SLA OP KREDIET EN ANDERE HERINNERINGEN

MAARTEN BAROK

SLA OP KREDIET EN ANDERE HERINNERINGEN

Verhalenbundel

Uitgeverij Aspekt

Sla op krediet en andere herinneringen

© Maarten Barok

© 2018 Uitgeverij Aspekt

Amersfoortsestraat 27, 3769 AD Soesterberg, Nederland

info@uitgeverijaspekt.nl http://www.uitgeverijaspekt.nl

Levien Vermeer Bureau TaalCreatief te Asperen, samensteller en redacteur

Foto omslag: vader van de auteur met zijn zusje Tineke op de bok van de groentewagen

Omslagontwerp: Mark Heuveling

Binnenwerk: Paul Timmerman

ISBN: 978-94-6338-441-4

ISBN paperback: 978-94-6338-277-9

NUR: 303

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel

16B Auteurswet 1912 jo het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW, Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers, en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet

1912), dient men zich tot de uitgever te wenden.

Opgedragen aan Annie K. en Annie S.

TER INTRODUCTIE

Het mag toch wel bijzonder genoemd worden als iemand op 89-jarige leeftijd de moed heeft om zijn – veelal persoonlijk getinte – verhalen aan de openbaarheid prijs te geven.

Die vitaliteit kenmerkt Maarten Barok (1928) die in proza en poezie zijn liefde voor het geschreven woord vindt.

Gedurende zijn veeleisende privéen beroepsleven vond hij in de nachtelijke uren de rust en de ontspanning om zijn fantasie ruim baan te geven, waarvan de oogst enkele honderden verhalen omvat. Deze verhalenbundel bevat een selectie uit die verhalen die zonder enige literaire pretentie meestentijds autobiografisch van karakter zijn. Jeugdherinneringen uit het ouderlijk gezin, die gekenmerkt werden door moeite en zorg in het grote gezin, waardoor de ouders genoodzaakt waren hun kinderen daarin te betrekken, gezien ook de toenmalige kritieke sociale omstandigheden. Maar het zijn ook de mooie momenten in het gezin: het orgelspel van moeder op zondag ; haar humor; haar taalvaardigheid; haar vredelievende houding.

Het zijn ook de oorlogsherinneringen die de schrijver diep getroffen hebben. De spanning van vader om, als er een razzia dreigde, zijn zonen te laten onderduiken. Wat hem in zijn vader vooral trof was zijn geloofsvertrouwen die de rust in het gezin bracht.

Maarten Barok beschikt over een scherp observatievermogen en een sterke memorie. Dat talent is hem zeer behulpzaam om kleine en grote gebeurtenissen uit een ver of nabij verleden met een scherp oog te beschouwen, waardoor het vertellingen worden die een grote mate van herkenbaarheid hebben.

Moge dit prozadebuut u verrassen en genoegen doen.

Cor van der Leer

Dordrecht, lente 2017

Inhoud

DE GROENTEZAAK

SLA OP KREDIET

EEN PAARD IN DE WINKEL

LITTEKENS

PENSIOEN

JEUGDHERINNERINGEN

OVER DE KOSTER EN ZIJN ZOON, EN MOEILIJKE TRANSPORTEN

BLES

HOOGWATER

SNIJBOON

EEN DRANKJE VOOR DE ARMEN

OVER DE KAPPER EN DE KERK

HUISBEZOEK

MIJN MOEDER – EEN GESCHENK

COUREUR

OP KRAAMVISITE

DE BIJENKORF

RIJBROEK

EVEN PASSEN

VERDRIET EN VERHUIZINGEN

OP ONTDEKKING

SCHAATSEN

WASDAG

OVER ZIEKTE GESPROKEN

DE BUITENSCHOOL

DE REGGEBERG

OUD EN NIEUW

TANTE ZUS

ANDEL

OMA REDERT

MYSTERIE

OPLEIDING EN VRIENDSCHAP

DE MARNIXSCHOOL

BLOND HAAR

INKTLAP

SCHOOLSTRIJD

DE ADVERTENTIE

GEWAAGD

MEA CULPA, MEA CULPA, MEA MAXIMA CULPA

EEN CALVINISTISCH JONG OP DIEVENPAD

KRANTENBEZORGER

JONGENSACHTIGHEDEN

KWAJONGENSSTREKEN

DUIVEN

TWEEDE WERELDOORLOG 1940-1945

DE MOBILISATIE

DUISTERNIS

DE EERSTE OORLOGSDAG

DE VOLGENDE OORLOGSDAGEN

DE CAPITULATIE

HOE WIJ LETTERLIJK ONDERGRONDS GINGEN

DE AARDAPPELETER

TWEE VAN DE ZES MILJOEN

BOMBARDEMENT

BUURT EN MIDDENSTAND

PINDA, PINDA… LEKKA LEKKA…

DE MARSKRAMER

SIGAREN EN TAPTEMELK

VAN KLOMPEN EN BELASTINGPLICHT

TUSSEN GASLAMP EN STETHOSCOOP

EEN DODELIJK ONGELUK

DE SMID

SIJ, DE NAAISTER

DE BUREN

EIGEN GEZIN

KAMER TE HUUR (EEN DAG UIT 1976)

DE GROENTEZAAK

SLA OP KREDIET

Vrijdagsavonds was het in ons pakhuis een drukte van belang. Mijn vader stelde er een eer in zaterdags met een fraai opgemaakte groentewagen uit te rijden. De kisten met groente werden trapsgewijs geschikt. Daarbij lette hij er op, dat de kleuren wisselden. Dus bijvoorbeeld eerst een kist kroten, dan sla, worteltjes, andijvie, enzovoorts… Een afdeling hoger werd op dezelfde wijze het fruit gerangschikt. Helemaal bovenaan de duurste soorten, zoals druiven, dit om diefstal niet uit te lokken en te gemakkelijk te maken. Tot in de puntjes verzorgd, was het ’s avonds dan meestal over elf uur, eer dat wij naar huis konden gaan. Op een vrijdag kwamen wij sla tekort. Dichtbij was een grossier gevestigd, waar het ontbrekende gehaald werd. Het was er altijd gezellig druk. Veel groenteboeren troffen elkaar daar en maakten een praatje. ‘Wat zal het zijn Teunis’, vroeg de grossier. ‘Een kist sla Siem, de eerste soort’, antwoordde mijn vader. De pakhuisknecht nam er één van een hoge stapel. De grossier beperkte zich tot noteren en afrekenen. Vader vroeg het op te schrijven. De grossier ging machtig wijdbeens staan, zette de duimen achter zijn vest en zei cynisch lachend: ‘Dat zal niet gaan Teunis, er staat nog iets van vorige week.’ Hij zei dit niet zacht en discreet, maar uitdagend hard en triomfantelijk. Vader beet op zijn sigaar en zei tegen mij: ‘Kom jong , wij gaan’. Ik vond het merkwaardig dat hij opgewekt bleef. Ik had de grossier wel willen schoppen en overdacht dat het nodig was in een onmachtige situatie, de andere partij gepast te kunnen treffen, met goed gekozen woorden. Dat had ik gemist. Vader gaf mij de nodige instructies en stoof weg op zijn rammelende transportfiets. Later op de avond bleek dat hij met de pont naar Zwijndrecht overgevaren was, waar hij bij een bevriende tuinder twee kisten sla op krediet had gekocht. De andere dag , zaterdagsavonds om zeven uur, ging hij, nadat de wagen was afgeladen, naar de grossier en betaalde het openstaande postje van twee gulden. Uit gekrenkte trots kocht hij twee maanden lang bij een andere grossier die veel duurder was. Toen ik vroeg naar het waarom, zei hij: ‘Je moet je nooit zomaar laten beledigen. Door niet bij hem te kopen, moet ik minstens een uur langer werken per dag. Dat geeft niet, als ik iedereen maar recht in de ogen kan blijven zien. Schuld, jongen, is het ergste dat een mens kan overkomen, vergeet dat nooit.’ ‘Ik zal het nooit vergeten vader.’ En ik heb woord gehouden.

EEN PAARD IN DE WINKEL

In de Eerste Wereldoorlog 1914-1918, werd Nederland niet direct bij de oorlogshandelingen betrokken. Maar ondanks onze neutraliteit, waren er toch legio moeilijkheden te overwinnen. Zo ook voor mijn vader, die thuis in de tuinderij hard nodig was, omdat de pacht door ziekte van zijn vader amper kon worden opgebracht. Toch moest hij in militaire dienst. Zijn bij hem in de kiem aanwezige aanleg voor astma verergerde spoedig door het moeten verblijven in een tochtige kazerne. Hij werd afgekeurd, maar het kwaad was al geschied, de tuinderij was door zijn afwezigheid verlopen, zodat hij moest omzien naar iets anders. Hij begon een groentezaak en trouwde kort daarna in 1919 op eenendertig jarige leeftijd. Het weinige geld dat er was, moest worden verdeeld voor aanschaf van het nodige voor de zaak en huisraad. Aanvankelijk gingen de zaken heel goed, vader ging met een knechtje de wijk in en mijn moeder runde het gezin en een groentewinkel, bijgestaan door een hulp. Evenwel, eind twintiger jaren werden de mensen geconfronteerd met een beurskrach, gevolgd door een enorme economische inzinking. Jaren van grote crises en werkloosheid volgden. Alles wat door mijn ouders met grote ijver en zuinigheid was opgebouwd, smolt als sneeuw voor de zon. De winkel moest dicht en het personeel worden ontslagen. Het gezin dat in 1928 al zeven kinderen telde, moest zien rond te komen met steeds minder inkomen. In 1937, ik was toen negen jaar, moest ik met mijn oudere broers en zusjes al volop meewerken. Het was in dat jaar, dat de wielen van de groentewagen opnieuw met ijzeren banden moesten worden beslagen.

Die dag lag de verkoop praktisch stil. Mijn vader reed de wagen op woensdagmorgen vroeg naar de wagenmakerij van Meeldijk. Het paard werd uitgespannen en omdat het tuigage ook niet al te best meer was, werd die afgegeven bij de lederhandel van Woerdenbach op het Stadhuisplein. Vader zou in de binnenstad de klanten langs gaan om de bestellingen op te nemen. Ik kreeg opdracht om direct uit school om kwart voor twaalf naar de wagenmakerij te lopen, waar een kleine, voor één dag gehuurde handkar klaar zou staan. Dan moest ik naar Woerdenbach om het paardentuig op te halen, dat kon dan mooi met de handkar worden vervoerd. Ik verheugde mij op het bezoek aan de winkel, het was voor die tijd een grote, moderne zaak, waar een alles doordringende geur hing van leer. Als je de deur opende klingelde een heldere bel. Omdat de vloer afliep kwam je op een holletje naar binnen. Links van de toonbank stond een opgezet bruin-wit paard, levensgroot. Het was altijd een bijzonder imposant gezicht. Het was zo levensecht, dat ik de eerste keer dat ik het zag dacht, dat er een levend paard stond. Woerdenbach was er in Dordrecht sinds mensenheugenis. Ik vond het een deftige zaak en verwachtte dat je zou worden geholpen door iemand in rijkleding of met een mooi kostuum aan. Maar de eigenaar droeg een dik leren voorschoot, net als de smid, waarin hij amper kon lopen. Zijn handen waren net zo ruw en vol nerven als zijn voorschoot. Een typische gewoonte van deze middenstander was dat hij het kleingeld in een kartonnen doosje in een la van de toonbank had liggen, terwijl hij het papieren geld altijd zorg vuldig bewaarde onder de schort. Om de portefeuille tevoorschijn te halen, boog hij zich licht naar voren, waardoor de stijve schort de grond raakte en in het midden opbolde, zodat hij er bij kon. Hij sprak langzaam, bijna lijzig , met een Dordts accent.

Ons paardentuig was klaar, omstandig gaf hij uitleg wat er precies aan gerepareerd was. Ik had de duidelijke instructie gekregen te zeggen: ‘vader zal het wel komen betalen’. Gelukkig bracht hij het zware tuig naar de handkar, die ik al voor de winkel had gezet. Het was voor het eerst van mijn leven dat ik zo’n kar alleen moest duwen. Het gaf op de ruwe basaltstenen in de Grotekerksbuurt een ratelend geluid. Je moest de boom van de kar niet te hoog , maar vooral ook niet te laag houden, leerde ik al snel. Makkelijk was het niet, maar het gaf voldoening een prestatie te leveren. Bij het veer was het oppassen, omdat het daar altijd erg druk was. Opgelucht stak ik de weg over naar de Hoge Nieuwstraat, een smalle drukke straat, waar ons pakhuis was. Historisch gezien een van de oudste straten van Dordrecht, dichtbij de Grote Kerk. Het was er altijd bedrijvig.

Dicht bij ons pakhuis waren een wijnkoperij, een veem en transportbedrijven. Schuin tegenover ons stond een smal, maar erg diep pand van Studiehuis Kranenburg. De studenten, meest van welgestelde ouders, verbleven er intern. Het waren, vond ik, drukteschoppers zonder zorgen. De blauw-gele sjaal, symbool van hun studentencorps, werd zwierig , nonchalant gedragen. Honderden keren heb ik deze jongens, goed in het pak, met een zekere jaloersheid geobserveerd. Lichtvoetig beklommen zij de buitentrap, bleven soms druk pratend nog even op het bordesje staan. Een bordes rondom afgezet met zware ijzeren kettingen, fraai bewerkt. Niet strak gespannen als afzetting , maar speels gedrapeerd, toch afstand scheppend. Dáárnaast, recht tegenover ons, woonde een schoenmaker. Deze ijverige vriendelijke man zat altijd voor het geopende raam en maakte, zoals de meesten van zijn gilde, erg lange dagen. Ook mijn vader werkte minstens veertien uur per dag , maar gaf sporadisch de indruk echt afgedraaid te zijn. Hij was’s avonds ontspannen en tevreden te mogen uitrusten. De gelden gezinszorgen konden hem wel erg drukken en verontrusten, maar opgeven deed hij niet, want hij had een groot vertrouwen.

LITTEKENS

Als men mij vroeger vroeg : ‘wat doet je vader?’, dan antwoordde ik: ‘hij heeft een groentezaak’, of: ‘hij is groenteman’. Sommigen verbeterden: ‘oh, groenteboer’. Het woord ‘boer’ had in die tijd van klassenverschil voor mij een denigrerende klank. Reden waarom ik dat trachtte te ontwijken. Na mijn veertiende jaar sprak ik van ‘in zaken’, of ‘middenstander’. Al heel jong had ik een zekere trots, misplaatst of niet, het was er. Met opzet noem ik het nu maar geen boerentrots. Wilde de groentezaak enigszins rendabel draaien, dan moesten wel alle zeilen worden bijgezet. Dat betekende voor de kinderen dus gewoon meewerken.

’s Morgens vóór schooltijd moest ik langs een aantal klanten op Krispijn om bestellingen op te nemen. Ik noteerde alles in een klein, beduimeld boekje, met een slappe, oranje kaft. Mijn vader was dan met zijn paard en wagen al uitgereden naar de klanten in de binnenstad. Omstreeks één uur was hij dan op de Krispijnseweg of een van de zijstraten daarvan. Ik zocht hem op en gaf de bestellingen door, waarna ik naar school ging. Vader had zijn Krispijnwijk zodanig opgebouwd, dat hij tussen twee en drie uur thuis kon gaan eten. Daarna maakte hij de bestellingen klaar. Alles netjes geordend in kistjes en dozen, opzij van het huis. Wanneer ik om vier uur thuis kwam, bracht ik snel de bestellingen rond, en ’s avonds had ik mijn krantenwijk.

De kranten moesten vóór zes uur zijn afgehaald in de hal van het stationsgebouw. Door al die bezigheden was er geen tijd om te spelen. Ik vond dat niet zo erg. Je stond er niet echt bij stil. Je deed het voor je ouders en dat was niets bijzonders. Waar ik wel moeite mee had, was dat sommige klanten erg veeleisend waren. Ons was geleerd netjes en beleefd te zijn tegenover de klanten. Bij enkelen had ik daar grote moeite mee. Zo hadden wij een klant op de Viottakade, waar ik, voordat mevrouw een bestelling opgaf, eerst met een bak met bloemkool op zicht moest komen. Om de nazaten niet te frustreren, zal ik haar naam niet noemen. Een andere klant, de vrouw van onze huisdokter, liet zich een bak met druiven voorhouden. Zij pakte de trossen niet beet bij het steeltje, maar legde ze in de holte van haar hand, waardoor de dauw van de druif verdween en dus minder oogde. Als vader dat óns zag doen, was hij in alle staten. Zo waren er, meestal gegoeden, die van een bepaalde groente een ons durfden te kopen.

Mijn vader, vooruitstrevend en trots, had desalniettemin veel geduld met zijn klanten en bleef correct. Vooruitstrevend was bijvoorbeeld de aanschaf van een schrapmachine. Gedurfd ook, omdat zijn financiële armslag praktisch nihil was. Het was een machientje in de vorm van een grote pan. Ongeveer dertig centimeter hoog , met een middellijn van veertig centimeter. Hij kocht het apparaat in de zomer van 1937. Meer dan één kilo krielaardappeltjes, of worteltjes kon er niet in. Je zette het ding op een verhoging , goot er schoon water op en draaide als een gek aan de slinger. Met je linkerknie op het machientje moest je tegendruk geven. Dat werk deed ik altijd’s morgens vroeg. Na één kilo gedraaid te hebben, was je niet alleen goed wakker, maar ook bezweet en moe, happend naar adem. Het geschrapte werd nog eens apart gewassen in een teil water en daarna in een klein wit emmertje gedaan. Je moest er zoveel leiding water op doen dat alles onder stond. Tenslotte ging er een schone, witte doek overheen en dan maar zorgen dat je zonder te vallen bij de klant kwam. Voor die uitgebreide actie mocht je één cent rekenen… Altijd was je na een paar minuten draaien bekaf. Wanneer er iemand passeerde, draaide je stoer, nog vlugger en langer, om daarna in katzwijm te vallen. Ik vond het slavenwerk en verfoeide het apparaat. Des duivels was ik, als door een klant ook nog eens een aanmerking werd gemaakt. Het kon gebeuren, dat men de worteltjes te dik of te lang vond. Al ploeterend kreeg je wat mensenkennis, leerde je volhouden en je beheersen. Toch waren de spanningen voor een gevoelig kind te groot. Niet het harde werken drukte zwaar, maar de zorg om het bestaan torste je mee. Misschien was dat mede de oorzaak waardoor ik altijd een opgejaagd gevoel had, nerveus was. Dit uitte zich gedurende lange tijd in allerlei aanwensels, zoals hevig knipperen met de ogen en luid en duidelijk snuiven. In situaties dat het er echt op aankomt, heb ik dat trouwens nog wel. Het is niet zozeer snuiven, dan wel een stotend uitademen.

Littekens van het verleden…

Pensioen

Vader was astmatisch, een aandoening waar hij al van jongs af aan last van had. Vooral bij grote spanningen had hij het benauwd, zwaar hijgend en piepend trachtte hij dan op adem te komen. Desondanks rookte hij veel; altijd alleen maar sigaren. Sigaretten raakte hij niet aan, dat was slecht voor de gezondheid… Ook inhaleren deed hij niet. De kwaal waarmee hij tobde, scheen tijdens zijn militaire diensttijd in de Eerste Wereldoorlog van 1914-1918 te zijn verergerd. Gedurende een bepaalde periode bivakkeerde hij in een oude, tochtige kazerne. Na diverse astma-aanvallen, werd hij korte tijd opgenomen in het hospitaal en daarna afgekeurd voor alle dienst. Voordat hij afzwaaide vroeg hij de militaire arts een rapport op te maken waarin, zo redigeerde hij, duidelijk moest worden vermeld dat de kwaal, in en door de dienst was verergerd. De arts voldeed exact aan die wens. Dat was heel slim van vader en hij gaf blijk over de nodige visie te beschikken. Dat zou vele jaren later duidelijk worden.

In het oorlogsjaar 1943, nadat de Duitsers zijn paard hadden gevorderd en hij noodgedwongen voor de groentezaak overging op een hondenkar werd het werk zo zwaar, dat hij een harten leverziekte opliep. Ten einde raad verkocht hij de zaak, en zal in die tijd heel wat hebben af gepiekerd hoe nu verder voor het grote gezin te kunnen zorgen. Hij vond de oplossing in de plantenhandel, groenteplanten die op markten aan particulieren moesten worden verkocht. Datzelfde had hij immers omstreeks 1906, toen zijn vader de pacht als tuinder niet meer kon opbrengen, ook gedaan. Hij liep dan met zijn broer, met een handkar vol planten van Zwijndrecht naar de markt in Rotterdam. Of naar Breda, waar zij twee of drie dagen over deden. In Moerdijk werd een roeibootje gehuurd, waarmee zij het brede, gevaarlijke Hollands Diep overstaken. Eens, tijdens een sterke wind, kregen zij teveel water binnen en moesten alsmaar hozen, het scheelde niet veel of ze waren verdronken. Vader had derhalve de nodige ervaring en was niet gauw ontmoedigd. Maar in 1943 waren de omstandigheden heel wat moeilijker. Toen moest hij blijven zorgen voor zijn gezin. De nieuwe zaak moest van de grond af worden opgebouwd en dat in een oorlogssituatie. Tijdens de hongerwinter van 1944-1945 was er in het geheel geen mogelijkheid meer voor zakelijke activiteiten. Gedurende die tijd waren mijn ouders aangewezen op de inkomsten van enkele werkende kinderen. Vader moet een en ander hebben voorzien, want direct na verkoop van de zaak, nam hij contact op met het Ministerie van Oorlog in Den Haag. Aanvankelijk wilde men hem afschepen, maar hij bleef aandringen en zo kwam tenslotte het medisch rapport uit 1917 boven water. Na diverse gesprekken en meerdere medische onderzoeken, werd bevestigd dat de vroegere kwaal was gebleven, ja zelfs verergerd. Vader meende derhalve recht te hebben op een uitkering in de vorm van pensioen. Na maanden onderhandelen werd hem dit schriftelijk toegekend en wel met directe ingang. Hij vertelde het ons trots, met trillende stem en een brede lach. Hij legde er evenwel de nadruk op dat God dit zo had geleid. Elke drie maanden kwam er een klein bedrag. Hoeveel, dat ben ik nooit te weten gekomen. Met betrekking tot geldzaken was vader gesloten, daar liet hij zich niet over uit.

Ik herinner mij nog een gesprek van mijn vader met een controleur van de Belastingdienst, het was het bekende kat-en-muis-spel, waarbij vader won op punten. Hij loog niet, maar gaf gemoedelijk, half begrijpend commentaar volgens de methode van de zogenaamd ongeletterde middenstander of zuinige, klagende boer. Het resultaat was een geringe belastingbetaling. Het was de eerste belastingaanslag en die maakte veel indruk. Donkere wolken pakten zich samen, zo zag hij dat. Moeder bekeek het meer vanuit de optimistische hoek, en maakte grapjes over dat het wel mee zou vallen, met een ondeugende toespeling op het gesprek dat hij eerder voerde met de belastingcontroleur.

JEUGDHERINNERINGEN

Over de koster en zijn zoon, en moeilijke transporten

Een dezer dagen stond er een foto in de krant van de heer Pors. Hij werd als dirigent en organist gehuldigd op zijn tachtigste verjaardag. Al in de dertiger jaren was hij verzekeringsagent van onder andere ‘De Onderlinge’ te ’s Gravenhage. De meeste klanten had hij gemaakt onder het Gereformeerde kerkvolk.

Zijn vader was koster van onze kerk. Een aparte figuur, vrolijk en een vlotte prater. In de week doorkruiste hij Krispijn op zijn fiets met voor op het stuur een houten kistje, waarin ter bezorging de kerkelijke papieren waren opgeborgen. Hij kwam bij ons aan de deur om het abonnementsgeld voor de kerkbode te incasseren. Op zondag onderging hij een gedaanteverwisseling en werd autoriteit. Dan was hij gekleed in een streepjesbroek waaronder zwart glimmende schoenen die, als hij liep, licht kraakten. Daarbij droeg hij een zogenaamde zwarte slipjas en vest, een jacquet dus, waarin een zakhorloge dat op de seconde na precies liep. Het gebaar waarmee hij de tijd raadpleegde was werkelijk indrukwekkend. Hij zag alles en was heel punctueel. Zijn loop was zelfbewust, maar nooit storend, in een bepaalde elegante cadans. Luchtig , bijna dansend, maar toch met distinctie.

Als je de kerk binnenkwam brandde er boven de preekstoel een rood lampje, dat aangaf dat je niet zomaar overal kon gaan zitten. De meesten hadden stilzwijgend een vaste zitplaats. Vijf minuten voor de aanvang van de dienst schreed koster Pors naar voren en schakelde het lampje over van rood naar groen; sein veilig dus, om te gaan zitten waar je wilde. Dat alles vond plaats in een tijd dat veel mannen voordat zij plaatsnamen staande in de bank, het hoofd verborgen achter pet of hoed, in gebed gingen. Hoe langer dit duurde, hoe ernstiger men genomen moest worden. Het was voor de grotere jongens en mannen geen makkie, de kerkgang. Elk gebed tijdens de dienst bracht men staande door en dat kon vaak heel lang duren. Als de predikant toekwam aan de overheid, plaatselijk en nationaal, en het koningshuis, schoot het op. Hoewel, dat ging niet altijd op, want dan juist werd de geest vaardig. Sommige mannen kon het teveel worden, die steunden dan oneerbiedig voorover op de bank of namen stiekem nog een pepermuntje. Als ik dat zag viel zo iemand voor mij door de mand en van zijn geloof af. Tegelijkertijd wist ik zelf ook onjuist te handelen, je mocht immers niet kijken. Bij het ‘amen’ ging ieder weer opgelucht zitten.

Terug nu naar de zoon van de koster, Leen Pors, de verzekeringsagent. Ook mijn ouders hadden alle verzekeringen bij hem ondergebracht. Hij was een aardige, goedlachse man en evenals zijn vader een bekwame prater. Wekelijks kwam hij aan de deur om de premies te innen. Altijd maakte hij een praatje en vaak nodigde moeder hem binnen voor een kop koffie. Een enkele keer speelde hij op ons huisorgel. Vaak heb ik met genoegen teruggedacht aan de zondagavonden dat moeder op het orgel speelde en wij zongen, staande bij het instrument. Vader keek dan genoeglijk en trots toe. Het orgel was naast muziekinstrument tevens meubelstuk en een sieraad in huis. De fraai uitgevoerde donkerbruine houten opstand boven het klavier gaf, vooral door de twee daarin verwerkte kleine spiegels, een aparte sfeer aan het geheel. Staande bij het orgel kon je moeder in de spiegels zien. Zij speelde en zong mooi, dat maakte bewogen. Als zij glimlachte, was dat het toppunt van huiselijk geluk. Soms drupten tranen van haar wangen, dan schoot je gemoed vol. Een keer speelde moeder op Tweede Paasdag , ’s morgens heel vroeg op het orgel, wij lagen nog op bed. In combinatie met je bewondering voor haar, het Paasfeest, en de ontwakende lente, gaf dat een gevoel dat je wilde vasthouden.

Een bekend organist als verzekeringsman Pors, kon dat gevoel natuurlijk nooit oproepen. Wel had ik veel waardering voor hem als persoon, gezien zijn altijd sympathiek optreden. Het was mij ook verschillende malen opgevallen dat deze man niet alleen actief was als er een verzekering kon worden gesloten, maar zeker ook bij advies en werkzaamheden waaraan niets verdiend werd. Ik herinner mij een uitgebreide voorlichting aan mijn vader over belening van polissen. Vader had voor al zijn kinderen een zogenaamde begrafenisverzekering gesloten. Hieruit bleek zijn praktische zin en visie. De simpele en ambtelijke aantekeningen op de polis gaven nog meer prijs van de moeilijke omstandigheden uit de crisistijd. De polis op mijn naam werd blijkbaar direct gesloten bij mijn geboorte. De ingangsdatum lag , zo las ik, elf dagen later, dus op 30 april 1928. Gedwongen door de economische nood in de jaren dertig van de vorige eeuw, zal de polis zijn beleend en zelfs premievrij gemaakt, omdat uit een aantekening op de polis bleek, dat door een storting ineens van 13,52 gulden, werd afgelost. Enkele jaren later werd op deze polis van honderd gulden de somma van twee gulden geleend en tenslotte weer afgelost. De premie van dit verzekeringsdocument bedroeg zes cent per week. Als je je dat alles nu realiseert, dan kan het niet anders of er is grote bewondering en dankbaarheid, omdat getracht werd het mogelijke te doen.

Regelmatige betaling van premies was een schrikbeeld in die jaren. Zo stuurde moeder mij er eens op uit om vader in de wijk op te gaan zoeken. Zij verwachtte die middag de ziekenfondsbode voor het incasseren van de premie. De inhoud van de huishoudportemonnee was op dat moment ontoereikend. Naast de financiële zorgen was er ook vaak de zorg voor en om zieke kinderen. Erover kunnen praten kon enige verlichting geven. Een betrouwbare praatpaal en medelid van de kerk was bakker Dubbeldam. Een gelovig en sociaalvoelend mens. De man had een bochel en maar één nier. Een vrolijke man met een diepe, welluidende stem. Zijn lach werkte aanstekelijk en bevrijdend. Ook zijn vrouw was altijd opgewekt en maakte een beschaafde indruk. Het was dan ook geen wonder dat ze ‘vader en moeder’ waren van het protestants militair tehuis in Dordrecht. Zo één keer per jaar kwamen zij bij ons op zondagavond op visite. Naast interessante gesprekken werd er gemusiceerd. Het was onvoorstelbaar hoe deze man zich, met zijn handicaps, in weer en wind wist te handhaven. Zaterdags kwam hij rond het middaguur bij ons. Hoe hij nog kon fietsen was onbegrijpelijk. Voorop de transportfiets stond een enorme mand.

Als het deksel werd opengeslagen zag je soortgewijs de broden staan, een groot broodmes er tussen. Op de bagagedrager een mandje en aan weerszijde daarvan uitpuilende tassen. Het was uitgesloten dat rijwiel normaal te bestijgen. Daar had hij iets op gevonden. Aan de linkerkant van het achterwiel was een ijzeren opstapje gemonteerd. Na een korte aanloop en even steppend, steeg hij omhoog , met één voet staande op het opstapje, om daarna een zachte landing te maken op het zadel. Hij moest dan snel vaart maken, wilde hij niet alsnog onderuit gaan. Voor iemand met lichamelijke handicaps waren die acrobatische verrichtingen heel bijzonder.

Toen mijn vader later met een plantenhandel startte hebben wij, mijn broers en ik, op dezelfde manier gemanoeuvreerd met een overladen transportfiets. Het verschil met Dubbeldam was, dat wij jong waren en zonder handicap. Evengoed leverden ook wij wel een prestatie, want de mand waarin de planten zaten was zo groot en zwaar, dat er drie mensen nodig waren om die op de transportfiets te plaatsen. Eén om de fiets vast te houden, en twee om de mand op te tillen. Je kon ook niet te langzaam rijden, want dan raakte je uit evenwicht. Bepaald zwaar trappen was het, om de helling naar de verkeersbrug Zwijndrecht-Dordrecht te nemen. Maar niet alleen wij vervoerden zo’n zware vracht, ook vader zelf deed dit regelmatig. Tot op hoge leeftijd gebruikte hij de transportfiets. Hij was al vierentachtig jaar, dat ik hem eens tegenkwam op bovengenoemde verkeersbrug. Hij vervoerde weliswaar geen al te zware vracht, het waren twee kisten met violen, maar gezien zijn toen wankele gezondheidstoestand vond ik het een bijzondere prestatie. Hij fietste, tegen zijn ware aard in, ijzig langzaam, alsof hij zo kon omvallen. Het kostte hem duidelijk moeite, maar zijn wilskracht was sterker dan zijn zwakke gezondheid.

Bles

Bles was een oud, maar lief paard, dat mijn vader vele jaren trouw had gediend. Elke morgen hoorde ik het bekende hoefschrapen en de klepperende, haast slepende gang op de keien, door de nauwe brandgang. Het was dan winter, want in de lente bleef het paard buiten en liep dan al grazend langs de glooiing van de dijk tegenover ons huis. Onderaan de dijk was een sloot met veel waterplanten en helder water. Aan de overkant uitgestrekte weilanden en landerijen, met hier en daar een boerderij. Voor een driejarig kind was de wereld wijd en mooi. Veel groen en bloemen, waarboven een prachtige lucht, dat was de hemel.

Op een morgen werd ik met schrik wakker. Ik hoorde niet de bekende driftige stap van mijn vader en de repeterende hoefslag van het paard, maar een enorm lawaai. Angstig drukte ik mij in de hoek van mijn ledikantje. Rauwe vreemde stemmen, gerinkel van kettingen en doffe dreunen. Er werd hard gelopen, heen en weer, heen en weer. Er moest iets vreselijks zijn gebeurd, het huisje schudde, alsof het in elkaar zou storten. Ik gilde: ‘Moeder!’ Even later stormde moeder de kamer binnen, nam mij op, drukte me tegen haar aan en zei: ‘Stil maar kind, ben je zo geschrokken? Die mannen maken ook zo’n leven’. Mannen, het had iets beangstigends. Er was iets met het paard, Bles was erg ziek, zij kwamen ons paard halen. Hijgend en liefkozend zette zij mij in de kamer op een stoel voor het zijraam. Ik keek met betraande ogen naar buiten.

Wat ik toen zag , heeft zo’n enorme indruk op mij gemaakt, dat ik het beeld nu, na drieënzestig jaar, nog kan oproepen. Voor de brandgang een grote auto, op de achterbak een lier, waaruit een kabel liep. Een man met een zwarte pet op en een rood hoofd, draaide aan een wiel. Ik hoorde een gerommel dat steeds dichterbij kwam. Opeens zag ik Bles, zij lag raar krom op de grond, de mond stond open. Een heleboel grote, gele tanden. Dikke touwen om de benen, zo werd zij uit de brandgang gesleept. Ons paard was dood! Nog net zag ik de witte vlek op haar voorhoofd. Ik sloeg wild mijn handjes voor mijn ogen en wilde niets meer zien en niets meer horen. Mijn moeder droeg mij naar de keuken en waste mijn gezicht. ‘Stil maar’, suste zij. ‘Er komt wel weer een andere Bles’. Mijn verdriet was groot, als dat van mijn vader, die even later binnenkwam en zonder een woord aan tafel ging zitten en lang voor zich uitstaarde. Het was net of hij ook moest huilen.

Hoogwater

Hoog water was voor een avontuurlijke jongen vroeger een bijzondere belevenis. Je stond niet stil bij het feit dat het weleens heel gevaarlijk kon worden. In het buitenland kwamen overstromingen wel voor door hevige regenval en smeltwater, waardoor bergrivieren buiten hun oevers traden en grote verwoestingen aanrichtten. Je las dat in de krant, waarin soms ook een aangrijpende foto. Het kon je fantasie voeden, maar het raakte je niet echt. Wat je wel raakte was de regelmatige overstroming van kades in Dordrecht. Bij een noordwesterstorm in de herfst kon het flink spoken. Ik liep dan altijd eerst naar de havens, te beginnen in de omgeving van het Achterhakkers. Dan rende ik er heen om als het ware maar niet te laat te komen. Prachtig was het donkere, onrustige water van de rivier, de hoge golfslag waarvan op de toppen het water als een fontein fel weg spetterde. Als je tegen de storm op tornend je doel naderde, rilde je van genoegen.

De afgemeerde schepen in de havens dansten in het water op straatniveau. Overal op straat zag je drijfvuil, hout, riet, en zoveel meer. Zolang je er met je kaplaarzen nog door kon, deed je dat. Soms werd het te diep, dan maakte je een omweg om op een andere plaats in de stad waar te nemen. Wegen werden door mensen van Gemeentewerken afgezet en brandweerlieden maakten overuren om ondergelopen kelders leeg te pompen. Politieagenten zagen er met de stormband onder de kin stoer uit en gedroegen zich ook als zodanig. Geheel overbodig hielden zij je tegen daar waar het water een hoogte had bereikt, dat doorlopen geen enkele zin had. Via de hoger gelegen Sluisweg bereikte je het havengebied rond de Grote Kerk. De markante toren stond letterlijk als een rots in de branding , daar kon niets mee gebeuren. In de buurt bij de Houttuinen was er een golfslag alsof de rivier zich had verbreed. Bij het Veer kon de pont nauwelijks meer aanleggen. De vloedplanken boden nog wel gelegenheid het droge te bereiken, maar daarna werd je omringd door water, zodat uiteindelijk de Veerdienst werd gestaakt. Een lange sleperswagen, voortgetrokken door dikke Belgische paarden trachtte, komend van de Binnen Walevest, het café-restaurant van Krijgsman te bereiken. Deze wagen van bierbrouwerij ‘Oranjeboom’ lag vol met kleine houten tonnetjes, de binnenrand rood geverfd. De voerman met een dikke buik en een grote hangsnor liep, gestoken in lieslaarzen, naast het span paarden en vuurde ze met zweep en harde kreten aan. Het water kwam tot aan de assen van de wagen en de benen van de logge paarden klotsten het vervuilde water hoop op. Krijgsman, de kastelein, stond op het terras waar zandzakken bescherming moesten bieden. Ik kende hem goed omdat zijn zaak op een steenworp afstand van ons pakhuis lag. Hij behoorde ook tot onze klantenkring. Evenals vader was hij een stevige sigarenroker en gezien zijn blauw dooraderde neus tevens een stevige drinker. In tegenstelling tot de meeste Dordtse cafébazen was hij altijd als heer gekleed. Het lossen van de tonnetjes bier was niet eenvoudig. Moeizaam liep de voerman door het snel stijgende water, de zware ton voor zich uit torsend. Ook deze man moest, gezien zijn omvang , dagelijks de nodige glazen gerstenat naar binnen hebben gewerkt. Daarom nam hij met graagte het glas bier aan dat hem werd aangereikt. Met verbazing zag ik dat de inhoud in luttele seconden klokkend naar binnen vloeide. Het schuim omkranste zijn snor. Voldaan veegde hij met de rug van zijn hand langs de ruige knevel.

Een deel van de binnenstad was ontwricht. Men kon zijn huis of winkel niet normaal inof uit. Sommige mensen, overvallen door het snel opkomende water, werden jammerend of giechelend naar hun huis gedragen. Na een omweg belandde ik in de Voorstraat, de winkelstraat van Dordt. Daar waar openingen tussen de panden waren, werden planken in de gleuven neergelaten. Al tijdens de bouw werden deze voorzieningen aangebracht. Overigens was het mij opgevallen dat toch veel bewoners in het havengebied niet tijdig voorzieningen hadden getroffen, terwijl men toch regelmatig met hoog water geconfronteerd werd. Moe en hongerig ging ik naar huis. Ook in de Krispijntunnel stond het water hoog op de rijbaan. Het rijwielen voetpad was hoger gelegen, zodat je daar van het water geen last had. Nooit was er in mijn vroege jeugd sprake van echt gevaar door het water, wel was er voor een deel van de bevolking regelmatig veel overlast. Thuis gekomen viel de rust op, er was niets te merken van onrust over stijgend water. Moeder zat koffie te malen, het molentje tussen de knieën geklemd. Een werkje dat wij haar nogal eens uit handen namen. De wind joeg door de schoorsteen, een toch wel beangstigend geluid. De gesprekken gingen wel over het barre weer, en hoe gevaarlijk het op zee moest zijn. Later in bed, de storm beukend op de daken, kroop je diep onder de dekens. De zolderbalken kreunden en kraakten. Van ver hoorde je het door de wind voortgedreven tjoektjoekgeluid van scheepsmotoren. Je zag het voor je, binnenvaartschepen die het zwarte water doorkliefden. Gevaarlijk, maar toch ook weer niet, want een schip blijft, mits niet lek, drijven.

Zo dreef ik, dromend, door de nacht.

Snijboon