Moord op Spinoza

Prof. dr. David Pinto / Prof. dr. Paul Cliteur (red.)

Moord op Spinoza

DE OPSTAND TEGEN DE VERLICHTING
EN MODERNITEIT

Uitgeverij Aspekt

“Als de politiek geen standpunt inneemt over cultuur, dan laat je andermans cultuur jouw politiek bepalen.”

- Uit Avondland en identiteit, Sid Lukkassen

Moord op Spinoza

© Prof. dr. David Pinto / Prof. dr. Paul Cliteur (red.)

© 2018 Uitgeverij ASPEKT

Amersfoortsestraat 27, 3769 AD Soesterberg, Nederland

info@uitgeverijaspekt.nl – http://www.uitgeverijaspekt.nl

Omslagontwerp: Mark Heuveling

ISBN: 9789463385435
ISBN Paperback: 9789463383592
NUR: 130

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurs-wet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW, Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers, en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912), dient men zich tot de uitgever te wenden.

Inhoudsopgave:

Inleiding
- Paul Cliteur en David Pinto

Dubbel clash: religieus en cultureel
De botsing tussen moderne en premoderne waarden
- David Pinto

Moderniteit en premoderniteit in de staatstheorie & de moord op Spinoza
- Paul Cliteur

Onder Den Uyl ontstond machtig partijkartel
- Mat Herben

De teloorgang van de religiekritiek
- Coen de Jong

Over de noodzaak van een Leitkultur
- Sid Lukkassen

De kracht van empirie
- Jan Storm

Theo van Gogh, martelaar van het vrije woord
- Dirk van der Blom

Verhinderde moderniteit
Modernisme is in de kunsten
- Ton Nijhof

Over doorgedraaid postmodern feminisme
Naar liberaal feministisch reveil
- Floris van den Berg

Zwarte zon
Spinoza in de schaduw van mei '68 en de opkomende islam
- Perry Pierik

Personalia

Inleiding

Paul Cliteur en David Pinto

Een van de meest onverwachte ontwikkelingen in het eerste decennium van de 21ste eeuw is wat men de “opstand tegen de moderniteit” kan noemen. In de 17e en 18e eeuw kwam het “moderne denken” tot ontwikkeling. Uitgangspunt vormt het autonome menselijk individu. Het menselijk individu is een wezen met een onvervreemdbare menselijke waardigheid. Het is aan niets en niemand onderworpen dan aan zichzelf.

De culturele stroming die deze ontwikkeling begeleidde, is de “Verlichting”. De Verlichting is “de filosofie achter de Moderniteit”. De Verlichting was ook het gedachtegoed achter de grote politieke omwentelingen, de Atlantische revoluties: de Amerikaanse revolutie en de Franse revolutie.

Nederland leverde aan deze ontwikkelingen een bijdrage met wat Jonathan Israël heeft genoemd de Radicale Verlichting. Deze gaat terug op het werk van de grootste Nederlandse filosoof: Baruch Spinoza (Lat. Benedictus de Spinoza).

In A Revolution of the Mind (2010) vat Israel samen wat hij verstaat onder de principes van de Radicale Verlichting. Dat zijn: democratie; raciale en seksuele gelijkheid; individuele vrijheid van levensstijl; volledige vrijheid van gedachte, expressie en drukpers; afschaffing van het religieus gezag ten aanzien van wetgeving en opvoeding; volledige scheiding van kerk en staat.

Dit boek heeft als titel Moord op Spinoza, niet omdat Spinoza daadwerkelijk is vermoord, want daar was geen sprake van natuurlijk. Er is een apocrief verhaal over een aanslag op de grote Nederlandse filosoof, maar dat verhaal is niet historisch betrouwbaar volgens hedendaagse Spinozaonderzoekers. Wel werd over hem een banvloek uitgesproken wat tot gevolg had dat hij sociaal geïsoleerd raakte.

Met “Moord op Spinoza” bedoelen wij dat het modernistisch wereldbeeld dat hij introduceerde, tegenwoordig, geheel tegen alle verwachtingen in, zwaar onder druk staat. Bijna wekelijks vindt wel een aanslag plaats die wordt opgeëist door ISIL of een andere islamitisch-terroristische groepering. Die aanslagen worden gemotiveerd door de terroristen zelf onder verwijzing naar een premodern, meer specifiek “theoterroristisch”, wereldbeeld. Zij spreken in negatieve termen over democratie en willen die vervangen door een theocratie. Zij kritiseren individuele rechten van de mens en komen op voor de rechten van Allah. Zij wijzen de gelijkheid van man en vrouw principieel af. En zij willen de doodstraf voor apostaten (afvalligen) en blasfemisten (godslasteraars).

Ook het integratiebeleid in westerse samenlevingen staat aan een voortdurende kritiek bloot. Leiders als Erdogan of de koning van Marokko geven onverbloemd aan dat de Duitse Turken zich helemaal niet dienen aan te passen aan de Duitse rechtsorde. Soortgelijke opmerkingen maakt de koning van Marokko. Marokkanen moeten Marokkanen blijven en vooral geen “westerlingen” worden.

Ondertussen staan Europese politici hierbij wat onwennig aan de kant. Gegeneerd, maar weinig strijdvaardig. Multiculturalisten, policoristen en postmodernisten kiezen zelfs gewoon partij tegen westerse waarden die als “koloniaal”, “kapitalistisch”, “arrogant” of “eurocentrisch” worden “gedeconstrueerd”.

De vijanden van wat Popper noemde “de open samenleving” zijn daarom niet alleen de jihadisten, salafisten en terroristen, maar ook de postmodernisten, policoristen en multiculturalisten die van binnenuit de veerkracht van democratieën ondermijnen. Wie probeert de Verlichting te verdedigen tegen de aanvallen die daarop worden gedaan, wordt als “verlichtingsfundamentalist” (Prof. Pinto) aangeduid.

Is het niet tijd voor een meer “radicaal humanisme” (Sid Lukkassen)?

Het lijkt erop dat de combinatie van gewelddadige religieus gemotiveerde islamisten in combinatie met de gedoogsteun die daaraan verleend wordt door postmodernisten een van de grootste uitdagingen vormt voor Spinoza's erfenis: de “Dubbele clash”, een combinatie van premodernisme en “religieuze ideologie” (Pinto), dus. Spinoza's erfgoed is meer omstreden geworden dan ooit, en dat vormt het thema van dit boek: Moord op Spinoza, de moord op de Verlichting.

Kan dat proces worden gestopt? En zo ja, hoe? Is er een land waar dit wel lukt? Wat zou moeten gebeuren in Nederland en in andere Europese landen om de lokroep van het pre- en antimoderne denken te verminderen? Hoe groot zijn de kansen dat dit gaat slagen?

De verschillende auteurs aan dit boek proberen deze vragen te behandelen in relatie tot een onderwerp dat hen speciaal aan het hart ligt. Sommigen gaan daarbij ook in op de vraag hoe die spanning tussen moderniteit en premoderniteit in hun eigen tijd en hun eigen leven gestalte heeft gekregen.

De bijdragen

Paul Cliteur en David Pinto

Redacteur en hoogleraar interculturele communicatie David Pinto legt in Dubbel clash: religieus en cultureel – De botsing tussen moderne en premoderne waarden uit waarom de waarden van de Verlichting en moderniteit worden bedreigd. Hij doet dat door het bredere kader van moderniteit, premoderniteit, cultuurtheorie en de ‘dubbele clash’ te schetsen. Hij benoemt eerst zijn eigen perspectief. Vervolgens bespreekt hij zijn ‘structurentheorie’, waarin hij de wereld heeft onderverdeeld in ‘fijnmazig’ en ‘grofmazig’ gestructureerde gebieden of culturen. Verder bestaan er ook ‘mixed’ structuren. Hij stelt dat de Piramide van Maslow past bij de grofmazige structuur, en heeft zelf een piramide bedacht voor de fijnmazige structuur.

De oorzaak voor de botsing tussen het waardenstelsel van de hedendaagse migranten en vluchtelingen uit Arabische/islamitische landen en het waardenstelsel van het Westen ligt niet slechts bij religie, maar ook bij cultuur. De grote kloof tussen de G- en F-waarden spelen, naast religie, ook een grote rol. De auteur citeert een selectie grote denkers over de islam en stelt vervolgens dat het onwaarschijnlijk is dat deze grootheden zich hebben vergist.

Vervolgens wordt gesteld dat het bestrijden en voorkomen van de twee bedreigingen voor de Verlichting en de moderniteit (premoderniteit en islamitische ideologie) worden bemoeilijkt door het verschijnsel ‘policorisme’. Het gevaar van policorisme is tweeledig. Enerzijds wordt geweigerd te erkennen dat er botsingen en problemen zijn tussen moderne waarden van de Westerse samenlevingen en de waarden van de migranten. Anderzijds schaadt het policorisme de belangen van de migranten. Zachte heelmeesters maken stinkende wonden, en zo worden de problemen op de lange termijn niet opgelost door verslavende hulp. De auteur komt ook met een plan van aanpak bestaande uit drie pilaren. Daarbij noemt hij Israël als een voorbeeld voor Nederland.

Volgens jurist en filosoof Paul Cliteur in “Moderniteit en premoderniteit in de staatstheorie & de moord op Spinoza” is de inpassing van religie binnen het politieke kader van de moderne tijd problematisch. Religie is een kracht die historisch gezien voor problemen heeft gezorgd, en vandaag nog steeds voor problemen zorgt. De hoofdvraag van dit artikel kan worden geformuleerd als: ‘Hoe kan men omgaan met het probleem van de accommodatie van religie binnen de moderne tijd?’ Aan de hand van de volgende vijf modellen kan de omgang van de staat met religie worden geschetst:

Politiek atheïsme. De staat verbiedt godsdiensten. Wel kunnen aardse ‘goden’ aangewezen worden (zoals politieke leiders). Politiek atheïsme is wat anders dan individueel atheïsme. Individueel atheisme is een recht, verbonden met de vrijheid van godsdienst.

Theocratie. Theocratie is precies het omgekeerde van politiek atheïsme in de zin dat de staat één specifieke godsdienst tot de enig toegestane verklaart. De religie steunt de staat.

Staatsgodsdienst. De staat kiest voor één religie als leidend voor de staat, maar geeft wel keuzevrijheid aan het individu. Dit model is beter dan dat van de theocratie, omdat er relatieve vrijheid is, maar komt toch neer op geïnstitutionaliseerde discriminatie van staatsburgers die voor een andere religie kiezen dan die waarvoor de staat gekozen heeft. Cliteur noemt het model van de staatsgodsdienst daarom ook wel ‘theocratie lite’.

Multiculturalisme. De staat ondersteunt niet één staatsgodsdienst, maar alle godsdiensten. Cliteur noemt het multiculturalisme een ‘staatsgodsdienst lite’.

Laïcité (secularisme). De staat beschermt slechts de individuele keuze voor godsdienst, geen godsdienst an sich. Cliteur stelt dat dit het enige model is, dat daadwerkelijk verdedigbaar is en rechtdoet aan democratie. Het secularisme beschouwt (i) alle burgers op voet van gelijkheid, (ii) in staat tot het maken van een keuze voor een godsdienst en (iii) behandelt alle godsdiensten op gelijke voet.

De eerste twee modellen worden premodern genoemd, de laatste drie modern. Een model is modern wanneer de vrije individuele keuze voor godsdienst wordt erkend, premodern wanneer dit niet het geval is. Het zou onjuist zijn het politiek atheïsme als het non plus ultra van de moderniteit te beschouwen en de theocratie als het summum van de premoderniteit. In het secularisme komt de moderniteit tot een hoogtepunt. De implementatie van het secularisme gaat moeilijk en duurt lang, omdat er veel verzet is. Het secularisme wordt onder andere aangevallen door theocraten en multiculturalisten. Met name het religieus fundamentalisme binnen de Islam vormt een bedreiging voor het secularisme. Ook de extreemlinkse critici dragen gedogend bij aan de ondergang van het secularisme.

De Belgische filosoof Maarten Boudry maakt onderscheid tussen zinvol en zinloos geweld. Hij meent dat zinvol geweld dat geweld is, dat in de ogen van de plegers als zinvol wordt ervaren. Ideologieën zijn derhalve niet onschuldig, maar kunnen aansporen tot handelingen. Nazificatie (mensen tot nazi verklaren op grond van een verschil van mening) is overigens aan de orde van de dag.

Meebuigen is geen oplossing. Meebuigen resulteert slechts in een stapsgewijze implementatie van de ondergang van het secularisme. Het antwoord op het probleem van de dreigende ondergang van het secularisme is voornamelijk ideologisch. Allereerst moet erkend worden dat de moderniteit onder druk staat, vervolgens moeten we het secularisme verdedigen. De ideologie achter het multiculturalisme moet worden ontmaskerd. Multiculturalisme is niet tolerant of ruimdenkend, maar suïcidaal.

De oud-politicus Mat Herben (LPF) beschrijft in “Onder Den Uyl ontstond machtig partijkartel” enkele overeenkomsten tussen Baruch Spinoza en Pim Fortuyn. Hij stelt dat alleen een democratische rechtsstaat die de veiligheid, de grondrechten en politieke vrijheden waarborgt, werkelijk oog heeft voor de waardigheid van de mens. Herben schrijft dat je zou verwachten, nu we de Verlichting doorgemaakt hebben, dat de verspreiding van het islamitisch fundamentalisme met kracht wordt bestreden. Aan de hand van een uitgave van Civis Mundi maakt hij duidelijk dat dit niet gebeurt. Sterker nog, de intellectuelen verraden de waarden van de Verlichting.

Montesquieu (1689-1755) heeft grote verdiensten met zijn leer van de Trias Politica (scheiding van wetgeving, bestuur en rechtspraak), maar als hij vandaag geleefd zou hebben dan zou hij een Penta Politica hebben bedacht. De vierde macht is het ambtenarenapparaat en de vijfde macht is de media.

De auteur stelt ook dat mensen moeilijk van gemaakte fouten leren en het idee hebben dat hun generatie uniek is en het beter weet dan haar voorgangers. Technologische vooruitgang gaat al eeuwen voort, maar het karakter van de mens verandert niet. ‘De mens is hardleers, omdat hij niet anders kan.’ ‘Ons werelddeel wacht donkere dagen, omdat onwil en onwetendheid een gevaarlijke cocktail vormen.’

Herben presenteert negen kernwaarden van de moderniteit en zegt daarbij dat het niet gaat om tegeltjeswijsheden die vanzelfsprekend zijn, maar om vruchten van een eeuwenlange strijd met absolute vorsten, kerkelijke dwingelandij en regenten. De moderniteit heeft het christendom ontdaan van zijn fundamentalistische trekken, maar nu moeten we alle zeilen bijzetten om onze waarden te behoeden voor de politieke islam.

Het is modieus om het populisme de schuld te geven van alle problemen waar het politieke bestel van Nederland nu onder lijdt. Populisme is echter een nietszeggende term, omdat alle politici in mindere of meerdere mate populist zijn. De auteur spreekt liever over ‘goede en slechte politici’. Problemen met de islam, migratie en Europa worden vaak ontkend of gerelativeerd en je wordt als islamofoob bestempeld wanneer je wijst op het inherent gewelddadige karakter van de islam.

Coen de Jong schrijft over “De teloorgang van de religiekritiek” en over de slapte en het gebrek aan principes van de Nederlandse bestuurlijke klasse tegenover het moslimfundamentalisme. Zowel progressieve als conservatieve politici onderkennen liever niet dat kritiek leveren op de islam in Nederland gevaarlijk is geworden. De neiging het gewelddadige karakter van het moslimfundamentalisme te bagatelliseren bestaat. Kritiek op de islam wordt steeds moeilijker.

In de 18e eeuw begonnen de oproepen tot scheiding van kerk en staat. In 1859 bracht John Stuart Mill (1806-1873) licht in de duisternis met zijn ‘On Liberty’ en met het idee dat hetgeen geen schade aanricht bij een ander, geoorloofd moet zijn. In de jaren '80 van de vorige eeuw liggen de wortels van de huidige maatschappelijke onrust. De auteur noemt als voorbeelden de incidenten met Rudi Carrell en Salman Rushdie. De jaren '90 waren een zoete droom, vormden het hoogtepunt van de multiculturele samenleving. In 2002 vonden grote veranderingen plaats. De partijprogramma's stonden vol met uitspraken die in de jaren '90 onacceptabel waren, en Pim Fortuyn werd het leven ontnomen. Twee jaar later volgde Theo van Gogh. De illusie van een land waar de moderniteit voltooid was, lag voorgoed aan scherven.

Het idee dat de slachtoffers (Theo van Gogh, Pim Fortuyn, Salman Rushdie) van geweld en bedreigingen hun lot aan zichzelf te danken hadden, werd steeds vaker geuit.

De Jong roept de liberalen op om kritiek te uiten op de islam en op het moslimfundamentalisme, en besluit met een parafrasering van een uitspraak Mill: een cultuur die niet meer de capaciteiten of de energie heeft zijn eigen vrijheden te verdedigen, heeft geen toekomst.

Sid Lukassen bezint zich op het concept Leitkultur, ontwikkeld door de Duits-Syrische politieke denker Bassam Tibi. In “Over de noodzaak van een Leitkultur” bezint hij zich op de existentiële crisis van het Westen, om vervolgens duidelijk te maken hoe een Leitkultur (die ondermijnd wordt door politieke correctheid) nodig is als oplossing van die crisis.

De existentiële crisis van het Westen hangt samen met de uitholling van de ‘grote Westerse waarden’, de ‘academische monocultuur’ (links-liberaal), met het buitensluiten van opvattingen die niet passen bij het ‘links bastion’ en met ‘whiteshaming’.

Om de ‘decadente cultuur’ van het Westen te genezen, is een Leitkultur nodig. Vredig samenleven geschiedt namelijk binnen specifieke voorwaarden, die van de Leitkultur. De Leitkultur is de nationale cultuur, die alle inwoners van een land bij elkaar houdt. De kerngedachte van de huidige leidende (postmoderne) cultuur is echter dat het Westen moet ophouden te zijn wat het altijd was.

Jan Storm's “De kracht van de empirie” wijst erop hoe gebrekkig de bevrijding van de burgers in het staatsrecht is doorgevoerd. Het nu heersende bestuurssysteem brengt onmondigheid van de gerepresenteerde burgers mee. Daarom wordt het tijd de ontplooiingsperspectieven van de Verlichting en het daaraan verbonden moderniseringsproces alsnog waar te maken.

De auteur beschrijft kort de opkomst van de moderniteit en de empirie. De opkomst van de empirie wordt een ‘fantastisch gelukkige ontwikkeling’ genoemd, omdat empirie zichtbaar maakt welke methode het best werkt.

In het openbaar bestuur worden moderniteit en empirie echter tegengewerkt. Eén van de belangrijkste inzichten van de Verlichting, namelijk de principiële gelijkwaardigheid van mensen, wordt in de huidige staatsvorm niet (of niet voldoende) gebezigd. Daarom introduceert de auteur het idee ‘burgerzeggenschap’: samen beslissen over zaken die allen aangaan. De auteur beschrijft de voordelen van burgerzeggenschap, en de blokkerende factoren: buitensluitende, ‘eeuwige’ grondwetten en de opkomst van politieke partijen waarin de volksvertegenwoordigers vooral in hun eigen belang handelen. ‘Wij dachten dat wij na de Verlichting bevrijd zouden zijn van onze onmondigheid, maar door het systeem van ‘vertegenwoordigende’ democratie is modernisering in het staatsrecht uitgebleven.’, aldus Storm. Hij bepleit dat de Nederland-se burgers teruggrijpen op de Verlichting en alsnog emanciperen. Het bestuurssysteem moet omgebouwd worden tot een echte democratie, het carrière-element moet uit de politiek teruggedrongen worden, en de partijen moeten klantgericht worden.

Dirk van der Blom gaat in op de dramatische moord van 2 november 2004: “Theo van Gogh, martelaar van het vrije woord”. Deze moord leidde ertoe dat burgers (inclusief politici) in toenemende mate angstig zijn geworden, en totaal geen kritiek op de islam meer durven geven. Met de moord op Theo van Gogh kan gesproken worden van de vestiging van de politieke islam in Nederland. De politieke islam is gevaarlijk en bedrijft politiek, gegrond op een premoderne godsdienst, waarin de grondrechten van de mens als autonoom individu ontkend worden. Voor Theo van Gogh werd Pim Fortuyn vermoord, maar zijn anti-islamitische ideeën waren reeds verspreid en vochten reeds tegen het politiek correcte multiculturalisme. Dit multiculturalisme laat aan de moslims zelf over of zij willen integreren of niet, en allerlei mensen die deel uitmaken van het publieke debat trachten actief de vrijheid van meningsuiting te beperken. De auteur geeft een korte beschrijving van het begrip ‘occidentofobie’ (Cliteur) en dan volgt een beschrijving van de ideeën van Theo van Gogh die tot zijn dood hebben geleid.

Van der Blom stelt ook een tot nu toe nog niet opgehelderd vraagstuk aan de kaak: hoe was het mogelijk was dat Theo van Gogh onder de ogen van de overheid door Mohammed B., die onder toezicht van de politie, de PID en de AIVD stond, vermoord kon worden? Waarom namen de politie en de AIVD de bedreigingen niet serieus, met als gevolg dat Mohammed B. zijn gang kon gaan? Van der Blom suggereert dat Theo van Gogh is ‘geslachtofferd om de belangrijke, wellicht enige, informatiepositie van de politie en AIVD […] af te schermen […].’ Ook in de epiloog suggereert de auteur dat Mohammed B. een AIVD-informant was.

Verder laat hij zien hoe de moord van Theo van Gogh een opmaat vormde voor de ontwikkelingen in Frankrijk. Met de aanval op de redactie van Charlie Hebdo (2015) kwam de politieke islam definitief aan de macht in Europa. Al wat nu nog rest, is dus lijdzaam te gehoorzamen.

Ton Nijhof gaat in “Verhinderde moderniteit. Modernisme vindt plaats in de kunsten”, net als Jan Storm, in op de relatie wetenschap en moderniteit. Hij begint zijn bijdrage met de opmerking dat geen andere conclusie mogelijk is, dan dat de westerse landen hun ontwikkeling voornamelijk hebben laten sturen door wetenschappelijke ontwikkelingen. Vandaag de dag vindt echter een waardevermindering van de idealen van de Verlichting plaats en dit hangt samen met de komst van immigranten vanuit premoderne maatschappijen, aldus de auteur. De auteur neemt waar dat een groot netwerk van ondersteunende instanties is opgebouwd teneinde de integratie van de immigranten in de westerse wereld te bevorderen. Omdat de overheid deze instanties financiert en de burgers financieel niets bijdragen, meent de auteur dat de integratieprojecten weinig steun onder de bevolking kan vinden.

Moderniteit is een gevolg van de Verlichting. De moderniteit wordt nu verhinderd. Daarover gaat deze bijdrage. Moderniteit vormt zich uit onafhankelijk denken. De auteur stelt dat volgelingen van een door de staat erkende religie door de Nederlandse staat worden voorgetrokken ten koste van anderen.

De auteur geeft drie voorbeelden van situaties waarin de moderniteit werd verhinderd, te weten:

Jezus versus de klassieke wereld

Van het Reve versus de kerk

Brian Wilson versus bedrijfseconomie

Tot slot merkt de auteur op dat hij zich schaamt voor de Nederlandse cultuur, waarin Pim Fortuyn en Theo van Gogh zijn vermoord en Ayaan Hirsi Ali het land is uitgezet. De auteur meent dat nu elke mening die niet in de heersende beeldvorming past zomaar overboord wordt gekieperd, en vindt dat dat niet moet gebeuren. De heersende beeldvorming is vaak de verkeerde beeldvorming. Moderniteit wordt verhinderd door geld, macht en bedenkelijke ideologie.

De Nederlandse filosoof Floris van den Berg houdt in “Over doorgedraaid postmodern feminisme” een pleidooi voor een liberaal feministisch reveil. Moderniteit is het project van de Verlichting dat streeft naar waarheid via rationele argumentatie en vrijheid van het individu. Feminisme behoort tot de kern van de moderniteit, en past juist niet bij de premoderniteit of bij het anti-modernistische postmodernisme. Toch is er vandaag de dag een stroming binnen het feminisme die niet meer lijkt te zijn georiënteerd op de idealen van de Verlichting, namelijk het postmoderne feminisme. Het postmoderne feminisme is ten prooi gevallen aan het multiculturalisme, het cultuurrelativisme en aan identiteitspolitiek.

Van den Berg gaat uitvoerig in op het werk van een (voormalig) feminist van wie hij meent dat zij is afgedwaald van de verlichtingsidealen: Anja Meulenbelt. Van den Berg zegt: uiteindelijk kiest Meulenbelt voor het cultuurrelativisme en is zij, zonder het zelf te we-ten, racistisch. De auteur merkt op dat Meulenbelt zelf wel van vrijheden wil genieten, maar niet vindt dat alle vrouwen die mogelijkheid moeten kunnen hebben, omdat zij het ook acceptabel vindt wanneer vrouwen binnen de grenzen van hun eigen cultuur ‘vrij’ zijn. Van den Berg kan hier weinig liberalisme in herkennen: ‘Vanuit liberaal perspectief gaat het erom dat ieders vrijheid gegarandeerd moet zijn, onafhankelijk van of mensen van die vrijheid gebruik willen maken. Zo zal ik nooit gebruik maken van het recht om met een man te trouwen, maar het is wel belangrijk dat dat recht er is voor degenen die daar gebruik van willen maken.’

Voorts stelt Van den Berg dat binnen de islam geen feminisme bestaat. Meulenbelt denkt dat islamofobie het probleem is, terwijl de auteur denkt dat islam juist één van de problemen is. Hij schrijft hierover: ‘Ik ben tegen discriminatie van moslims. Ik ben vóór mensenrechten. In een vrije samenleving mogen, zo niet moeten, ideeën vrijelijk bekritiseerd worden. Islamkritiek is niet hetzelfde als discriminatie van moslims.’ Ook is Van den Berg van mening dat er van cultuur onafhankelijke, objectieve standaarden zijn van feminisme en noemt hij postmodern feminisme zelfverkozen verduistering waar niemand wat aan heeft. De auteur besluit zijn artikel met een beschrijving van de aanwezigheid van het postmodernisme op universiteiten en de gevolgen van deze aanwezigheid. More-le reflectie ontbreekt. Postmodernistische feministen zijn doorgedraaid in hun afkeer van de westerse moderniteit en kiezen daarmee juist partij voor de misogyne onderdrukkers. Het postmodernisme valt niet binnen de kaders van wetenschappelijke maatstaven van kritische argumentatie en er wordt geschreven in ondoorgrondelijke taal. Het postmodernisme is een voorbeeld van het ondergraven van de idealen van de Verlichting.

Uitgever en historicus Perry Pierik stelt in “Zwarte zon – Spinoza in de schaduw van mei '68 en de opkomende islam” dat het historische geheugen van de mens kort is. Na de ‘korte 20ste eeuw’ ontstond de gedachte dat met het einde van de Koude Oorlog het modernisme compromisloos voort zou rollen. Dit is echter niet werkelijk gebeurd. De gehele westerse wereld ervaart de gevolgen van het islamitisch religieus extremisme. Er is een tegenbeweging ontstaan, die zich kritisch opstelt tegenover de islamisering van de westerse cultuur. Er is ook een groep die het ‘policor gedachtengoed’ aanhangt. Dit gedachtegoed is niet realistisch. De auteur meent dat het islamdebat populistisch gegijzeld is in Nederland en Europa, en dit baart hem zorgen. De Westerse waarden van Spinoza zijn kwetsbaarder dan we denken. Er is niets tussen enerzijds het ontkennen van de problemen van vandaag, en anderzijds xenofoob en/of islamofoob genoemd worden. Het Nederland van Spinoza zou als voorbeeld moeten dienen en niet moeten worden weggecijferd onder druk van militante gelovige nieuwkomers.

Dubbel clash: religieus en cultureel

De botsing tussen moderne en premoderne waarden

David Pinto

Inleiding

De bedreiging van de Verlichting en Moderniteit is voelbaar en meetbaar. De vrijheid van expressie bij cabaretiers, tekenaars en andere artiesten is ingeperkt. Hele wijken in de grote steden zijn gewoonweg geïslamiseerd. Er komt zelfs een salafistische school in Amsterdam waar kinderen buiten de samenleving zullen worden gehouden. Bekostigd door de overheid. Wat kun je verwachten van zulke kinderen later?

In mijn bijdrage wil ik het bredere kader schetsen van moderniteit, premoderniteit, cultuurtheorie en de ‘dubbele clash’ – religieus en cultureel. Dit doe ik tegen de achtergrond van iemand die afkomstig is uit de Marokkaanse Berber cultuur, eveneens met de ervaring van twee migraties. Van Marokko naar Israël en van Israël naar Nederland. Dus ook met een persoonlijk tintje.

Om de dubbele clash goed te kunnen doorgronden, maar ook om het gestelde onder het kopje ‘Hoe verder’ goed te kunnen plaatsen, is kennisnemen van de cultuurtheorie noodzakelijk. In een boek, zoals dit, kan dat. Ik heb vele columns geschreven voor kranten, tijdschriften, blogs en sides. Ik heb zeven columns per week geschreven voor GeenStijl, vele stukjes voor TPO en andere sites. Naast de beperkte ruimte en het beperkte bereik, is een column, hoe scherp ook, een eendagsvlieg. Daarom steek ik liever tijd en energie in boeken.

Achtereenvolgens schets ik:

- Mijn perspectief – kort –

- Cultuurtheorie in relatie tot moderniteit en premoderniteit (met voorbeelden)

- De ‘dubbele clash’: religieus en cultureel

- De islam: religieuze ideologie

- Islam en moderniteit

- Policorisme – cultuurmarxisme

- Hoe verder?

Mijn perspectief

Ik ben geboren en getogen in Midelt, een klein berberstadje aan de Hoge Atlas in Marokko, als kind van Joods orthodoxe ouders die beide analfabeet waren. Na een tweetal Yeshivot (Joodse leerhuizen) ging ik naar een gerenommeerde academie in Rabat om voor rabbijn te studeren. Gaandeweg ontdekte ik dat ik, theïst zijnde, moeite had te geloven in religieuze regels en codes. Ik wist toen nog niet dat Spinoza moeite had met religies en ideologieën en ook nog niet waarom hij dat had. Anno nu blijkt hoezeer hij gelijk heeft. Hij zei hierover:

Religies en ideologieën die de individuele vrijheid inperken, leiden tot despotisme

Evenmin wist ik dat ik ooit eens zou komen te wonen waar Spinoza ook terecht was gekomen en waar hij zijn lumineuze ideeën heeft ontwikkeld. Ruim drie eeuwen later dient zich helaas een opstand aan tegen de verlichte geest van dit genie. Hopelijk zal deze bun-del ertoe bijdragen deze bedreiging tijdig een halt toe te roepen!

Terug naar mijn eigen bevrijding van het beeld van een toekomstige religieuze functie. Ik heb het pad voor rabbijn verlaten en verkoos het leraarschap. Zo werd ik leraar, eerst in Marokko en later in Israel. In Nederland richtte ik mij, na diverse studies, op de interculturele communicatie. Ik promoveerde in de Psychologische-, Pedagogische- en Sociologische Wetenschappen (PPSW) aan de Rijksuniversiteit van Groningen (RUG). Politiek was ik ook actief. Net als in Israël. Daarginds bij de Arbeiderspartij en in Nederland meldde ik mij daarom automatisch aan bij de PvdA. Het werd een teleurstelling. Dan maar een andere partij, idem dito. Nog één en nog één. Ik was gewoon op zoek naar een partij die er voor de kiezer is en niet voor de kaderleden en hun carrière ambities. Leefbaar Nederland (LN) met Pim Fortuyn leek dat te zijn. Ik werd door het congres gekozen op nummer twee (na Pim). Helaas: LN implodeerde en ik was niet op zoek naar een politieke carrière. Anders had ik ja gezegd toen ik gevraagd werd als minister voor integratie voor Balkenende I (zie de Volkskrant van dinsdag 16 juli 2002) of toen ik tweemaal door de VVD gevraagd werd als Kamerlid. Lees het allemaal uitvoeriger onder ‘Politieke ervaring’ op mijn website.

In 1998 werd ik gevraagd en benoemd als hoogleraar ‘Interculturele Communicatie’ aan de UvA. Parttime, dus bijzonder hoogleraar, omdat ik door wilde met mijn Intercultureel Instituut (ICI).

Mijn eerst boek over ‘Interculturele Communicatie’ dateert van 1990. Het boek daarvoor, in 1985, was ‘Interculturele Orthopedagogiek’ met o.a. orthopedagoog prof. Ko Rink.

Wat maakt dat mensen zozeer van elkaar kunnen verschillen voor wat betreft (kern)waarden, normen, communicatie, gedrag, perceptie en beleving, intrigeert mij mateloos. Dit ligt ten grondslag aan de nieuwe theorie die ik heb ontwikkeld over verschillen tussen mensen op alle niveaus (macro, meso en micro), de Structurentheorie.

Voor het bredere kader van deze bijdrage, is het nodig even kort stil te staan bij de essentie van deze structurentheorie.

De Structurentheorie

Mensen kunnen zeer van elkaar verschillen wat betreft hun mentale programmering. Hierover is veel geschreven, vooral door antropologen. De bekendste van hen is Geert Hofstede, die naar aanleiding van een onderzoek bij IBM onder medewerkers in diverse landen tot een ordening van deze verschillen komt rondom, wat hij noemt, een aantal ‘dimensies’. Hij onderscheidde aanvankelijk vier dimensies en voegde er later een vijfde, en nog weer later een zesde, bij:

- Machtsafstand

- Onzekerheidsvermijding

- Individualisme

- Mannelijkheid

- Korte versus langetermijnplanning

- Uitbundigheid versus terughoudendheid

Deze ordening kreeg veel kritiek, vooral op het methodologische vlak.

Zo is Hofstede onder meer verweten bedrijfsculturen klakkeloos toe te passen op nationale (en individuele) culturen. Niettemin volgden anderen Hofstede in zijn benadering van dimensies.

Fons Trompenaars volgde met zeven dimensies en Nancy Adler met acht, die deels samenvallen met die van Hofstede en deels een aanvulling daarop vormen. Mijn voornaamste bezwaren tegen de benadering van dimensies naast gemelde methodologische kritiek zijn als volgt. Het aantal dimensies is arbitrair; beslaat verschillen tussen landen maar niet verschillen binnen de landen zelf; deze benadering heeft bovendien een statisch, stigmatiserend karakter. Zij biedt geen ruimte voor de evolutie, die eigen is aan normen en waarden die ten grondslag liggen aan gedrag en communicatie op alle niveaus. Hofstede's benadering biedt eveneens geen antwoord op de vraag hoe om te gaan met de door hem beschreven verschillen.

Deze kritiekpunten waren voor mij mede aanleiding tot de ontwikkeling van de ‘structurentheorie’ en de Drie Stappen Methode (DSM) - hoe effectief om te gaan met verschillen tussen mensen. Hierop overigens is huisarts/onderzoeker Hans Harmsen gepromoveerd aan de EUR. Het is de‘trots’ van iedere wetenschapper die het gelukt is een nieuwe theorie of methode te bedenken.

In het kader van deze bijdrage, laat ik de DSM buiten beschouwing.

De essentie van de structurentheorie komt hierop neer:

Bij een ordening die betrekking heeft op gedragsregels en communicatiecodes passen begrippen die uitdrukking geven aan veel of weinig regels, strak of los, gedetailleerd of globaal. In de structurentheorie gebruik ik de termen fijnmazige (F) versus grofmazige (G) structuren van die regels en codes.

De uitersten van deze F- en G-structuren bevinden zich op een continuüm tussen enerzijds F: een overwegend volle, gedetailleerde en strakke structuur van omgangscodes en communicatieregels tussen mensen en anderzijds G: ruimere, lossere en globalere stelsel van regels en codes. De F-structuur kenmerkt zich dus door grote strakheid met weinig ruimte voor nuances, tot in de kleinste details. De G-structuur zich juist kenmerkt door een losse, flexibele benadering met ruimte voor nuances en relativering.

Op deze schaal van F en G scoren Europeanen en andere westerlingen (The West) hoog op de G-structuur en Arabieren/Berbers, Afrikanen en andere niet-westerse samenlevingen (The Rest) hoog op de F-structuur.

Modern en premodern

Premoderne waarden

Kenmerkend voor de cultuur van de F-structuren zijn bijvoorbeeld:

Strakke hiërarchie, ongenuanceerd (zwart/wit) den-ken zoals bij het onderscheid tussen goed en slecht, vriend en vijand, in- en out groep (eigen groep versus de rest), man/vrouw, jongen/meisje, homo/hetero, kuis en hoer.

Moderne waarden

Bij de G-structuur daarentegen, bijna alles ‘vloeibaar’ is; er is veel ruimte voor nuances en relativeringen; meer flexibiliteit; vrijheid voor individuele invulling en vertaling van regels en codes.

Dit verschil is niet alleen tussen landen te bespeuren, maar ook binnen landen, tussen groepen, regio's, landsdelen, stad en platteland, bedrijven, afdelingen en individuen. Zelfs binnen één en hetzelfde gezin is dit verschil aanwezig. Met andere woorden: deze benadering is van toepassing op macro-, meso- én microniveau.

M-structuur

Tussen de F en de G-structuren bevindt zich een mixed (M) structuur. Deze vorm vindt men in Oost-Europa en onder de tweede generatie van migranten. Maar ook in het Caribisch gebied, waar de vrouw door de concubinaatcultuur een bijzondere positie inneemt.

Vier factoren

Dat de ene structuur meer tot de F en de andere meer tot de G-structuur behoort, schrijf ik toe aan vier factoren: welvaart, religie, sociaal milieu en het genetisch materiaal van ieder individu. Voor alle vier factoren geldt dat ontwikkeling (positief dan wel negatief) mogelijk is.

Metafoor: diamant en grafiet

Meer behoren tot de F- dan tot de G-structuur heeft vergaande gevolgen voor gedrag, communicatie, beleving en perceptie. Dit verschil in structuur is ook, bij wijze van metafoor, wat diamant van grafiet onderscheidt. Beide zijn wel opgebouwd uit identiek dezelfde deeltjes, atomen van het element koolstof. En toch vertonen zij immense verschillen.

- Diamant is zo hard dat je ermee in steen kunt boren, terwijl grafiet zo zacht is dat je ermee kunt schrijven of smeren.

- Diamant is transparant voor licht terwijl grafiet zwart is.

- Diamant is een goede isolator en grafiet is een goede geleider voor elektrische stroom