Powerswitch

Powerswitch

© Jeroen den Uyl / Tweede herziene druk
© 2017 Uitgeverij ASPEKT
Amersfoortsestraat 27, 3769 AD Soesterberg, Nederland
info@uitgeverijaspekt.nl – http://www.uitgeverijaspekt.nl
Omslagontwerp: Mark Heuveling
Foto: Erik van den Boom (Fotoboom)

ISBN: 9789463382632
ISBN paperback: 9789463382304
NUR: 906

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurs-wet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW, Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers, en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912), dient men zich tot de uitgever te wenden.

Er schuilt in Jeroen den Uyl een bescheiden revolutionair. Hij verzet zich tegen de uitholling van de menselijke gemeenschap door staatsbureaucratie en marktwerking. Maar hij laat ook zien hoe we burgerschap en broederschap kunnen versterken. Dat doet hij op een aansprekende manier, gebruik makend van zijn jarenlange ervaring als organisatieadviseur. Ik hoop dat vele lezers zijn boodschap zullen omarmen.

Gabriël van den Brink, hoogleraar wijsbegeerte bij Centrum Ethos aan de Vrije Universiteit en emeritus hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde bij Tilburg University

Jeroen den Uyl is een bevlogen kantelaar en idealist die de burger wil bevrijden. Verlossen uit het niemandsland tussen een dikke overheid en een dikke markt. Hij houdt een passievol pleidooi voor gedeeld burgerschap en contact tussen mensen op basis van gedeelde normen. Hij doet innovatieve voorstellen voor kleinere regelkringen op lokaal niveau. Ondernemers houden voortaan in samenwerking (echt) iedereen in een stad aan de slag. In ruil voor belastingverlaging. Iedere beleidsmaker en politicus zou de lessen uit dit boek ter harte moeten nemen. Zij kunnen een aantal voorstellen nu al oppakken en invulling geven aan gedeeld burgerschap. Een inspirerend boek.

Fleur Spijker, gemeenteraadslid in Leiden en als advocaat actief in het domein tussen overheid, markt en gemeenschap

By his book Powerswitch Jeroen den Uyl, shows a sharp sensibility for the era we are living today. He sketches with great ease an important story of our contemporary troubles, he shows how the belief in both government and market led solutions has failed and led to the orphaned society and the rise of populism today. The concrete and tangible remedies Jeroen offers us to tackle this situation, makes this book worthwhile reading. He sketches a modern ideology based upon the ideal of Fraternity. This ideology bears comparison to Big Society, the initial mission of the Cameron government in the UK, in which the strength between citizens themselves is the central element. Jeroen delivers an extended example what it could look like when citizens alone would be responsible for the social welfare in the country. As partner of Twynstra Gudde Jeroen den Uyl also makes an important reference to what the new ‘bottom up’ means for modern organisations and their leadership. He shows how governance has to change if organisations are to adapt the ideology that might save us all from extremism. This makes Powerswitch a complete book. It is a roadmap for new politics, and I warmly welcome its publication.

Phillip Blond is an English political philosopher, Anglican theologian and director of the ResPublica think tank.

Inhoudsopgave

Voorwoord

Inleiding

Deel I

I       Het land van Thorbecke en Kuyper

II      De groeiende overheid

III     De drie sferen van de samenleving

IV     De opkomst van burgerschapswaarden

V      Hoe ziet het er nu uit?

VI     Bekentenis

VII    De uitgedunde gemeenschap

VIII   De transformatie van de drie sferen

IX      Gelijkheid

X       Kuyper revisited

XI      De regelkring

XII     Een slag dieper

XIII    De volkstuin

XIV    De ultieme matrix

XV     Tussen macht en autoriteit

XVI    Leiderschap

Deel II

I       Waarom berusten we?

II      Powerswitch naar een vitale samenleving

III     De bouw van Kathedraal,

IV     Powerswitch: vergemeenschappelijking

V      Samen bouwen aan de Kathedraal

Deel III

I       Ideologie

II      Partijpolitieke werkelijkheden

Deel IV

I       Een regelkring ten voeten uit

II      Ontwerp: alle sociale taken bij de bedrijven

III     Rol van de overheid

IV     Rol van de markt

Deel V

I       Powerswitch van organisaties

II      Powerswitch door innovatie en routine

III     Noodzakelijke ondersteuning van organisaties

Deel VI

I       Leiderschap

II      Geblokkeerd door je passie

III     Creatiekracht

IV     Macht

V      Routine versus innovatie

VI     Politieke leiders

VII    Afstand houden en empathie tonen

VIII   Van debat naar dialoog

IX      Powerswitch en competenties

Deel VII

Afsluiting

Bronnen

Noten

Literatuurlijst

Personenregister

Over de auteur

Voorwoord

Alexis de Tocqueville beweert dat democratie tot een grote en dikke overheid leidt enerzijds, en dat de burgers anderzijds zich in een wederzijds versterkend effect individueler opstellen. Dat leidt tot een vervreemdend effect waar burgers zich meer en meer afhankelijk opstellen ten opzichte van de overheid en de overheid steeds verder in de levenssfeer van burgers treedt. Door het toegenomen onvermogen van burgers om zelf aan de hand van het welbegrepen eigenbelang van burgers onderling zaken op te pakken, worden zij een speelbal van de overheid. Dat leidt tot een soort mild despotisme van de overheid dat weliswaar altijd handelt van uit goede intenties, maar voor de levens van burgers destructief uitpakt. Het vermogen om zelf leiding te nemen in je leven neemt af en de afhankelijkheid van de overheid neemt toe. Tocqueville voorzag in zijn tijd de politiek in dit traject eerder als speelbal dan als actor. De overheid versterkt de ontwikkeling om burgers afhankelijk te maken, maar is zelf ook in hoge mate afhankelijk geworden van de grillen van de burgers als kiezer. De politiek is onderdeel van het zichzelf versterkend proces. Dit geheel bestempelt De Tocqueville als mild despotisme.

Hij beweert - en verwacht ook wel - dat burgers het inzicht weer kunnen verwerven wat hun welbegrepen eigenbelang is, wanneer zaken aan burgers worden overgelaten, zaken die ze samen zelf kunnen regelen. Dan lijkt het mogelijk broederschap te versterken. Met dit inzicht en de praktische toepassing ervan in de gemeenschappen waar zij handelen, kan volgens De Tocqueville het despotisme getemd worden. Maar De Tocqueville had hier geen bewijs van; hij was een theoreticus die op basis van zijn praktijkonderzoek deductief te werk ging. De analyse van De Tocqueville is een angstbeeld daterend uit de begin van de negentiende eeuw, gebaseerd op de waarnemingen in het jonge Amerika en het Frankrijk van zijn tijd. Dat angstbeeld is honderdvijftig jaar later realiteit geworden. Dat zeg ik niet alleen, dat doen andere sociologen, zoals Robert Putnam, met mij. Waar De Tocqueville vooral keek naar de relatie overheid en burger, is daar nu ook de marktsector bij gekomen. Er is in onze tijd een symbiotische verstrengeling van én een dikke overheid én een dikke marktsector bij gekomen. Deze Siamese tweeling teert op een gemeenschap die al langere tijd is geërodeerd en waarin niet het gemeenschapswezen maar het individu zegeviert met de bijzondere typering die premier Rutte eraan gaf, de dikke ik.

Het idee dat dit een zelfversterkend proces is en niet te stoppen lijkt en dat we dus gevangen blijven in een despotisch bewind, dat kan ik niet accepteren. De rechtsstaat gaat teloor door een uit zichzelf uitdijende bureaucratie van overheid en markt en daarnaast door een steeds veeleisender volk dat bestaat uit individuen die slechts weinig ophebben met de publieke zaak, maar wel veel ophebben met hun eigen individuele behoeften. De kansen die deze situatie biedt voor populistische leiders die het (gekrenkte) ego van de individuen, de sterk zwevende kiezers, wil versterken en daar de macht mee verwerven, worden groter. In de Verenigde Staten stormt het al en we mogen verwachten dat dit in de Europese landen ook verder gaat stormen, van Hongarije en Polen naar de westelijke Europese landen. De rechtsstaat staat op het spel.

Ik verzet me tegen deze als onvermijdelijk lijkende ontwikkeling van de teloorgang van de rechtsstaat. Sterker nog, ik heb in al mijn werk in de afgelopen dertig jaar pogingen ondernomen om hier een kentering in aan te brengen. Ik denk ook dat het wél mogelijk is. De mogelijkheid zit hem in het in ogenschouw nemen dat de onvermijdelijke processen niet echt autonoom opereren en hun gang gaan, maar dat er verschillende bouwstenen zijn die de trend kunnen keren.

De eerste bouwsteen is een visie op de analyse van de toestand en het proces van totstandkoming daarvan. Die visie moet gekoppeld worden aan een ideologie die zich daartegen teweerstelt en een perspectief biedt. Die ideologie beoogt de gemeenschap van mensen sterker en groter te maken en de rol van de overheid en marktpartijen kleiner. In die ideologie worden mensen uitgenodigd hun eigenbelang uit te breiden tot een gedeeld welbegrepen eigenbelang. In deze ideologie worden mensen verantwoordelijk gehouden en neemt de politiek in enge zin afstand tot deze zelforganisatie. Dit is de grootste paradigmawisseling die de politiek in de laatste honderdvijftig jaar zal ondergaan.

Naast de ideologie hebben we andere bouwstenen nodig. Dat zijn goede praktijken en voorbeelden van hoe die ideologie kan uitpakken. Dat is nodig, want goed voorbeeld doet goed volgen. Maar goede voorbeelden liggen niet voor het oprapen, omdat we deze door het bestaande paradigma niet herkennen. Je ziet ze pas als je weet waar je naar moet zoeken. In de afgelopen jaren heb ik er vele verzameld. Deze voorbeelden geven hoop en vertrouwen dat de ideologie ook werkelijkheid kan worden. Naast de ideologie en de concrete voorbeelden hebben we de derde bouwsteen nodig. Dat is het inzicht en vermogen om organisaties te beïnvloeden en gevoelig te maken voor de gewenste verschuiving naar broederschap en gemeenschappen. Hoe kunnen zij in plaats van hindermacht, een drijver worden voor het actief, groter en sterker maken van de gemeenschap. Dat kan door deze organisaties werkelijk naar de klant te laten luisteren, door hun innovatieve vermogen groter te maken en de professionals van die organisaties en hun vak en ambacht centraal te stellen. Daarmee verlaten deze organisaties hun strakke grenzen en hiërarchieke oriëntatie, en kunnen zij betrokken raken en ondersteunend worden bij de zelforganisatie van mensen bij het behartigen van hun welbegrepen eigenbelang. En naast ideologie, concrete toepassingen en gesensibiliseerde organisaties, is het van groot belang dat er leiders opstaan. En die leider ben je zelf, op welk niveau je in organisaties ook actief bent, als directeur of als frontlijn professional, in de politiek, in de maatschappij in verenigingen en stichtingen en actieve gemeenschappen, of als ondernemer. De wereld veranderen begint bij jezelf, passie en volharding brengen werkelijke verandering tot stand die bovenal duurzaam zal zijn.

Just do it!

Ik ben getuige geweest van deze ontwikkeling en heb gebouwd aan de oplossingen die daarvoor nodig zijn. Ik geef toe, ik ben ook medeplichtig aan die ontwikkeling. In het verleden heb ik gewerkt aan privatisering en heb ik eraan bijgedragen de markt groter te maken. Tegelijkertijd werk ik als partner bij Twynstra Gudde aan het vergroten en versterken van de gemeenschappen en het terugdringen van de markteconomie ten gunste van lokale gemeenschapseconomieën. Dat is niet alleen een technische operatie, een handigheidje van onze cognitieve kracht. Ik combineer dit met het ontsteken van vuur en verlangen. Zonder een verbinding met het hart gaat het niet lukken. Naast de leidersnetwerken die ik daarvoor initieer, startte ik het leiderscentrum ‘Verbindend Vuur’. Het vuur van de leider is een breekijzer voor een nieuwe samenleving.

In deze reis heb ik veel geleerd en leer ik nog steeds van mijn collega’s en samenwerkingspartners. In die reis vormde mijn gezin de belangrijkste bron. Het stelde mij in staat te leren. Zonder dit, als vertrouwenwekkende basis, was dit boek er niet gekomen.

Dat leren is het bestanddeel waar we allemaal op teren. Dat is nodig om de komende tijd met vele anderen te werken aan wat nodig is: een powerswitch voor een vitale samenleving.

Inleiding

In de afgelopen decennia hebben we een extreme welvaart gekend. Gestoeld op een traumatische ervaring van de twee wereldoorlogen hebben we met elkaar een vrede gebouwd waaruit met name in Europa een geweldige welvaart en vrede is ontstaan. Het is een majestueus werkstuk van onze voorouders. De Europese leiders die het land waar zij uit voortkwamen wisten te ontstijgen, maakten een bouwwerk dat vrede en welvaart creëerde. Tegelijkertijd is er gaandeweg in deze periode een ongemak ontstaan over wat de vruchten zijn. Kunnen we die waarderen, als we steeds meer schaduwkanten zien? Die schaduwkanten betreffen vooral de ongelofelijke schade die door de ongebreidelde marktwerking is ontstaan. Tegelijkertijd denk ik aan het grote beslag van de overheid die zij inneemt ten koste van de samenleving. Het individualisme heeft zich nagenoeg onbeperkt ontwikkeld en daarover is onbehagen ontstaan. Er is verlangen naar gemeenschap en samenzijn. We zien dat die behoefte beantwoord wordt door vooral de negatieve kant ervan aan te roepen of te benadrukken. De witte woede, de radicale opstelling van gelovigen in De Verenigde Staten en in West-Europa, van respectievelijk Christenen en Islamieten, is er een voorbeeld van. Mensen zijn consumenten geworden in plaats van burgers die samen werken om hun welbegrepen eigenbelang te dienen.

We hebben te maken met een sterke normatieve overheid, een sterke markt en een zwakke gemeenschap. De mens is een individu en ontbeert de steun van de medemens. Dat creëert een grotere behoefte aan overheidstaken en marktproducten. Een eroderend proces dat nog steeds niet gestopt is. In dit boek gaan we op zoek naar de oorzaak ervan en analyseren het ontstaan van de huidige situatie. De antwoorden en oplossingen om de huidige onvrede te verklaren kunnen worden gevonden in de waarden uit het verleden. Niet als een nostalgische recht toe recht aan restauratie van dat verleden, maar door deze slim en concreet toe te passen in onze huidige maatschappij.

De sleutel lijkt te liggen in het vinden van een nieuwe positie van het politieke bestuur. Deels is het politieke bestuur verplaatst naar decentrale plaatsen, waar stakeholders zichzelf besturen, en deze zal nog verder worden verplaatst, bijvoorbeeld door buurtrechten, naar burgers die hun eigen publieke domein gaan besturen. Dan ontstaat tussen deze burgers een maatschappelijke politiek.

Dat vergt een politiek bestuur dat de normstelling politieker maakt door deze aan mensen over te laten. Dat kan door de normstelling in groepen mensen een actief werkzaam bestanddeel van hun (dagelijks) handelen te laten zijn. Daar hoort bij dat het politiek bestuur er tegelijkertijd zo verstandig mee om weet te gaan dat ze zelf wegblijft van de inhoudelijke normstelling, ook als het even mis gaat met de normstelling tussen de mensen.

In die notie ligt ook het inzicht besloten dat onder andere Alexis de Tocqueville naar voren bracht, namelijk dat een democratische houding, het vermogen om verschillen van mening te overbruggen, niet geleerd kan worden uit boekjes, maar door te doen. Het politiek bestuur zou zich moeten richten op het creëren van plekken voor zelfsturing en lering. Hoe meer plekken er ontstaan, hoe makkelijker het politiek bestuur, de politiek in enge zin, de politieke besluitvorming kan overlaten aan de politiek in maatschappelijke zin.

In het eerste deel van dit boek ga ik in op het ontstaan van de huidige welvaartstaat. Daartoe ga ik uitvoerig in op de 19de eeuw. In deze eeuw bestond aanvankelijk een evenwichtige verhouding tussen de drie sferen overheid, markt en gemeenschap. De groei van de overheid en de markt in de 19de eeuw leidde tot een visie op gemeenschapsvorming als tegenwicht voor de groei van de invloed van de overheid en de markt. Die visie is waardevol omdat deze bruikbaar lijkt om burgerschapswaarden te kweken. Echter, deze visie is in de afgelopen eeuw ondergesneeuwd. Ik beschouw het eroderende effect op burgerschapswaarden en gemeenschap als het gevolg van de ontwikkeling van de groeiende overheid en de markt. Ik erken dat de laatste decennia het geloof in de marktwerking ook op mij vat heeft gekregen en ik net zo goed medeplichtig ben aan de ontstane situatie die ik zo graag wil veranderen.

Ondertussen is er al wel nagedacht over de mogelijkheden om mensen meer aan het stuur te brengen. Ik neem u mee naar voorbeelden van zelfsturing en we kijken naar de praktijk en de regels waaronder deze floreren. We halen de theorie aan die zelfsturing verklaart.

De ontwikkelingen van afgelopen decennia zijn ook ontwrichtend geweest voor de politiek zelf. De ideologie is minder belangrijk en de besturing lijkt vooral gestoeld op uitruilen. Gestimuleerd door sociale media ontwikkelt de politiek zich meer en meer tot een adhoc-cratie. Deze manier van politiek bedrijven opent de weg naar een disruptieve politiek waar extreme standpunten met gemak de nuance overspoelen.

In dit boek gaan we na deze uitvoerige analyse de uitdaging aan en onderzoeken we hoe de nieuwe verhoudingen tussen overheid, markt en gemeenschap zouden kunnen zijn. Hoe ziet het eruit als mensen zelf meer doen, zelfsturend? In welke domeinen zou dat kunnen? En welke leiders heb je dan nodig? Welke competenties hebben de medewerkers dan? En wat zijn de eigenaardigheden van de organisaties die kunnen werken op het raakvlak van overheid, gemeenschap en markt?

In de afgelopen dertig jaar heb ik aan deze nieuwe verhoudingen gewerkt. In dit boek schets ik graag mijn visie, al realiseer ik me terdege dat vele anderen hetzelfde deden. Ik schets de ideologie die burgerschap nieuw leven in kan blazen en die politieke leiders ook een richtsnoer kan geven. Iets om in te geloven en je mee te legitimeren. Vervolgens schets ik een uitgebreid voorbeeld van radicale decentralisatie waarbij burgers stakeholder en eigenaar worden van een publieke zaak. Naast een heldere ideologie en een concreet uitgewerkt voorbeeld, verdienen nog twee aspecten nadere beschouwing. Het eerste betreft de specifieke kwaliteiten die organisaties nodig hebben als zij willen bijdragen aan het nieuwe evenwicht tussen overheid, markt en gemeenschap. Het gaat om het combineren van routine en innovatie, het aansluiten bij burgers en de overheid en de markt. Dat vergt bijzondere kwaliteiten. Het tweede aspect betreft de leiderschapskwaliteiten. Welke leiders hebben we nodig als zij de druk van de overheid en de markt willen weerstaan? Wat zijn hun kwaliteiten? Hoe kunnen we die stimuleren? Daar gaan we in dit boek de antwoorden op vinden.

Maar voordat we daaraan toekomen, zullen we een reis in het verleden moeten maken.

Deel I

I

Het land van Thorbecke en Kuyper

Terugblikkend was de rechtsstaat een bijzonder fenomeen, geboren in de 19de eeuw. De rechtsstaat ontstond door de ideeen van de Franse Revolutie: een nieuwe verhouding tussen overheid en burger. De Rule of Law kreeg vorm. Iedere burger werd beschermd tegen de overheid op basis van de wet. In plaats van een Koninklijke dictatuur, ontstond een overheid, een natiestaat. Ook die staat kan ieder mens knechten, maar pas na goedkeuring van het parlement dat door die mensen wordt gekozen. Het idee dat mensen invloed op de macht van de staat moeten hebben, ontstond in de eeuwen ervoor al. In de tijd van Cromwell bedongen de Engelse landheren dat de Koning geen besluiten kon ne-men dan nadat de bezwaren door hem waren gehoord (grievances before granting of supply)¹. In de onafhankelijkheidstrijd werd dit verder opgerekt: no taxation without presentation². Deze regel is onderdeel van de Engelse Grondwet. Deze wet is ongeschreven en behelst verschillende van deze rechtsregels die ontstaan zijn uit conflicten tussen de Koning en de landheren en later de burgers.

In de 19de eeuw was het stemrecht nog een schaars goed. Een klein percentage van de bevolking mocht stemmen. De groep stemgerechtigden werd langzaam groter. Pas in 1917 werd het vrouwenstemrecht ingevoerd. In dit geleidelijke proces kreeg de burger zeggenschap. De burger ontwaakte uit zijn geknechte bestaan dat in de eeuwen ervoor de norm was. Men was lijfeigene, gehoorzaam aan de heer, de landheer, de vorst. De Franse Revolutie brak met deze knechting. De staat en de burger kregen een relatie in een samenleving die zich langzaam ontwikkelde tot een democratische rechtsstaat. In de tweede helft 19de eeuw werd de parlementaire democratie geboren, want een gekozen parlement kreeg de macht om het vertrouwen in de bewindslieden die door de Koning werden benoemd en ontslagen, op te zeggen. Dit alles zonder dat de Grondwet hier erg duidelijk in was. Het parlement emancipeerde van een medezeggenschapsraad naar een instituut dat de leden van het kabinet benoemt en ontslaat.

Voor het eerst was er breder dan voorheen een volwaardige relatie tussen de mens als deel van de natie en de overheid, de vertegenwoordiger van de natiestaat. Daarvoor bestond die relatie nauwelijks. Je was als mens vooral lid van de gemeenschap, de meent, het gilde, etc.

De plek van de mens in het politieke systeem kreeg gestalte door de Franse Revolutie, waar het begrip citoyen (burger) werd gecreeerd. De burger als kiezer en onderdaan van het staatsbestel. Zo ontstond het begrip burger in plaats van wat de mens eerder vooral was: inwoner, handelsman, gildelid, etc.

De burger kreeg de drie idealen van de Franse Revolutie op een presenteerblad opgediend: Gelijkheid voor het recht, Vrijheid van handelen en Broederschap geborgen in gemeenschappen. Het idee van de rechtsstaat en later de democratische rechtsstaat werd gezien als de ideale hoeder van de idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap. In de 19e eeuw leek er geen vuiltje aan de lucht. Ik zeg leek, omdat Alexis de Tocqueville voorzag dat het volk, ontdaan van de kluistering van het Ancien Regime, een veelkoppig monster kan worden dat een nieuwe tirannie kan veroorzaken. In de publieke zaak delen burgers hun welbegrepen eigenbelang, maar door de onthechting uit de bestaande verbanden dreigde een situatie dat burgers alleen voor hun beperkte, directe eigenbelang opkomen. Dit veroorzaakt uiteindelijk een gecentraliseerde overheid die steeds verder in het privédomein van de burgers treedt. Alexis de Tocqueville zag dit in de eerste helft van de 19e eeuw in het centralistische Frankrijk ontstaan³.

De rol van de staat was in de 19e eeuw nog relatief beperkt. Eigenlijk was de samenleving vooral een optelsom van talloze gemeenschappen. Van gildes, kerkelijke organisaties, schutterijen, broederschappen, zusterschappen, lokale eenheden, van heerlijkheden tot graafschappen, van steden tot dorpen. Deze kringen waren in staat zichzelf te besturen. Daartoe werd ook onderscheid gemaakt tussen macht en controle op de macht en werd ingezien dat degene die macht heeft zelf ook de controleur kan zijn, en andersom. Dit onderscheid vergrootte het besef van matiging en beperking van de eigen ‘almacht’. Zo hadden in de middeleeuwen bestuurders van Friese dorpen en steden een systeem bedacht om een onafhankelijke rechterlijke macht te creëren. De omvang van de steden en dorpen was te klein om een eigen zelfstandige rechterlijke macht te hebben. Daartoe spraken de Friezen af om naast bestuurder in je eigen dorp of stad, per toerbeurt ook rechter te zijn in de andere steden of dorpen. Op deze manier kregen de bestuurders een dieper bewustzijn van wat het is om als bestuurder te werken en hoe het is als burger om gezag van de dorps- of stadsbestuurder te aanvaarden. David van Reybrouck beschrijft in zijn ‘tegen verkiezingen’ de intensieve betrokkenheid van de inwoners van Griekse stadsstaten, bij agendering, bij beleidsbesluiten en bij rechterlijke besluiten. De Griekse burgers werden op die manier vaak opgeroepen om een bepaalde taak te vervullen waardoor ze een scherper beeld kregen van de verschillende eigenaardigheden van de betreffende bestuurstaak. Alexis de Tocqueville zou hier de sublieme leerplaats in zien voor burgerschap en het herkennen van welbegrepen eigenbelang.

Door deze zelfsturing in eigen kringen was de staat bescheiden in omvang en de gemeenschappen waren talrijk. De gemeenschappen waren relatief beperkt in schaal door de beperkte actieradius van mensen. Behalve een vanzelfsprekende basis waarin mensen hun leven leidden, waren deze gemeenschappen evenzeer knevels voor mensen die zich minder aan die groepen gelegen wilden laten liggen. De sociale druk was groot. Je mocht niet afwijken, anders was je ‘gek’ en volgde uitsluiting of werd je de mond gesnoerd. Homoseksuelen, andersgelovigen, individualisten, ze moesten zich gedragen conform de groepsnorm. Sterke persoonlijkheden konden zich eraan onttrekken. Aletta Jacobs kon als eerste afgestudeerde vrouw de lijn trekken. Vincent van Gogh had als kunstenaar een vergelijkbare rol. Onbegrepen door de omgeving en zijn eigen wil volgend was zijn lot er een van eenzaamheid en ascese.

Tot ver in de 20ste eeuw hebben vele groepen last van de knevels en is er een voortdurende emancipatie gaande geweest van mensen die de gemeenschap willen ontvluchten. Misschien is dat wel ‘het normaal’. Ontsnappen aan kaders is wat er steeds moet en zal gebeuren, elke keer dat er nieuwe kaders ontstaan die nuttig zijn, worden deze op termijn weer beproefd. En dan dienen nieuwe kaders zich aan, leidend tot een nieuwe doorbraak. De powerswitch is een way of living.

Iedereen kent wel zijn eigen voorbeelden van emancipatie. Ik moet altijd denken aan mijn vader die de druk van zijn vader wilde weerstaan. Hij was letterlijk een knecht van zijn vader en onder barre omstandigheden werd hij als mandenmakerzoon aan het vlechtwerk gezet. In de Hongerwinter van 1944 kon hij het niet langer aan en ontvluchtte het strenge gereformeerde milieu door op 21-jarige leeftijd te trouwen met een Nederlands Hervormd meisje, waarbij hij ook haar geloof aannam. Met een forse breuk in de familie tot gevolg. Voor vrouwen golden de knevels in hoge mate en met de instroom van andere culturen gelden voor hen weer nieuwe knevels. Afhankelijk van de ontwikkeling van de maatschappij zien die knevels er steeds weer anders uit. Het voordeel van de 19de eeuw lijkt dat de waarden en normen duidelijk waren. In de 20ste eeuw lijken de knevels meer impliciet en zijn daardoor minder makkelijk te bevechten. De Rode Vrouwen eisten de ruimte om zich zelfstandig in de maatschappij te ontwikkelen. De juridische beperkingen waren al gesloopt, maar de mentale belemmeringen waren nog groot. Een strijd die in het begin van de 21ste eeuw nog steeds gevoerd wordt door mensen met een bi-culturele achtergrond. De gemeenschappen hadden zo hun nadelen, maar ze werden door Alexis de Tocqueville onderkend en herkend als belangrijke, vitale organismen. Gemeenschappen kweken burgerschap, het vermogen tot samenleven en samen te besluiten op basis van welbegrepen eigenbelang. Het zijn plekken waar geparticipeerd wordt. Deze waarden zijn enerzijds onzichtbaar en verscholen achter de dagelijkse routines en interacties in gemeenschappen, en tegelijkertijd vormen ze de belangrijkste grondstof voor de democratie: burgerschap. De onzichtbaarheid van deze waarde is tragisch. Steeds lijken gemeenschappen te worden overgenomen of overwoekerd door overheidsingrijpen of door marktontwikkelingen en steeds lijkt het belang ervan te moeten worden herontdekt.

De economie ontwikkelde zich gestaag op basis van de eerste industriële revolutie en kolonisatie van veengebieden en verdere inpoldering. De Sturm und Drang die in de negentiende eeuw opkwam gaf industriëlen als Lodewijk Pincoff in Rotterdam en Albert Willem Scholten in Groningen de ruimte om grootse investeringen te realiseren voor nieuwe grootschalige (agro)industrie.

Lodewijk Pincoff was een zakenman die de havenontwikkeling in Rotterdam Zuid ter hand nam. Hij startte met deels buitenlands kapitaal de Rotterdamse Handelsvereeniging en legde verschillende havens aan. De gemeente legde de oeververbinding aan. De start van de groei van de haven was geboren. Na fraude met de boeken vertrok Pincoff naar de VS.

Albert Willem Scholten wordt beschouwd als de eerste industriele boer. Hij bezat tientallen bedrijven die turf, suiker, strokarton en aardappelmeel maakten.

Steeds meer konden kapitaal en arbeid als verschillende eenheden gezien worden en eenvoudiger verhandeld worden. Dit werd bespoedigd door technologische vernieuwing als gevolg van stoomkracht en andere moderne technieken. Zo ontwikkelde Joseph Jacquard een geautomatiseerde weeftechniek, gebaseerd op ponsbanden⁴. Deze techniek legde weer de grondslag voor de tweede industriële revolutie. Het versnelde de schaalvergroting. Waar voorheen mensen deel waren van de economische gemeenschappen en waar de economie deel was van de gemeenschap, ontstond nu een trend van scheiding. Eigenaarschap aan de ene kant en arbeid aan de andere kant. Verschil in rijk en arm nam toe. Er ontstond een arbeidsdeling, waardoor steeds minder mensen betrokken zijn bij de productie van goederen die zij gebruiken. Naast het vertrouwde vakmanschap kwam ‘eenvoudige arbeid’ in beeld met dagloners, mannen, vrouwen en kinderen met spieren. Men werd tewerkgesteld en veelal ook gedwongen dagelijkse benodigdheden af te nemen op de werkplaats. Men was misschien dan geen slaaf meer, maar feitelijk was de situatie niet veel anders.

De uitwassen hiervan werden door Victor Hugo uitvoerig beschreven in zijn De Ellendigen. Deze ontwikkeling gaf ook Marx en Engels de inspiratie en bevestiging van hun denkraam over de zelfvervreemding van de arbeider. De opstand tegen deze uitbuiting kon niet uitblijven. De sociale opstanden waren in de negentiende eeuw dan ook talrijk. Zo gaf al vroeg in de negentiende eeuw de aanleg van het Noord-Hollands Kanaal een reeks opstanden teweeg⁵. In de veenkoloniën van Groningen en Drenthe bestonden grote sociale verschillen. In Appelscha was er in 1888 een eerste grootschalige staking voor loonsverhoging en voor de afschaffing van de gedwongen winkelnering⁶. Die economische ontwikkeling legde de basis voor een groei die in de volgende eeuw nog veel stormachtiger zou worden. Samen met de emancipatie van burgers bracht de economie een baaierd aan mogelijkheden die de mensen evenzoveel zegeningen zouden geven als verleidingen die negatief zouden uitpakken. Daar kom ik nog op terug.

II

De groeiende overheid

De overheid was in denegentiende eeuw nog klein. Het aandeel van de overheid in de reële economie was gering, maar ook in het maatschappelijk verkeer was de rol beperkt. De wetgeving richtte zich vooral op handelsverkeer en infrastructuur. De individuele burger was niet het centrale focuspunt voor de wetgever. Wetgeving ging niet zozeer over het individuele gedrag. De wet-ten die het parlement passeerden waren sowieso minder sturend dan tegenwoordig. Wetten waren eerder codificerend dan modificerend van aard. Bestaande praktijken werden in wetten neergelegd. In de tweede helft van deze eeuw werd er meer gestuurd dan gecodificeerd, maar dan betrof het eerder uniformeringen van de inrichting van ons land. Zo ordende Johan Rudolf Thorbecke met de Gemeentewet de lokale overheden tot gemeenten. Tot die tijd bestonden in de negentiende eeuw nog allerlei rechtsvormen zoals steden, dorpen, heerlijkheden, graafschappen, etc. Ook de diversiteit aan belastingen die in die oorden groot was, werd aan ban-den gelegd. Voor de aanleg van infrastructuur en kolonisatie van veengebieden werd in hoge mate samengewerkt met private investeerders. Op vele terreinen was er – net als in voorgaande eeuwen (denk aan de Verenigde Oost-Indische Compagnie) - een hoge mate van publiek-private samenwerking, zoals bij de aanleg van polders, havens en infrastructuur. Publiek-private samenwerking was een recept waarmee men vertrouwd was. Zo besloten Amsterdamse kooplieden en Burgermeesters in 1607 om met privaat kapitaal De Beemster in te polderen. De groei van de stad maakte het winstgevend om voedsel te produceren dicht bij de stad. Met zesenveertig molens en zevenendertig kilometer dijk werd het werk geschaft onder de bezielende leiding van Leeghwater. Aan het eind van de negentiende eeuw, naarmate de economie doorgroeide en het effect ervan op de bevolking groter werd, kwam er meer beleid en wetgeving dat gericht was op het welbevinden van burgers. Riolen werden aangelegd en dat verhoogde de hygiëne. De Grondwet van 1948 regelde de vrijheid van onderwijs en stelde eisen aan de inrichting ervan; de Grondwet van 1917 regelde de gelijkstelling van bekostiging⁷. De Woningwet ging ongezonde en slechte woningen tegen⁸. De Kinderwet van Van Houten verbood in 1874 kinderarbeid en de Arbeidswet van 1901 beperkte onder andere de arbeidsuren van volwassenen.

Mijn schoonmoeder zat als Amsterdamse tuindersdochter op een lagere school in de Jordaan. Ze vertelt me er regelmatig over. Het zijn verhalen van rond de Tweede Wereldoorlog, maar evenzogoed ook impressies van de eeuw ervoor. Terwijl ze zelf op een tuinderij woonde, vlakbij de Overtoom, zag ze bij vriendinnetjes in de Jordaan schrijnende taferelen. In een piepklein huisje woonden negen mensen. Een steile trap leidde tot een kleine kamer met erg vochtige lucht, waar de was nooit droogde. Het toilet was op de gang. Er was geen privacy; je was zoveel mogelijk op straat.

III

De drie sferen van de samenleving

De drie sferen overheid, markt en gemeenschap zijn als azijn en olie. Elke sfeer heeft eigenaardigheden. De overheid, de natiestaat, was relatief klein in omvang. De invloedssfeer was beperkt, de belastingquote op het bruto nationaal product was laag. Het bruto nationaal product was in de 19de eeuw ongeveer acht keer groter dan de uitgaven van de overheid. De marktsector was eveneens beperkt, de reikwijdte en toegang tot kapitaal was beperkt. Datzelfde gold voor de import en export. Consumentenkredieten waren er niet. Hypotheken op woningen waren uitzonderlijk. De gemeenschap was, zoals gezegd, juist enorm groot. De onderlinge verbanden waren de meest manifeste organisaties voor mensen.

De overheid was een construct met een “democratische saus”. Alleen vermogende mensen die belasting betaalden, mochten stem-men. Voor arme mensen, 98% van de bevolking, gold dat niet. Een overheid die meer en meer de economische krachten stimuleerde, zoals de ontginningen van veengebieden en de industrialisatie, was er niet voor hen. De invloed van gewone mensen op de overheid was zeer beperkt. Men wilde zich misschien niet laten knechten, maar de feitelijke situatie was deplorabel. Door de ontwrichtende werking van de economische groei gingen lokale economische gemeenschappen teloor. Mensen trokken naar de steden met ontworteling tot gevolg. Er heerste bij de grote massa veel armoede in de steden, dorpen en het platteland. In het midden van de negentiende eeuw vinden in Nederland en elders zogenaamde broodoproeren plaats⁹. Dit kon niet lang zo blijven en het was dus ook niet zo gek dat de tweede helft van de negentiende eeuw ook de begintijd is van burgers die zich willen bevrijden en hun noden willen omzetten in daden om die op te lossen.

De protestanten en iets later de katholieken en socialisten gingen zich organiseren om meer ruimte op te eisen en zichzelf te organiseren, enerzijds om in de eigen lokale gemeenschappen de eigen nestgeur te vestigen en anderzijds om bij de centrale overheid en lokale overheden invloed op te eisen. In 1837 richtten Bredase drukkersknechten ´Door Eendragt ’t Zaam Verbonden` op. Het was de eerste vakbond in Nederland. Er zouden er eind van deze eeuw tientallen volgen. Op dit moment zijn in Nederland nog zo’n zestig vakbonden actief, waarvan een groot aantal zich heeft verenigd in federaties.

Deze emancipatie vertaalde zich later (in de eerste helft van de twintigste eeuw) in een soort van pacificatie: overheidsbeleid moet rekening houden met het beginsel van subsidiariteit in eigen kring. Lokale gemeenschappen die van eigen gezindte zijn, kunnen zichzelf sturen en overheidsbeleid kan daarbinnen gestalte krijgen. Dat geldt voor allerlei activiteiten. Ook voor het hebben van een tuintje.

Jarenlang had ik een volkstuin. Daar ontmoette ik ‘normale’ mensen, een ijkpunt toen ik als politicus actief was. De volkstuin was een vereniging. De vereniging had een dik reglement met talloze voorschriften voor hoe ik me moet gedragen, wat mijn rechten en verplichtingen zijn. Als deze regels van de overheid zouden zijn, zouden we er kwaad van spreken. Maar ja dit zijn de regels van de mensen zelf. Dan is het anders. Voor mij is de volkstuin een ijkpunt voor zelforganisatie, voor normstelling door de leden van de gemeenschap en voor een overheid op afstand. De subsidiariteit in eigen kring gold voor vele gebieden van de samenleving. Het onderwijs is het bekendste voorbeeld, maar dit gold ook voor de overheidsbemoeienis van universiteiten, ziekenhuizen, inrichtingen, opvoedingsinstellingen, sportorganisaties en huisvesting (woningcorporaties).

Het toezicht in de verschillende maatschappelijke sectoren werd in eigen kring georganiseerd. Iedere eigen kring, een vereniging, werd veelal weer opgenomen in koepelorganisaties. Federaties, unies, ed. waren opgericht om toezicht te houden op de uitvoering van de geloofsbroeders in de verschillende verenigingen. Zo regelde men een effectieve vorm van gelede zelfsturing. Deze zelfsturing werd uitgeoefend door de mensen zelf, de bestuursleden.

Ook mijn volkstuin werd ondersteund door de bond van volkstuinen. Deze bond ziet onder andere toe op een goed verloop van de besluitvorming in de vereniging. Op de jaarvergaderingen zaten er altijd twee mannen van de Bond. Ze zeiden niets en dronken ‘ons’ bier op. En het was efficiënt en goedkoop toezicht. Zij werkten veelal onbezoldigd en in eigen tijd aan het op orde houden van de eigen kringen. De overheid vergoedde deze kosten niet. Een extra prikkel voor een beperkte rol van de overheid. Dat ging lange tijd goed omdat men geloofde in hetzelfde ideaal, de inhoudelijke ideologische binding was sterk. De Vlaamse filosoof Paul Verhaeghe beschrijft het wonder van Autoriteit: Een leider kan leiden ten opzichte van een volger door een gedeeld ideaal. Zonder dat verliest de leider autoriteit.

Bij de volkstuinen was het helder, ideaal en doel waren duidelijk en dat maakt het mogelijk zelf het toezicht te organiseren en leiderschap (van de bond van volkstuinen) te accepteren. Uiteraard heeft deze vorm van zelfsturing ook negatieve kanten. De praktijken van intimidatie en seksueel misbruik in allerlei maatschappelijke zelforganisaties zijn inmiddels bekend.

Zelfsturing is een precair concept. In de onderlinge kring komen individuele belangen in het gedrang. Dat is in principe een gewenste uitkomst: doordat de individuele belangen tot een vergelijk moeten komen, moet er geschikt en geplooid worden. Dat kan een uitruil zijn, dat kan tot win-win leiden. Het kan leiden tot leven en laten leven. Zo kan dat tot een gedeeld belang komen.