De geheime oorlog tegen terreur

De geheime oorlog tegen terreur
© Emerson Vermaat
© 2018 Uitgeverij ASPEKt
Amersfoortsestraat 27, 3769 AD Soesterberg, Nederland
info@uitgeverijaspekt.nl – http://www.uitgeverijaspekt.nl
Omslagontwerp: Mark Heuveling

ISBN: 9789463385336
ISBN Paperback: 9789463383646
NUR: 680

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW, Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers, en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912), dient men zich tot de uitgever te wenden.

Ter nagedachtenis van John Barron (1920-2004), mijn beste vriend in Washington en dr. Sayed Bahuudin Majrooh (1928-1988), een moedige Afghaanse intellectueel die in 1988 door radicale moslims werd vermoord en die ik in december 1983 in de Pakistaanse University Town van Peshawar heb mogen interviewen.

1

Rosanne Klass waarschuwde de chef van de CIA al in 1980 voor steun aan extremistische moslims in Afghanistan

Carters CIA-chef Stansfield Turner in 1980 gewaarschuwd: ‘Kijk uit voor Hekmatyar!’

‘In 1980 werd ik uitgenodigd naar het Witte Huis, naar de zogenaamde Old Executive Building. Jimmy Carter was toen nog president. Daar werd ik ontvangen door iemand van de CIA en een kapitein in marine-uniform. Ze hoorden mij uit over Afghanistan. Even later kwam CIAdirecteur Stansfield Turner erbij. De marinekapitein was kennelijk zijn adjudant. Ik waarschuwde hen voor Gulbuddin Hekmatyar. Die man is gevaarlijk. Ik waarschuwde Turner voor contacten met extremisten uit Afghanistan. In 1980 sprak ik een medewerker van Hekmatyar die uit Afghanistan kwam. Die zei tegen mij dat er in Afghanistan een type islam wordt ingevoerd zoals er bestond ten tijde van Mohammed.’

Dit zei de Amerikaanse Afghanistandeskundige Rosanne Klass in een interview dat ik op 13 oktober 2001 met haar had in haar grote appartement in de New Yorkse Upper West Side. Het was kort na de aanslagen van 11 september 2001. Ik was eigenlijk in Washington voor een tv-interview voor 2Vandaag (het huidige 1Vandaag) met de Amerikaanse terrorisme-expert Yonah Alexander, maar ik besloot om ná dat interview op eigen kosten per trein naar New York te reizen om daar de puinhopen van het World Trade Center te bekijken en een achtergrondinterview met Rosanne Klass maken, dat niet voor de tv of de krant bestemd was. Misschien om dat materiaal later in een boek te verwerken. Nadat Klass op 21 juli 2015 overleden was, las ik de belangrijkste fragmenten uit dat interview, die ik kort na het interview had uitgeschreven, nog eens door. Na de aanslagen van 11 september was veel Klass somberder en pessimistischer geworden. Op een aantal punten sloeg zij duidelijk door.

Ik kende Rosanne Klass al sinds 1982 toen Joris Voorhoeve, met wie ik als VVD-sympathisant en journalist al enige tijd vrij intensief contact had, haar had uitgenodigd voor een lezing in Den Haag over de Russische inval en het Russische optreden in Afghanistan. Haar lezing was buitengewoon indrukwekkend en gedetailleerd. Voorhoeve en ik waren er zeer enthousiast over. Na die lezing had ik een lang interview met haar dat in het Nederlands Dagblad is verschenen.

Zij was oprichtster van het Afghanistan Relief Committee, een zeer gewaardeerde hulporganisatie, alsmede directrice van het Afghanistan Information Center, dat onderdeel was van de New Yorkse mensenrechtenorganisatie Freedom House. Ik had in 1982 en daarna veelvuldig contact met Klass, na mijn bezoek in juni/juli 2002 aan Washington en New York ook per meermalen per e-mail.

Hoewel ze oorspronkelijk op de Democratische Partij stemde, leerde ik haar kennen als een groot bewonderaar van Carters opvolger Ronald Reagan. Zij schreef meermalen artikelen in onder meer de New York Times, de Wall Street Journal en de National Review. Ook schreef ze het artikel Afghanistan: The Accords in het zomernummer van 1988 van het Amerikaanse vakblad Foreign Affairs. Zij hield regelmatig lezingen in Europa en Amerika.

Maar ik was haar er buitengewoon erkentelijk voor dat zij mij in de jaren tachtig van de vorige eeuw introduceerde bij haar vrienden/ vriendinnen en bekenden, met name bij Reagans VN-ambassadeur Jeane Kirkpatrick, John Barron (auteur van gezaghebbende boeken over de KGB), Virginia Armat (die toen bij Reader’s Digest zat), Herb Roemerstein (een gedegen maar humorvolle kenner van het KGBnetwerk in Amerika, die zelf ooit doelwit van een desinformatiecampagne door de KGB was nadat hij onder Reagan directeur van het Office to Counter Soviet Disinformation was geworden), Sol Sanders (zat in de redactie van Business Week en plaatste meerdere artikelen van mijn hand), de rijke New Yorkse zakenman John Train (die heel goede banden had met president Reagan en ook nauw betrokken was bij het in 1980 opgerichte Afghanistan Relief Committee, eerst als penningmeester, later als voorzitter) en James Finn, redacteur van het destijds door Freedom House uitgegeven blad Freedom at Issue. Voor dit blad schreef ik meerdere artikelen. Ook zorgde Finn ervoor dat bij Freedom House in 1989 mijn boek The World Council of Churches and Politics 1975-1986 verscheen. Klass en Finn waren zeer enthousiast over dit boek, mede omdat een hoofdstuk was gewijd aan The World Council of Churches and the Afghanistan Crisis. Ik had namelijk tussen 1973 en 1987 alle belangrijke vergaderingen van de Wereldraad van Kerken bijgewoond en daarover in enkele tv-en radio-reportages (EO-radio Klankbord, later Tijdsein en EO-Tijdsein-tv) alsmede in het Reformatorisch Dagblad verslag gedaan. Ik was ooggetuige van heel veel debatten over mensenrechten en Oost-Westvragen binnen de oecumenische beweging en zat ook meermalen als verslaggever in Oost-Europa en in oorlogsgebieden, onder meer in Latijns-Amerika, Bosnië, Pakistan en de Filippijnen. Wat ook hielp was mijn lidmaatschap van de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ), want die hadden een internationale perskaart. (Ik ben nog steeds lid.) Nadat de opiniepagina’s van enkele grote Nederlandse kranten mijn artikelen weerden omdat men mij als een lastige EO’er zag, raadde Klass mij aan artikelen voor de opiniepagina Wall Street Journal te schrijven. Die had in Brussel enige tijd ook een Europese editie. Een van mijn artikelen ging over Gretta Duisenberg. Een soortgelijk artikel verscheen in The Jerusalem Post. Ook schreef ik meerdere artikelen in de Neue Zürcher Zeitung. Het laatste artikel dat verscheen was een interview met de vroegere KGB-generaal Oleg Kalugin.

Sovjet-Russische inval in Afghanistan, Kerst 1979

De communistische leiders van de Sovjet-Unie waren met Kerst 1979 Afghanistan binnengevallen om daar een eigen vazal, de Afghaanse communist Babrak Karmal, neer te zetten. Er was toen al drie maanden een andere communist aan de macht, Hafizullah Amin, maar die behoorde tot een concurrerende factie binnen de partij. In betere tijden werd Afghanistan geregeerd door een koning, Mohammed Zahir Shah. Die werd in echter in 1973 afgezet door zijn neef Mohammed Daoud Khan. De koning verbleef toen in het buitenland en kon niet meer terugkeren. Bovendien wilde de koning niet dat er een burgeroorlog zou uitbreken Maar de Russen wilden in Afghanistan een communistisch bewind aan de macht helpen.

In april 1978 vond er in Kabul een staatsgreep plaats waarna de pro-Russische communist Nur Muhammad Taraki aan de macht kwam. Maar de nieuwe machthebbers werden al spoedig geconfronteerd met het snelgroeidende Afghaanse verzet tegen de nieuwe ‘atheïstische’ machthebbers. In september 1979 kwam Taraki’s belangrijkste rivaal, vicepremier Hafizullah Amin, aan de macht. Taraki werd eerst gevangengenomen en daarna vermoord. De Russen waren woedend. Drie maanden later viel het Rode Leger het land binnen en werd de Moskougetrouwe Babrak Karmal president. Hafizullah Amin werd door Russische speciale eenheden vermoord. Carter en de CIA had-den die Russische inval niet voorzien, maar Rosanne Klass wél.

Rosanne Klass werd in 1929 in Cedar Rapids in de Amerikaanse deelstaat Iowa geboren. Toen ze na een lang ziekbed overleed was ze 86. Ze woonde meer dan 60 jaar in New York, haalde een bachelorgraad bij de universiteit van Wisconsin een een mastergraad bij Hunter College/City University of New York. Ze begon haar journalistieke carrière al in 1947. In het begin van de jaren vijftig van de vorige eeuw vertrok ze als jonge enthousiaste vrouw met haar man William K. Archer naar Afghanistan. Daar gaf ze samen met haar man, van wie ze overigens later zou scheiden, als eerste westerse vrouw Engelse les aan Afghaanse meisjes op het platteland. Daarmee doorbrak ze een taboe. Ze doorbrak nog een tweede belangrijk taboe door ongesluierd over straat te lopen. Maar in de jaren vijftig en zestig kon dat nog in Pakistan en Afghanistan. Mijn vader was in de jaren zestig als hoge VN/FAOproject-manager in Pakistan werkzaam en constateerde dat ook veel Pakistaanse vrouwen toen nog ongesluierd liepen. De invloed van de westerse cultuur was toen nog vrij sterk.

In 1964 legde Rosanne Klass haar reismemoires vast in het boek Land of the High Flags: A Travel Memoir of Afghanistan, een boek dat toen in de New Yorker en andere media positief beoordeeld werd. Dit boek werd in 2007 met een nieuw voorwoord (‘Author’s note’) van de auteur opnieuw uitgegeven, maar met een andere ondertitel: Afghanistan When the Going Was Good. In dit voorwoord schrijft Klass dat Afghanistan ‘in de periode tussen de Tweede Wereldoorlog en de eerste heimelijke communistische staatsgreep van 1973 een stabiele constitutionele monarchie was’ en dat men vooruitgang wilde boeken ‘en zelfs begonnen was zich in de richting van een democratisch gekozen regering te bewegen’.

Na haar terugkeer in Amerika liet Afghanistan haar niet meer los. In de jaren zestig keerde ze naar Afghanistan als journalist voor de New York Times terug (1965/66). In Kabul was ze ooggetuige van de eerste communistische rellen en rapporteerde daarover. Zij zag hoe Babrak Karmal steeds belangrijker begon te worden. Hij had aan de universiteit van Kabul gestudeerd. De communistische partij, die officieel werd aangeduid als ‘Democratische Volkspartij van Afghanistan’ (PDPA), viel overigens in 1967 in twee facties uiteen, die elkaar op leven en dood bestreden.

Rosanne Klass voorspelde als een van de eersten dat de Russen Afghanistan zouden bezetten

Rosanne Klass was een van de eersten die voorspelde dat de Russen Afghanistan zouden binnenvallen. Na de Russische invasie koos ze nadrukkelijk de kant van het Afghaanse verzet, maar ik hoorde haar herhaaldelijk waarschuwen voor de meest radicale moslims onder hen, zoals de eerdergenoemde Gulbuddin Hekmatyar. Hekmatyar was een etnische Pasjtoen, de dominante bevolkingsgroep in Afghanistan. Hij studeerde voor ingenieur aan de universiteit van Kabul, maar maakte zijn studie nooit af. Hij raakte betrokken bij de Afghaanse communistische partij en vermoordde in 1972 een maoïstische student. Later voelde hij zich steeds meer aangetrokken tot de radicale islam. In 1975 richtte hij een eigen militante beweging op, Hezb-e-Islami (‘Islamitische Partij’). Hij oriënteerde zich op Saoedi-Arabië en de moslimbroederschap en streefde naar een islamitische staat, een soort kalifaat, in Afghanistan. In 1979 volgde er een afsplitsing waarna Gulbuddins organisatie doorging onder de naam Hezb-e-Islami Gulbuddin (HIG). Hekmatyar werd gesteund door de nieuwe CIA-chef William Casey, die eind januari 1981 was aangetreden onder president Reagan. Casey werd in Nederland door de toenmalige Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) niet erg gewaardeerd, zo bleek mij uit een gesprek met mijn toenmalige BVD-contact in de Goudse bistro Marie Antoinette in 1982 en ik was het daarmee eens. (De latere steun van de CIA aan de contra’s in Nicaragua werd overigens niet door iedereen binnen de CIA op prijsgesteld.)

Na de Russische inval in Afghanistan ontvingen Hekmatyar en zijn beweging veel steun van de CIA. Die steun verliep via de uiterst dubieuze Pakistaanse geheime dienst ISI (Inter-Services Intelligence), die een duidelijke voorkeur had voor militante groepen. In zijn studie Holy War: Inside the Secret World of Osama bin Laden schrijft de Amerikaanse terrorismedeskundige Peter Bergen, die in maart 1997 samen met een tv-ploeg van CNN Osama bin Laden in Afghanistan had bezocht, hierover het volgende:

‘Door de ISI simpelweg met zo’n 3 miljard dollar aan Amerikaans belastinggeld te laten omgaan, heeft de CIA ook de volledige controle over hoe de bedragen werden verdeeld, uit handen gegeven. Later zou blijken dat dat een tamelijk kostbare fout was. Volgens de meest conservatieve schattingen ging $ 600 miljoen naar de Hizbpartij, die werd geleid door Gulbuddin Hekmatyar, een islamistiche zeloot.’

De waarschuwing van Rosanne Klass uit 1980 had kennelijk niet geholpen.

Hekmatyar kreeg ook veel steun uit Saoedi-Arabië. In zijn boek Secret Affairs schrijft de Britse auteur Mark Curtis dat Hekmatyar bovendien door de Britten werd gesteund, vooral in de jaren tachtig. In 1986 werd hij ontvangen door de Britse premier en in 1988 door ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Hekmatyar was antiwesters, presteerde meestal weinig op het slag-veld, maar maakte zich wel schuldig aan oorlogsmisdaden jegens burgers en was buitengewoon goed in het uitschakelen van rivalen. Bergen citeert de voormalige CIA-man Graham Fuller, die over Hekmatyar zei: ‘Men vroeg zich af of hij misschien een sovjetagent was. Hij besteedde veel meer tijd aan het bestrijden van andere mujahideen dan aan het doden van de sovjets. Hij was een gemene kerel.’ Er is echter geen bewijs dat Hekmatyar een KGB-agent was. Op 25 september 1996 schoten zijn mannen, ‘Allahu Akhbar’ roepend, met nieuw geleverde Amerikaanse Stingerraketten drie Russische helikoptergunships neer. CIA-directeur Willam Casey was zo blij dat hij president Reagan een door de mujahideen opgenomen video toonde. Volgens de naar het Westen gevluchte ex-KGB-officier Vasili Mitrokhin was Hekmatyar mogelijk wel vatbaar voor ‘desinformatie’ door de KGB. (De term desinformatsia is afkomstig uit het Russisch en was vast onderdeel van het KGB-jargon.) Volgens deze valse informatie wilde de CIA hem, ondanks het feit dat men hem van wapens voorzag, vermoorden. Overigens wilde de CIA later wel van Hekmatyar af. Hekmatyar was tijdens de strijd tegen de Russsische interventie in Afghanistan bovendien vatbaar voor KGB-operaties die ten doel hadden de onderlinge verdeeldheid tussen de verschillende verzetsgroepen nog verder aan te wakkeren.

Hekmatyar had een enorme hekel aan Afghanen die koningsgezind waren. Een van hen was de filosoof, dichter en oud-minister prof. dr. Sayed Bahuudin Majrooh, die deken van de Faculteit der Letteren van de universiteit van Kabul en consul in West-Duitsland is geweest. Majrooh vluchtte na de Russische invasie naar Pakistan. Ik had in december 1983 een interview met deze uiterst vriendelijke man in de universitaire wijk van Peshawar. In mijn boek Op Reportage: Ooggetuige in Crisis- en Oorlogsgebieden is een fragment uit dat interview afgedrukt. Majrooh verspreidde een uitstekend maandbulletin over de Afghaans-Russische oorlog en gaf leiding aan het onafhankelijke Afghan Information Center, waarmee Rosanne Klass ook in contact stond. Maar hij was een aanhanger van de vroegere Afghaanse koning Zahir Shah en die was onder Afghaanse vluchtelingen nog steeds zeer populair. Majrooh wilde dat de koning, die in Rome in ballingschap leefde, zou terugkeren als figuur die de Afghanen zou kunnen verenigen. Op 11 februari 1988 werd Majrooh in Peshawar vermoord. Klass vertelde mij toen dat radicale moslims achter de moord zaten. Ze had gelijk. In zijn boek Ghost Wars schrijft Steve Coll veel later:

‘Er werden geen arrestaties verricht na de moord op Majrooh. De huurmoord werd door Afghanen en het CIA station in Islamabad uitgelegd als een vroege en intimiderende klap die door Hekmatyar werd uitgedeeld tegen de optie om Zahir Shah een rol te laten spelen in het Afghanistan van na de sovjets.’

Nadat de Russen waren vertrokken en in april 1992 ook de pro-Russische machthebbers in Kabul het veld moesten ruimen, lieten de Amerikanen Afghanistan in de steek. Er brak een bloedige burgeroorlog uit, waarbij Hekmatyar de hoofdstad Kabul in puin schoot. In mei 1996 werd hij even premier van een coalitieregering, maar in september kwamen in Kabul de door Pakistan gesteunde Taliban aan de macht. Die hadden eerder dat jaar al een groot deel van het land veroverd.

Volgens Peter Bergen werkte Hekmatyar samen met bin Laden. Trainingskampen van al-Qaida bij Khost in het oosten van Afghanistan bevonden zich in het begin van de jaren negentig in een gebied dat door Hekmatyar werd gecontroleerd. Kort na de aanslagen van 11 september 2001 zou hij bin Laden trouw hebben beloofd. Maar in 1997 vluchtte hij naar het sjiitische Iran, totdat hij ook dat land in februari 2002 moest verlaten. Zijn vroegere Pakistaanse bondgenoten hadden hem niet meer nodig, die gaven de voorkeur aan de Taliban, met wie Hekmatyar eveneens gebrouilleerd was geraakt omdat ze zijn machtpositie hadden aangetast. Wisselende allianties komen veel voor bij radicale moslims.

Volgens John Pilger had Hekmatyar de gewoonte om bijtend zuur in het gezicht van vrouwen te gooien die weigerden de sluier te dragen. En hij handelde, net als heel veel andere Afghanen, in opium. Toch werd hij in 1986 door de Britse premier Margaret Thatcher naar Londen uitgenodigd en daar door haar als ‘vrijheidsstrijder’ ontvangen – een foute uitschatting door iemand voor wie ik destijds grote bewondering had en nog steeds heb. Ondanks alle steun van de CIA voor Hekmatyar, weigerde deze in 1985, toen hij in de Verenigde Staten was om een bijeenkomst van de Verenigde Naties toe te spreken, om president Reagan te ontmoeten, zo schrijft John Cooley in zijn boek Unholy Wars. Dit werd als een belediging opgevat. Hekmatyar kan tot op zekere hoogte worden gezien als voorloper van ISIS en Al-Baghdadi.

In 2002 probeerde de CIA de vroegere ‘vrijheisstrijder’ met een drone, die een Hellfire missile afvuurde, uit te schakelen, maar die poging mislukte. Een jaar later, op 19 februari 2003, werd Hekmatyar door het State Department als a global terrorist (‘globale terrorist’) omschreven. Dat was natuurlijk veel te laat. Liefst 23 jaar nadat Klass het hoofd van de CIA had gewaarschuwd om nooit met de onbetrouwbare schurk Hekmatyar in zee te gaan.

Ahmed Shah Massoud

Rosanne Klass sympathiseerde nadrukkelijk wél met Ahmed Shah Massoud, bijgenaamd ‘de Leeuw van de Pantsjir’, een etnische Tadjiek uit de noordelijke Pantsjirvallei die de Russen tijdens hun bezetting van Afghanistan maar niet konden veroveren. Herhaaldelijk hoorde ik hoe Klass de loftrompet over hem stak. Hij was na 1996 ook een fel tegenstander van de Taliban en Osama bin Laden en werd op 9 september 2001 in opdracht van Osama bin Laden door twee zelfmoordterroristen vermoord. Massoud maakte deel uit van de zogenaamde ‘Noordelijke Alliantie’, waartoe behalve zijn mede-Tadjieken uit de Pantsjirvallei, de etnische Oezbeken uit het noordelijke Mazare-Sharif en geleid door generaal Abdul Rashid Dostum, ook de sjiitische Hazara’s uit het midden van Afghanistan behoorden. Maar alleen Massouds Pantsjirvallei bleef gevrijwaard van bezetting door de Taliban, net als in de jaren tachtig toen de Russen er nooit in slaagden deze vallei in te nemen. Na de aanslagen van 11 september werd eerst Mazar-e-Sharif met Amerikaanse hulp bevrijd, daarna volgde de rest van het land.

Op 14 oktober 2001 hoorde ik in Washington hoe de Pakistaanse minister van Buitenlandse Zaken Abdul Sattar in een tv-interview toegaf dat zijn land druk op de Verenigde Staten had uitgeoefend om niet teveel steun aan de Noordelijke Alliantie te geven. Maar de steun werd pas na de aanslagen van 11 september echt opgevoerd, daarvóór had de CIA nauwelijks belangstelling voor Masssoud en de Pantsjirvallei.

Rosanne Klass en haar Afghanistan Information Center sympathiseerden bovendien met Pir Sayyid Ahmed Gailani, een Afghaanse soefieleider die na de Russische inval uitweek naar Pakistan en daar het National Islamic Front of Afghanistan (NIFA, het ‘Nationaal Islamitisch Front van Afghanistan’) oprichtte, een gematigde verzetsgroep die op de hand van de in ballingschap levende Afghaanse koning was. Men hoopte dat die zou terugkeren als het land zou zijn bevrijd. Ook deze groepering werd door de CIA en de Pakistaanse geheime dienst ISI gesteund. Tijdens mijn journalistieke reis naar Pakistan in 1983 had ik ook een ontmoeting met een jonger lid van de Gailanifamilie, die opvallend westers gekleed was. Hij hielp mij aan andere nuttige contacten. Het NIFA had veel steun onder Afghaanse vluchtelingen in Pakistan.

In 1987 redigeerde Klass een belangwekkende reader, getiteld Afghanistan: The Great Game Revisited. Dit boek kreeg onder meer in Foreign Affairs een positieve beoordeling. De Amerikaanse islamoloog Daniel Pipes omschreef in 1988 het boek als ‘een werk met een duidelijke visie en dat van groot belang is’.

In 2005 omschreef de toenmalige Afghaanse president Hamid Karzai Rosanne Klass als ‘a great friend of Afghanistan’ (‘een groot vriend van Afghanistan’). En als blijk van waardering werden haar persoonlijke documenten over Afghanistan, de Russische invasie van 1979 en de Russisch-Afghaanse oorlog overdragen aan de Paul H. Nitze School of Advanced International Studies (SAIS) van de John Hopkins Universiteit. De kosten werden betaald door Judith Hernstadt, haar beste Joodse vriendin uit Manhattan, die ik ook een keer heb mogen ontmoeten.

Oorlog tegen terreur

In 1980 had Rosanne Klass in een opinie-artikel in de New York Times geschreven dat de Afghanen ‘wonderbaarlijk gastvrij jegens vreemdelingen’ zijn, behalve als het om bezetters gaat’. ‘Die zullen zij, totdat de dood erop volgt, bestrijden.’ ‘Aangezien de islam de factor is die de verschillende etnische groepen verenigt, vechten ze onder de banier daarvan.’ Dit artikel werd in dezelfde krant op 23 juli 2015 aangehaald in het in-memoriam-artikel over de dood van Rosanne Klass en er werd aan toegevoegd: ‘She proved to be correct.’ (‘Ze bleek het bij het rechte eind gehad te hebben.’)

Maar Rosanne Klass heb ik vooral na de aanslagen van 11 september 2001 leren kennen als iemand die veel somberder was over de toekomst van de westerse cultuur. Ze zag de radicale islam als een serieuze bedreiging voor het Westen. Ook waarschuwde ze voor de haat tegen Joden bij de meeste radicale moslims. Zij was bang voor te grote aantallen immigranten uit de islamitische wereld en de gevolgen daarvan voor onze identiteit. Ik kreeg talloze e-mails van haar met links naar artikelen daarover. Zij stond ook nadrukkelijk achter Israël en had een gruwelijke hekel aan linkse dominees en wat de op 6 mei 2002 vermoorde columnist/politicus Pim Fortuyn ‘de linkse kerk’ noemde, maar dat was in de jaren tachtig, toen ik haar regelmatig ontmoette en sprak, ook al het geval. (Zo schreef ze in maart 1987 een ingezonden brief in Commentary over het zwijgen van de kerken over ‘de genocide in Afghanistan’; ik had zelf gezien hoe de Wereldraad van Kerken op de Assemblee in Vancouver in 1983 onder druk van de Russisch-Orthodoxe Kerk, die lid van de Wereldraad was, weigerde de Russische invasie te veroordelen, intussen had men eerder wel de loftrompet gestoken over Robert Mugabe en zijn dubieuze ZANU-partij.)

Rosanne Klass steunde voluit wat ná de aanslagen van 11 september ‘de oorlog tegen terreur’ werd genoemd. Zij was kritisch over de Democratische Partij en steunde de republikeinen. Van Carter, Clinton en Obama moest ze niets hebben. Aan de andere kant was het onder de republikeinse president George Herbert Walker Bush (janauri 1989-januari 1993) dat Afghanistan na 1989 door Amerika aan zijn lot werd overgelaten, waarvan de Taliban en Osama bin Laden onder het presidentschap van Clinton (januari 1993-januari 2001) zouden profiteren. Zoals een door Gary Berntsen geciteerde adviseur van Ahmad Shah Massoud het in februari 2000 terecht uitdrukte: ‘Jullie doen beloften en dan laat je ons in de steek. Ik zal jullie land nooit begrijpen.’ Voorzover ik weet dacht Klass er precies zo over.

Bronverwijzingen bij hoofdstuk 1

Interview auteur met Rosanne Klass, Upper West Side, New York, 13 oktober 2001. (Rosanne Klass: ‘I warned Stanfield Turner not to lend support Gulbuddin Hekmatyar. He is a dangerous man.’)

Rosanne Klass, Land of the High Flags: Afganistan When the Going Was Good (Hong Kong/New York: Odyssey Books/W.W. Norton & Company, 2007), p. 11 (‘The decades between World War II and the first covert communist coup of 1973 were an optimistic time, when Afghanistan was a stable constitutional monarchy and was even moving towards a democratic elected government.’), p. 149 (‘After all I walked around the world unveiled, – although he hastened to assure me that no one thought the less of me for that, quite the contrary.’). Eerste uitgave: Land of the High Flags: A Travel Memoir (New York: Random House, 1964).

Peter Bergen, Holy War: Inside the Secret World of Osama bin Laden (Londen: Weidenfeld & Nicolson, 2002), p. 74, (‘By simply handling ISI some $ 3 billion of American taxpayer’s money, the CIA also handed the Pakistanis complete control over how the funds were distributed. That could turn out to be a rather expensive mistake. By the most conservative estimates, $600 million went to the Hizb party, headed by Gulbuddin Hekmatyar, an Islamist zealot’), p. 75 (‘There were questions that he might be Soviet agent. He spent a lot more of his time fighting other mujahideen than killing Soviets. He was a nasty guy.’), p. 77 (‘Bin Laden and Hekmatyar worked closely together. During the early 1990s al-Qaeda’s training camps in the Khost region of eastern Afghanistan were controlled by Hekmatyar’s party.’)

Mark Curtis, Secret Affairs. Britain’s Collusion with Radical Islam (Londen: Serpent’s Tail/Profile Books, 2000), p. 146 (‘Britain also extended backing to the extremist Hekmatyar, who was invited to Downing Street in 1986 and met Foreign Office officials in Londen in 1988.’)

Christopher Andrew en Vasili Mitrokhin, The Mitrokhin Archive: The KGB and the World (Londen/New York: Allen Lane/Penguin, 2005), p. 416 (‘On 25 September 1986 a group of Hekmatyar’s mujahideen armed with Stingers shot down three Soviet helicopter gunships as they approached Jalalabad airport.’), pp. 417, 418 (‘Hekmatyar’s publicly stated conviction that, despite supplying him with arms, the CIA was plotting his assassination has all the hallmarks of deriving from a KGB disinformation operation.’)

J.A. Emerson Vermaat, Op Reportage: Ooggetuige in Crisis- en Oorlogsgebieden (Utrecht: De Banier, 1995), pp. 18-21. (Interview met Sayed Bahuudin Majrooh.)

Wikipedia France, Sayd Bahodine Majrouh, https://fr.wikipedia.org/wiki/Sayd_Bahodine_Majrouh

Steve Coll, Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001 (New York: Penguin Books, 2004), p. 182 (‘The hit was interpreted among Afghans and the CIA’s Islamabad station as an early and intimidating strike by Hekmatyar against the Zahir Shah option for post-Soviet Afghanistan.’), p. 580, voetnoot 60 (‘He returned in 2001 to fight the Americans, and a year later survived an attack by a Hellfire missile fired from an unmanned CIA Predator drone.’)

Gary Berntsen, Jawbreaker: The Attack on Bin Laden and Al-Qaeda (New York: Three Rivers Press, 2005), p. 42 (‘An aide to General Ahmad Shah Massoud of the Afghan Northern Alliance, February 2000: “You make promises and abandon us. I will never understand your country.”’) p. 281 (‘Pashtun warlord Gulbuddin Hekmatyar, who’s once been an ally of Abdul Rashid Dostum, but now professed loyalty to Osama bin Laden.’)

The Jamestown Foundation, Gulbuddin Hekmatyar’s Return to the Afghan Insurgency, https://web.archive.org/web/20080602104444/http://www.jamestown.org/news_details.php?news_id=325 (‘Disgraced by his former allies, Hekmatyar went to Iran in 1997…)

John Pilger, Why the rise of fascism is again the issue, 25 februari 2015, http://johnpilger.com/articles/why-the-rise-of-fascism-is-again-the-issue (‘Hekmatyar’s specialty was trafficking in opium and throwing acid in the faces of women who refused to wear the veil. Invited to London, he was lauded by Prime Minister Thatcher as a “freedom fighter.”’)

John Cooley, Unholy Wars: Afghanistan, America and International Terrorism (Londen: Pluto Press, third edition, 2002), p. 48 (‘After President Ronald Reagan’s election and William Casey’s takeover of the CIA, he hardened his attittude to the point of publicly refusing to meet President Reagan during a visit Hekmatyar paid to New York in 1985 to address a UN meeting. This was regarded as an insult.’)

Dawn (Pakistan), 20 februari 2003, US designates Hekmatyar as a terrorist, https://www.dawn.com/news/83014/us-designates-hekmatyar-as-a-terrorist (‘The United States on Wednesday designated Pakhtoon Afghan warlord Gulbadeen Hekmatyar as a global terrorist, linking him to Osama bin Laden and the deposed Taliban.’)

Rossanne Klass, Afghanistan: The Accords, Foreign Affairs, Summer 1988 Issue, https://www.foreignaffairs.com/articles/asia/1988-06-01/afghanistan-accords

Rosanne Klass (Ed.), Afghanistan: The Great Game Rivisited (New York: Freedom House, 1987).

Daniel Pipes, Afghanistan: The Great Game Revisited, http://www.danielpipes.org/11160/afghanistan-great-game-revisited (‘Klass has produced a work of clear vision and great importance.’)

Donald S. Zagoria, Afghanistan: The Great Game Rivisited, Foreign Affairs, Fall 1988 Issue, https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/1988-09-01/afghanistan-great-game-revisited (‘Freedom House has put together a collection of well-informed esssays on the Soviet invasion of Afghanistan. Alexandre Bennigsens’s analysis of the war’s impact on Russian-Muslim relations in Soviet Central Asia is particularly striking.’)

Commentary (New York), maart 1987, Rosanne Klass, Letter discussing the silence of churches and human rights spokesman about the genocide in Afghanistan.

New York Times, 23 juli 2015, Rosanne Klass, Writer and Advocate for the Afghan People, Dies at 86, https://www.nytimes.com/2015/07/24/world/asia/rosanneklass-advocate-of-the-afghan-people-dies-at-86.html (‘After working for The Times in the 1970s, she became director of the Afghanistan Information Center at Freedom House, a human rights watchdog group in New York…’ ‘In 2005, President Hamid Karzai of Afghanistan acknowledged Mrs. Klass as a great friend of Afghanistan.’ ‘Since Islam is the unifying factor among the various ethnic groups, they are fighting under its banner.’ ‘She proved correct.’)

The Gazette, 22 juli 2015, Obituaries Rosanne Klass, Cedar Rapids, http://www.thegazette.com/obituaries/rosanne-klass-20150722-0001073923-01 (‘She has lectured widely in the United States and Europe. Her encyclopedic knowledge of the ethnography, political history, military history, art and culture of the Near East and central Asia was unparalleled.’)

2

Geheime bron binnen de CIA waarschuwde mij in 1995, 1996 en 1997 indringend en herhaaldelijk voor Osama bin Laden

‘Let op Osama bin Laden!’

Bij de CIA kreeg men bin Laden pas echt in het vizier in de zomer van 1995, toen ik zelf door een geheime bron binnen de CIA werd gewaarschuwd toch vooral te letten op de activiteiten van Osama bin Laden (‘Do take note of Osama bin Laden and his activities!’), zogenaamde Islamic Charities (‘liefdadigheidsinstellingen’ uit de Islamitische wereld die terreurbewegingen steunden) en radicale moslims die in Afghanistan hadden gevochten en daarna naar Europa, het Midden-Oosten en Noord-Afrika als gevaarlijke terroristen terugkeerden, zogenaamde returnees, waar ook onze eigen Binnenlandse Veiligheidsdienst (de BVD, later de AIVD) destijds in geïnteresseerd was. Ik kreeg eind juli en in november 1995 van die bron twee bundels met deels vertaalde artikelen uit voornamelijk Arabische media en enkele niet-vertaalde Engelstalige artikelen over bin Laden: 27 juli ’95, 05:37, 64 bladzijden en 22 november ’95, 19:02, 23 bladzijden.

Eerder dacht ik dat ik in het voorjaar van 1996 voor het eerst over bin Laden hoorde, bij nader onderzoek bleek mij dat dit al in de zomer van 1995 het geval was. Niemand anders wist daarvan, ook CNN, andere collega’s, mijn toenmalige uitgevers (De Banier/Freedom House) of mijn werkgever niet. Er volgden in 1995, 1996 en 1997 nog meerdere waarschuwingen. Begin juli 1996 kreeg ik van mijn bron een artikel waarin onder andere de naam van Ayman al-Zawahiri werd vermeld. ‘Wat een rare naam is dat!’ zei ik een beetje verbaasd. Mijn bron antwoordde: ‘Die man moet je bij je onderzoek ook goed volgen. Hij is heel belangrijk.’ In 1998 werd de uit Egypte afkomstige terrorist al-Zawahiri binnen al-Qaida de plaatsvervanger van Osama bin Laden.

Beiden zaten toen in Afghanistan. In mijn boek ‘In Naam van Allah…’ Islamitisch Terrorisme en Fundamentalisme heb ik materiaal van mijn bron over bin Laden, al-Zawahiri, dubieuze islamitische charities, die zich als non-governmental organizations (NGO’s) presenteren, teruggekeerde jihadisten uit Afghanistan en zogenaamde ‘Afghaanse Arabieren’ (Arabische jihadisten die in Afghanistan tegen de Russische bezetters vochten) samengevat. Over al-Zawahiri schreef ik toen onder meer:

‘Eén van hen was de arts Ayman al-Zawahiri…’ ‘In 1985 vertrok hij naar het Pakistaanse Peshawar. Daar legde hij de grondslag voor de nieuwe djihaadorganisatie, die hij eigenlijk al had willen oprichten toen hij in de gevangenis zat.’

Over bin Laden schreef ik toen dat hij als ‘bankier van islamitische jihadbewegingen’ fungeerde en dat hij zich in de jaren tachtig van de vorige eeuw verbond met Gulbuddin Hekmatyar:

‘Bin Ladens betrokkenheid bij Afghanistan dateert nog uit de tijd dat hij zelf naar Afghanistan vertrok om aan de strijd tegen de Russen deel te nemen. Hij verbond zich vooral met Gulbuddin Hekmatyar, een fundamentalistische verzetsleider die gematigde verzetsleiders voortdurend voor de voeten liep. Hekmatyar opende de deuren voor bin Laden in Peshawar, waar deze behalve zijn gezondheidscentra ook een centrum voor opvang en begeleiding van militante Afghaanse mujahideen oprichtte. Die waren vooral afkomstig uit Arabische landen, niet uit Afghanistan zelf. Het enige dat hen verbond, was dat ze in Afghanistan aan de jihad hadden deelgenomen. Vandaar dat deze jihadstrijders de bijnaam “Arabische Afghanen” kregen. Later verbond bin Laden zich met de Taliban, die in snel tempo grote gebieden van Afghanistan onder controle kregen. In de zomer van 1996 dook bin Laden opnieuw op in Afghanistan. Soedan had in februari laten weten dat bin Laden het land had verlaten.’

In feite verliet bin Laden Soedan in mei 1996.

Er over bin Ladens rol als ‘geldgever’ aan moslimextremisten:

‘Tijdens de oorlog in Afghanistan financierde bin Laden de reizen van islamtische extremisten uit het gebied van de Perzische Golf, Jemen, Egypte, Jordanië, Algerije en Tunesië naar Afghanistan. Daar konden ze een tijdje voor “Rambo” spelen. Na de overwinning van de mujahideen mochten deze Rambo’s opnieuw bij bin Laden in Peshawar aankloppen.’

‘Toen de “Arabische Afghanen” in Pakistan niet meer welkom waren, zorgde bin Laden ervoor dat ze zich in Soedan konden vestigen of naar hun landen van herkomst konden terugkeren.’

‘Het geval bin Laden staat niet op zichzelf. Er is een vast patroon van rijke conservatieve islamitische geldgevers uit Saoedi-Arabië, Koeweit en andere islamitische staten die grote giften aan humanitaire en liefdadigheidsorganisaties overmaken – Bosnië was lange tijd een nobel doel – of die zelf zulke organisaties oprichten.’

En over geheime trainingskampen in Soedan, waar bin Laden tussen 1991 en mei 1996 verbleef:

‘Het bestaan speciale trainingskampen, deels in de omgeving van de hoofdstad Khartoum, wordt door Soedan overigens niet ontkend.’

Later kwamen er soortgelijke kampen van al-Qaida in Afghanistan. De term ‘al-Qaida’ of ‘Al-Qaeda’ werd overigens vóór de aanslagen van 11 september 2001 zelden gebruikt, wél in diverse rapporten van geheime diensten en bij interne discussies in Washington en Londen. In april 2001 waren er in het BVD/AIVD-rapport Terrorisme aan het gegin van de 21ste eeuw korte verwijzingen naar ‘Usama Ben Laden’ en zijn ‘al-Qaida-organisatie’, ‘het UBL-netwerk’ en naar ‘Afghanistanveteranen’. Maar dit moet zijn gebaseerd op uitvoerigere interne rapporten over deze onderwerpen. In enkele openbare rapporten van het State Department werd de naam al-Qaida eveneens genoemd, bijvoorbeeld in Patterns of Global Terrorism 1998. Maar mijn bron sprak nooit over al-Qaida. Het belangrijkste artikel over al-Qaida dat kort voor de aanslagen van 11 september verscheen, was geschreven door Rohan Gunaratna: Blowback: Al-Qaeda Organisation, Jane’s Intelligence Review, 1 augustus 2001. Een kopie van dit artikel kreeg ik van Jan Kriek, die toen eindredacteur van 2Vandaag was. Die actualiteitenrubriek werd toen gerund door EO en Tros, nu heet de tv-rubriek 1Vandaag. Met Gunaratna had ik daarna meermalen contact. Ik had voor die actualiteitenrubriek een uitgebreid tv-interview met hem toen hij nog bij de universiteit van St Andrews (Schotland) zat. We wisselden informatie uit en Gunaratna citeerde mij in zijn boek Inside Al-Qaeda: Global Network of Terror.

Mijn eigen boek was in september 1996 aan de Utrechtse uitgeverij De Banier aangeboden en verscheen op 7 maart 1997. Ik had er ook andere uit het Arabisch vertaalde artikelen in verwerkt, bijvoorbeeld al-Majalla van 28 mei 1995. Die krant had in een Amerikaanse gevangenis een interview met Ramzi Ahmed Yousef, het brein achter de eerste aanslag op het New Yorkse World Trade Center (1993). Ook dit artikel was van mijn bron afkomstig.

Maar in april 1996 had ik al een handgeschreven manuscript klaar, dat ik met mijn bron besprak. Mijn bron vond het belangrijk dat er in Nederland een boek verscheen waarin Osama bin Laden werd genoemd. Maar hij oefende geen censuur uit over de inhoud van de tekst. Ik werd vrijgelaten in de keuze van de hoofdstukken en de inhoud, mits er maar aandacht werd geschonken aan bin Laden en de dubieuze rol van een aantal islamic charities. En het was niet de bedoeling dat ik dit materiaal in een artikel in de Verenigde Staten verwerkte.

Kort nadat het boek verscheen, besloot ik zelf om een exemplaar aan de Arabist J.J.G. (Hans) Jansen te sturen. Ik wist dat hij de eerdere vertaling van de Koran van prof. dr. J.H. Kamers in moderner Nederlands had bewerkt en dat hij gold als een kenner van de radicale islam. Hans Jansen reageerde positief op mijn boek. Dat was voor mij een aanmoediging dat de research grotendeels klopte. Natuurlijk wist Hans Jansen aboluuut niet dat een bron binnen de CIA mij herhaaldelijk en indringend op de kwalijke rol van Osama bin Laden had geattendeerd. Met Hans Jansen had ik ook na 1997 meermalen contact. Hij was altijd zeer vriendelijk en behulpzaam. Ik interviewde hem diverse keren voor de actualiteitenrubriek 2Vandaag en ook na mijn ontslag bij de EO op 31 december 2004 sprak ik vaak met hem, onder meer tijdens het proces tegen Geert Wilders, waar hij als getuigedeskundige optrad. Later sloot Jansen zich bij de PVV aan en werd zelfs Europarlementariër voor die partij tot hij op 5 mei 2015 aan een herseninfarct overleed. Zijn beide boeken over het leven van Mohammed zijn gezaghebbend en baanbrekend. Jansen was niet zo extreem als Wilders, die helaas in tal van opzichten is doorgeslagen. Wilders maakte op 20 november 2017 zelfs bekend dat hij aangifte gaat doen tegen VVD-premier Mark Rutte wegens ‘discriminatie van Nederlanders’, gekker kun je het niet maken! Wilders is bovendien op de hand van de Russische president Vladimir Putin, die de Syrische oorlogsmisdadiger en Jodenhater Bashir al-Assad beschermt en met Iran samenwerkt.

Alle contact met bron binnen CIA eind september 1997 definitief verbroken

De informatie die ik over bin Laden en al-Zawahiri ontving, was grotendeels juist. Wél werd het contact met mijn geheime CIA-bron eind september 1997 definitief verbroken en er dienden zich geen nieuwe bronnen aan. Er was geen ‘opvolger’, maar dat had ik ook niet verwacht. Het was de eerste en de laatste keer dat ik een boek schreef met hulp van een geheime bron uit de CIA. Om redenen van bronbescherming wil ik er niets meer over kwijt. Een unieke ervaring waren die contacten wel. Ik ga ervan uit dat ik een van de zeer weinigen was die in 1995 en 1996 redelijk betrouwbare informatie over bin Laden bezat en ik geloof niet dat dat verkeerd was. (Ik wist in 1996 óók dat hij naar Afghanistan was vertrokken.)

Na de aanslagen van 11 september moet ik nog vaak aan die gesprekken terugdenken. In het EO-omroepblad Visie schreef ik in april 2004 dat een oud-CIA man mij in 1996 had geattendeerd op bin Laden. Maar het was géén oud-CIA man, het was iemand die nog steeds bij de CIA werkte. En het jaar ‘1996’ moet veranderd worden in ‘1995’. Ik vermeldde reeds dat ik in 2016 in mijn archief stuitte op stukken uit juli en november 1995, die afkomstig waren van mijn bron.

Dat materiaal was ik helemaal vergeten, hoewel ik het destijds, blijkens mijn handgeschreven aantekeningen op die stukken, wel gezien had. Het ging deels om gebundelde vertalingen van artikelen uit de Arabische media waarin het vooral ging over bin Laden. De CIA gaf een dagelijkse selectie van vertaalde Arabische radio- en tv-uitzendingen middels de publicaties van de Foreign Broadcast Information Service (FBIS) uit, maar daar ging het hier niet om, want daarnaast waren er nog veel andere vertaalde teksten, vooral van artikelen uit bladen en kranten en daar kreeg ik een selectie van. Daar zat ook materiaal over Soedan, Ethiopië/Eritrea, Niger, Mali, Egypte, Jemen, Iran, ‘Hekmatyar Camps’, Afghanistan, Hamas en Hezbollah bij.

Verslaggevers die bin Laden interviewden of dat probeerden