Erich Ludendorff

Erich Ludendorff

© 2017 Uitgeverij ASPEKT
© Perry Pierik

Amersfoortsestraat 27, 3769 AD Soesterberg, Nederland
info@uitgeverijaspekt.nl -www.uitgeverijaspekt.nl

Hoofdredactie: Marianne Miltenburg
Omslagontwerp: Mark Heuveling

ISBN: 9789463383394
ISBN Paperback: 9789463380218
NUR: 680

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW, Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers, en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912), dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor mijn ouders

Inhoudsopgave

Inleiding      Ludendorff en de korte twintigste eeuw

1      ‘Breng deze man discipline bij’

2      Tannenberg, een dreigende ramp aan het oostfront

3      Warschau

4      Winterslag in Mazurië en crisis in de Duitse leiding

5      Onderkoning in Kaunas

6      Op het hoogtepunt van zijn roem

7      De dictatuur Ludendorff

8      De Russische Revolutie en het wegvallen van het oostfront

9      Het bloedvoorjaar van 1918, Ludendorffs laatste kans

10    De zwarte dag

11    Exil in Zweden bij ‘Nacht und Nebel’

12    De tegenrevolutie

13    De nasleep van de Kapp-Putsch

14    De völkische beweging

15    De moord op Walther Rathenau en een rehabilitatie aan de Wannsee

16    Aan de vooravond van de Feldherrnhalle-Putsch

17    ‘Wij marcheren!’ De Bürgerbräukeller Putsch

18    ‘Er staan nog maar weinig Duitsers achter mij’

19    Niemandsland

20    Het papieren front: De publicaties van het Huis Ludendorff

21    Ludwig Beck en Ludendorffs laatste kans op terugkeer in de politieke arena

22    Een graf in Tutzing

23    Huis nr. 2 aan de Mühlfeldstrasse

Noten

Literatuur

Inleiding:
Ludendorff en de korte twintigste eeuw

Een historicus is een terugkijkende profeet
De stem uit een begraven tijd
- Heine

Er bestaan verschillende biografieën over Erich Ludendorff. De meesten hebben gemeenschappelijk dat ze stoppen bij 1918, het einde van de Eerste Wereldoorlog. Dit is onterecht. Ludendorff ontwikkelde zich gedurende de piek van zijn lange carrière, tussen 1915 en grofweg 1925, tot de sterkste man op ‘rechts’ in het politieke en militaire spectrum van Duitsland, zowel in de oorlog als in het interbellum. Dus ook de jaren na de oorlog waren van groot belang. Hij was niet alleen een belangrijke veldheer die met Paul von Hindenburg het OHL (Oberste Heeresleitung) vormde, dat Duitsland militair de facto leidde na het ontslag van generaal Von Falkenhayn, maar hij was ook de belangrijkste intrigant tegen de Republiek van Weimar na de Eerste Wereldoorlog. Hij werkte direct samen met de moordenaars van Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg, stond dicht bij de moordenaars op Walter Rathenau, was voorman in twee staatsgreeppogingen, de Kapp-Putsch en de Feldherrnhalle-Putsch die eigenlijk Ludendorff-Putsch - I en II zouden moeten heten, en hij pacteerde bijna opnieuw, ditmaal tegen Hitler, in 1935. Hij was tevens uitgever en verspreider van smaadschriften van ongekende felheid, zoals De Protocollen van de Wijzen van Sion, waarmee hij de humus schiep waaruit de Holocaust kon ontstaan en bovendien was hij een ongekende complotdenker. Hij onderhandelde al in de beruchte Wannseevila met de Duitse regering 17 jaar voordat daar de ‘Endlösung’ besloten werd, en in zijn huis werd de fataalste vriendschap van de twintigste eeuw gesloten: die tussen Heinrich Himmler en Auschwitz-commandant Rudolf Höss. Koppelen we daar zijn rol aan bij de communistische revolutie en de geblindeerde trein waarmee Lenin vanuit Zwitserland naar St.Petersburg reisde, dan is het beeld van deze man al heel wat veelzijdiger dan alleen de veldheer zoals de geschiedenis hem kent. Ludendorffs naam dook zelfs op in een alchemistische oplichtingszaak, waarmee hij, in samenwerking met Freikorps-moordenaars, zogenaamd goud liet ontstaan waarmee een eigen krant gefinancierd werd.

Er is een duidelijke scheidslijn te trekken in zijn leven tussen de Eerste Wereldoorlog en de periode daarna. In het eerste deel stond alles centraal om de oorlog voor Duitsland te winnen. We zien hier Ludendorff als een leerling van Moltke en Schlieffen, zijn militaire voorbeelden. Zijn hele werkzame leven, en dat besloeg vrijwel zijn gehele bestaan, stond in het teken van de militair-strategische uitdagingen. Zijn houding hierin was zo rigide, dat dit hem aanvankelijk in conflict bracht met de Duitse generale staf. ‘Breng deze man discipline bij’, was het moto waarmee hij weggezonden werd uit de staf. Maar de ontwikkelingen in de augustusdagen van 1914 veranderden alles. De inname van Luik, waarin Ludendorff een belangrijke rol speelde, brachten hem weer in het vizier van de generale staf, en bij Tannenberg verzilverde hij samen met Von Hindenburg, die ijlings uit zijn pensioen was gehaald wegens de Russische aanval op Oost-Pruisen, zijn soldatenroem. Nadat Von Falkenhayn na het falen bij Verdun, de laan werd uitgestuurd, braken de hoogtijdagen aan voor het duo Von Hindenburg en Ludendorff, waarbij de laatste vaak uitvoerder en brein tegelijk was. Zijn invloed zou onverminderd gelden, tot zijn ontslag in 1918.

Hoe totaal Ludendorff bereid was oorlog te voeren, was toen al duidelijk geworden. Zijn rol in de onbeperkte duikbootoorlog, evenals in de revolutionering van Rusland, is groot geweest. Met name die met betrekking tot de Russische revolutie is tot nu toe niet erkend. Wat betreft de duikbootoorlog zullen we zien dat het besluit hier oneigenlijk werd genomen. De maritieme argumenten werden ondergesneeuwd door de militair continentale wensen van Ludendorff. Onderzeeërs dus om het gestagneerde westfront open te breken. Dit alles zou desastreus zijn. Onderbelicht is ook Ludendorffs rol geweest rond de oorlogseconomie, waar hij als bevelhebber in ‘Oberost’ (noordelijk deel oostfront) al ervaring mee opdeed, en zijn rol op andere aspecten van de oorlogsvoering, zoals te werkstelling en propaganda.

Na de oorlog volgde de breuk. De eens zo gevreesde militaire leider werd als gevolg van de Radenrepublieken een vluchteling. Vanuit Zweden kijkt hij terug op het dramatische verloop van de oorlog en de Vrede van Versailles dat als een diepe vernedering werd beschouwd. De keizer is verdwenen en Duitsland zoekt een nieuwe weg. Ludendorff was een icoon uit het verleden maar met een naam met historische klank. De reactionairen zagen hun kans schoon en Ludendorff werd de centrale figuur van een aanhoudende opstand tegen de republiek van Weimar. De drijvende kracht was zijn geloof in de dolkstootlegende; Duitsland was niet aan het front verslagen maar door verraad in het achterland. Deze gedachte maakte Ludendorff, vaak vanuit de coulissen, de stuwende kracht achter staatsgrepen, (‘Ruf’)moorden en propaganda. Dit tweede deel van zijn leven stond in het teken te verklaren waarom Duitsland de oorlog had verloren en door wiens verraad. Een hand in eigen boezem was geen optie. In de loop de jaren zou Ludendorffs rücksichtslose vervolging van zijn vijanden leiden tot steeds sektarischer gedrag. Vanaf 1925 ging het daarom bergafwaarts met zijn macht en invloed.

Ludendorff en de om hem heen gegroepeerde ‘Freikorpsen’ en ‘groot-Duitsers’ vormden de drijvende kracht aan de basis van de carrière van Hitler en de NSDAP. Hitler, ontdekt als redenaar, werd door ‘das Militär’ de politiek in gekatapulteerd, en de beide mannen trokken enige jaren zij aan zij op. Bij de voor Ludendorff desastreus afgelopen presidentsverkiezingen en sinds zijn kennismaking met zijn sektarische tweede vrouw dr. Mathilde von Kemnitz, vond de omslag plaats. Ludendorff trok zich meer en meer terug uit de praktische politiek, en richtte zich op zijn eigen wereld.

Binnen de ‘Tannenbergerbund’ en een nieuwe godsdienstinterpretatie, de ‘Bund Deutscher Gotterkenntnis (Ludendorff) e.V’. bond hij de strijd aan met iedereen die hij voor schuldig hield aan het Duitse ongeluk; joden, communisten, vrijmetselaars, katholieken en occultisten. Dit optreden kreeg steeds wonderlijke trekken waardoor zijn aanhang snel in omvang afnam. Toch ging de roem van Tannenberg nooit helemaal verloren en kon ook Hitler, die veel last had van de erg principiële Ludendorff, zich nimmer helemaal losmaken uit diens fascinatie. Ludendorff en Hitler bestreden elkaar, maar uiteindelijk werd, bijna op het sterfbed van Ludendorff, de hand weer gereikt. Nog maar kort daarvoor had generaal Beck en andere hoge militairen Ludendorff nog gesmeekt het voortouw te nemen in een putsch tegen Hitler. Ludendorff, die zijn krachten voelde slinken, en reeds twee revoluties op zijn naam had - de Russische even niet meegerekend - zag daar na lange aarzeling vanaf. Ludendorff koos voor de veiligheid van zijn tweede vrouw en zijn Ludendorffers die hem tot dan toe waren trouw gebleven. In december 1937 stierf hij en Hitler koesterde zijn bevelhebber uit de loopgraventijd met een staatsbegrafenis. In Tutzing, aan de Starnbergersee, vond Ludendorff, tegen Hitlers wens in, een laatste rustplaats.

Geschiedenis wordt altijd achteraf geschreven. Door Hitlers prominente rol vanaf 1933 is de aanstuwende rol van Ludendorff al snel uit het zicht geraakt. Zijn toenemend wereldvreemd sektarisme vanaf 1925 was daar ook debet aan. Toch laat zich Hitlers opkomst niet goed verklaren zonder de historische figuur Ludendorff. Hitlers ‘missing years’ waren in feite de jaren van Ludendorff. Moge dit boek hier een correctie op zijn.

Hoe komt een historicus tot een onderwerp? Toen enige jaren terug een bundel uitkwam met mijn belangrijkste stukken over de Tweede Wereldoorlog leek achteraf gezien wel of er een voorbedacht plan had bestaan. Onbewust grepen de onderwerpen in elkaar. Van groot belang was een studie van Eberhard Jäckel waar ik in mijn studietijd mee werkte; Hitlers Weltanschauung. Jäckel rekende af met Hitler als ‘raadsel’ en plaatste zijn politieke opereren in de lijn van diens overtuigingen. Hij nam het kwaad serieus. De ideologie van het nationaalsocialisme spitste zich toe op twee centrale punten; de oorlog tegen de joden en de verovering van ‘Lebensraum’.

Een van mijn allereerste boeken ging over Hongarije 1944-1945 en vormde in feite de synthese van Jäckels stelling. In Hongarije hadden zich de laatste joden van Hitlers ‘Festung Europa’ verscholen. Gezien het feit dat Horthy’s Hongarije een bondgenoot was van nazi-Duitsland voerden zij een eigen jodenpolitiek, die weliswaar antisemitisch was, maar niet overging tot de vernietiging van de joodse gemeenschap. Pas na de militaire bezetting van dat land in maart 1944 ging de Holocaust van start. De Hongaarse joden behoorden tot de laatsten die naar de vernietigingskampen gingen. Daarnaast stonden de Duitse militaire inspanningen in 1944-1945 in het teken van de grondstoffen. Olie stond voor Hitler in zijn ‘Lebensraum’-concept altijd met hoofdletters geschreven, en men probeerde zowel de Hongaarse olievelden ten zuiden van het Balatonmeer te behouden als die in Roemenië bij Ploesti ter heroveren. Dit plan was veel te ambitieus, en nog voor men de rivier de Donau kon bereiken startte de Weense operatie van het Rode Leger op 16 maart 1945.

Hongarije vormde door deze beide elementen het praktijkvoorbeeld van Jäckels stelling. Het was dus van belang deze speerpunten van Hitlers ideologie en beleid te volgen, want Hitler hield er zich consequent aan. Dit leidde er uiteindelijk toe dat ik via het boek Hitlers Lebensraum, later heruitgegeven onder de titel De geopolitiek van het Derde Rijk, me ben gaan bezig houden met de gedachten en ‘legitimatie’ achter de Duitse veroveringsplannen van vooral Oost-Europa, dat het ‘Kontinentalimperium’ van nazi-Duitsland moest helpen vormen. Het is tot op de dag van vandaag opmerkelijk hoe weinig er over deze pijler van het nazisme geschreven is, terwijl er bibliotheken vol bestaan over de Holocaust.

In mijn dissertatie over Karl Haushofer heb ik onder begeleiding van prof. Henri Beunders de meest markante invloedrijke geopoliticoloog uit die dagen nader uitgewerkt. Tijdens het werken aan het boek Hitlers Lebensraum stuitte ik al op de figuur Erich Ludendorff, die ik, net als zijn andere biografen, natuurlijk vooral kende vanuit zijn positie in de Eerste Wereldoorlog. Mijn interesse en verbazing groeiden echter nadat ik me meer en meer bewust werd van zijn grote invloed, ook na 1918, voornamelijk in de ‘Grundlage Arbeit’ die hij in feite verrichtte voor het antisemitisme van het nazisme. Zijn betrokkenheid bij de verspreiding van De Protocollen van de Wijzen van Sion en het verbinden van zijn historische naam aan deze zaak en bovenal de link tussen de ‘dolkstootlegende’ en het antisemitisme, waren van fundamentele betekenis voor het later invoeren van de jodenpolitiek van het nazisme. Dat Ludendorff vervolgens ook nog betrokken was bij de revolutionering van Rusland, het doorlaten van de geblindeerde trein van Lenin naar St.Petersburg, en het OHL actief betrokken was bij de planning en financieren van de revolutie via steun aan Israël Helphand (‘Parvus’) maakte Ludendorff tot een spilfiguur in de geschiedenis.

Als men met zevenmijlslaarzen Ludendorffs rol zou moeten typeren zou je kunnen zeggen: zonder Ludendorff geen Lenin en zonder Ludendorff geen Hitler. Zowel de revolutionair van het communisme als wel de revolutionair van het nationaalsocialisme werden de actieve politiek in gekatapulteerd. Natuurlijk zijn daar veel kanttekeningen bij te plaatsen, maar het patroon is ontegenzeggelijk daar. Het is een bekend politiek verschijnsel. Soms creëert men zijn eigen monsters. Lenin werd in stelling gebracht om het oostfront te bedwingen, maar leverde een nieuwe vijand van formaat op, die Europa meer dan zeventig jaar in de greep zou houden en via de Koude Oorlog mondiaal zijn invloed deed gelden. Met het lanceren van ‘de Oostenrijker met de grote mond’, zoals Hitler al direct in de begintijd van zijn politieke carrière werd genoemd, werd uiteindelijk ook een kracht ontketend die zich tegen de wereld en Duitsland zelf keerde. Toen de ondergang van nazi-Duitsland onafwendbaar voor de deur stond, gaf Hitler het beroemde Nero-bevel, waarin hij de facto van Duitsland zelfvernietiging eiste. Slechts door sabotage en chaos van zijn eigen verschrompelde instanties, werd dit voorkomen.

Ludendorffs schaduw hield dus niet op in 1918. Hierin zie ik dan ook de belangrijkste aanvulling op de soms heel leesbare en goede biografieën die er over Ludendorff bestaan, zoals die van Nebelin en Goodspeed, om er maar enkele te noemen. Ook de memoires van veel ooggetuigen, zoals Breucker, een renegaat, zijn een dankbare bron. Maar de brug die Ludendorff vormde tussen de beide oorlogen, en zijn revolutionaire dynamiek waarvan hij een beslissend deel uitmaakte, zijn nimmer benoemd of worden veronachtzaamd. Het is eigenlijk onvoorstelbaar dat de naam Lenin in de meest toonaangevende biografie van Von Hindenburg, Ludendorffs superieur, simpelweg niet voorkomt en het getuigt van een grote naïviteit dat Ludendorffs biograaf Nebelin diens rol in de tocht van Lenin naar Zwitserland volkomen bagatelliseert. Kortom, de historische dimensie van de figuur Ludendorff is in facetten goed bekend (Tannenberg, Hindenburglinie) maar zijn rol achter en voor de schermen na 1918 is veel minder bekend en deels door de enorme invloed van Hitler later simpelweg vergeten. Daarbij is de rol die Ludendorff tijdens de Eerste Wereldoorlog speelde ook aanzienlijk groter geweest dan veelal gedacht wordt. Achter de rust en zelfverzekerdheid van Von Hindenburg stond de tomeloze energie van Ludendorff.

Na mijn studie over Hongarije, de geopolitiek en Karl Haushofer, vormde Ludendorff een synthese binnen het eigen werk. Hij koppelde geopolitiek aan antisemitisme, en verbond bovendien de twee wereldoorlogen aaneen. Zoals de twintigste eeuw zich het beste liet verklaren uit de ‘korte 20ste eeuw’ (19141945), en de Koude Oorlog tot 1989 daar een gevolg van was, zo waren de jaren 1915-1925 voor de rol van Ludendorff in dezen van groot belang. Strateeg en tacticus van 1914-1918, en ideoloog en ‘politicus’ van 1918-1925. In de jaren daarna verdween hij, zoals we reeds zagen, door sektarisme meer en meer naar de achtergrond, om te eindigen op het slaperige kerkhof van het schilderachtige plaatsje Tutzing, waar inmiddels zelfs de bewoners hem vergeten zijn.

Dr. Perry Pierik
Soesterberg

Hoofdstuk 1
‘Breng deze man discipline bij’

In de nacht van 5 op 6 augustus 1914 verzamelden de manschappen van de 14de infanteriebrigade uit Halberstadt, onder bevel van Generalmajor Von Wussow, zich voor de opmars naar het westen. Terwijl de eenheden zich groepeerden, arriveerde de plaatselijke commandant, generaal Von Emmich, van het X. legerkorps. De generaal was niet voor niets zo laat op pad. Er stond een historische militaire onderneming op stapel. Het X. legerkorps had een vijftal brigades in het veld gebracht die vanuit het gebied rond Aken naar het front voor Luik waren gedelegeerd. Als kopgroep moesten zij de strategisch gelegen stad Luik in het Maasdal stormenderhand nemen. Er stond grote druk op Von Emmich en Von Wussow, want maar liefst twee van de vijf legers die het Schlieffenplan uitvoerden waren afhankelijk van een doorbraak in de sector rond deze stad.

Het Schlieffenplan was het Duitse militaire antwoord op het gevaar van de tweefrontenoorlog. Deze strategie was gebaseerd op de gedachte dat het economisch onderontwikkelde Rusland met zijn gebrekkige infrastructuur langzamer mobiliseerde dan de andere mogendheden, waardoor Duitsland de tijd zou hebben om via een strak tijdspad eerst met Frankrijk militair af te rekenen, om zich vervolgens weer oostwaarts te wenden. Dit alles was slechts mogelijk onder een enorme druk van een ijzeren etappe-draaiboek van lange dagmarsen, treintransporten, mobilisaties en de inname van strategische doelen. Een gevaarlijk oponthoud in het tijdsplan was de stad Luik.

De Belgische verdedigers waren zich terdege bewust van de strategische betekenis van hun stad. Luik was in 1914 uitgegroeid tot een aanzienlijke industriestad, maar gezien de ligging als toegangsweg en wegenknooppunt naar het vlakke Noord-Frankrijk was de stad van groot strategisch belang. Om de stad aan de Maas te kunnen verdedigen, had Brussel reeds in 1890 besloten een reeks forten rond de stad op te trekken. Ten noorden van Luik lag fort Pontisse, ten oosten lag fort de Barchon, onder Salve fort de Evegnée, even ten westen van Micheroux lag fort de Fléron en ten zuiden van de stad fort de Chaudfontaine. Pal aan de stadsrand lag er nog fort La Chartreuse en in Luik zelf de citadel, hoog op de heuvel. Deze magnifieke en deels zeer modern ingerichte forten kenden een vredesbezetting van 6000 manschappen, maar zouden in oorlogssituatie versterkt worden tot 19.000 soldaten. Schijnwerpers zorgden ervoor dat de verdedigers zelfs ‘s nachts konden doorvechten en een tiental artilleriestukken per fort zouden een aanvaller belagen. De commandant van Luik was generaal Gerard Mathieu Léman, die, als hem daartoe tijd gegund werd, ook nog infanterie-eenheden tussen de forten kon laten nestelen, zodat er een bijna ondoordringbare linie zou ontstaan. Hiertoe waren hem ook nog eens 20.000 bouwsoldaten toegezegd. In totaal voorzag het verdedigingsplan in een strijdmacht tot 30.000 manschappen.¹

Tijd was het cruciale element in het Schlieffenplan, en tijd speelde bovenal bij de aanval op Luik, want de ligging van de forten en de waterloop had-den alle elementen in zich om vertragend te werken, met alle gevolgen van dien voor de grote manoeuvres die vereist waren. Met alle geweld moest Von Emmich voorkomen dat Léman zijn extra troepen in het veld kon brengen en zich kon vastbijten. Om dit te voorkomen had diens superieur, generaal Von Bülow van het 2de leger - waarvan het X. korps deel uitmaakte - een drietal cavaleriedivisies vrijgemaakt die de Belgische verdedigers van Luik moest proberen af te sluiten van hun achterland, zodat versterkingen de forten en de citadel niet konden bereiken. Verder zouden de vijf brigades die zich in de nacht van 5 op 6 augustus verzamelden tussen de forten door moeten sluipen om de stad en citadel bij verrassing te nemen. In totaal beschikte Von Emmich over ongeveer 25.000 man infanterie en 8000 cavaleristen, alsmede 124 artilleriestukken.

De 14de brigade van Von Wussow leek enigszins gedesoriënteerd toen zij zich rond Micheroux verzamelde. De soldaten bevonden zich op 27 kilometer van het veilige Aken en leken nog aan het idee van een oorlog te moeten wennen. De troepen van Von Wussow waren op dat moment erg kwetsbaar. Terwijl zij zich verzamelden, keken de Duitse officieren telkens weer naar het westen, naar fort de Fléron, vanwaar elk moment het vuur kon worden geopend. De snel aangroeiende Duitse troepenmacht was nu een gemakkelijke prooi. Maar wonder boven wonder gebeurde er niets, en om 01.00 ‘s nachts gaf Von Wussow het bevel om op te rukken. De spanning was te snijden toen men het fort passeerde, maar er gebeurde niets... het zou niet het enige wonder rond Luik blijken. De oorlog was begonnen…

Het X. legerkorps drong nu snel door tot Rentinne. De brigade bevond zich precies in het midden van de Duitse aanval. Ten noorden van hen opereerden de 34ste en 27ste brigade, terwijl ten zuiden de 11de, 43ste en 38ste brigade Luik beslopen.

Ergens achteraan de colonne van Von Wussows manschappen bevond zich de commandopost van Von Emmich. In zijn gezelschap bevond zich Erich Ludendorff, die als ‘Oberquartiermeister’ was aangesteld tussen het X. legerkorps en het 2de leger van Von Bülow. Daarmee was Ludendorff een ‘Schlachtenbummler’, zoals hij het verwoordde, een officier zonder troepen, een reiziger tussen twee hoofdkwartieren. Maar hij bevond zich in de spil van het Schlieffenplan, en dat besefte hij terdege. Het ‘Denkschrift’ dat tussen 1909 en 1912 was gemaakt voor de bestorming van de vesting Luik was van zijn hand. De vesting stond als zó sterk bekend dat alleen de verrassende bestorming succesvol werd geacht.² Tussen Rentinne en La Chartreuse en de daar liggende heuvels voor de stad, ging het mis met de Duitse opmars. De colonne stokte en Von Emmich zat vast in het konvooi. De reden waarom de opmars was stilgevallen was onduidelijk. Ludendorff bood direct aan om te gaan kijken wat er aan de hand was, hetgeen immers Von Bülow ook graag zou willen weten. Hij verliet Von Emmich en begaf zich naar voren. Het bleek dat de soldaten het contact met de voorste groepen verloren was en dat vlak voor Rentinne de soldaten eigenlijk zonder reden gestopt waren.

Ludendorff, hoewel hij geen direct commanderende officier was, begreep direct het gevaar en besloot het voortouw te nemen. De soldaten trokken nu in volslagen duisternis Rentinne binnen. Maar eenmaal in het plaatsje raakten de troepen gedesoriënteerd en Ludendorff en zijn soldaten verlieten de plaats via een andere weg dan gepland en liepen recht in een kogelregen. ‘Nooit zal ik het geluid vergeten van kogels die lichamen treffen’, schreef Ludendorff in zijn memoires.³ IJlings moest Ludendorff zijn troepen terugnemen en dekking zoeken in Rentinne, hetgeen hij eigenlijk in strijd vond met zijn soldateneer -’zij moesten wel denken dat ik laf was’,⁴ maar een hoger plan stond op de agenda. Toen Ludendorff eindelijk op de juiste weg aantrad, trof hij daar de adjudant van Friedrich von Wussow aan, met het paard van de brigadecommandant. Hier werd Ludendorff wederom met tegenslag geconfronteerd. Von Wussow was gesneuveld, vertelde de jongeman.

Deze melding bleek inderdaad te kloppen. Von Wussow was de eerste generaal die in de Eerste Wereldoorlog het leven liet. Er was een gevaarlijk vacuüm in de gezagsstructuur ontstaan. Met de weinige soldaten die Ludendorff om zich heen had sloeg hij nu de weg in richting Queue du Bois, waarbij men onderweg op de ontzielde lichamen van eigen troepen stuitte. Ludendorff besefte dat hij sturing moest geven aan de operatie. Op dat moment opende ook de Belgische artillerie het vuur. Op het nippertje ontkwam Ludendorff aan de dood. De nacht werd steeds chaotischer. Inmiddels liepen er eenheden van de 4de en 27ste brigade door elkaar. Het was van groot belang het initiatief te herwinnen. Via de tuinen van het plaatsje wisten enkele officieren de Belgische artillerie te besluipen en uit te schakelen. Toen het licht werd dirigeerde Ludendorff de eigen artillerie naar voren en in rechtstreeks vuur werden de huizen in brand geschoten waar de Belgische verdedigers zich genesteld hadden. Korte tijd later stonden de Duitse troepen op de heuvels van Chartreuse, en lag Luik, de grote grijze stad met zijn citadel, onder hen.

Ludendorff maakte zich grote zorgen. De soldaten hadden een vermoeiende nacht achter de rug, veldkeukens waren achtergebleven en het moreel was na de chaotische nachtgevechten en de dood van de generaal niet best. Ludendorff liet eten ritselen uit burgerhuizen en probeerde zijn soldaten moed in te spreken. Ook gaf hij Luik vast een voorproefje, door af en toe een granaat de stad in te schieten om de Belgen onderhandelingsrijp te maken. Het was blufpoker. Ludendorff beschikte slechts over weinig troepen en de munitie van de artillerie was nog niet aan het front. Van de andere brigades die hadden moeten doorbreken was nog niets te zien.

Ludendorff aarzelde tussen consolidatie en actie. Het Schlieffenplan was duidelijk: tempo, de vijand desnoods met de bajonet verdrijven. Maar dat was gemakkelijker gezegd dan gedaan. Een bijkomend probleem was het groeiende aantal Belgische krijgsgevangenen, dat inmiddels ongeveer duizend man bedroeg. Ineens werd boven de citadel van Luik de witte vlag gehesen. Ludendorff voerde koortsachtig overleg met Von Emmich. ‘Wacht tot ze een onderhandelaar sturen’, was het advies van Ludendorff, maar Von Emmich besloot Hauptmann Von Harbou te sturen. Het bleek dat de vlag zonder toestemming van de Belgische commandant gehesen was. ‘Er lag een zware nacht voor ons’, schreef Ludendorff in zijn oorlogsherinneringen.⁵

Ludendorff had inmiddels verkenners en ordonnansen naar achter gestuurd om zich te oriënteren op zijn eigen positie. Niemand kwam terug, nieuwe bevelen bleven uit. Het zag ernaar uit dat zijn kleine eenheid eenzaam vooruitgeschoven aan de oevers van de Maas stond. Als de Belgen zouden aanvallen, dan zou de kleine troepenmacht van Ludendorff eenvoudigweg verpletterd worden. Ludendorff ‘parkeerde’ zijn Belgische gevangen in het fort La Chartreuse dat de Belgen niet bemand hadden. Hij liet de relatief grote Belgische macht slechts bewaken door een compagnie soldaten, waarvan de commandant hem aankeek alsof Ludendorff niet goed bij zijn hoofd was. Maar het waren noodsituaties en Ludendorff moest risico’s nemen. Hij gaf nog diezelfde avond Hauptmann Ott opdracht de Maasbrug te veroveren, zodat de volgende ochtend de bestorming van Luik kon beginnen.

Ott had succes. De brug werd veroverd. Onderweg gaven Belgische troepen zich over. De volgende ochtend volgde Ludendorff met het gros van de manschappen. Oberst Von Oven had het bevel gekregen de citadel te veroveren. Dit was het laatste strategische bolwerk in de stad. Een vastberaden verdediging ervan kon de toch al zwak staande operatie ineen doen storten en enorme consequenties hebben voor het Duitse draaiboek. Juist op dit cruciale moment ging er iets fout. De troepen van Von Oven bestormden niet de citadel, maar draaiden om nimmer opgehelderde redenen af, richting fort Loncin. Toen Ludendorff later met een auto in Luik arriveerde en geen schoten meer bij de citadel hoorde, meende hij dat deze reeds was ingenomen door Von Oven. Hij reed naar de toegangspoort en verwonderde zich dat er in geen velden of wegen een Duitser te zien was. Dat weerhield hem er niet van met zijn staf op de poort te bonken, waarop een verbaasde Belgische soldaat opende. Ludendorff liet zich niet uit het veld slaan, stapte naar binnen en eiste op luide toon de over-gave. Inmiddels naderden eenheden van de brigade de citadel, en de moed zonk de verdedigers in de schoenen. Het ongelofelijke gebeurde: de citadel capituleerde en honderden Belgische soldaten gaven zich krijgsgevangen aan Ludendorff. Een verbindingsofficier zonder soldaten werd de held van Luik.

In de citadel bleken zich honderden Duitse gevangenen te bevinden, van de andere brigades. De verschillende nummers van de Duitse eenheden hadden Léman ervan overtuigd dat een enorme Duitse overmacht voor de poorten van de stad stond, waarna een aanzienlijk deel van de verdedigers van Luik was teruggevallen naar het westen, om vernietiging te voorkomen. Léman had gehoopt op een taaie verdediging van de achterblijvers, maar die dachten daar blijkbaar anders over. De Belgische troepen, aldus een Belgische historica, bestonden deels uit reservisten en waren slecht georganiseerd.⁶ De immer streng ogende Ludendorff was voldoende om het moreel te doen instorten. Direct daarop namen Duitse eenheden de citadel over en richtten deze in ter verdediging. De over-gang over de Maas was geslaagd, de doorgang door Luik verzekerd. De andere forten rond Luik werden nu opgeblazen door de aangevoerde (zware) artillerie. Dat waren soms felle gevechten, maar niet langer in het oog van de storm. ‘Der weitere Weg war frei’, noteerde Ludendorff na de oorlog.

Voor Ludendorff wachtte de Pour le Mérite, de Blaue Max, de fel begeerde militaire onderscheiding, die ook Von Emmich toeviel. Maar wat belangrijker was, was het feit dat er in de nacht van 5 op 6 augustus geschiedenis was geschreven. Er was een militair succes behaald dat pas in mei 1940 bij Eben Emael herhaald zou worden, en een carrière was, tegen de verdrukking in, geboren, de carrière van Erich Ludendorff.

De officier begon aan zijn lange weg, die hem van de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog tot aan de Feldherrnhalle in München zou brengen, waar hij zijn naam en faam verbond aan een van de machtigste en meest gevreesde mannen van de 20ste eeuw: Adolf Hitler. Ludendorffs historische missie was begonnen. Het feit dat deze missie nu ontsproot uit een mengeling van chaos, geluk en blunders, zoals zo vaak in de (militaire) geschiedenis, werd al gauw vergeten. Wat als de Belgen hun Maasburg hadden opgeblazen, wat als Léman zijn manschappen had laten aantreden en de Duitsers op het scherp van de bajonet had teruggeworpen op Retinne? Wat als slechts één Belg zijn wapen had gebruikt nadat Ludendorff zijn parmantige klop op de deur had gegeven? Recentelijk is door de historica Sophie de Schaepdrijver er nog op gewezen dat ook een pro-Duits verraad in de zaak Luik van groot belang is geweest. Een Belg die voor de Duitsers werkte had het ontruimingsbevel gegeven van enkele fortificaties rond Luik, precies in de sector waar Ludendorff in het veld trad. De spion werd later gegrepen en gefusilleerd, maar het kwaad was al geschied. Deze anekdote hoort tot de geheime geschiedenis van de oorlog, want het is noch in Ludendorffs boek over zijn oorlogsherinneringen, noch in het leeuwendeel van de literatuur terug te vinden.⁷

Wie in 1886 de werkkamer van de ouders van Erich Ludendorff zou zijn binnengewandeld, zou het volgende beeld hebben aangetroffen. Boven een leren bankstel hingen borstbeelden van de verschillende Pruisische vorsten, Frederik de Grote keurig in het midden, juist iets groter afgebeeld dan de rest. Daarnaast, op een plankje in de hoek tussen twee wanden stond een mooi doosje, waarin granaatscherven zaten uit de oorlog 1870-1871. Rechts daarvan hingen een drietal sabels, welke vader Ludendorff gedragen had in 1866, 1870 en 1871. Tussen de driehoek van deze wapens hing een klein lijstje, waarin een stuk van het tapijt van Slot Bellevue bij Sedan zat ingeklemd, waar op 2 september 1870 Napoleon III zijn sabel aan de Duitse vorst Wilhelm had overgedragen.⁸ Erich Ludendorff noemde deze werkkamer karakteristiek voor de situatie in zijn ouderlijke huis.

Ludendorff werd op 9 april 1865 geboren op een landgoed in Kruszewnia (Krufzewina) bij het plaatsje Schwersenz (3000 inwoners) in de provincie Posen (Poznan) in Oost-Pruisen (huidige Polen). Ludendorff deed er, zoals veel bekende lieden in autobiografisch werk, wat bescheiden over, mogelijk ook om de eigen veren meer te laten pronken, maar het was een behoorlijk landgoed van 221 hectaren, aangekocht in de jaren vijftig van de 19de eeuw. Het huis zelf was wel nogal eenvoudig. Zijn vader, Wilhelm Ludendorff, voerde persoonlijk de leiding over het boerenbedrijf, en het personeel startte al om 04.00 uur ‘s ochtends met een werkbespreking in de stallen. Ludendorffs vader leek aanvankelijk te kiezen voor een militaire loopbaan. Met trots maakte hij deel uit van het 12de Berlijnse Gardekavallerieregiment. Maar de vroege dood van zijn vader, August Ludendorff, en zijn zieke moeder, maakten dat hij terugkeerde naar Stettin. Het spoor van de Ludendorff-familie voert terug tot Pommern (Rheinland-Palts) in de 17de eeuw. Er zaten reders en handelslieden in de familie en men had het tot een behoorlijke welvaart gebracht. August Ludendorff had al op vrij jeugdige leeftijd een fabriekje opgezet; de Ludendorffs Rum und Destillationsfabrik. Nu zijn vader hem was ontvallen en hij erfde, besloot Wilhelm Ludendorff zich tot de landbouw te wenden en kocht Kruszewnia. De mensen in het gelijknamige gehucht, zo’n zestig inwoners, werkten grotendeels op het bedrijf.

Kruszewnia lag in het omstreden Duits-Poolse grensland. Vanaf 1830 was het gebied steeds steviger in Pruisische hand gekomen en was het steeds verder via assimilatiepolitiek ‘verduitst’. Toch gold de omgeving als ‘buitengebied’ en zijn toekomstige schoonfamilie, de prestigieuze familie van ‘Justizrat’ Friedrich August Napoleon von Tempelhoff die in Berlijn aan de sjieke Gendarmenmarkt woonde, beschouwden Wilhelm Ludendorff als een provinciaal die niet alleen uit was op de hand van een van de zeven dochters, Klara, maar ook op het familiekapitaal. Dit had mede te maken met het feit dat Wilhelm Ludendorff het harde landleven niet uitbesteedde aan een zetbaas, maar zelf mee het land op ging, hetgeen niet gebruikelijk was in die tijd. Natuurlijk speelde ook een rol dat Wilhelm geen blauw bloed had, hoewel er een familiesaga bestond waarin sprake was van banden met Zweedse adel (Gustav I). Op een familiebijeenkomst, zo schrijft Ludendorffbiograaf Manfred Nebelin, liet de gefrustreerde Wilhelm zich eens ontvallen ‘dat het hem speet dat hij zijn vrouw geen paleis kon bieden’.⁹ Maar nadat toekomstig schoonvader Von Tempelhoff een groot deel van zijn vermogen op de beurs verspeelde, gaf hij Klara zijn zegen, en zij trok mee naar Kruszewnia. Uit het huwelijk werden meerdere kinderen geboren, en als tweede zoon, na Richard, zag Erich Ludendorff het levenslicht. Zijn volledige naam was Friedrich Wilhelm Erich Ludendorff, waarbij de eerste twee namen verankerd waren in het geslacht Hohenzollern. Waar de naam Erich vandaan kwam is niet helemaal duidelijk. Nebelin speculeert of het hier om het ‘Zweedse Erik’ gaat¹⁰ of dat de naam geïnspireerd was door Der fliegende Hollander van Richard Wagner, een populair stuk in die dagen.¹¹

Erich Ludendorff beschreef deze periode later als het opgroeien in landelijke eenzaamheid.¹² Maar het was een gelukkige tijd, samen met zijn broers Richard (1861), Eugen (1868), Hans (1873) en zijn zussen Elsbeth en Gertrud. Het contact met het ouderlijk huis bleef gehandhaafd, ook na de dood van zijn vader in 1906, tot het overlijden van zijn moeder in 1914.

Al van jongs af aan leek hij voor militair in de wieg te zijn gelegd. Vader Wilhelm Ludendorff was trots op zijn bijdrage in de oorlogen van 1866 en 1870-71 waarin hij als Rittmeister gediend had. Hij ontleende hier een zeker gezag aan, en kon aangesproken worden met ‘herr Rittmeister’.¹³ Toen zijn vader naar het front vertrok huilde zijn moeder bittere tranen. Ludendorff vermeldt dit uitdrukkelijk in zijn boek Mein militärischer Werdegang. Ze overtuigden hem er al heel jong van dat de oorlog iets heel serieus was. Binnen de muren van de woning kon geen kwaad woord over de monarchie gesproken worden, want vader Ludendorff koesterde een ‘kinderlijke liefde’ voor het koningshuis.¹⁴

Het was de tijd welke vader Ludendorff bij de huzaren doorbracht, een legeronderdeel dat de jonge Erich fascineerde. Het was dan ook geen grote verrassing toen Ludendorff op twaalfjarige leeftijd in dienst kwam bij het cadettencorps te Plön, in Holstein. Hier werden de kinderen opgeleid tot officieren. Het was een harde opleiding, die een ruw einde maakte aan de jeugd. Plön was een bekende cadettenschool, maar de kinderen van hogere stand dienden op de cadettenschool van Berlijn.

Reeds in deze jonge jaren toonde zich Ludendorffs moeilijke aansluiting bij anderen. Misschien lag het aan zijn eenzame jeugd in het verlaten Oost-Pruisen dat hij zich sterk in zichzelf terugtrok. Toch herkenden de docenten Ludendorffs serieuze geaardheid en betrouwbaarheid, want reeds op dertienjarige leeftijd werd hij zaalhoofd en zag hij er op toe dat veertien jongens hun kasten, bedden en uniform keurig zouden ordenen.

In de vrije tijd was er een bezoek aan Berlijn. Tijdens een wandeling ontmoette de jeugdige Ludendorff op een dag generaal-veldmaarschalk Graf von Moltke, die onder begeleiding van zijn adjudant zojuist het stafkwartier van het leger verliet, waar hij woonde en werkte. In datzelfde gebouw zou Ludendorff later jaren van zijn leven doorbrengen. Ludendorff sprong direct in de houding en salueerde, terwijl de lange, slanke gestalte van Moltke aan hem voorbij ging, en de oude man langzaam de groet met vriendelijke glimlach beantwoordde. Ludendorff stond oog in oog met die geschiedenis van Duitsland die in zijn ouderlijk huis in de werkkamer van zijn vader aan de muur hing; Königgratz, Gravelotte en Sedan. Het duurde enige tijd, zo schreef Ludendorff later, dat hij weer bij zijn positieven kwam. ‘Zou ik ooit tot zo iets groots in staat zijn?’¹⁵ Ludendorff zou Moltke pas weer zien toen hij na zijn dood was opgebaard in 1891 en Ludendorff dienst deed aan de Kriegsakademie.

Op zijn zeventiende werd Ludendorff overgeplaatst naar Wesel in het Westfälischen Infanterieregiment 57. Ludendorff was daar blij mee; het regiment had een roemruchtige geschiedenis achter de rug wegens haar sterke optreden in de Loireveldtocht van 1870. Het waren relatief zorgeloze jaren voor Ludendorff. Het is nu moeilijk voorstelbaar, maar in die tijd stond Ludendorff bekend als een enthousiast danser, die graag in het openbaar zijn kunnen liet zien. In zijn memoires vertelt hij zelfs nog dat hij eens optrad in de plaatselijke loge van de vrijmetselarij, in onwetendheid natuurlijk, want later zou hij deze orde als kernmacht van de ‘überstaatliche machten’ te vuur en te zwaard bestrijden. Ook Bismarcks ‘Kulturkampf’ tegen Rome en het katholicisme ging in die jaren aan hem voorbij.

Zomers werden kleine uitstapjes gemaakt, er werd gezongen en gelachen, het Westfalenlied en liederen over de Rijn klonken vanaf de excercitieplaatsen als men vrij had, er waren concerten en carnaval met overvloedige drank.¹⁶

In april 1881 waren deze onbekommerde jaren voorgoed voorbij. De Duitse militaire leiding had de kwaliteiten van Ludendorff onderkend en men besloot hem versneld te promoveren. Ludendorff werd per direct overgeplaatst naar Wilhelmshaven. Dit was een bijzondere gebeurtenis, want Ludendorff werd benoemd tot bataljonscommandant van een Seebataillon (marine-infantrie). Hiermee bekleedde Ludendorff een bijzonder positie, want zijn dagelijkse leefmilieu was hiermee de marine geworden, maar hij bleef een officier van de landmacht. Dit was geen gemakkelijke positie, want in elk leger, en dus ook het Duitse, was er sprake van een zekere competitie tussen de verschillende legeronderdelen. Het gaf Ludendorff inzicht in de internationale verhouding. Op de Rione, een zeilschip, maakte Ludendorff zijn eerste zeereis, waar hij genoegen moest nemen met een bescheiden plaats naast de pantry, de koksruimte, maar tussen 1889 en 1900 reisde hij ook mee op de steeds moderner wordende Duitse oorlogsschepen. Hij bezocht hierbij in Noorwegen de steden Bergen en Trondheim, ging naar de Schotse Hooglanden, het eiland Wight, de havens van Zuid-Engeland en Zweden.

Zijn ervaringen met de marine brachten hem ook in aanraking met het koloniale vraagstuk. In Duitsland was er een grote mate van verontrusting dat men wat dat betreft internationaal gezien de boot gemist had. Zelfs een klein land als Nederland had een formidabel groter koloniaal rijk dan Duitsland. Ludendorff besefte de achterstand welke Duitsland had, in een tijd dat koloniën als essentieel werden gezien voor de status van grootmacht. Alles werd nog duidelijker toen de jonge keizer Wilhelm II in augustus 1889 zijn grootmoeder, de koningin van Engeland, bezocht bij het eiland Wight. Ludendorff was aan boord van het Duitse vlaggenschip dat de reis naar Engeland maakte. De Britse vloot was aan weerszijden van de waterweg in parade gaan liggen. Eindeloos duurde het varen langs de enorme vloot. Het was duidelijk dat Londen Duitsland haar maritieme spierballen wilde tonen. En zij slaagde hierin, het was uitermate imponerend, maar had toch het tegenovergestelde effect. De jonge keizer Wilhelm II streefde vanaf dat moment naar pariteit. Aan boord van de Baden troffen de Prins van Wales - de latere koning Edward VII - en keizer Wilhelm II elkaar. Ludendorff vond Edward VII een opvallend vriendelijke man, maar later zou hij hem totaal anders gaan zien, als een vrijmetselaarsgrootmeester die doelbewust aan Duitslands ondergang werkte.¹⁷

Het was in deze tijd dat Ludendorffs blik ‘scherper werd’, zoals hij het formuleerde. In 1890 maakte hij kennis met de op dat moment levende Deense haat jegens de Duitsers, toen de keizer Helgoland toevoegde aan het rijk, na een omstreden ruildeal met Engeland met betrekking tot Oost-Afrika. De keizer maakte vrolijke grapjes tijdens de maaltijd, maar Ludendorff besefte dat Duitsland niet alleen vrienden had. Het algemene klimaat was redelijk gemoedelijk, ook toen Ludendorff na een lange voorbereiding in de winter van 1889-1890 naar de ‘Kriegakademie’ ging, alwaar hij tot 1893 verbleef.

In die tijd maakte hij reizen naar St.Petersburg, Moskou, de Krim en Warschau. Er heerste het idee dat Rusland en Duitsland traditionele bondgenoten waren. Maar Ludendorff viel een aantal andere zaken op toen hij op een gala-avond was, georganiseerd door de Duitse ambassadeur Von Werder. De Russische adel danste weliswaar veel levendiger dan de Duitse en de plaatselijke schonen hadden zich opzichtig voorzien van glimmende juwelen, maar het had allemaal iets krampachtigs. Van zijn tolk, die Ludendorffs Russisch verfijnde - hij had in Duitsland een tolkdiploma gehaald als bijvak - proefde hij ook de haat welke er in het arme Rusland leefde tegenover de rijke bovenlaag. Er hing al iets van de nieuwe tijd in de lucht...

Midden april 1894 werd Ludendorff ingedeeld bij de grote generale staf. Het hoofd van deze afdeling was Alfred Graf von Schlieffen. Ludendorff zat nu in het militaire hart van Duitsland. Maar hij moest voorlopig nog genoegen nemen met een bescheiden positie. Vanwege zijn taalkennis van het Russisch werd Ludendorff ingedeeld bij de afdeling Rusland. Maar in de sectie waarin hij geplaatst werd hield men zich vooral met de buren van Rusland bezig, zodat de Balkan, Scandinavië, China en Japan het nieuwe werkterrein werd. IJverig als altijd zette Ludendorff zich direct aan het werk. Hij beschouwde dit als een nieuwe kans en verdiepte zich snel in de details. Korte tijd later kon Ludendorff zijn directe chef, generaal Von Sick, zijn eerste ‘Denkschrift’ overhandigen. Dit handelde over de Chinees-Japanse spanningen, waarbij Ludendorff aandacht vroeg voor de vastbesloten wijze waarop Japan werkte aan zijn kracht. Hierbij wees Ludendorff op het feit dat er een grote Britse marinemissie naar Japan was vertrokken en Londen blijkbaar brood zag in de Japanse capaciteiten in de internationale machtspolitiek. Von Sick schrok van de vergaande conclusies die Ludendorff trok, maar gaf het ‘Denkschrift’ na enige aarzeling toch door aan Von Schlieffen. Deze was verrast door de ijver en inzichten van de nieuwe man binnen de generale staf en de ernstige toon van diens ‘Denkschrift’. Schlieffen besloot het ‘Denkschrift’ door te spelen naar het hof, waar het uiteindelijk strandde bij prins Heinrich, de broer van de keizer, die neerkeek op de Japanners, een mentaliteit waar de keizer zich ook schuldig aan maakte.¹⁸

Ludendorffs ‘Denkschrift’ bracht hem succes en teleurstelling. Succes omdat de oorlog tussen China en Japan ook daadwerkelijk uitbrak in 1894 en Ludendorff daarop tot Hauptmann in de generale staf benoemd werd. Zijn analyses hadden waardering gevonden bij de officieren, maar de teleurstelling lag hem op het politieke vlak. Toen in april 1895 de vrede tussen China en Japan in Shimonoseki werd getekend (ook wel Vrede van Maguan genoemd) kozen Rusland, Frankrijk en Duitsland de Chinese zijde. Ludendorff vond dit een onverstandige beslissing. Japan had zich vastgezet rond Port Arthur en Mantsjoerije en het leek Ludendorff voor Duitsland van groot belang dat er een macht in de rug van Rusland stond, zodat Moskou altijd twee fronten in het oog zou moeten houden.

Met deze positie hield Ludendorff zich al op zeer jonge leeftijd bezig met de essentie van het Duitse ‘veiligheiddenken’, dat verankerd lag in de realiteit dat Duitsland een Midden-Europees land was met meer buurlanden dan welk land dan ook. De geografische positionering van Duitsland, zo constateerde de jonge Ludendorff, bracht allerlei consequenties met zich mee. Het was geen geografisch afgebakend geheel, het was een typische overgangszone, een doorgangsgebied. De rivieren doorsneden het land op onhandige wijze verticaal, een vaste kern ontbrak. Dit werd ook nog eens versterkt door de sterke historische en regionale verschillen in het rijk. Het rijk was jong, kende weinig traditie, en daardoor relatief weinig cohesie. De Duitsers leefden, zo formuleerde Z.R. Dittrich het, ‘eeuwen lang als losse volkssubstantie’¹⁹ waaruit, vooral door druk van buitenaf (Franse Revolutie, Napoleon) een meer eigen karakter was voorgekomen. Het zoeken naar dit Duitse Staatswesen en haar opdracht en taken in deze wereld, bleef een knagend punt van zorg in Ludendorffs ontwikkeling, en met hem in een gehele generatie.

Maar spoedig hoefde Ludendorff zich niet van hogerhand meer met de allergrootste strategische vragen van Duitsland bezig te houden. Hij werd verlegd naar Maagdenburg, alwaar hij twee jaar lang als Ib. van het IV. legerkorps van generaal Von Haenisch zou dienen. We schrijven maart 1896. Aan de ene kant vertrok Ludendorff opgewekt naar Maagdenburg. Hij was relatief dicht bij het ouderlijk huis, aan de andere kant schrok hij van deze hem nog onbekende stad, die hij slechts kende uit de verschrikkelijke verhalen over de Dertigjarige Oorlog, toen de stad grotendeels in puin werd gelegd. Maagdenburg was echter aan het einde van de negentiende eeuw uitgegroeid tot een industriestad, weggehurkt aan de Elbe. De omgeving van de stad was vruchtbaar, maar zonder opvallende schoonheid. Ludendorff leed een regelmatig, ietwat saai leven. Hij stond ’s ochtends al om 07.00 uur of nog vroeger op om anderhalf uur paard te rijden. Hij klaagde hierbij meermaals over het weinig inspirerende landschap en de verharde straten en bruggen waarover hij moest rijden. Voor de plattelandsman die Ludendorff was vormde Maagdenburg een nieuwe tijd die hem met nostalgie deed omkijken naar vervlogen tijden. Ludendorff was ‘völkisch’ in zijn hart.

Zijn taak als stafofficier (Ib) was niet opzienbarend, maar ook niet onbelangrijk. Het was het gewone veldwerk, waar een beroepsmilitair nu eenmaal in getraind moest worden. Tweemaal per week legde hij bij Haenisch zijn werkzaamheden voor, die bestonden uit oefeningen, het regelen van vakanties, kaartverdeling en dergelijke. Hij kreeg zo ‘das Militär’ in zijn vingers. Nieuw waren de oefenterreinen welke het Duitse leger had ontwikkeld. De moderne tactieken waren te grootschalig geworden voor de vroegere exercitieterreinen. Ludendorff was dan ook vaak te vinden op het oefenterrein van Loburgt. Zo gleden twee jaren voorbij.²⁰

Na Maagdenburg kwam Thron. ‘Ik had geen ooms of tantes’, verzuchtte hij in zijn Mein militärischer Werdegang,²¹ waardoor hij niet kon ontsnappen aan zijn nieuwste bestemming: een echte veldpositie dit keer, het garnizoen van Thorn aan de rivier de Weichsel (Vistula), aan de Russische grens dus, want Polen bestond in die dagen niet als zelfstandige natie. Het rood van de staf op zijn broekspijpen werd vervangen door het rood van de gewone infanterie. Ludendorff werd compagniecommandant van de 7de compagnie van het 61ste Pommerse regiment (7/61). ‘God, koning en vaderland’ stond er in het vaandel van de troepen, maar waar was het volk, vroeg Ludendorff zich af. Pruisen was boven alles een ‘Gottesstaat’, zo zagen de Hohenzollerns het, en ook Bismarck sprak meer over staat dan volk. Ludendorffs ervaringen uit de Eerste Wereldoorlog zouden vraagtekens doen rijzen bij deze optiek.

De compagnie van Ludendorff bevond zich op een buitenpost, ruim drie kwartier reizen buiten Thorn, in fort York aan de Weichsel. Zijn onderkomen was klein en zijn sombere voorgevoel werd nog versterkt door het lage moreel van de soldaten op deze vergeten uithoek, aan een grens die Ludendorff, ook mede gezien zijn eigen Rusland-ervaringen, als zeer belangrijk en gevaarlijk zag. ‘Dit had ik niet voor mogelijk gehouden in het Pruisische leger’, meende hij terugkijkend. Tot overmaat van ramp liepen kort daarop de kazematten onder water door overvloedige regenval, en moest de eenheid Ludendorff naar noodbehuizing. Alles zat tegen.²²

Ludendorff werd ingekwartierd in Thorn en reisde elke dag naar zijn compagnie. ‘Mijn voorganger moet een enorme mislukkeling zijn geweest’,²³ concludeerde hij toen hij de staat zag waarin de discipline zich bevond. Ludendorff zette zich aan het werk en middels strenge straffen, dril, exercitie, piekfijne uniformverzorging, marsen en liederen alsmede geschiedenisles wist hij de geest van het oude leger weer te herstellen. Langzaam won hij de achting van zijn soldaten terug. Ludendorff leerde dat het van groot belang was dat zijn soldaten wisten waarvoor zij stonden. Daartoe behoorde ook zijn geschiedenislessen. Tot zijn schrik waren er soldaten in zijn compagnie die niet wisten wie Bismarck nu eigenlijk was. Ludendorff schudde het hoofd. Hoe kon men van zulke soldaten iets verwachten, als zij niet wisten van welk ‘groot volk’ zij stamden.²⁴ ‘Volk’, meende Ludendorff wederom, stond boven staat en vorst.

Ludendorff drilde zijn soldaten door voortdurende oefening, waarbij een conflict met de Russen werd nagebootst. ‘Hier ademde ik al de lucht van de oorlog in’, meende hij, in de lange donkeren dagen aan de Weichsel, de grens die reeds toen al hermetisch door Moskou was afgesloten. Slechts af en toe zag men Russische soldaten in de verte. Het had iets dreigends.

In 1889 en 1899 ging het regiment op manoeuvre-oefening rond Lautenburg en Marienwerder, in het gebied dat later de Poolse corridor zou vormen. Voor Ludendorff was het echter allemaal Duits grondgebied, ‘nieuwe Duitse aarde’²⁵ dat hij leerde kennen. Het latere verlies aan Polen, waarin Ludendorff de hand zag van radicale katholieke krachten,²⁶ verafschuwde hij en weet hij aan het feit dat de Duitsers ‘geen verstand van aardrijkskunde hadden’.²⁷ Ludendorff gaf zijn compagnie 7/61 reeds geschiedenisles, zijn leraarsmentaliteit zou zich in de loop der jaren meer en meer gaan ontwikkelen.

Er was voor Ludendorff in deze jaren maar weinig tijd zich diepgaand theoretisch te ontwikkelen. Van ’s ochtends zeer vroeg, 05.00 uur, tot ’s avonds was hij in bedrijf om zijn eenheid op orde te krijgen. ‘s Avonds ging hij, na zijn maaltijd in het officierscasino, vroeg en moe naar bed. In zijn vrije tijd bestudeerde hij de ridderhoven en de prachtige ridderburcht in Thorn. De nalatenschap van de Teutoonse ridders versterkte Ludendorffs historische band met het gebied. De Poolse bevolking was volgens Ludendorff ‘niet onvriendelijk’ jegens de Duitsers, maar sinds Albrecht von Hohenzollern zich in het verleden bekeerd had tot het protestantisme waren er spanningen in de regio. Verder volgde hij de internationale ontwikkelingen, die in het teken van oorlog stonden; oorlog in Zuid-Afrika, tussen Boeren en de Britten, oorlog tussen Spanje en de Verenigde Staten om Cuba en de Bokser-opstand in China.

Na twee jaar kwam de dag dat Ludendorff de zware dagen in Thorn achter zich kon laten. Maar hij liet er zich terugkijkend niet negatief over uit, hij had van het gebied leren houden en had de tijd als zeer leerzaam ondervonden. Ludendorff werd overgeplaatst naar Glogau, de provincie Posen (Poznan) zijn thuisprovincie. Hij genoot spoedig van het typische vlakke land, en de mensen. Ouder nu, had hij ook meer oog voor de menselijke verhoudingen, en hij verbaasde zich er eigenlijk over waarom het Poolse vraagstuk niet op de agenda stond van de militaire opleiding. Tijdens de mobilisatie van 1870 hadden de Poolse rekruten het destijds lelijk laten afweten en hadden massaal hun snor gedrukt.²⁸ De provincie Posen behoorde weliswaar sinds het Congres van Wenen uit 1814 weer bij Pruisen, maar in de dagelijkse praktijk lag de zaak veel complexer.

Ludendorff was ingedeeld bij de 9e infanteriedivisie, die samen met de 10e divisie een onderdeel van het V. legerkorps vormde. Ludendorff was stafmedewerker (Ia), Generalstabsoffizir. De meeste tijd in Posen bracht Ludendorff door met het voorbereiden van grootschalige veldoefeningen, waarbij zijn zwaartepunt op organisatorische zaken lag, en niet langer meer op commando in het veld. Ludendorff was van tacticus, strateeg geworden. De troepen trokken zeer regelmatig het veld in, waarbij de staf ervoor zorgde dat men telkens ergens anders trainde, opdat de troepen de verschillende soort terreinen zouden leren kennen en de eigenschappen ervan. De 9de divisie oefende bij Goldberg, Jauer, Schweidnitz, Jarotschin, Meseritz, Görlitz en Hirschberg. Het nam, als korpsonderdeel, ook deel aan de zogenaamde Kaisermanöver, de zeer grootschalige oefeningen, waarbij keizer Wilhelm II zelf opzichtig aanwezig was. De officieren gingen ook regelmatig op dienstreis, om het terrein aan de oostgrens van het Deutschtum goed te leren kennen.²⁹

Ludendorff voelde zich als een vis in het water. Zeker ook omdat de commandant van de 9e divisie, Hahn, Ludendorff volop de ruimte gaf. Als stafofficier liet hij Ludendorff de veldoefeningen van 1901 zelfstandig voorbereiden, wat Ludendorff vol overgave deed. Toen Hahn in de zomer van dat jaar de divisie verliet was Ludendorff even angstig of de nieuwe commandant, Eichhorn, hem even zelfstandig zou laten werken. Ludendorff moest een beetje water bij de wijn doen, maar kon toch relatief zelfstandig ook de veldoefening van 1902 voorbereiden, waaraan vooral eenheden uit Glogau en Liegnitz deelnamen. Het waren ingewikkelde oefeningen, met infanterie, aan- en afvoertroepen, pioniers, artillerie en cavalerie. Er waren scheidsrechters die berekenden welke van de twee partijen - want de eenheden vochten ‘tegen elkaar’ - gewonnen had. De scheidsrechters lieten hierbij de ‘Massenwirkung’ zwaar tellen.³⁰ Het was een les die Ludendorff niet vergat. Het was van belang dat op die plaats, waar de slag beslist zou worden, een maximaal aantal eigen troepen op het slagveld stond. In de begindagen van 1914 zou hij deze les zeer ter harte nemen en er opvallende resultaten mee boeken.

Een ander ‘hoogtepunt’ voor Ludendorff was de keizersparade in 1902 in Posen. Keizer Wilhelm II en zijn vrouw Auguste Viktoria, kwamen voor de parade twee dagen naar Posen en sliepen daarbij in het militaire hoofdkwartier van het V. legerkorps, dat daarvoor speciaal verbouwd werd. Ludendorff, altijd wat rebels, kon het niet nalaten daarover in zijn Meine militarischer Werdegang te noteren dat hij dat toch wel wat overdreven vond. De parade zelf zag hij wel als zeer belangrijk. Hij gaf soldaten en leiding de mogelijkheid elkaar ‘recht in de ogen te kijken’, tijdens het voorbij marcheren. Het was volgens Ludendorff een goede graadmeter voor de kracht en discipline van de troepen.³¹

Zijn verblijf was een tijdelijke woning in een voorstadje van Posen. Posen was een typisch Poolse stad, ‘eigenlijk kwamen we er nooit’, schreef Ludendorff later. Slechts het deel tussen station en het militaire hoofdkwartier was ‘Duits’. Het ‘buiten’ van Ludendorff was ‘een koud huis’, dat hij echter zo gezellig mogelijk had ingericht. Van zijn spaargeld had hij zijn eerste meubelen gekocht, zodat zijn huis ook een echt thuis begon te worden. De gelukkige tijd werd overschaduwd door wat Ludendorff zag als donkere voortekenen. De Balkan roerde zich weer, toen in 1903 koning Alexander en diens vrouw Draga werden vermoord. Servië wendde zich af van Wenen en koerste op Rusland. Ook van de Brits-Franse zijde vermoedde Ludendorff samentrekkende bewegingen, die weinig goeds voorspelden. Later zou dat vooral op het conto van de Britse vorst Edward VII schuiven, die op 22 januari 1901 de troon bestegen had, en naar zijns inziens een anti-Duitse politiek voerde. Maar Ludendorffs onrust was nog onduidelijk gedefinieerd.

Steeds meer tijd stak Ludendorff in de grote Pruisische strategische problemen. Vooral de mobilisering hield hem bezig, het vraagstuk van de etappen, de tijdsplanning, de mobilisatie, de proviandering, de materiële verzorging. Duitsland had 25 jaargangen militairen ter beschikking. Deze rekensom kon op de volgende manier verkregen worden:

Een soldaat was:
-2 jaar in actieve dienst
-5 jaar in reserve
-5 jaar bij de Landwehr I
-7 jaar in Landwehr II
-6 jaar in de Landsturm

Het was een geweldig militair apparaat, waar Ludendorff volop kansen voorzag. De taak om het keizerrijk van een sublieme militaire structuur te voorzien werd alom met grote vanzelfsprekendheid omarmd. Maar het zou Ludendorff niet nauwkeurig genoeg zijn...

Hij kreeg de mogelijkheid hier zelf aan te gaan werken toen hij in maart 1904 sectiehoofd werd bij de grote generale staf in Berlijn. Zijn officiële functie was chef van de ‘2-Deutschen-Abteilung des Grossen generalstabes’. Hier kon Ludendorff zich met Grand strategy bezighouden. De verantwoordelijkheden die op Ludendorff afkwamen waren enorm. Zijn afdeling bestond uit verschillende secties, die zich bezighielden met mobilisatie en grensverdediging. Er was een sectie die ging over de Duitse vestingwerken aan de grenzen, alsmede een technische sectie. De afdeling beschikte over allemaal gespecialiseerde afdelingen die landen en gebieden in het oog hielden, persberichten en spionagezaken doorlichtten. Zo waren er aparte afdelingen die landen monitorde. Afdeling 1 hield zich bezig met Rusland, afdeling 3 met Frankrijk en Groot-Brittannië (opvallend dus in een afdeling!), afdeling 4 bestudeerde vijandelijke vestingen - en overtuigde Ludendorff van het belang van Luik -, afdeling 5 richtte zich op Italië en Oostenrijk-Hongarije (de bondgenoten, zo hoopte men), er waren topografische en cartografische afdelingen. Ludendorff was de spin in het web. Hij zou deze loodzware functie tot januari 1913 bekleden, slechts onderbroken door een korte periode tussen de herfst van 1906 en april 1908, toen hij onderwijs gaf aan de krijgsacademie.³²

De positie van de grote generale staf had in Duitsland bijna iets mythisch. Dit had alles te maken met het feit dat het bestaan van de Duitse natie verbonden was met de militairen. Het waren oorlogen geweest die Duitsland uit de lethargie hadden gehaald, waar het sinds de Dertigjarige Oorlog in verzonken was geweest. Het was de latere verpletterende nederlaag van de Pruisen bij Jena-Auerstadt tegen Napoleon dat de Duitse natie met zichzelf en haar onvermogen confronteerde. Onder Gerhard Johann Scharnhorst hadden de Duitse officieren gebroed op de wijze waarop sociale en militaire hervormingen konden worden doorgevoerd, waardoor de Franse overheersing kon worden afgeschud. Grote delen van Zuid- en West-Duitsland waren onder directe Franse controle, andere delen van Duitsland leverden soldaten voor de veldtochten van de kleine Corsicaan. Hoe belangrijk de denktank rond Scharnhorst was, wordt duidelijk als we zien hoeveel denkers uit de periode, Gneisenau, Boyen, Grolman, Von Clausewitz, beroemd werden, en zich konden meten aan de bekende veldheren van eigen bodem: Blücher, Bülow, Kleist, Thielmann. Sindsdien werd er gewerkt aan het weer aaneensmeden van Duitsland, er werd gewerkt aan de ‘Innerdeutsche-Geschichte’; een nationaal ontwaken, welke bij Köningratz onder de bezielende politieke leiding van Bismarck en de militaire leiding onder de oude Moltke op het slagveld verzilverd werd.³³ Precies zestig jaar na de blamage bij Jena-Auerstadt toonde het Pruisische leger een overweldigende superioriteit tegen haar tegenstander, in dit geval het Oostenrijks-Hongaarse leger, nadat al eerder Denemarken verslagen was in 1864. Voor de beroemde slag tegen de dubbelmonarchie had een Duitse divisiecommandant gezegd, ‘alles goed en wel, maar wie is eigenlijk die Moltke?’.³⁴ Na de slag werd die vraag niet meer gesteld. Waar sinds Scharnhorst van gedroomd was, maakte ineens weer onderdeel uit van de Duitse geschiedenis: Moltke was in de ogen van een Clausewitz, wiens Vom Kriege een van de belangrijkste militair filosofische werken werd, het ideaalbeeld van de militaire leider die de ‘bedreigde’ Duitse natie nodig had.

De Duitse militaire leiding werd weer vereerd, zoals ook Ludendorff de commandant van de grote generale staf bijna als een heilige zag: Von Schlieffen, die tot 31 december 1905 zijn functie waarnam, om daarna opgevolgd te worden door de jonge Moltke, neef van de oude. Zelfs in 1935 had Ludendorff er nog moeite mee woorden te vinden om Von Schlieffen te beschrijven. Hij beperkte zich tot enkele opmerkingen, Schlieffen was de leermeester en de strateeg, ‘een betere was niet denkbaar’. Hij had een ‘voornaam karakter’, en een ‘prachtig sarcasme’.³⁵ Maar Von Schlieffen wachtte een zeer moeilijke taak. Onder Scharnhorst en Moltke was het rijk tot stand gekomen, Von Schlieffen moest het nu behouden. Onder Moltke waren ook de denkbeelden van de preventieve oorlog ontwikkeld en Von Schlieffen moest hierop voortborduren. Bismarck had reeds in een vroeg stadium gewaarschuwd voor de consequenties van deze politiek. Preventieve oorlog stond immers haaks op zijn alliantie-politiek. Het was dus zeer belangrijk dat er een bekwame politieke leiding was, welke de preventieve gedachten binnen de Duitse generale staf kon beteugelen. Hierbij had Bismarck Clausewitz aan zijn kant, die immers reeds meende dat bij elke militaire beslissing de ‘wonderlijke Drievuldigheid’ niet uit het oog moest worden verloren.

De Drievuldigheid hield in dat zowel vorst en politiek, alsmede volk en militairen betrokken moesten worden bij die politieke afwegingen, met mogelijke militaire gevolgen. Alleen zo kon een fiasco voorkomen worden. Het was een wijze les, welke in de augustusdagen van 1914 spoedig op de achtergrond stond.

Von Schlieffen concentreerde zich in het beroemde - naar hem vernoemde - plan op het westfront. Daar zou het Duitse leger in een preventieve oorlog af moeten rekenen met de Franse dreiging, om daarna pas de oorlog in het oosten te voeren. Het Franse leger bedreigde immers de belangrijkste Duitse industriegebieden, en een oorlog tegen Rusland zou naar de inschatting van Von Schlieffen veel langer duren dat die tegen Frankrijk. Ludendorff merkte in zijn memoires op dat Von Schlieffen geen duidelijk uitgewerkte plannen had over hoe de strijd er in het oosten uit moest zien. Deze was, zo meende ook hij, ‘te onvoorspelbaar’, wat ook zou uitkomen in 1914. Het zwaartepunt van de Duitse acties moest dus in het westen liggen. Dat was geen gemakkelijke opgave, het Franse leger was getalsmatig nauwelijks zwakker dan de Duitsers, hoewel het inwoneraantal van Frankrijk 40 miljoen zielen telde, tegenover 60 miljoen Duitsers. Gevreesd waren ook de Franse forten, rond Belfort, Epinal, Toul en Verdun. Deze vestingwerken kende Von Schlieffen uit eigen ervaring. Als Rittmeister had Von Schlieffen Köninggratz meegemaakt, maar tijdens de Frans-Duitse oorlog uit 1870 had Von Schlieffen de belegering van Toul geleid, evenals de belegering van Mont Marion. Beide vestingen waren pas na zware Duitse artilleriebombardementen gevallen, vandaar dat de Duitse eenheden in het Schlieffenplan, die de meeste rechterbaan moesten draaien (Luik), over zware ondersteunende artillerie beschikten. Het Duitse aanvalsplan was als het ware een draaideur, waardoor grote Duitse eenheden achter de Franse linies konden komen. Dit alles ten koste van de Belgische neutraliteit, een plan dat Von Schlieffen voor het eerst in 1904 geopperd had.³⁶ Von Schlieffen heeft ‘zijn oorlog’ nooit kunnen voeren, hij bleef een bureaustrateeg en werd in 1905 tot algemene verbazing plotseling vervangen door de jonge Moltke, die tot die tijd generaal-adjudant van de keizer was geweest. Moltke moest zich laten inwerken door generaal Von Stein, die hierdoor lange tijd ook aanzienlijke invloed verkreeg binnen de generale staf. Ludendorff had bedenkingen tegen Von Stein, die weliswaar zeer ijverig was, maar ook pedant en zich ergerde aan adviezen van ondergeschikten. Aangezien Ludendorff er de man niet naar was zijn mond te houden, was dit alles niet zonder spanningen.

Het leek erop alsof de vanzelfsprekende relatie tussen de politiek en das Militär niet meer bestond. De oude Moltke had destijds onbekommerd toegang tot de minister van Defensie, Von Heeringen, en kon ook zonder problemen aankloppen bij keizer Wilhelm I. Nu leek het erop alsof de keizer persoonlijk had geïntervenieerd, door de jonge Moltke op de plaats van Von Schlieffen te zetten. Hierdoor was er een afstand gegroeid tussen de politiek en het leger. De waarschuwing van Bismarck begon zich uit te kristalliseren, de wonderlijke Drievuldigheid kwam in het geding.

De meest belangrijke exponent van Ludendorffs militaire loopbaan voor de Eerste Wereldoorlog was zijn voortdurende bestudering en herbestudering van het Schlieffenplan. Hij zag zijn optreden in Thorn, in de vesting aan de Weichsel en in Glogau, aan de grenzen van het Deutschtum, geheel in het licht van de grotere strategie. Naast al deze overpeinzingen werd de familie Ludendorff getroffen door de dood van vader Wilhelm Ludendorff. ‘Hij was het voorbeeld van de Duitse mens’, meende Erich Ludendorff terug ziend. De rest van zijn leven zou op zijn werkkamer een portret van zijn vader staan.³⁷ Hij besloot tijdelijk bij de Kriegsakademie te gaan, omdat dit hem meer mogelijkheden gaf bij zijn moeder en zussen te zijn. Zijn colleges begonnen op 1 oktober 1906 en Ludendorff nam zijn taak, zoals alle andere, weer heel serieus. Hij gaf niet alleen krijgsgeschiedenis, maar ook tactiek en liet zijn pupillen tot vijftig tactische problemen per keer oplossen. Een harde leerschool was de beste. In 1907 nam hij de studenten mee naar Silezië voor veldwerk. In de collegebanken behandelde hij Metz (augustus 1870) en Sedan (september 1870) evenals Köninggratz. In 1906 had hij het slagveld bezocht en was geschrokken van de grafschriften, waarop het Tsjechisch overheerste. Opnieuw meende hij bedreigd Deutschtum te zien. Het waren in zijn ogen wederom ongunstige voortekenen van naderend onheil. Andere Duitsers reageerden te weinig alert naar zijn idee.

Ook binnen de normen en waarden van ‘das Militär’ zag hij verschuivingen. Seine Majestät werd sinds kort ineens afgekort tot S.M., voor Ludendorff, die niet zonder kritiek was op zijn keizer, toch onvoorstelbaar. Ook de grote politiek baarde hem zorgen. Oostenrijk-Hongarije lijfde het - zich feitelijk al onder hen bevindende - Bosnië-Herzegovina bij de dubbelmonarchie in. Het verscherpte de tegenstellingen op de Balkan en dreef Servië richting Rusland. Steeds meer moest Duitsland er rekening mee houden dat de Russen aan Franse (Britse) zijde zouden strijden. Ook voorzag hij dat er grote kans was dat de oorlog in het oosten zou uitbreken. Het Schlieffenplan was dan onontkoombaar.

Het plan Schlieffen was actueler dan ooit en Ludendorff was bezorgd over hoe het plan in de verf stond. Ludendorff had, zodra hij in Berlijn aankwam, het plan naar de laatste stand doorgerekend. Hij kwam op ongeveer 62 divisies voor het westfront, plus nog enkele kleinere eenheden en ongeveer 10 divisies voor het oostfront.³⁸ In zijn ogen waren dat te weinig eenheden om het Schlieffenplan uit te voeren zoals de leermeester het bedoeld had.

Dit gaf Ludendorff eindeloze hoofdbrekens. Nog vlak voor zijn afscheid was Schlieffen nog eenmaal door het aanvalsplan gegaan. Een groot probleem van het westfront vormde de sterke Franse linies tussen Epinal en Namour (Namen). Aangezien Duitsland vasthield aan de offensieve strategie, moest de opmars hierdoor via (het neutrale) België gaan. Op de twaalfde dag van mobilisatie, zo rekende hij voor, moest de vesting Luik vallen om vervolgens via Luik-Namour in de diepte te kunnen doorstoten om de Frans(Britse) eenheden in de rug te komen. Daar stond tegenover de Duitse angst dat de Entente (verzamelnaam voor de staten die tegenover Duitsland en Oostenrijk stonden) zelf vanuit de Elzas met sterke krachten het Duitse grondgebied zouden aanvallen. Om dit te voorkomen, moesten er in toenemende mate troepen worden vrijgemaakt om de Duitse zuidflank, die bovenal moest verdedigen, sterker te maken. In 1905 was er berekend dat er 54 Duitse divisies ten noorden van Metz zouden worden ingezet, acht ten zuiden en tien in het oosten. In 1914, toen het eropaan kwam, stonden uiteindelijk 54 divisies ten noorden van Metz, net als in 1905, 16 (!) ten zuiden er van - die hierdoor voor het offensief gemist werden - en 9 in het oosten. De reserve bedroeg slechts 6,5 divisies.³⁹

In bijna tien jaar tijd waren de Duitsers er, ondanks het aandringen van Ludendorff, niet in geslaagd de rechtervleugel (ten noorden Metz) en vooral daarvan weer de flank bij Luik, verder te versterken. En dat terwijl het oostfront nog in diezelfde periode met 1 divisie nog verder verzwakt was. Tot Ludendorffs schrik beschikten de reservetroepen over volstrekt onvoldoende materiaal. Zo hadden deze eenheden geen veldkeukens en geen artillerie. Zonder eten en vuurdekking had Ludendorff weinig vertrouwen in deze troepen, en dat terwijl ze in de plannen als volwaardige eenheden waren meegerekend. Het kwam er in de ogen van Ludendorff op neer dat er te weinig soldaten waren voor de plannen die waren opgesteld. Dat was in 1904 en 1905 zo, toen Von Schlieffen nogmaals een grote reis langs de westgrenzen maakten met zijn officieren - Ludendorff was op dat moment tot zijn spijt een maand bij de marine in Kiel gelegerd - en dat was in 1914 zo. Er was dan ook in Ludendorffs ogen geen andere conclusie mogelijk dan dat het Schlieffenplan te ambitieus was voor de middelen. Er was te weinig geld, en er waren te weinig manschappen. Bovendien was er geen alternatief plan. Dat laatste was ook moeilijk, Schlieffen was ‘heilig’ verklaard, maar ondertussen ook ondermijnd geraakt. Ludendorff was in zoverre principieel dat hij voor Moltke en Von Stein een blijvende herinnering was van de zwakke plekken in het Schlieffenplan. Ludendorff wees hen erop dat de generaals en de politiek niet mochten redeneren dat men ‘als het zover was’ nog wel eens extra troepen ging opbouwen. Het door de zee van zijn vijanden gescheiden Amerika en Groot-Brittannië konden zich een dergelijke luxe afwachtende houding permitteren. Het door vijanden omringde Duitsland echter niet. Maar Moltke en Von Stein hadden de ministers Gossler en Von Einem ook niet in de hand en men bleef doormodderen. ‘Men rekent met divisies die er helemaal niet zijn’, hamerde Ludendorff alsmaar. Ook vond Ludendorff tot zijn frustratie uit dat 600.000 manschappen die wel waren opgeleid niet in de reserve-eenheden waren terug te vinden. Wegens geldgebrek waren die buiten beschouwing gelaten. Ludendorff ontwierp hierop het idee van de ‘überplannmässige’ troepen, die pas bij uitbreken van het conflict gemobiliseerd werden en die moesten dienen als garnizoenstroepen, opdat de strijdende eenheden ook echt konden blijven vechten en niet voor bezettingspolitiek verloren gingen. De oude Moltke had al in de oorlog van 1870 op het belang hiervan gewezen, toen hij veel fronttroepen kwijtraakte aan het bewaken van krijgsgevangenen.⁴⁰ Ook hier kwam niets van terecht. De enige verbetering die Ludendorff wist door te voeren was dat binnen de reserve-eenheden de troepen in elk geval naar geboortejaar werden ingedeeld, om te voorkomen dat midden twintigers en soldaten van veertig jaar oud bij elkaar in de eenheid kwamen. ‘Dat kostte niets’, merkte Ludendorff zuur op.⁴¹

De historici zijn altijd, als men berichtte over de augustusdagen van 1914, blijven spreken over het Schlieffenplan. Eigenlijk is dit niet geheel juist. Zoals we zagen was er tussen 1904 en 1914, dus met de wisseling van Von Schlieffen naar Moltke jr., het een en ander veranderd. De meest rechterlegergroep (die de ‘draaideur’ moest maken) was niet versterkt, terwijl men het meer zuidelijk gelegerde front wel versterkt had. Dit waren de aanpassingen van Moltke op het plan Schlieffen, zodat de veldtocht van 1914 eigenlijk met plan Moltke (II) startte. Von Schlieffen was in naam wel bijna mythologisch en onfeilbaar, maar in praktijk had men het Duitse strategische beleid dat worstelde met de problematiek van de tweefrontenoorlog meermaals gewijzigd; Moltke I bijvoorbeeld meende dat Duitsland het beste zijn aandacht allereerst op het oosten, Rusland, kon richten en daarna met Frankrijk moest afrekenen. Zijn opvolger, Von Waldersee, die diende tussen 1888 en 1891, paste dit plan aan. Gezien de militaire winterervaringen was het het beste bij een tweefrontenoorlog in wintertijd eerst Frankrijk te verslaan, maar in zomertijd de oorlog eerst tegen Rusland te voeren. In de Schlieffentijd meende men dat de Russische dreiging in vergelijking met de Franse dreiging toch wat geslonken was en keerde het scenario van eerst Frankrijk, de ‘draaideur’, terug en dan Rusland. De in 1905 benoemde Moltke II begon nu dus weer aan dit Schlieffenplan te sleutelen en kwam met een ongelukkige tussenoplossing, dat we hierboven al even het Moltkeplan II genoemd hebben. Moltke II veranderde de Schlieffenpolitiek op de linker(zuidelijke) flank. Daar waar Von Schlieffen bereid was tijdelijk terrein op te geven als de Fransen in de aanval mochten gaan, besloot Moltke II stand te houden en de slag aan te gaan. Dit kostte eenheden, die nu niet meer beschikbaar waren voor de Schlieffen-draai. In 1915 bekende Moltke II dat zijn plan een mislukking was geweest. Hij meende dat het beter was geweest vast te houden aan het plan van zijn beroemde oom, en dat men eerst de Russen had moeten verslaan. Over het verzwakken van de rechterflank in het westen liet hij zich minder stellig uit.

De houding van Ludendorff in deze was ambivalent. Ludendorff was in de geest van Von Schlieffen een overtuigd tegenstander van een eerste zet tegen Rusland. Hij hield vast aan het concept dat eerst Frankrijk verslagen moest worden. Daarbij ging hij mee in het concept Moltke II, waarbij hij meende dat beide doelen, versterking aan zowel de linker- als de rechtervleugel, noodzakelijk waren. De linkervleugel was namelijk ook van belang omdat hij een Frans offensief in dat gebied voor zeer wel mogelijk hield en dat hierbij een gevaar uitging voor de Duitse verbindingen achter het front. Anderzijds was Ludendorff overtuigd van het enorme belang van de eenarmige omsingeling van het Franse leger op de rechterflank, dat daarvoor over voldoende troepen moest beschikken. De praktijk wees echter uit dat deze eenheden door de Duitse politiek niet werden opgebracht en dat men dus met een veel te ambitieus krijgsplan achterbleef. Het pleitte voor Ludendorff dat hij, de schaarste problemen in het westen kennende, tijdens zijn campagne in het oosten bij Tannenberg en de Mazurische meren aangaf geen versterkingen uit het westen nodig te hebben, als deze aan het west-front dringend nodig waren. De Duitse leiding verschafte ze uiteindelijk toch, en nota bene van de rechterflank. Dit gaf aan dat niet alleen de Duitse politieke leiding de consequenties van het Schlieffenplan niet onderkende, maar Moltke II blijkbaar ook niet erg in zijn eigen ‘dubbelconcept’ (links en rechts in actie komen) geloofde. De operaties waren hierdoor halfhartig en daarom fataal. Een alternatief op het Schlieffen/Moltke-plan was er niet, hierin hadden politiek en ‘das Militär’ gefaald.

Dit gebrek aan alternatieven is Ludendorff in de naoorlogse geschiedschrijving aangerekend. De historicus Hans Delbruck meende dat door de uitvoering van het plan Moltke II in feite een ‘verwatering’ van het Schlieffenplan had plaatsgevonden. Hierdoor was de operatie ‘zielloos’ geworden en gedoemd te mislukken. Gezien zijn belangrijke positie moest ook Ludendorff zich deze kritiek aantrekken.⁴² Natuurlijk had Delbruck daarin gelijk, het plan Moltke II was eenvoudigweg niet los te zien van Ludendorff, anderzijds had Ludendorff voortdurend gepleit voor aanvullende maatregelen om Moltke II mogelijk te maken. Hartmuth Mahlberg heeft erop gewezen dat in opeenvolgende jaren, zoals in 1909, 1910 en 1911 er lange brieven en betogen van Ludendorff naar zijn chefs en het ministerie van Defensie gingen waarin hij op de ernst van de situatie wees. In 1909 sprak hij over de noodzakelijke versterking van de strijdkrachten, waar hij ook de volgende jaren op bleef door hameren. In 1910 sprak hij zelfs over het ‘zijn of het niet zijn’ van Duitsland en in 1911 refereerde hij aan de Duitse nationalistische oprispingen uit de napoleontische tijd, 1813-1815. ‘Wir mussen wieder ein Volk in Waffen werden’, schreef hij.⁴³

Het is belangrijk hier ook op te merken dat een ‘versmalling’ van de schuldvraag tot ‘das Militär’ ook geen recht doet aan Clausewitz’ wonderlijke Drievuldigheid. Hoe zat het immers met de politiek? In zijn Das deutsche Jahrhundert heeft Eberhard Jäckel terugkijkend de these van George F.W. Hallgarten omarmd, die teruggaat naar de vraag hoe het zo ver kon komen dat Duitsland moest terugvallen op militaire scenario’s voor een oorlog op twee fronten tegelijk. Was het niet juist de functie van de politiek om dat te voorkomen? De relatie met het westen werd echter geofferd door de bezetting van Elzas-Lotharingen na de oorlog van 1870-1871 en de Britten werden door de Duitse vlootopbouw in het harnas gejaagd. De voorkoming van een conflict met Rusland was daardoor uiterst noodzakelijk, maar lukte niet. De Duits-Russische tegenstellingen bleken groter dan de diplomatieke initiatieven, terwijl vooral de Fransen zich een meester toonden in het diplomatieke spel. Hallgarten wees erop dat de tweefrontenoorlog vooral het gevolg was van de ‘dubbele elite’ in Duitsland. Met deze twee kampen doelde Hallgarten op enerzijds de oude agrarische elite, die vooral in het oostelijk deel van Duitsland invloed kende, en anderzijds de nieuw industriële bourgeoisie, die pleitte voor vrijhandel en vlootbouw. Het ‘innerpolitische’ compromis dat dit opleverde, namelijk dat van conservatieve en nationaalliberale krachten, zorgde voor Duitslands isolement. Hierdoor was de basis gelegd voor wat de Amerikaanse diplomaat George F. Kennan de ‘oercatastrofe’ noemde; de Eerste Wereldoorlog.⁴⁴

Bismarck had erop gewezen dat er krachtige Duitse leiding nodig was om de ‘innerpolitische’ problemen van Duitsland in juiste banen te leiden. Maar sinds het aantreden van keizer Wilhelm II door de dood van zijn vader, de 100 dagen keizer Friedrich III, had de geschiedenis een ander scenario in petto. Over keizer Wilhelm II en zijn ongelukkige bijdrage aan de geschiedenis is veel geschreven. Sommige historici, zoals Emil Ludwig, wijdde dat grotendeels aan de lichamelijke handicap van de keizer, zijn onvolgroeide linkerarm, welke volgens dr. Paul Tesorf leidde tot een ‘geestelijke Entartung’. Maar we kunnen veel zakelijker blijven om het moeilijke karakter van de keizer aan te tonen. In werkelijk alle facetten van de ‘Grosse Politik’ verkoos Wilhelm II het conflictmodel. Hij was Pruisisch-ostelbisch tegenover de Russen, protestants tegenover het (katholieke) zuiden, imperialistisch tegenover de Britten, nationalistisch tegenover de Fransen, oorlogszuchtig tegen het verre oosten (China) en ophitserig tegenover de islamitische wereld (tegen de Britten en Fransen). Graf Ernst zu Reventlow, die toch geen gebrek aan conservatisme kan worden verweten, meende dat Wilhelm II leed aan het Cäsarengefühl, wat Duitsland op een gevaarlijk spoor zette. Bij het afnemen van parades hield de keizer het hoofd scheef, om op Frederik de Grote te lijken.⁴⁵

In aansluiting hierop meende Ludendorff-biograaf Tschuppik met recht dat de keizer ook persoonlijk had bijgedragen aan het doorzetten van het Moltke II-plan. Oorzaak hiervan zou de obsessieve wijze zijn waarop de keizer vasthield aan het bezit van Elzas-Lotharingen. Een terugval van dat gebied aan Frankrijk was onverdraaglijk voor hem. Daarom was hij zeer gebrand op plan Moltke II, in plaats van het oorspronkelijke Schlieffenplan. Vanuit dat opzicht was begrijpelijk dat Moltke bij zijn aanpassingen rekening hield met de wensen van de keizer. Hierdoor was, zo meende Tschuppik, een ‘unmilitärische Natur’ in het spel gekomen.⁴⁶

Ludendorff spuide zijn gif als gehoorzaam officier niet naar de keizer, maar wel naar Moltke. Het is echter interessant in zijn memories te lezen dat hij ook andere stokpaardjes van de keizer met groeiende zorg aanzag. In de dagen dat Von Schlieffen zijn laatste reis langs de westgrenzen maakte was Ludendorff - zoals we zagen - terug in Kiel, waar hij ook aan het begin van zijn militaire carrière gelegerd was geweest. Hij was verbijsterd over de nieuwe ontwikkelingen bij de vloot en de bouw van nieuwe oorlogsbodems. Hij begreep direct dat dit een heel kostbare zaak was, waar het ministerie van Defensie een groot deel van haar budget voor uittrok. Al dat geld was niet beschikbaar voor de landmacht, en dat terwijl de middelen voor een correcte afhandeling van het Schlieffenplan/ verbetering Moltke II-plan ontbraken.⁴⁷ De marine was een prestigezaak van de Duitse keizer. Zelfs een notoire waarheidszegger als Ludendorff durfde daar zijn vingers niet aan te branden.

Toch was Ludendorffs voortdurende ijver voor het behoud van Von Schlieffens ideeën een steen des aanstoots geworden. In 1912 had men afscheid van hem genomen in het grote hoofdkwartier en was Ludendorff overgeplaatst naar West-Duitsland, waar hij commandant van een Fusilier Regiment werd, om later toe te treden tot de staffunctie die hij tijdens de slag om Luik bekleedde. ‘Breng deze man discipline bij’, was de opmerking die Berlijn in zijn beoordeling had meegeven.⁴⁸

Hoofdstuk 2
Tannenberg, een dreigende ramp aan het oostfront

‘Luik was een bijzondere gunst van het noodlot’,⁴⁹ meende Erich Ludendorff, terugkijkend op zijn avontuurlijke en fortuinlijke start van de Eerste Wereldoorlog. De citadel was door het kordate optreden van Ludendorff zonder veel problemen in Duitse handen gevallen. De rechtervleugel van Von Schlieffen en Moltke kon aan de ‘draaideur’ beginnen. Terwijl eenheden marcheerden, werd de zware artillerie (die Von Schlieffen na zijn belegering van Tours had voorgeschreven) naar voren gerold. Het ging hier om superzware mortieren, deels geleend van het Oostenrijks-Hongaarse leger en deels door de eigen Krupp-fabrieken geproduceerd,⁵⁰ die de sterke Belgische fortificaties rond Luik moesten uitschakelen. Ludendorff was getuige van de beschieting van fort de Pontiffe en fort Loncin, onder bevel van kolonel Victor Naessens, die tevens onderdak bood aan de Belgische commandant Leman. Eerder was reeds fort Bar-chon ingenomen, en fort Chaudfontaine deels geëxplodeerd.

De enorme granaten gingen in zo’n trage baan dat ze met het oog gevolgd konden worden. Het effect was even spectaculair als gruwelijk. De derde granaat op fort Loncin trof het munitiemagazijn. De betonnen stellingen vlogen letterlijk uit elkaar. De Belgische soldaten van het 530 man tellende garnizoen, kropen zwartgeblakerd uit het puin en riepen ‘dood ons niet’, hetgeen Ludendorff verraste: ‘Wij zijn toch geen barbaren’. De fortificaties vormden weldra geen obstakel meer. ‘Er viel mij een steen van het hart’, noteerde Ludendorff in zijn Kriegserinnerungen.⁵¹

De Duitse pers berichtte trots over het bereikte resultaat. Men sprak zelfs over het Geheimnis von Lüttich, zo gemakkelijk waren de zware vestigingen gevallen. ‘Hoera in Luik!’, had Von Emmich naar huis getelegrafeerd en keizer Wilhelm II had Moltke op beide wangen gekust. Het hoera-patriottisme barstte in volle hevigheid los. Trots werd er vermeld dat er zelfs een zeppelin was ingezet bij de aanval op Luik. Dit klonk spannender dan het was; de eerste bom die vanuit een zeppelin⁵² op vijandelijk doel (Luik) werd geworpen was een blindganger. De volgende bommen explodeerden wel, maar een precisiebombardement kon men het niet noemen. Daarbij werd de zeppelin dermate zwaar onder vuur genomen dat het steeds meer gas lekte. De Luftkreuzer moest daarom versneld terugkeren naar de basis in Keulen, maar liep uiteindelijk in de omgeving van Bonn aan de grond en moest gesloopt worden.⁵³

In totaal waren ongeveer 4500 Belgische militairen gevangen genomen. Onder hen bevond zich de 64-jarige commandant van Luik, de trotse generaal Leman, met zijn indrukwekkende brede snor. Hij werd half gestikt gevonden onder de puinhopen van het door een 42 cm-kanon vernietigde fort Loncin, en krijgsgevangen gemaakt. De Duitse officieren ontvingen de arme generaal, gaven de man wat te drinken en loofden zijn dappere verdediging. Generaal von Emmich overhandigde hem zelfs weer zijn sabel, als heren onder elkaar en als teken van ‘Duitse ridderlijkheid’⁵⁴. Leman had dit niet verwacht en was zichtbaar geroerd. Na medisch onderzoek werd Leman naar Maagdenburg gebracht, alwaar hij in krijgsgevangenschap ging. Vandaar uit schreef hij een geëmotioneerde brief aan de Belgische koning, waarin hij schreef dat hij tot het uiterste gestreden had en slechts gevangen was genomen, in plaats van gesneuveld, omdat hij buiten bewustzijn was geraakt. Hij vroeg de koning om vergeving.⁵⁵

De Duitse verliezen waren beperkt, hoewel zich onder de doden Prins Friedrich Wilhelm zu Lippe, een telg van het regerende geslacht zu Lippe en Generalmajor Karl von Bülow, de jongste broer van de rijkskanselier, bevonden.⁵⁶ De Franse persberichten over 20.000 man Duitse verliezen waren overdreven⁵⁷. Von Stein, de rechterhand van Moltke, liet zich lovend uit over de bereikte resultaten. ‘Iedere deskundige kan de grootsheid van deze prestatie begrijpen’,meende hij.⁵⁸ Luik was inmiddels onder Duits militair bestuur geplaatst. De commandant van de stad was Generalmajor Bayer, deze probeerde in samenwerking met burgemeester Kleyer het gewone leven in de stad weer op gang te brengen.

In de euforie ging men voorbij aan de schaduwkanten van de strijd rond Luik. De aanvankelijke chaos en tegenslagen werden afgereageerd op de burgerbevolking. John Horne en Alan Kramer hebben onderzoek gedaan naar Duitse oorlogsmisdaden in 1914. De propaganda van de Entente bracht verhalen in omloop van de ‘Hunnen’ die vrouwen de ‘handen zouden afhakken’. Dat was overdreven, maar de Duitse troepen hadden wel de neiging de tegenslagen te verhalen op de burgerij. Zij spraken van de Franc Tireurs Krieg, waarbij Belgische civilisten de Duitse troepen in de rug zouden aanvallen. Als represailles werden er veelvuldig executies uitgevoerd, ook werden woonhuizen in brand gestoken. Veelal waren de Duitse verliezen niet het werk van ‘Franktireurs’ (burgerstrijders), maar van eigen vuur, waarbij per ongeluk slachtoffers vielen. Tussen 5 en 8 augustus 1914 werden er rond Luik 21 executies uitgevoerd, waarbij meer dan tien slachtoffers vielen.⁵⁹

Voor Ludendorff was er weinig tijd om te genieten van dit eerste spectaculaire succes. Er moest gemarcheerd worden! Het ijzeren draaiboek der militaire logica was van start gegaan. Op 21 augustus stond Ludendorff aan de oevers van de Sambre en zag de soldaten van de 2e Garde divisie bij Namour de rivier over steken. Reeds de volgende dag was hij weer op weg naar Duitsland, hij was ontboden. Er wachtte hem een nieuwe opdracht¼ in het oosten! Hij nam afscheid van generaal Von Emmich en diens stafchef Graf von Lambsdorff, die hij in de korte tijd dat hij met hen had samengewerkt had leren waarderen. Via hotel Union in Aken moest hij toen door naar Koblenz, naar het hoofdkwartier van de generale staf van de landmacht, de OHL. Bij zijn terugreis zag hij brandende huizen in de nacht. De moderne oorlog liet reeds een eerste facet zien van haar gruwelijke gezicht.

Inmiddels was Von Emmich voorgedragen voor de hoge onderscheiding Pour le Merite. Een aantal dagen later was Ludendorff zelf aan de beurt. Voor Ludendorff was het vanzelfsprekend dat Von Emmich, als de hoogste bevelhebber, als eerste de onderscheiding kreeg, (al vond hij in het algemeen dat adel werd voorgetrokken) maar het feit dat hij zijn onderscheiding pas in Koblenz van keizer Wilhelm II kreeg maakte hem duidelijk dat hij nog altijd vijanden in het hoofdkwartier had. Aan de andere kant was de medaille toch een belangrijke erkenning, en, zoals de historicus Wien opmerkte, een teken aan de wand dat het in het oosten foute boel was.⁶⁰

In zijn oorlogsherinneringen merkte Ludendorff bescheiden op dat het succes bij Luik niet het werk van een man alleen was, maar dat meerdere mannen in de roem moesten delen.⁶¹ Luik zou later met Tannenberg Ludendorffs meest geprezen succes zijn. Een van de mannen die hem zonder enige terughoudendheid de lof toe zwaaide was de altijd kritische (latere) ‘General der Panzertruppe’ Hermann Balck, die door velen gezien werd als een van de beste Duitse generaals uit de Tweede Wereldoorlog. Hij was van een zelfde koppig karakter als Ludendorff en geen ‘meeprater’, In zijn memoires schreef hij na de val van Luik: ‘‘s-Middags kwam ik bij mijn bataljon. Zeven officieren en 150 jagers waren gesneuveld, gewond of vermist. De meesten door eigen vuur. Luik is mij altijd bijgebleven. Het was een duidelijke overwinning van de soldaten. Het middenkorps en de officieren waren niet tegen de situatie opgewassen. Gelijktijdig met de Belgen werd ook bij ons de terugtocht bevolen. Niemand behalve Ludendorff had het lef deze crisis te doorstaan. Generaals die later grote commando’s onder zich kregen faalden hier. […] Ludendorff […] door zijn grote wilskracht en de rücksichtslose inzet van zijn eigen persoon bracht de overwinning. Het succes was uitsluitend zijn werk’.⁶²

De weggepromoveerde Ludendorff stond in het middelpunt van de belangstelling. Ook in Koblenz was men er nu blijkbaar van overtuigd geraakt dat ‘lastpak’ Ludendorff ook een ‘probleem’ voor de vijand kon zijn, en daarmee een wapen voor het rijk, dat onverwacht bedreigd werd. Want ondanks de positieve berichten rond Luik waren er ernstige ontwikkelingen in het oosten.

Veel eerder dan verwacht waren de tsaristische troepen in het oosten tot actie overgegaan en bedreigden nu grote delen van Pruisen. Er heerste zelfs paniek. Het Schlieffenplan en het daarop gebaseerde Moltke II-plan hadden immers niet voorzien in een dergelijk snelle reactie van Moskou. Ludendorff had een noodkreet ontvangen uit het hoofdkwartier in Koblenz: ‘Wij weten geen andere man die wij kunnen vertrouwen, misschien kunt u de situatie in het oosten nog redden’, klonk het weinig hoopvol. In de brief, ondertekend door Moltke’s rechterhand, Von Stein, was verder te lezen dat men besefte dat men Ludendorff - door hem weg te nemen van het westfront - wegnam uit de beslissende fase en plaats van het Schlieffenplan. ‘Dit offer moet u voor het vaderland brengen’, meende von Stein, die hoopte dat Ludendorff hierover ‘niet boos zou zijn’. ‘Het is een zware opgave, maar u zult slagen’, sloot Von Stein bemoedigend af. Deze brief, die bevestigd is door Oberstleutnant a.D. Theobald von Schaefer , historicus bij het Reichsarchiv in 1927, is als authentiek te beschouwen en een diepe kniebuiging van het OHL voor Ludendorff, de man wie men ‘discipline moest bijbrengen’.⁶³

Om 06.00 uur ‘s avonds arriveerde Ludendorff bij het OHL in Koblenz. Van een van zijn ondergeschikten, kapitein Von Rockow, had Ludendorff al vernomen dat hij onder het bevel van Von Hindenburg het commando in het oosten op zich moest nemen, alwaar het Duitse 8e leger bij Gumbinnen in de problemen was geraakt tegen het Russische Memel (Njemen)-leger, onder bevel van Von Rennenkampf. Hoewel het Ludendorff speet dat hij niet langer meer bij de beslissende dagen in het westen kon zijn, was hij met zijn gedachten nu volop in het oosten, Thorn, Kulm, Graudenz, Posen. Overal lagen zijn voetstappen. Het was zijn geboortegrond. Hij was trots op de woorden van erkenning in de brief van Von Stein. Diep geroerd was hij toen de keizer hem het Pour le Merite opspeldde en hem complimenteerde; ‘Het waren mijn meest trotse en ontroerendste herinnering uit de oorlog’.⁶⁴

Direct daarop riep de plicht weer. Om 09.00 uur ‘s avonds vertrok een speciale trein naar het oosten met Ludendorff aan boord. Koblenz, de stad waar Moezel en Rijn elkaar kruisten, werd achtergelaten voor het nieuwe avontuur. Het voortbestaan van het Deutschtum stond voor Ludendorff op het spel. Om 04.00 uur in de ochtend van de 23ste augustus, ontmoette hij General der Infanterie Paul von Beneckendorff Von Hindenburg op het perron van Hannover. Von Hindenburg was een indrukwekkende verschijning, hoewel hij - zo uit zijn pensioen naar het front gestuurd - er wat wonderlijk uitzag in zijn vredesuniform, dat hem door de extra kilo’s pensioenspek ook niet meer zo goed paste. Maar de in 1847 in West-Pruisen geboren Von Hindenburg was een gelukkig man. Hij schaamde zich om als oud militair in oorlogstijd thuis te zitten en had zijn benoeming met gretigheid aanvaard. Hindenburg was een zeer ervaren militair. Als adjudant had hij in 1866 de slag bij Königgratz meegemaakt. In 1911 was hij gepensioneerd maar begon nu, 66 jaar oud, aan zijn tweede carrière. Hij had hier zelf toe aangedrongen. Na zijn diensttijd had hij zich met zijn vrouw teruggetrokken in Hannover, dromend van een toekomstig rustige levensavond op het landgoed te Neudeck. Maar Von Hindenburg leefde telkens op als zijn zoon, Oskar, thuiskwam met zijn kameraden uit het leger. Oskar von Hindenburg diende bij het 3.Garde Regiment zu Fuss, een eenheid waarin Von Hindenburg zelf ook had gediend en hij genoot van de verhalen, zowel als de diensttijd van zijn schoonzoon, die bij de dragonders zat. Toen de oorlog uitbrak schreef hij dan ook aan de generale staf: ‘Als jullie iemand nodig hebben, vergeet mij niet, ik ben geestelijk en lichamelijk fit’. Toen het OHL hem uiteindelijk polste was Hindenburgs antwoord kort maar krachtig: ‘Bin bereit!’.⁶⁵

Op het moment van de benoeming stond Von Hindenburg binnen het militaire apparaat nog gewoon bekend als Von Beneckendorff en de administratie voerde de generaal in onder de B. Pas na zijn enorme bekendheid door de slag bij Tannenberg, waarin de pers voortdurend sprak over Von Hindenburg, ging hij onder deze naam de geschiedenis in.⁶⁶

In Hannover was het de eerste keer dat Ludendorff en Von Hindenburg elkaar zagen. Volgens Von Hindenburgs biograaf, Wolf J.Bütow, mochten beide mannen elkaar direct. Zij spraken in dezelfde afgemeten militaire stijl, waren beiden infanterist en Pruisisch van herkomst. Het leeftijdsverschil, Ludendorff was zeventien jaar jonger, was geen probleem.⁶⁷

Na een korte bespreking van een half uur stelde Hindenburg voor te gaan slapen. Ludendorff stemde toe, maar met zijn rusteloze karakter, dat schuilging achter zijn formele, wat strenge uiterlijk, zal de slaap zijn uitgebleven terwijl Von Hindenburg de aardse zorgen graag in Gods hand legde. Het was deze immer rustige figuur op de achtergrond die de gevoelige Ludendorff zou bijstaan zijn soldatenroem te oogsten, maar zijn uiteindelijke falen door diezelfde eigenschap niet kon voorkomen. Hindenburg-biograaf John W. Wheeler-Bennet, die destijds veel oog- en oorgetuigen sprak, meende in zijn boek Hindenburg the wooden Titan dat voor de Duitse generale staf al direct vanaf het begin duidelijk was dat Ludendorff de werkelijke leiding op zich zou nemen, hoewel Von Hindenburg op papier diens superieur was. Hindenburg was de ‘Dickschädel’, met stalen zenuwen, die het ‘geniale licht van Ludendorff zou reflecteren’.⁶⁸

Dit is wat veel van het goede, maar de brief van de generale staf aan Ludendorff had een toon van hoop en verwachting. Misschien speelde de herinnering aan de enorme gedrevenheid van Ludendorff tijdens zijn jaren bij de grote staf alsmede een licht schuldgevoel een rol, en natuurlijk zijn opmerkelijke presteren bij Luik. Ludendorff was niet alleen een officier van kaliber, maar had blijkbaar ook het krijgsgeluk aan zijn kant. Moltke, die gevoelig was voor ‘bijzondere gaven’ - hij stond in relatie met de mysticus Rudolf Steiner - herkende mogelijk iets in de immer serieuze Ludendorff, die zich nauwelijks om persoonlijk eerzucht leek te bekommeren, maar zich vol overgave aan de grote zaak wijdde, en daarbij ook die mensen durfde te schofferen die men beter te vriend kon houden voor een gladde carrière. Het vastberaden optreden dat dit met zich meebracht bleek ook uit het feit dat Ludendorff reeds vanuit Koblenz de eerste bevelen naar het oosten gaf, nog voor te zijn voorgesteld of ook maar een woord te hebben gewisseld met zijn chef Hindenburg!

Met de benoeming van het duo Hindenburg-Ludendorff in het oosten had de geschiedenis een vreemde draai gemaakt met de carrière van Ludendorff. Ludendorff zat ingeklemd tussen macht en oppositie. Macht in zijn tijd binnen de generale staf, alwaar hij gewerkt had aan een vervolmaking van het Schlieffenplan binnen de wensen van Moltke. In oppositie omdat hij daar niet voor het gemak van zijn officiersbestaan koos, maar zo betrokken was dat hij als lastpak het veld moest ruimen. Door de wonderlijke gebeurtenissen bij Luik had hij nu een tweede kans. Ook zat hij ingeklemd tussen strategie en tactiek. Hij had het leeuwendeel van zijn militaire dagen gegeven aan strategie, in het hoofdkwartier van Von Schlieffen en Moltke. Maar zijn succes had hij behaald met tactiek, door bij Luik door te drukken met weinig man op de juiste plaats. Deze beide elementen, het zweven tussen macht en oppositie, en tussen strategie en tactiek, zouden als een rode draad met zijn leven verbonden zijn.

In het oosten stond het Duitse leger aanvankelijk onder het bevel van Generaloberst Von Prittwitz und Gaffron en diens stafchef Waldersee. De 66-jarige Von Prittwitz, bijgenaamd ‘Der Dicke’, was berucht om zijn ijdelheid en had, volgens de historica Barbara W. Tuchman, zijn carrière eerder te danken aan zijn flair en de wijze waarop hij zichzelf bij de keizer presenteerde dan aan zijn militaire capaciteiten. Moltke had van aanvang aan bedenkingen over ‘zijn man’ in het oosten. Om een oogje in het zeil te houden had Moltke zijn vertrouweling Von Waldersee naar de staf van Von Prittwitz gestuurd. Maar Von Waldersee was zojuist geopereerd en niet fit. Binnen de staf moest Moltke daardoor vooral terugvallen op de 1.stafofficier, kolonel Max Hoffmann.⁶⁹

Ter verdediging van Pruisen beschikte Von Prittwitz over het 8ste leger, dat bestond uit het I. legerkorps (Von François ), XVII. legerkorps (Von Mackensen), het XX. legerkorps (Von Scholz) het I. reservekorps (Von Below), en een aantal losse eenheden, zoals de 3de reservedivisie (Von Morgen), drie Landwehrbrigades en de garnizoenen van de Weichselfestungen Thorn, Graudenz en de Oostzeevesting Königsberg en enkele andere kleine versterkte plaatsen. Zij verdedigden een gebied dat in twee helften werd opgedeeld door de Mazurische meren. Von Schlieffen had reeds gewezen op de strategische mogelijkheden die dit geografisch gegeven bood. Het splitste het Russische leger bij een aanval in twee delen. Om dit nog te versterken, was in het midden van de watergebieden de vesting Lötzen gelegerd, als een golfbreker die ver in zee stak. Luchtverkenningseenheden en Joods-Poolse spionnen probeerden het Duitse leger van informatie te voorzien.⁷⁰

Kort na het uitbreken van de vijandelijkheden was Von Prittwitz in de problemen gekomen. Ondanks alle terechte kritiek op Von Prittwitz is zijn allereerste optreden in Oost-Pruisen vaak verkeerd belicht. In de literatuur wordt het veelvuldig voorgesteld alsof Von Prittwitz, direct na het aantreden van Rennenkampfs leger in Oost-Pruisen, als een kip zonder kop het Russische leger bestormde. Dit is niet juist. Von Prittwitz, die zijn hoofdkwartier op 16 augustus naar Bartenstein verlegde, maakte zich wel degelijk op voor de ‘grensslag’. Hij wilde zijn troepen hiertoe nestelen achter het riviertje de Angerapp, maar zag hierbij de eigenzinnigheid van Von François van het I. legerkorps over het hoofd.

Von François kwam van oorsprong uit een militaire familie in Normandië. Zijn grootvader was een Freikorpsstrijder (‘Schill’) en zijn vader, Bruno François, was op 6 augustus 1870 gesneuveld tijdens de Frans-Pruisische oorlog.⁷¹ Deze zeer bekwame officier peinsde er niet over helemaal achter de Angerapp op de Russen te wachten en stootte direct op de 16de al voorbij Gumbinnen naar het oosten door, richting de Russische grens. Von Pritwittz gaf hem op diezelfde dag direct het bevel zijn eenzame opmars, zonder flankdekking, te stoppen, maar het 58-jarige heethoofd van Hugenootse afkomst meldde dat hij de Russen zo dicht mogelijk bij de grens wilde stoppen, om zo geen gebied te hoeven opgegeven. Tot pijnlijke verrassing van Von Prittwitz bleek het Von François ernst te zijn. Op de 17de bevond diens korps zich bij Stallupönen, vlakbij de grens met Rusland. Op die dag, nadat op de 15de door een verklaring van Japan de Russische grens in het oosten verzekerd was, trad het leger van Von Rennenkampf in actie. Over de volle breedte van het front rolde een enorme legermacht Von François tegemoet. Maar deze had vooralsnog het krijgsgeluk aan zijn kant. In zijn sector, alwaar het Russische III. korps lag, bestaande uit de 25ste en de 27ste Russische infanteriedivisie onder bevel van generaal Jepantschin, waren de Russen door coördinatiefouten iets eerder aangetreden. Von François had dus een beperkte macht tegenover zich en rook zijn kans. Vanaf de kerktoren van Stallupönen leidde hij direct zijn troepen, de 1ste infanteriedivisie (Von Conta), de 2de infanteriebrigade (Paschen) en de 2de infanteriedivisie (Von Falk) in de slag. De aanval trof bovenal de 27ste Russische infanteriedivisie bij verrassing, even ten oosten van Stallupönen. De Russen werden teruggeslagen en Von François maakte trots melding van 3.000 Russische krijgsgevangenen.⁷²

De slag om Oost-Pruisen was dus begonnen met een tactische overwinning voor het I. korps van Von François direct in het grensgebied. Maar Von François was in groot gevaar, omdat nu langs het gehele front de korpsen van Paul von Rennenkampf in beweging waren gekomen. Von Prittwitz had Von François telefonisch laten weten dat hij zich direct moest terugtrekken richting Gumbinnen. Von François liet antwoorden: ‘Informeer generaal Von Prittwitz dat generaal Von François zich terugtrekt zodra hij de Russen verslagen heeft’.⁷³ Prittwitz stuurde daarop zijn stafofficier Grünert naar voren, om te zien of Von François zijn bevelen wel zou opvolgen.⁷⁴ Hoewel Von François uiteindelijk terugviel richting Gumbinnen was de situatie nu toch ingrijpend veranderd. De Duitsers hadden bloed geroken en ook Von Prittwitz overwoog nu een eerdere tegenaanval. Met het oog op de totale situatie beschouwde stafofficier Hoffmann het optreden van Von François, hoe begrijpelijk ook, als een fout.⁷⁵

Inderdaad leidde het eigenzinnige optreden tot Duitse overmoed. De Russische opmars op 19 en 20 augustus was aarzelend van karakter, mede door problemen bij de aan en afvoertroepen, als ook omdat Von Rennenkampf zag dat Samsonov ten zuiden van de meren zich langzaam ontplooide en hij gelijke tred wilde houden. Meest doorslaggevend argument voor Von Prittwitz om zich in een eerder stadium tot een tegenaanval te laten verleiden was echter het feit dat door de acties van Von François het gesloten front aan de Angerapp niet bestond, waardoor zijn oorspronkelijke plan verviel. Een gevaarlijk en voor Von Prittwitz fataal scenario ontrolde zich nu.

Von Prittwitz besloot zijn kans te wagen. Aanvankelijk leek de operatie gunstig te verlopen. Op 20 augustus kwam er in Koblenz het verheugende nieuws binnen dat het 8ste leger bij Gumbinnen in de aanval was gegaan. Ook van het westfront kwam goed nieuws, in Elzas-Lotharingen maakte de Duitse troepen goede vorderingen en de Duitse rechtervleugel trok Brussel binnen. Maar in de nacht van 20 op 21 augustus herriep Von Prittwitz het positieve nieuws. Er zouden Russische versterkingen vanuit Warschau zijn gearriveerd en hij nam zijn troepen terug naar het westen. De mislukte aanval bij Gumbinnen was onder andere uitgevoerd door de troepen van August von Mackensen. Von Mackensen was een gedreven militair die er zeer op gebrand was de Russen niet toe te laten in Pruisen. Maar hij realiseerde zich ook de beperkingen van het Duitse leger, dat in het oosten relatief zwak was. ‘Ik voorzie een lange oorlog’, schreef hij naar zijn vrouw, ‘het is er op of er onder’.⁷⁶ De aanval verliep verre van gunstig. De Russische artillerie, van oudsher zeer gevreesd, verwelkomde de met veel bravoure aanvallende Duitse troepen, die zware verliezen leden. Een andere oorzaak voor de problemen van Von Mackensen volgens Max Hoffmann was het feit dat de Duitse troepen te haastig het gevecht waren ingegaan nadat zij Russische verkenningseenheden voor zich uit hadden gejaagd. Zonder gedegen artillerievoorbereiding was Von Mackensen nu op goed uitgebouwde stellingen gestuit.⁷⁷ De exacte verliezen zijn niet bekend, maar schommelen ergens tussen de 8 a 9000 man, verdeeld over ongeveer 7000 man bij Von Mackensen en 2000 man bij Von François.⁷⁸

Von Mackensen slaagde een zucht van verlichting toen het bevel tot terugtocht kwam van de commandant van het 8ste leger, Von Prittwitz. Maar de terugtocht dreigde direct in een vlucht te ontaarden. Soldaten van de 35ste divisie van het korps Von Mackensen waren op de vlucht geslagen en hadden zelfs hun wapens weggegooid.⁷⁹ De situatie ontwikkelde zich heel wat dramatischer dan bij Stallupönen. Ditmaal behaalden de Russen een tactische overwinning. ‘De gesneuvelden zijn een lichtend voorbeeld voor de Duitse soldatenmoed’, noteerde Von Mackensen troostrijk in zijn dagboek.⁸⁰

Terwijl de situatie bij Gumbinnen verslechterde, nam ook de druk op het XX. korps ten zuiden van de Mazurische meren toe. Von Prittwitz liet het opperbevel in Koblenz weten dat hij een gewone terugtocht niet meer toereikend achtte en dat hij terug wilde trekken tot achter de rivier de Weichsel.

Op 21 augustus was er direct contact tussen het OHL en Von Prittwitz en ‘s avonds slaagde Moltke er in - via primitieve verbindingslijnen - met Von Prittwitz zelf te spreken. Het werd het OHL duidelijk dat Von Pritwittz na zijn bloedige ervaring bij Gumbinnen niet meer geloofde in een strijd ten oosten van de Weichsel. Sterker nog, tegenover Moltke liet Von Prittwitz weten dat hij zelfs twijfelde of men met de zwakke eenheden de Weichsellinie wel zou kunnen houden.⁸¹

Het was het OHL nu direct duidelijk dat Von Prittwitz geestelijk gebroken was door de tegenslag. Terecht merkte Max Hoffmann in zijn memoires, Der Krieg der versäumten Gelegenheiten, op dat de optie om zich terug te trekken achter de rivier de Weichsel een groot psychologisch gevaar vormde voor ‘zwakke karakters’, waarmee hij overduidelijk Von Prittwitz in gedachten had.⁸² Het was von Prittwitz’ eerste echte frontervaring, terwijl zijn beide Russische tegenspelers veteranen uit de Russisch-Japanse oorlog waren. Er waren nieuwe leiders nodig, en Von Hindenburg en Ludendorff kwamen aan het roer.

Maar waren er nog mogelijkheden ten oosten van de Weichsel? Max Hoffmann meende van wel. In feite is hij in zijn in 1923 verschenen eerder genoemde boek niet zo negatief over Gumbinnen. Gumbinnen was vooral een tegenslag geweest voor Von Mackensen, de andere eenheden stonden er op dat moment nog niet zo slecht voor. In feite hing er volgens Hoffmann een overwinning in de lucht, tot het bericht via de generaal der artillerie, Von Scholz, binnenkwam dat Samsonov ten zuiden van de meren actief was geworden. Op dat moment bevond Max Hoffmann zich samen met stafofficier Grünert op het hoofdkwartier in Ortelsburg. ‘Ik vrees dat de zenuwen van de opperbevelhebber hiertegen niet bestand zijn’, meende Hoffmann tegen Grünert. ‘Het liefste zou ik het bericht niet doorgeven, dan zouden we morgen de slag (succesvol) beëindigen en ons daarna tegen het Warschau-leger (bedoeld is Samsonov) keren’.⁸³ Grünert wees Hoffmann erop dat men zo’n belangrijk bericht niet kon achterhouden voor Von Prittwitz en ook Hoffmann besefte dat. De wraak op de tijdelijke tegenslag bij Gumbinnen ontschoot hiermee de Duitsers, zo meende Hoffmann, maar claimde tegelijkertijd wel dat de omgroeperingen van Von Prittwitz, die inderdaad op deze melding volgden, reeds de prelude vormde voor de overwinning van Tannenberg.⁸⁴

Linksom of rechtsom, voor Hoffmann leek de overwinning vanaf het eerste moment duidelijk, maar dat was in 1923, toen hij zijn memoires op papier zette, en achteraf is iedereen verstandig. Daarbij wilde hij voor de geschiedschrijving natuurlijk geen falende rol hebben gespeeld tijdens zijn dienst onder Von Prittwitz en rekende hij zichzelf onder beide bevelhebbers tot de geestelijk vader van Tannenberg.

De wisseling van de wacht verliep niet erg elegant. De stafofficieren wisten nog eerder dat Von Prittwitz was vervangen dan de generaal zelf. Deze verbeet zijn teleurstelling en nam waardig afscheid.⁸⁵

Ludendorff en Von Hindenburg arriveerden op 24 augustus in Rastenburg - waar Hitler later zijn hoofdkwartier Wolfsschanze zou hebben - voor een ontmoeting met de officieren. Op dat moment was Von Hindenburg nog een relatief onbekende officier. Hoffmann ontmoette hem voor het eerst van zijn leven. Ludendorff daarentegen was sinds ‘Luik’ het gesprek van de dag geweest. Ook waren zijn inspanningen bekend om het leger voor de oorlog slagvaardiger te krijgen. Daarbij hadden Ludendorff en Hoffmann vier jaar lang in hetzelfde pand in Berlijn gewoond en waren ze samen in Posen gelegerd geweest. Het was dan ook Hoffmann die de nieuw aangekomen officieren inlichtte over de situatie aan het front.⁸⁶

Von Scholtz was nerveus en aarzelde of zijn troepen stand konden houden als Samsonov het volle gewicht van zijn overmacht in de strijd zou werpen. Het was duidelijk dat ook Von Scholz, in navolging van Von Prittwitz, er voor voelde naar het westen uit te wijken. Ludendorff maakte hier direct een einde aan. Standhouden, tot de laatste man, was zijn opdracht voor het XX. legerkorps. Hij wees erop dat het I. legerkorps van Von François, na een spoedtransport per trein van de noordsector via Königsberg - Mariënburg - aan de zuidrand van het XX. legerkorps zou aansluiten en dat de linies van Below versterkt zouden worden door troepen die Ludendorff ontnam uit de Weichselgarnizoenen.

Intuïtief had Ludendorff de situatie goed aangevoeld. Wetende hoe zwak de rechtervleugel van het Moltke II-plan ervoor stond in het westen, realiseerde hij zich dat de visie van Von Prittwitz, standhouden aan de Weichsel tot er hulp uit het westen kwam, mogelijk te optimistisch was. Het oostfront moest het voorlopig op eigen kracht doen en operatieve speelruimte behouden. Ludendorff koos voor een hernieuwde poging ten oosten van de Weichsel. Reeds vanaf Koblenz, 1000 kilometer van het front, beval hij het haastige terugtrekken van de eenheden ten noorden van de meren naar de Weichsel te stoppen. Hij liet de eenheden even pas op de plaats maken om hen vervolgens naar het zuiden te laten afbuigen! Hiermee werd duidelijk welke kant Ludendorff opstuurde. Hij besloot, met volledige gebruikmaking van de geografische gesteldheid van het land, allereerst af te rekenen met het 2de Russische leger van Samsonov, ten zuiden van de Mazurische meren.

Samsonov stond bekend als een van de meest getalenteerde Russische officieren. Hij was nieuw aan het westfront, maar had oorlogservaring opgedaan tegen Japan als commandant van een cavaleriedivisie in de oorlog van 1904-1905. Op zijn 43ste was Samsonov benoemd tot generaal. In 1909 had hij als een gouverneur geregeerd over Turkestan, tot hij zich bij de mobilisatie in Warschau moest melden. Hier kreeg hij het commando van het 2de leger op zich.⁸⁷ Ludendorff opteerde voor de Entscheidungsschlacht (beslissende slag), een over-winning welke de Duitsers in het oosten voor langere tijd lucht moest geven, om eventuele tegenslagen aan het westfront te kunnen uitzitten. Een zeer ambitieus plan.

De Entscheidungsschlacht begon niet offensief, maar met verdedigende gevechten en complexe hergroeperingen. Ludendorffs lange ervaringen in het berekenen van etappen kwam nu zeer goed van pas. De zuidflank, het XX.- en I. korps moesten de opmars van Samsonov tegenhouden, terwijl de belangrijkste eenheden van het geplaagde noordfront, Mackensen en Below, in geforceerde marsen naar het zuiden moesten en Von François per spoor verlegd werd. Ludendorff, gesteund door zijn superieur Von Hindenburg, die al zijn plannen goedkeurde, nam hiermee een enorm risico. Niet alleen werden de garnizoenen van de Weichselfestungen nu al ‘opgebruikt’, maar tevens werd de noordflank ten noorden van de Mazurische meren op gevaarlijke wijze blootgelegd. Ludendorff probeerde deze ontbloting van zijn noordfront te versluieren achter de 1ste cavaleriedivisie, welke over een breed front de troepen van Von Rennenkampf de indruk probeerde te geven dat er nog een gesloten Duits front tegenover hen lag.

De krachtsverhoudingen langs het gehele front waren sterk ten gunste van het Russische noordwestfront, onder wiens bevel de troepen van Von Rennenkampf en Samsonov vielen. Dit front werd gecommandeerd door de generaal der cavalerie, Shilinski, bijgestaan door zijn chef-staf Dranowski. In totaal beschikten de Russen over 540.000 manschappen en 1600 stukken artillerie; in eenheden 21 infanteriedivisies en 10 cavaleriedivisies, oftewel 354 bataljons, 331 eskadrons. Het Duitse leger kon hier 180.000 man en 600 artilleriestukken tegenover stellen.⁸⁸

Op papier stonden de Duitse kansen dus niet erg gunstig. Toch bleken Ludendorffs maatregelen een positief effect te hebben op de militairen. De veelal van Pruisische herkomst zijnde militairen in het oosten, waren er zeer op gebrand het thuisland niet af te staan aan de Russische invallers. Dit was ook de reden geweest van de onstuimige inzet bij Gumbinnen. Maar na het verlies van deze slag was het moreel aangetast. Het gevoel van nederlaag werd versterkt door de daaropvolgende terugtocht naar het westen. Maar Ludendorff was amper gearriveerd, of een nieuw bevel kwam binnen op de staf van het XVII. korps: ‘Terugtocht naar het westen afbreken, marsrichting zuid!’.

Major Graf von Schwerin van de staf van het XX. korps bracht het bericht direct bij Von Mackensen. Een gevoel van opluchting kwam over de troepen, blijkbaar was er nog een kans, misschien was Gumbinnen slechts een tegenslag. ‘Ik herinner mij de vrolijke stemming die plotseling ontstond’, herinnerde zich Von Schwerin. ‘Die Neue Parole: “heran an den Feind!”’, noteerde Major von Winning van de 36ste infanteriedivisie in zijn memoires.⁸⁹

Onder dekking van de 1ste cavaleriedivisie begonnen de hergroeperingen van de Duitse krachten van de noordvleugel. Het I. reservekorps bereikte na een mars van 35 kilometer in hitte en over wegen vol vluchtelingen op 25 augustus het gebied rond Seeburg. De troepen van Von Mackensen, die bij Gumbinnen maar liefst 200 officieren verloren hadden, moest een nog grotere marsetappe afleggen, maar slaagde erin 50 kilometer in zuidelijke richting af te buigen. Voor alsnog leek het goed te gaan aan het noordfront.

De werkelijke problemen deden zich voor bij Von Scholz. Terwijl Von Rennenkampf na Gumbinnen ook even naar lucht hapte, rolden de troepen van Samsonov fris westwaarts. Ludendorff moest deze opmars stoppen, wilde hij de troepen van Samsonov ten zuiden van de Mazurische meren klem krijgen in een hoek tussen de oprukkende eenheden van Von Below en Mackensen en de troepen van Scholz en Von François. Volhouden, volhouden, was dus het parool, terwijl iedere man, ieder kanon naar de uitgangsposities van de Entscheidungsschlacht werd gebracht. Zelfs de Landwehrbrigade die bij de eenzame vesting Lötzen stond, werd toegevoegd aan de noordelijke strijdmacht.

Ondertussen moest bij het XX. legerkorps alles op alles gezet worden. Tussen 23 en 24 augustus spitse de strijd zich gevaarlijk toe tussen Frankenau, Lahna en Orlau in het gebied van het riviertje de Alle. De zwaarste druk kwam op de 37ste infanteriedivisie onder bevel van Generalleutnant Von Staabs te liggen, die lag ingeklemd tussen de Landwehrbrigade 70 en de 3de reservedivisie van Generalleutnant Von Morgen. Verder behoorde de 41ste infanteriedivisie (Generalmajor Sonntag) en de divisie Unger -welke uit bijeengeraapte garnizoenstroepen bestond - onder Generaalmajor Fritz Unger, , tot de troepen van Von Scholz die Samsonov moesten remmen. De 37ste divisie lag in het heetst van de strijd. De divisie moest een gebied met een frontlijn van twaalf kilometer verdedigen, wat eigenlijk te veel was voor een divisie. In Frankenau kwam het tot zware gevechten tussen de 75ste infantriebrigade onder bevel van Generalmajor Von Boeckmann en de Russische troepen van het XV. korps onder bevel van generaal Martos, bestaande uit de 6de en 8ste infantriedivisie. Ondersteunende Landwehr-eenheden sloegen op de vlucht door het zware Russische artillerievuur. Een crisissituatie dreigde. Russische infanterie gebruikte de paniek aan Duitse zijde om met haar infanterie op te rukken naar de zuidrand van Frankenau. In vol galop arriveerde er Duitse artillerie, welke de aanval op het nippertje tot staan bracht.⁹⁰ Vervolgens ontplooiden de Russen een infanterieaanval aan beide kanten van de weg Rontzken - Frankenau. De brigade wist de aanvallen af te slaan en Boeckmann meldde dat de beide partijen amper 400 tot 600 meter van elkaar in stelling lagen.

Ernstiger nog was de situatie bij de 73ste infanteriebrigade bij Lahna. Allereerst had het Russische korps de weg verkend door drie squadrons Kozakken richting Lahna te sturen. Zodra de Duitse artillerie hen op het oog had, opende zij het vuur en de Russische eenheden vielen uiteen. Daarop volgde een grootschalige infanterieaanval vanuit Dietrichsdorf richting Lahna - Allendorf. Toen ook een heuvel ten westen van de stad in Russische handen dreigde te vallen, begon zich een omsingeling van dit deel van de 37ste divisie af te tekenen. Bij Orlau moesten de Duitsers terug over de Aller en staken de brug in brand. De Russen volgden er dicht op, ondanks zwaar Duits tegenvuur, met de nodige verliezen. Toen vervolgens het volle gewicht van de aanval zich weer op de 73ste brigade richtte, moest Staabs snel versterkingen sturen, waaronder het 151ste infanterieregiment. In totaal stormde vierenhalf Duits bataljon op de Russen af. Het kwam tot vreselijke gevechten. Major Schelle, commandant van het tweede bataljon van het regiment 151 (II./151) sneuvelde voorin de aanval, het degen in de hand. Major Hupfeld, commandant van het I./151 raakte zwaar gewond. Jaeger-commandant Weigelt sneuvelde bij de aanval bij de brug van Orlau. Brigadecommandant Wilhelmi van de 73ste brigade, moest persoonlijk ingrijpen. Op zijn witte schimmel, als op het exercitieterrein, dook hij op tussen de troepen. Leden van de staf volgden met het geweer in de hand. Tegen de middag was het zompige gebied rond de Aller weer in Duitse handen, al stonden veel soldaten tot aan hun knieën in de modder. Staabs gooide nu nog een laatste bataljon, het III./46, in de strijd dat vooraf werd gegaan door regimentscommandant von Heydebreck, ook te paard, die de Russen nog verder terug wierp langs de weg Allendorf - Orlau. Een Russisch vaandel met het Andreaskruis erop werd buitgemaakt op het ontzielde lichaam van een Russische officier.⁹¹

Voor Von Scholz leek het eerste gevaar voorbij. Maar een vergelijkbaar gevaar als Gumbinnen dook direct op. De Duitse soldaten, evenals de Russen, waren te gretig bij succes. Von Scholz van het XX. korps had opdracht gegeven de Russen niet op de andere oever te volgen. Toch gebeurde dit hier en daar. In het donker leverde dat verwarrende gevechten op. Generalmajor Wilhelmi inspecteerde de linies en moest constateren dat de eenheden dwars door elkaar liepen. Hij probeerde orde en gezag te herstellen en vooral ook beperkte doelen te stellen, ook omdat er rond Lahna uiterst harde gevechten woedden, waarbij het nog niet duidelijk was welke partij het sterkste was. Veel van de Duitse officieren in het plaatsje waren gesneuveld.⁹²

In de nacht had Von Scholz contact met Staabs. Deze bevestigde Von Scholz dat zijn eenheid ook op 24 augustus, indien noodzakelijk, stand zou houden. Dat was een grote opluchting voor Von Scholz, die immers van Ludendorff en Hindenburg het uitdrukkelijke bevel had gekregen Samsonov te stoppen. Maar de verdedigers probeerden wel de nacht zo goed mogelijk te benutten om de eenheden weer bij elkaar te brengen en terug te voeren naar de uitgangsposities. De situatie was niet desastreus, maar allesbehalve rooskleurig. Men had gewonden moeten achterlaten en hele eenheden waren zoek. Het II./147 kon nog slechts twee compagnies in het veld brengen, en één compagnie, de 6de, had maar liefst 150 man verloren, waaronder tweemaal haar commandant. Wel bleek tegen de ochtend dat de Russen Lahna en Orlau voorlopig hadden opgegeven. Op praktische wijze werd het front op sommige plaatsen teruggenomen. Niet iedere eenheid was op tijd op de hoogte gesteld. De volgende dag bleek het II./150 nog op post te staan. De Russen glipten snel links en rechts om de eenheid heen. Het werd een bloedbad, zonder verdere gevolgen voor de uitkomst van de slag. De Duitse artillerie van de eenheid werd onder de voet gelopen. De kanonniers weerden zich met scheppen en stokken tot de laatste soldaat in verbeten man-tegen-man gevechten.⁹³

De volgende dag, 24 augustus, waren Von Hindenburg en Ludendorff op het hoofdkwartier van Von Scholz in Muehlen (later werd het verplaatst naar Tannenberg). Men was de nacht doorgekomen, maar nieuwe ontijmeldingen kwamen binnen. Het Russische XIII. korps dook op bij Schwedrich, het XV. korps bleef actief bij Orlau-Lahna-Frankenau, terwijl ten zuiden van de Duitse 37ste divisie, bij Gilgenburg, de 41ste divisie en de divisie Unger de toenemende druk van het Russische I. legerkorps voelden. Daarbij schoof Samsonov nog een korps maar voren, het XXIII., dat tussen het XV. korps en het I.korps moest opereren. Ludendorff en Hindenburg begrepen dat het XX. korps nog altijd gevaar liep. Het was van het grootste belang dat het niet tot een volledige krachtmeting zou komen, omdat dit, gezien de krachtsverhoudingen, niet anders dan tot de vernietiging van Von Scholz’ troepen zou leiden. Scholz kreeg daarom toestemming het front in het centrum, bij de 37ste en 41ste infanteriedivisie, iets terug te nemen, op de lijn Damerau - Muehlen. Deze terugtocht verliep naar wens. Een Russische cavaleriedivisie probeerde er snel tussen te komen, maar werd succesvol afgestraft voor deze poging. Verdwaasde paarden zonder ruiters liepen voor de Duitse stellingen.

Hiermee was het eerste doel van Ludendorff bereikt: Stabilisatie van het front pal tegenover het XX. korps. Deze fase van de slag bij Tannenberg is inmiddels door bijna iedereen vergeten, maar toch hadden duizenden hier het leven gelaten. Alleen al een brigade van de 6de Russische infanteriedivisie had 2900 manschappen verloren. In totaal werden de Russische verliezen op deze twee dagen op ongeveer 4000 man geschat. Ruim honderd man was krijgsgevangen gemaakt door de Duitsers, een kleine voorbode voor wat komen zou. Generaal Martos meldde Samsonov dat zijn eenheden uitgeput waren en vroeg om een rustdag voor 25 augustus. Het Duitse front kon voor een moment opgelucht ademhalen, hoewel bij deze prelude op Tannenberg 1500 aan Duitse zijde gesneuveld waren.⁹⁴

In de nacht van 24 op 25 augustus zaten Ludendorff en Hindenburg opnieuw rond de kaarten in hun hoofdkwartier in Riesenburg. So far so good, was de samenvatting van de strijd tot nu toe, maar een reeks moeilijke problemen dienden zich aan.

Was het front van Von Scholz sterk genoeg om de komende dag de aanval van Samsonov te weerstaan?

Kon men extra versterkingen van het Weichselfront aanvoeren om Von Scholz te versterken? Er waren berichten binnengekomen over Russische cavalerie-eenheden die tussen Thorn en Mlawa voor onrust zorgden

Lagen de eenheden die vanuit het noorden naar het zuiden marcheerden op schema en zouden zij op 26 augustus aan hun broodnodige aanval kunnen beginnen: niet alleen als onderdeel van de Entscheidungsschlacht, maar ook als zeer noodzakelijke ontlasting van het XX. korps van Von Scholz. Wanneer konden de eenheden van Von François actief worden?

In hoeverre waren de Russen op de hoogte van de blootlegging van het front voor Rennenkampfs Memel-leger?