferentie in Durban dat de door AIDS veroorzaakte aantasting van het immuunsysteem niet het gevolg is van een virus maar van armoede. Zijn minister van gezondheid, die er net zo over denkt als hij, noemt de reguliere medicijnen tegen AIDS ‘gif’ en raadt Zuid-Afrikanen aan om in plaats daarvan knoflook, olijfolie, citroenen en aardappelen te eten.

Wetenschappers houden Mbeki voor dat er toch echt een virus in het spel is en dat knoflook knagen niet de oplossing is. Maar in die feiten is de president niet geïnteresseerd. Hij verwijt zijn critici ‘intellectuele intimidatie en terreur’.

Voor de farmaceutische bedrijven die – onder druk van de publieke opinie – aanbieden om AIDS-medicijnen in ontwikkelingslanden gratis of tegen kostprijs te leveren, haalt Mbeki zijn neus op. Zo beperkt Zuid-Afrika jarenlang de inzet van nevirapine, een medicijn dat het overdragen van AIDS van moeder op kind kan voorkomen.

De gevolgen van het Zuid-Afrikaanse regeringsbeleid zijn desastreus. Terwijl in landen als Botswana en Namibië vanaf het jaar 2000 enorme gezondheidswinst wordt geboekt door het gebruik van deze medicijnen, verliest Zuid-Afrika kostbare tijd.

Wat de situatie extra schrijnend maakt, is dat bij gebrek aan goede medicatie sommige Zuid-Afrikanen hun toevlucht zoeken tot alternatieve, niet werkzame ‘therapieën’. Zo schiet vanaf 2000 het aantal verkrachtingen van kinderen spectaculair omhoog in het land, omdat menigeen gelooft in de mythe dat seks met een maagd een manier is om HIV te genezen. In sommige gevallen zijn de verkrachte kinderen slechts een paar maanden oud.

Volgens onderzoek van de Universiteit van Kaapstad, dat later is herhaald door wetenschappers van Harvard, leidt het beleid van Mbeki ertoe dat in de periode 2000-2005 maar liefst 330.000 Zuid-Afrikanen met AIDS veel eerder overlijden dan nodig is. In dezelfde periode worden daarbovenop nog eens 35.000 met HIV besmette baby’s geboren. 35.000 Kinderen die ook gezond ter wereld hadden kunnen komen, als Mbeki zijn oren niet naar de AIDS-ontkenners had laten hangen.

In Nederland spelen samenzweringstheorieën rondom gezondheid verhoudingsgewijs gelukkig maar een kleine rol, maar dat wil niet zeggen dat ze er niet zijn. Ook hier zijn er mensen die het bestaan van HIV en AIDS ontkennen of er op zijn minst grote vraagtekens bij zetten.

Patrick Savalle van Zapruder.nl bijvoorbeeld. Volgens hem is AIDS een verzinsel bedoeld om de zakken van de farmaceutische industrie te vullen. Savalle baseert zich onder meer op de Amerikaanse viroloog Peter Duesberg, die ooit aanzien vergaarde onder vakgenoten met baanbrekend onderzoek naar kanker maar inmiddels allang niet meer serieus wordt genomen.

Sinds Duesberg in 1987 beweerde dat HIV een onschuldig virus is dat niet tot AIDS leidt, lopen serieuze wetenschappers met een grote boog om hem heen. Duesberg heeft moeite om de financiering voor zijn ‘non-conformistische’ onderzoek rond te krijgen en voelt zich daarom ‘gediscrimineerd’.

Onder complotdenkers draagt die ‘discriminatie’ alleen maar bij aan Duesbergs martelaarsstatus. ‘Het medische establishment houdt krampachtig vast aan de AIDS-hypothese’, schrijven Jurriaan Kamp en Tijn Touber van het zweverige wereldverbeteraarstijdschrift Ode bijvoorbeeld in 1999 in een opinieartikel in de Volkskrant. ‘Wie een andere mening heeft, wordt de mond gesnoerd: fondsen worden ingetrokken, stukken worden niet geplaatst en interviews worden op het laatste moment afgeblazen.’

Kamp en Touber menen dat ‘het gangbare verhaal over AIDS zo veel ongerijmdheden bevat dat het tijd wordt voor een fundamentele herbezinning’. ‘AIDS wordt niet veroorzaakt door een virus en AIDS is niet besmettelijk of seksueel overdraagbaar’, stellen ze in navolging van Duesberg.

De dodelijke ziekte is volgens hen het gevolg van een levensstijl. De ongezonde levensstijl van homoseksuele mannen welteverstaan. Want hoewel de ziekte volgens Kamp en Touber niet seksueel overdraagbaar is, speelt seks blijkbaar toch een belangrijke rol. ‘Het is inmiddels bekend dat anaal ingebrachte sperma een verwoestend effect heeft op het immuunsysteem.’

De opkomst van AIDS valt volgens de twee schrijvers niet los te zien van de seksuele revolutie en de homo-emancipatie. Die twee ontwikkelingen zorgden er namelijk voor dat homo’s steeds meer seks hebben. En dat kunnen ze volgens het duo van Ode alleen volhouden ‘met alle mogelijke stimulerende middelen’. ‘Dit overmatig drugsgebruik bleek – meer nog dan de seksuele uitspattingen – een gemeenschappelijk kenmerk van de homo’s die ziek waren.’

De in Noord-Holland wonende antivaccinatie-activiste Désirée Röver, die ik voor dit boek interviewde, denkt er desgevraagd net zo over. ‘Of het AIDS-virus bestaat, is de vraag’, zegt ze tijdens ons gesprek. ‘Je hebt een bepaalde groep mensen die zich volstoppen met poppers en shit. Dan zegt je lichaam op een gegeven moment: doe het zelf! Dan word je ziek. Dan kun je wel roepen dat AIDS wordt veroorzaakt door een virus, maar het heeft gewoon te maken met je lichamelijke gesteldheid.’

Dat verklaart volgens Röver ook waarom AIDS in Afrika geen homoziekte is. ‘Mensen zijn daar vaak ondervoed. Er is een verpleegster in Afrika die mensen met “AIDS” helemaal boven jan heeft gekregen. Gewoon door ze citroen te eten te geven en een stukje land te geven. Die mensen eten wat ze daarop verbouwen en komen helemaal terug.’

3. Staatsvijand nummer twee

Micha Kat is Nederlands bekendste samenzweringsgelovige. Als een soort Don Quichotte bindt hij de strijd aan met pedonetwerken en de satanische elite die volgens hem een Nieuwe Wereldorde wil stichten. In complotkringen wordt hij zowel op handen gedragen als verguisd.

Hans Maessen is campagneleider van het Nieuw Republikeins Genootschap. Op 30 april 2013 – de dag dat Willem-Alexander wordt ingehuldigd als koning – is hij al vanaf acht uur ’s ochtends op de Dam. Maessen draagt een T-shirt met de tekst ‘Ik Willem niet’. Ook heeft hij een rood-wit-blauw bord bij zich met het opschrift ‘Geen monarchie maar democratie’.

Vanaf half tien krijgt hij gezelschap van Joanna van der Hoek, een studente die enkele maanden daarvoor landelijke bekendheid heeft verworven nadat ze in Utrecht is aangehouden omdat ze een bordje omhoog hield met de tekst ‘Weg met de monarchie, het is 2013’.

Van der Hoek heeft een blanco stuk karton en een viltstift meegebracht naar de Dam. ‘Ik ben geen onderdaan’, schrijft ze op de ene kant van het bord. Op de andere kant schrijft ze: ‘Fuck the international oil maffia’.

De twee republikeinse demonstranten op de Dam worden nauwlettend in de gaten gehouden. Niemand verwacht op deze dag een herhaling van de rellen van de inhuldiging van 1980 toen de ME in een veldslag verwikkeld raakte met krakers en hun sympathisanten. Maar sinds Karst Tates tijdens Koninginnedag 2009 met zijn kamikazeactie zeven toeschouwers doodde die naar de rijtoer van de Koninklijke familie in Apeldoorn stonden te kijken, zijn de autoriteiten wel extra gespitst op ‘potentieel gewelddadige eenlingen’.

Voor de kroning hebben de autoriteiten daarom een lijst gemaakt met daarop twintig namen. De eerste elf moeten van de Dam worden verwijderd, nummers twaalf tot en met twintig mogen wel op het plein komen maar kunnen op extra aandacht van de politie rekenen. Van der Hoek is nummer 12. Maessen staat niet op de lijst.

Alles verloopt rustig die ochtend, maar toch slaat de politie alarm. Om 10.48 uur klinkt het over de portofoons: ‘Fotonummer 2 is gesignaleerd op de Dam. Fotonummer 2.’ En vier minuten later: ‘Als het daadwerkelijk die meneer is, dan mag hij gevorderd worden om zich te verwijderen van de Dam. Voldoet hij daar niet aan, dan kan hij worden aangehouden.’

‘Die meneer’ blijkt Maessen te zijn. Even na elf uur wordt hij omsingeld. Eén agent geeft hem de opdracht om te vertrekken, zo legt een NOS-camera vast. Maessen is verbijsterd. ‘Waarom?’, vraagt hij de agent. ‘Waar is onze vrijheid van meningsuiting nou? Wat is dit voor onzin?’ Ook Van der Hoek bemoeit zich ermee. ‘Hoezo? Waarom mag hij hier niet staan?’

De politie is onvermurwbaar: Maessen moet weg. Datzelfde geldt voor Van der Hoek. Ze probeert haar bordje nog omhoog te houden, maar een man met een wit oortje en een grijs pak grist het uit haar hand. En zo worden de twee vreedzame republikeinse demonstranten afgevoerd richting het Damrak, waar op de hoek bij de ABN Amro een arrestantenbusje staat te wachten.

Het duo wordt overgebracht naar het hoofdbureau van de Amsterdamse politie aan de Elandsgracht. Daar belandt Maessen in een arrestantencel. Hij moet zijn schoenen en riem uitdoen.

Op Twitter verschijnen ondertussen verontwaardigde tweets: dat het anti-monarchistische geluid op deze dag zo hard de kop wordt ingedrukt, schiet menigeen in het verkeerde keelgat.

De autoriteiten realiseren zich al snel dat ze met de arrestatie van Maessen en Van der Hoek een fout hebben gemaakt. De twee worden vrijgelaten en naar het Waterlooplein gebracht, waar die dag een demonstratie tegen de monarchie plaatsvindt. De politie biedt haar verontschuldigingen aan. Er zou sprake zijn geweest van een persoonsverwisseling.

Maar voor wie zag de politie Maessen aan? Wie is fotonummer 2? Wie is deze staatsvijand om wie de autoriteiten zich zoveel zorgen maken?

Het is een man die qua uiterlijk inderdaad wel wat wegheeft van Maessen. Ongeveer dezelfde leeftijd. Ook een bril. Ook blank. En ook kaal. Zijn naam: Micha Kat.

Na een studie klassieke taal- en letterkunde en een even kort als ongelukkig dienstverband als docent (‘een afschuwelijk bestaan’, zal hij er later over zeggen) gaat de in 1963 geboren Micha Kat eind jaren tachtig de journalistiek in. Hij begint bij het Utrechts universiteitsblad en krijgt al snel verschillende andere opdrachtgevers, waaronder de Volkskrant. In 1990 gaat hij aan de slag bij NRC Handelsblad. Daar schrijft hij twaalf jaar lang als freelancer over met name juridische zaken.

Na zijn vertrek bij de avondkrant in 2002 ontpopt Kat zich meer en meer als complotdenker. Zijn ex-collega’s kijken hoofdschuddend toe hoe hij als een soort Don Quichotte de strijd aanbindt met pedonetwerken en de ‘satanische’ elite van ‘Bilderbergers’ die volgens hem een ‘Nieuwe Wereldorde’ willen stichten.

Hoewel Kat zichzelf nog altijd journalist noemt, wijkt zijn werkwijze inmiddels sterk af van die van de meeste traditionele journalisten. Op zijn site Klokkenluider Online publiceert hij artikelen met de meest uiteenlopende ongefundeerde aantijgingen, die in veel gevallen verband houden met het vermeende kindermisbruik door hoogwaardigheidsbekleders en bekende Nederlanders (‘Is Paul de Leeuw de Nederlandse Jimmy Savile? Afschuwelijke pedobeelden van Paul laten nauwelijks ruimte voor twijfel’).

Kat koppelt zijn beschuldigingen aan een onorthodoxe werkwijze. Met een verdraaide stem belt hij directeuren, journalisten en advocaten op om hun zo bekentenissen over hun betrokkenheid bij fraude en oplichting te ontlokken.

In de video’s die Kat maakt, gaat het er vaak wild aan toe. Vergeleken met hem zijn opdringerige tv-journalisten als Willibrord Fréquin, Pieter Storms en Rutger Castricum brave koorknapen. Kat achtervolgt mensen die daar duidelijk niet van gediend zijn en werpt hen vervolgens voor de voeten dat ze pedofielen de hand boven het hoofd houden.

Kats emoties wisselen elkaar in hoog tempo af, zo blijkt uit de filmpjes die hij maakt. Het ene moment is hij woedend over al het onrecht in de wereld, dan weer lijkt hij euforisch omdat hij meent dat hij de powers that be een gevoelige slag heeft toegebracht en het pedo-imperium dat hij bestrijdt, nu echt elk moment kan instorten.

Volgens Kat is het simpel: het is oorlog. Tussen de elite en de gewone man. ‘Politici zijn alleen maar bezig om ons te fucken. Om onze rekeningen te plunderen en om ons dood te spuiten. Ze haten ons’, vertelt hij mij als ik hem eind 2012 thuis opzoek.

Zijn moderne appartement vlakbij het station in Schiedam biedt uitzicht op een uit de kluiten gewassen complex waarin de Riagg Rijnmond is gevestigd. Op de tafel liggen netjes geordende stapels papier: processtukken van een strafzaak waarin hij op dat moment is verwikkeld en verder onder meer het AD met daarin een artikel over zijn grootste vijand: Joris Demmink, tot een maand voor ons gesprek de hoogste ambtenaar op het ministerie van justitie. Volgens Kat is Demmink een spin in het pedoweb: een kindermisbruiker die tal van moorden op zijn geweten heeft.

‘Het enige wat mensen tegen mijn onthullingen kunnen inbrengen, is zeggen dat ik krankzinnig ben. Dat ik in dwangbuis moet worden afgevoerd naar een tbs-kliniek’, zegt Kat. ‘Maar ze hebben nooit iets inhoudelijk kunnen weerleggen.’

Mensen die zich tegen het establishment verzetten, lo-pen een groot gevaar, vertelt hij. Theo van Gogh, Pim Fortuyn, John F. Kennedy, Jörg Haider, prinses Diana: stuk voor stuk vormden ze een bedreiging voor het systeem. En daarom zijn ze geëlimineerd.

‘Ze zeggen wel elke keer dat de dader een eenzame gek, een lone nut, was, maar het dubbeltje valt elke keer dezelfde kant op. Mark Rutte en Obama hoeven nergens voor te vrezen. Het zijn altijd de vijanden van het systeem die het onderspit delven. Kennedy werd bijvoorbeeld vermoord omdat hij niet wilde meedoen met de Bilderbergers. Hij was tegen geheime genootschappen. Dat kun je gewoon op YouTube zien.’

En Fortuyn dan? Werd die niet gewoon door de dierenrechtenactivist Volkert van der G. om het leven gebracht, opper ik. ‘Geloof je dat nou echt? Dat verhaal van die pelsdieren? Dat zijn sprookjes! Hij is uit de weggeruimd omdat het natuurlijk ondenkbaar was dat hij de verkiezingen zou winnen. Het is allang aangetoond dat er meerdere schutters op het Mediapark waren.’

‘De mensen die hoog in de machtspiramides opereren, kunnen alles maken’, meent Kat. Met name koningshuizen gaan zich te buiten aan de meest grove misdaden. ‘Het verkrachten van kinderen en het uitmoorden van tegenstanders is hun core business.’

‘Mensen die in ongenade vallen, worden afgeslacht. Prinses Diana bijvoorbeeld. Daarvan is het 100 pro-cent zeker dat ze is vermoord. Serieuze onderzoekers twijfelen daar al lang niet meer aan. Ja, ik zie nu die rare grimas op je gezicht, maar ik heb de feiten aan mijn kant.’

Kat valt op. Niet alleen bij zijn ex-collega’s, maar ook onder andere samenzweringsgelovigen. Alle complotdenkers waarmee ik voor dit boek heb gesproken, kennen hem. Kat heeft ferme meningen en is bepaald niet op zijn mondje gevallen. Hij is een fenomeen.

Zijn fans zien in hem een eloquente vertolker van hun gedachtegoed. Voor hen is Kat iemand die zegt waar het op staat. Een echte journalist die nu eens niet bang is om de autoriteiten ter verantwoording te roe-pen. En eerlijk is eerlijk: met zijn optreden boezemt Kat in ieder geval sommige autoriteiten de nodige angst in, getuige de onterechte arrestatie van Hans Maessen.

Behalve de nodige fans heeft Kat ook tegenstanders in de complotwereld. Zij menen dat hij ‘de zaak’ geen goed doet met zijn extreme standpunten – volgens Kat zelf zijn ze gewoon jaloers op zijn succes – of dat hij juist niet ver genoeg gaat.