GEEST EN BEEST

MARIANNE VOGEL

GEEST EN BEEST

BERLIJNSE THRILLER

Uitgeverij Aspekt

Geest en Beest. Berlijnse thriller
© 2019 Marianne Vogel
© 2019 Uitgeverij Aspekt
Amersfoortsestraat 27, 3769 AD, Soesterberg
info@uitgeverijaspekt.nl - www.uitgeverijaspekt.nl

Omslagontwerp: Mark Heuveling

ISBN: 9789463385602
ISBN Paperback: 9789463385008
NUR: 305

Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftlijke toestemming van de uitgever.

Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 Auteurswet 1912j° het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, 1180  Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Voor pa
wiens broertje Bart stierf op 14 mei 1940
bij het bombardement van Rotterdam

Der Nebel steigt, es fällt das Laub;
schenk ein den Wein, den holden!
Wir wollen uns den grauen Tag
vergolden, ja vergolden!

Und wimmert auch einmal das Herz –
stoss an und lass es klingen!
Wir wissen’s doch, ein rechtes Herz
ist gar nicht umzubringen.

De mist stijgt op, het blad valt neer,
schenk wijn in, breng hem hulde!
We zullen deze grijze dag
vergulden, ja, vergulden!

En ook al jammert soms het hart –
proost toch op onze ronde!
Je weet het wel: een waarlijk hart
gaat nooit geheel te gronde.

(uit Oktoberlied van Theodor Storm)

Proloog

Het was diep in de nacht en alles bleef rustig rondom het museum. Zoals gepland was de alarmapparatuur niet afgegaan, ook al was ik net het gebouw binnengedrongen. Met donkere kleren aan en een ver over mijn hoofd getrokken hoody liep ik door de zalen van de tentoonstelling. Al gauw bereikte ik een kleine vitrinekast. Daar lag, op donkerrood fluweel, het beroemde voorwerp waarvoor ik was gekomen.

Ik pakte mijn lockpick gun en stak het uiteinde ervan in het vitrineslot. Het glazen deurtje was gemakkelijk open te krijgen.

Ik keek naar het voorwerp, dat meer dan tweehonderd jaar oud was. De glanzende, grijsbruine ronding en de twee ronde holtes daaronder. Het spits toelopende gat van de neus, de gaten van de wangen en de brokkelige tanden en kiezen. Het was een schedel. Een zeer kostbare schedel. Niet qua geld, wel wat de reputatie ervan betrof. De schedel gold als die van een groot schrijver, wiens stukken over de hele wereld werden gespeeld. Een rebel, die de Franse Revolutie had bejubeld en een opzwepende geschiedenis van de Nederlandse vrijheidsoorlog in de zestiende eeuw had geschreven.

Recent onderzoek had uitgewezen dat de schedel niet die van de schrijver zelf was, zoals men altijd had gedacht. Toch bleef hij voor het grote publiek de schedel van Schiller.

Nog even aarzelde ik, maar ik wist dat ik het moest doen. Het was voor de doden. Ik pakte de zogeheten schedel van Schiller met mijn gehandschoende handen en liet hem voorzichtig in een gewatteerde tas glijden. Daarna deed ik mijn rugzak af, haalde er een voorwerp uit en zette dat op de lege plek in de vitrine. De tas met de schedel stopte ik in de rugzak.

Toen ik mijn rugzak weer had omgedaan, sloot ik het vitrinedeurtje en ik wierp een laatste blik op het voorwerp achter het glas. Het stond er mooi, de letters erop waren goed leesbaar.

Op dezelfde manier als waarop ik was gekomen verliet ik het museum. Snel en zonder dat de apparatuur alarm sloeg. Buiten liep ik langs een plakkaat van de tentoonstelling. Het schijnsel van een straatlantaarn deed de witte letters van de titel oplichten. 'Goethe & Schiller – een zielsvriendschap'.

1

Ik bel aan bij de dochter van een SS’er. Uit gewoonte werp ik een inspecterende blik om me heen. Geen voetgangers te zien. De gestage herfstregen lijkt de achttiende-eeuwse sfeer van de Sophienstrasse te versterken. Achter ons staat de kleine Sophienkerk, die harmonieert met de lage, gestucte gevels van de huizen. De oude linden naast de kerk steken ver naar voren en geven de straat iets landelijks. Een windvlaag blaast gele bladeren de middagschemering in.

Frits tikt op mijn schouder. ‘Kijk, Sofie!’ Hij wijst naar een verlicht raam op de begane grond, dat een halve meter boven ooghoogte zit.

Ik zie een grove vrouw van eind zestig die heftig gebarend in haar telefoon praat. Haar brede schouders zijn gehuld in een donkerrood vest. Dat moet Sigrid Stock zijn, de dochter van de SS-officier. De vrouw heeft asymmetrisch geknipt grijs haar dat in haar nek is opgeschoren. Eén haarlok is zwart geverfd.

‘Volgens mij heeft ze de bel niet gehoord,’ zegt Frits.

Sigrid Stock loopt rusteloos heen en weer langs een staande schemerlamp. Ze schreeuwt iets in haar telefoon, waar door het dubbele vensterglas niets van te verstaan is. Haar gezicht is vertrokken van woede.

Met de mouw van zijn jas veegt Frits zijn natte, zwarte haar weg van zijn voorhoofd. ‘Misschien heeft het gesprek met onze opdracht te maken, Sofie. Ik vertrouw die vrouw niet.’

‘Onzin. Je weet toch hoe kritisch ze over haar vader is?’

‘Daar meent ze vast niets van.’

‘Dat denk je zeker omdat je oma bij het bombardement van Rotterdam is omgekomen?’ Frits’ moeder heeft er altijd onder geleden dat ze haar eigen moeder heel jong is verloren, en Frits leeft nogal met zijn moeder mee.

‘Natuurlijk niet,’ zegt Frits iets te achteloos. ‘Ik wil alleen haar fiets maar terug.’

Ik grinnik met hem mee om de oude grap. We zijn allebei wat gespannen, want we hebben nooit eerder een onderzoeksopdracht gehad waar daders uit de Tweede Wereldoorlog bij betrokken zijn. We zien ertegenop, zij het om verschillende redenen.

Stock schreeuwt weer iets in haar telefoon en zwaait met haar vrije arm.

Frits zegt: ‘Die vrouw lijkt me een echte bullebak. Haar vader was vast ook zo’n type.’

‘Misschien windt ze zich wel terecht op.’ Ik bestudeer Sigrid Stock aandachtig en laat me niet afleiden door de kille regen die op mijn gezicht valt. Zo’n eerste indruk, zonder dat iemand weet dat hij of zij wordt bekeken, is goud waard.

Om de één of andere reden komt Stock niet onsympathiek op me over, ondanks haar gedrag. Komt het door de machteloze frustratie die ze uitstraalt? Of door haar ogen, die aan de buitenkant naar beneden hangen en lijken te vertellen dat het leven haar danig te pakken heeft gehad?

Frits zegt: ‘Tegen Marco Zevenhuis deed ze ook al zo agressief. Hij is ervan overtuigd dat Stock het inktstel heeft.’

‘Opdrachtgevers hebben lang niet altijd gelijk. Het enige dat we zeker weten is dat Stocks vader het in de oorlog uit Leiden heeft gestolen.’

‘We weten ook vrij zeker dat Stock het onlangs nog had. Stel je voor, Sofie, een uniek inktstel van Goethe! Wat zou ik dat graag in mijn handen houden...’ Frits’ stem wordt wat dromerig. ‘In die inktpotjes heeft Goethe waarschijnlijk de pen gedoopt waar hij wereldliteratuur mee schreef. Denk alleen maar aan die geniale gedichten van hem.’

Ik brom iets. Sigrid Stock verdwijnt driftig in haar telefoon pratend uit ons gezichtsveld. Ik bel opnieuw aan.

Een halve minuut later klinkt er een stem door het microfoontje. ‘Ja?’

‘Frits Arends en Sofie Bank,’ zeg ik.

De deur wordt met de zoemer opengedrukt.

Wanneer we het trappenhuis inlopen, verschijnt Sigrid Stock in de deuropening van haar appartement. Ze heeft de telefoon nog in haar hand. Snuivend wrijft ze over haar gezicht alsof ze spoken wil verjagen. Dan glimlacht ze naar ons. Die glimlach verandert haar gezicht volledig. Ineens staat er een andere vrouw – iemand met lachplooien om haar mond die haar op een ondeugend meisje doen lijken.

Geïntrigeerd sla ik de transformatie gade. Wie is deze vrouw? Zullen we haar informatie over het inktstel kunnen ontlokken?

We begroeten elkaar. In de hal hangt Stock onze natte jassen zorgzaam aan een kleerhanger boven de verwarming om ze te drogen. Ze weet niet dat Frits en ik als particulier onderzoeker voor het Amsterdamse recherchebureau Brill werken. Ons voorwendsel is dat we als journalisten – we hebben haar een referentie van een tijdschrift gestuurd – een artikel over het verleden van haar vader willen schrijven.

Hartelijk vraagt Sigrid Stock of we een goede reis hebben gehad.

Ik zeg: ‘We zijn met de trein gekomen en het was erg druk. Het is herfstvakantie bij ons.’

Stock geeft een begrijpend knikje. Met onze tas in de hand lopen we achter haar aan de aangenaam warme huiskamer in, waar ze ons uitnodigt aan de eettafel te gaan zitten.

‘Koffie?’

‘Dolgraag,’ zegt Frits.

Het is vijf uur, eigenlijk te laat voor Kaffee und Kuchen, maar welkom na de reis uit Amsterdam. Als Stock naar de keuken verdwijnt, werpt Frits me een blik toe en staat geruisloos op.

‘Je weet maar nooit,’ fluistert hij. Zachtjes opent hij de bovenste la van een buffet dat achter de tafel staat.

Ik aarzel een ogenblik – Frits heeft minder moeite met zulke dingen dan ik. Dan ren ik naar een kast en trek voorzichtig de deuren open. Gespannen laat ik mijn ogen over planken met ordners, papieren, glaswerk en vazen glijden. Misschien is het inktstel van Goethe hier inderdaad gewoon ergens verborgen. Ik let op alles dat eruitziet als een houten doosje, want het inktstel is gemaakt van wortelnotenhout en het is acht centimeter hoog. Ik vind echter niets. Uit de keuken klinkt gerammel van serviesgoed en er dringt een sterke geur van koffie in mijn neus.

Frits loopt haastig naar de bank, die het zitgedeelte afscheidt van de eettafel, en bukt zich om de onderkant af te tasten. Ik check het tv-kastje en vervolgens een roeiapparaat dat in de hoek staat. Zoiets zie je niet vaak in een huiskamer. De kamer is functioneel ingericht, zonder veel bergplekken en snuisterijen.

Dan klinken er stappen op de tegelvloer van de hal, zodat we vliegensvlug aan de eettafel gaan zitten. In deze kamer is het inktstel vermoedelijk niet. Een seconde later komt Sigrid Stock binnen. Nietsvermoedend zet ze een vol blad op tafel met koffiegerei en een in plakken gesneden cake.

Sigrid schenkt ons alle drie koffie in. Ter zelfbediening zet ze de suikerpot en een kan hete melk voor ons neer. ‘Ik krijg weinig aanvragen voor interviews meer,’ zegt ze, ‘dus ik ben heel blij met jullie bezoek. Ik zet me er graag voor in om de waarheid over mijn vader levend te houden.’

Terwijl Frits iets terugzegt, denk ik er met enige wroeging aan dat er nooit een gepubliceerd interview gaat komen. De uitvlucht die Frits en ik achteraf zullen geven is dat de hoofdredacteur van het tijdschrift het materiaal niet interessant genoeg vond. Ik giet hete melk in mijn kopje en neem een slok koffie.

Sigrid houdt ons de schaal met cake voor. ‘Zelfgebakken, tast toe.’

We eten cake, drinken koffie en praten wat met elkaar om los te komen. Frits en ik vertellen over Amsterdam en Sigrid vertelt over de buurt. Het gesprek loopt als vanzelf. Ik merk aan Frits dat hij deze vrouw niet kan rijmen met het negatieve beeld van Marco Zevenhuis en evenmin met de schreeuwende figuur die we zonet zagen.

‘Aan Herr Arends kan ik horen dat hij een Hollander is,’ zegt Sigrid, me nieuwsgierig aankijkend. ‘Maar aan u niet. Bent u soms Duits?’

‘Nee, Nederlands,’ zeg ik, met enige nadruk op het laatste woord. Duitsers hebben het altijd over ‘Holland’ in plaats van ‘Nederland’. ‘Maar ik ben van Duitse afkomst, ik ben tweetalig. Tot mijn puberteit heb ik in Berlijn gewoond. Daarom vind ik het altijd heerlijk om weer hier te zijn.’

‘Dat kan ik me goed voorstellen.’

Als Frits nog een plak cake pakt, valt zijn oog op een afgekloven babypopje dat op tafel ligt. Het popje draagt een pyjama met lieveheersbeestjes erop.

Sigrid, die Frits ziet kijken, zegt: ‘Dat is niet van mij, hoor.’ Gegeneerd wrijft ze haar kortgeschoren nek. ‘Het is van een klein meisje waar ik regelmatig op pas.’

Haar verontschuldigende toon doet me gnuiven.

‘Ik heb zelf nooit kinderen gehad,’ zegt Sigrid. Er komt iets melancholieks in haar hangende ogen. ‘Pauline is een schat, de dag met haar is het hoogtepunt van mijn week.’

Na een kwartier of wat stel ik voor met het interview te beginnen. Sigrid stemt ermee in.

Frits haalt de papieren met de interviewvragen uit zijn tas, zet zijn telefoon op de opnamestand en legt hem op tafel. In digitale en schriftelijke bronnen is praktisch niets te vinden over Sigrid en haar twee broers en de manier waarop ze hun vaders verleden hebben verwerkt. Daarom hebben we daar vragen over geformuleerd, hopend op inzicht in hun situatie. Vragen over de erfenis die hun vader na zijn dood heeft nagelaten passen daar goed bij. En dan zijn we al dicht bij de brandende kwestie waar het inktstel van Goethe is.

Frits begint met zijn eerste vraag. ‘Mevrouw Stock, sinds wanneer weet u dat uw vader een SS-officier was?’

‘Mijn ouders hebben het ons verteld toen we jongvolwassen waren,’ zegt Sigrid. ‘Ook dat mijn vader na de oorlog zijn naam en levensloop had veranderd. Hij was toen al hoogleraar Duitse literatuurwetenschap in Aken. Dus we moesten er onze mond over houden, anders was hij zijn baan kwijtgeraakt.’

‘Hoe vond u dat?’ vraagt Frits.

‘Begrijpelijk.’ Sigrid zucht even. ‘Ik was allang blij dat ze iets hadden verteld, want de hele oudere generatie zweeg. Niemand van mijn vrienden kende het oorlogsverleden van z’n ouders. En dat is voor de meesten altijd zo gebleven.’

‘Dus u had geen moeite met het nieuws?’

Sigrid kijkt eerst Frits en dan mij aan, met een openhartige blik. ‘Toentertijd niet, nee. De grootste angst van mijn genera-tie is dat je vader een weerzinwekkende nazi-misdadiger zal zijn geweest en dat was de mijne niet. Mijn vader had kantoorwerk gedaan bij de SS, zei hij, eerst in Holland en daarna in Berlijn. Bovendien dacht ik dat hij oprecht veranderd was. Mijn vader was een kritische hoogleraar, die openlijk verkondigde dat ons volk de schuld voor de Tweede Wereldoorlog op zich moest nemen. Eerlijk gezegd vergat ik ons familiegeheim daarna gewoon. Ik had andere dingen aan mijn hoofd: het huis uit, een opleiding, mijn eerste vriend...’

‘Maar toen kwam zo’n dertig jaar later de tv-reportage van Brandpunt,’ zegt Frits.

‘Ja, in 1995 ontmaskerden jullie landgenoten mijn vader. Iedereen wist opeens dat de progressieve germanist Hans Schall dezelfde man was als SS-Hauptsturmführer Hans Stock.’ Sigrid zwijgt en slikt een paar keer.

‘Wat deed dat met u?’

‘Alles kwam weer bij me boven. Heel Duitsland stond op zijn kop en er werden allerlei onderzoeken gedaan naar “de man met de twee levens”. Zo kwam ik erachter dat mijn ouders de boel veel te onschuldig hadden afgeschilderd.’

Sigrid klemt haar handen om de tafelrand en ik zie haar kaken werken.

Ze vervolgt: ‘Ik voelde me ontzettend voor de gek gehouden. Mijn vader had een veel hogere functie gehad dan hij ons had verteld. En hij bleek invloedrijke nazi’s te hebben gekend. Hij was –’

Plotseling klinkt er een oorverdovende knal. Als in slow-motion zie ik glinsterende glasscherven rondvliegen. Sigrids mond gaat open in een schreeuw en koffie uit de omvallende koffiepot gulpt over de cake. Pas dan begint mijn hart fel te bonken in mijn ribbenkast. Iemand schiet op ons!

2

Sigrid maait met haar armen om zich heen en valt van haar stoel op de grond. In haar poging zich aan iets vast te grijpen

trekt ze het tafelkleed mee, zodat het servies met veel kabaal aan diggelen gaat. Op hetzelfde moment duiken Frits en ik achter de rugleuning van de bank, bang voor een volgend schot door de ruit.

Het volgende schot komt niet. In de stilte die na de herrie ontstaat kijk ik achterom naar Sigrid. Ze ligt half onder het tafelkleed en beweegt niet. Haar gezicht zit onder het bloed. Is ze bewusteloos? Dood?

Frits en ik schuifelen gebukt naar haar toe. Vlug pak ik Sigrids linkerpols. Tot mijn opluchting voel ik haar polsslag.

‘Ze leeft, Frits!’ Ik zie dat het bloed op Sigrids gezicht uit een snee boven haar oog sijpelt – die lijkt veroorzaakt te zijn door een rondvliegende glasscherf.

Frits roept Sigrids naam en geeft klapjes op haar wang. Kreunend opent ze haar ogen.

Ik trek het tafelkleed van haar af en bekijk in allerijl haar lichaam. ‘Geen verdere verwondingen.’

We kijken rond. Op de grond ligt een vierkante, granieten steen tussen de scherven. Er is niet geschoten.

Nadat Frits aan Sigrid heeft gevraagd of we haar alleen kunnen laten, rennen we het huis uit. Alles heeft zich in minder dan een minuut afgespeeld. Buiten motregent het. We ontdekken geen verdachte persoon in de smalle straat, ook al is die goed door lantaarns verlicht. Snel denk ik na. Natuurlijk kan de keiengooier de straat al uitgerend zijn, maar als hij weet dat Sigrid eind zestig is hoeft hij niet zo’n haast te maken. In dat geval is hij wellicht niet meer te zien omdat hij een binnenplaats is ingeslagen. De Joodse buurt heeft veel binnenplaatsen, en een aantal ervan biedt een doorgang naar een andere straat.

‘Frits,’ zeg ik, ‘check de Sophie-Gips-Höfe!’

De ingang van de Sophie-Gips-Höfe is rechts naast Sigrids huis; ze verbinden de Sophienstrasse met de Gipsstrasse. Frits rent erheen. Ik spurt naar links. Het hek van het parkje bij de Sophienkerk aan de overkant is al dicht. Daarom zijn de Hackesche Höfe de enige andere mogelijkheid. De achteringang ervan is zo’n honderd meter verderop in de straat.

Langs enkele babbelende mensen schiet ik de onopvallende poort van de Hackesche Höfe in. Ik ken de acht beroemdste binnenplaatsen van Berlijn als mijn broekzak. Ze zitten vol chi-que winkeltjes en cafés, en daarom ook vol toeristen. Mocht de keiengooier hierheen zijn gegaan, dan maak ik een goede kans.

Wanneer ik de eerste binnenplaats bereik, zie ik één poort en binnenplaats verder iemand lopen in een zwarte broek en een wijde zwarte hoody, de capuchon over zijn hoofd getrokken. Is het een man of een vrouw? De persoon kijkt een fractie van een seconde om, ziet me aan komen rennen en neemt de benen. Dat moet de keiengooier zijn!

Met verdubbelde energie ga ik hem achterna – ik voel dat ik hem te pakken ga krijgen voor hij bij de hoofdingang is. De figuur stuit op een groep Aziatische toeristen en wringt zich er in volle vaart doorheen. Een inkooptas vliegt de lucht in en er worden gilletjes geslaakt, zowel angstig als sensatiebelust. Ik ren tussen de teruggeweken mensen door. Dan struikel ik over een wandelstok en beland met een pijnlijke smak op de grond.

Een paar mensen zeggen en roepen iets, maar ik gun me geen tijd om erop te reageren. Ogenblikkelijk krabbel ik overeind en ik hol verder, de binnenplaats over en de volgende poort door. Ik voel mijn handpalmen branden; blijkbaar zijn ze geschaafd.

Maar bij de volgende binnenplaats is de gestalte in de zwarte kleren spoorloos. Vol ergernis draai ik rond en rond, ik kijk in starende gezichten waar het licht uit de etalages op valt. Waar is hij zo gauw gebleven? Heeft hij soms de poort rechtsaf genomen? Maar die leidt naar de doodlopende binnenplaats met de kastanjeboom – dan kan hij daar niet meer weg.

Grimmig ren ik naar rechts, door de poort heen. Op de binnenplaats aangekomen laat ik mijn oog hijgend over de mensen glijden. Ze lopen links en rechts om de brede kastanje heen die in het midden staat. Maar waar is de zwartgeklede figuur? Dan zie ik achter de kastanje een schaduw over de hoge achtermuur verdwijnen. Ingehouden vloekend sprint ik naar de muur, die half verborgen is achter struiken en klimop. Via een stenen rand en een paar takken klim ik omhoog en laat me aan de andere kant van de muur naar beneden vallen.

Op slag is het donker en boomrijk om me heen. Behalve het gedruis van de grote stad hoor ik niets meer. Ik realiseer me dat ik op de voormalige Joodse begraafplaats ben. Een rilling overvalt me – dit is een andere wereld. Hier stonden ooit bijna drieduizend Joodse grafstenen, waaronder het gebeente van de doden rustte.

In de buurt rondom de Hackesche Höfe en de Sophienstrasse woonden veel Joden. In de oorlog werden ze door razzia’s opgespoord, samengedreven in grote gebouwen en naar het oosten gedeporteerd. De meesten van hen zijn in Auschwitz vermoord. Deze begraafplaats werd doelgericht door de SS verwoest.

Ik haast me over de natte groene klimop, die alles bedekt, terwijl ik de grond voor mijn voeten verlicht met mijn telefoon. Er is niemand te zien of te horen. Dan herinner ik me dat hier in de laatste oorlogsdagen opnieuw duizenden doden werden begraven. Deze keer waren het mensen die bij de aanvallen van de geallieerden waren omgekomen. Soldaten en burgerslachtoffers liggen op deze begraafplaats in ongemarkeerde massagraven. Misschien loop ik nu over ze heen.

Een nieuwe rilling doet mijn schouders samentrekken en ik blijf staan. Ik weet dat ik de keiengooier kwijt ben. Ik kan zelfs niet zeggen of het een man of een vrouw was, vanwege de wijde kleren en de ver over het hoofd getrokken capuchon.

Maar iets in mijn binnenste zegt me dat deze persoon belangrijk is. Hij of zij heeft met onze onderzoeksopdracht te maken.

3

Langzaam loop ik terug naar het huis van Sigrid Stock. Frits is vast al bij haar om haar te verzorgen. De motregen is opgehouden. Mijn gedachten blijven om onze onderzoeksopdracht cirkelen. Ik denk aan de ochtend waarop we Marco Zevenhuis leerden kennen. Zevenhuis had tamelijk wanhopig aangeklopt bij recherchebureau Brill. Directeur Alice Brill had hem na een intakegesprek naar ons doorgestuurd, omdat Frits en ik doorgaans de opdrachten uitvoeren die met Duitsland te maken hebben. We waren een paar dagen ervoor teruggekeerd van een klus in Marburg.

Marco Zevenhuis bleek curator te zijn van een bijzondere collectie voorwerpen van de Leidse universiteitsbibliotheek. Tot die collectie behoorde een inktstel van Johann Wolfgang von Goethe. Ik had niet geweten dat universiteitsbibliotheken ook voorwerpen bezaten. Realia, had Zevenhuis ze genoemd. In de Tweede Wereldoorlog was Goethes inktstel door onbekenden gestolen. Het werd als verloren beschouwd, totdat Zevenhuis een half jaartje geleden een aantal dozen met oorlogsmateriaal had geïnventariseerd die in een magazijn van de bibliotheek stonden. Bij toeval had hij een notitie van een SS-bureaucraat ontdekt waarop stond dat SS-Hauptsturmführer Hans Stock het inktstel had meegenomen.

‘Weet u wat er op dat blad als verklaring stond?’ had Zevenhuis gebriest. ‘Dat het inktstel van Goethe per slot van rekening rechtmatig in Duitsland thuishoorde. De brutaliteit!’

Ik begreep uiteraard dat Zevenhuis zich daarover opwond, maar niet waarom hij en de bibliotheek er zoveel geld voor over hadden om het inktstel terug te krijgen. Zo kostbaar kon het ding niet zijn. En waarom zou je alles moeten vereren wat in Goethes bezit was geweest?

‘Dat zeg je omdat jij Goethe een ouwe macho vindt,’ had Frits tegen me gezegd. ‘Maar de waarde van zo’n inktstel is toch niet in geld uit te drukken? Een Goethe-liefhebber als Boudewijn Büch zou er een moord voor gepleegd hebben om het te krijgen!’

Dat had Marco Zevenhuis volmondig beaamd en hij had ons een oude kleurenfoto van het inktstel laten zien. Frits was er helemaal weg van geweest. Ook ik had moeten toegeven dat het inktstel een pronkstuk was: een elegant doosje van wortelnotenhout op koperen voetjes, met vier koperen potjes voor de inkt en eronder een laatje met strooizand. Boven het laatje stond in krulletters: Herrn v. Göthe.

Zevenhuis had gepassioneerd over het culturele belang van het inktstel verteld. ‘Het heeft de laatste dertig jaar van Goethes leven in zijn huis in Weimar gestaan. Een periode waarin Goethe wereldfaam had en zoveel mensen hem wilden bezoeken dat zijn secretaris met wachtlijsten werkte. En u moet niet vergeten dat een jeugdvriend het speciaal voor hem heeft laten maken, vandaar dat Goethes naam erop is geschilderd. Daardoor heeft het inktstel ook een grote emotionele waarde.’ Hij had naar de foto gekeken alsof de liefde van zijn leven erop stond.

Die blik in Zevenhuis’ ogen had me iets duidelijk gemaakt. Ik had gevraagd waar we met onze zoektocht moesten beginnen. Zevenhuis bleek na veel moeite dochter Sigrid te hebben gevonden als een nabestaande van Hans Stock. Sigrid had hem beloofd naar het inktstel te zoeken in de spullen die ze van haar ouders had geërfd. Daarna had ze niets meer van zich laten horen. Zevenhuis had haar gebeld en gemaild, en ten slotte had Sigrid opgebiecht dat ze het inktstel wel had gevonden, maar het een tijdje geleden had verkocht. De naam van de koper had ze niet willen onthullen.

Omdat Zevenhuis de liefhebbers van dit soort voorwerpen als geen ander kende, had hij bij alle voor de hand liggende personen en instanties geïnformeerd. Niemand wist iets. Uiteindelijk had hij geconcludeerd dat Sigrid Stock het inktstel nog moest hebben.

Hij had Sigrid in Berlijn bezocht. ‘Ze deed vijandig,’ had Zevenhuis ons verteld. ‘Het geld dat ik aanbood interesseerde haar niet. En mijn argumenten over roofkunst, SS-vaders en Wiedergutmachung maakten ook geen indruk. Maar ik kreeg de stellige indruk dat het inktstel nog bestaat en dat ze het echt gevonden heeft. Dus dit onrecht uit de oorlog móet rechtgezet worden. En jullie moeten snel zijn, want ik ben bang dat Sigrid Stock het inktstel alsnog zou kunnen vernietigen. Ze is een rare vrouw.’

Intussen loop ik weer in de Sophienstrasse en ik herken het huis van Sigrid in de aaneengesloten rij lichte gevels. Ik overweeg dat Zevenhuis de zaak in zijn verontwaardiging wellicht weinig tactisch heeft aangepakt. Bovendien is maar de vraag of Sigrid het inktstel heeft, zoals Zevenhuis veronderstelt.

Bij ons daaropvolgende vooronderzoek was Frits en mij namelijk gebleken dat Sigrid twee broers had. Dat hadden we pas na veel speurwerk ontdekt, want de kinderen van Hans Stock-Schall waren niet in het telefoonboek of de sociale media te vinden. Ze leidden een schaduwbestaan, vermoedelijk om zo min mogelijk met het SS-verleden van hun vader geconfronteerd te worden.

In Sigrids appartement blijken Frits en zij weer bezig te zijn met het interview. Ik schuif bij hen aan de eettafel aan, blij met de warmte in huis. Ik ben zonder jas naar buiten gerend en het klamme herfstweer is diep in me doorgedrongen. Misschien is het ook wel de kille oorlogsgeschiedenis, die me op de Joodse begraafplaats overviel.

De chaos van scherven, melk en koffie is opgeruimd. Voor het kapotte raam is een plastic zak geplakt. Er zit een brede pleister boven Sigrids ene oog. Nee, zegt ze op mijn vragen, ze wil de snee niet laten hechten en evenmin aangifte bij de politie doen.

Frits zegt: ‘Ik heb het mevrouw Stock ook al gevraagd. Ze vindt het echt niet nodig.’ Hij klinkt alsof hij het met haar eens is.

Een licht onbehagen bekruipt me. Op de begraafplaats had ik het gevoel dat de aanval op Sigrid iets met onze opdracht te maken had – dat wil zeggen met Sigrids vader en het verdwenen inktstel. Dat gevoel heb ik nog steeds. Wie heeft die kei naar binnen gegooid? Waarom? En stel dat dit niet de laatste bedreiging was?

‘Ik heb buiten niemand gezien,’ zegt Frits. ‘Jij zeker ook niet, Sofie?’

‘Jawel.’ Ik doe beknopt verslag van de gebeurtenissen, waarna ik aan Sigrid vraag: ‘Kent u iemand die zwarte hoody’s draagt, goed hardloopt en met gemak over muren klimt?’

Sigrid schudt zuchtend haar kortgeknipte hoofd. ‘Zegt me niets.’

Ik neem haar nauwlettend op, want ze zucht me iets te hard. Ze lijkt wel degelijk te weten – of te vermoeden – wie de aanval heeft gepleegd. Aan Frits, die bijna onzichtbaar verstrakt is, zie ik dat hij hetzelfde denkt.

Sigrid haalt een fles mineraalwater en glazen en schenkt ons wat water in. Dorstig neem ik een paar grote slokken. Nogmaals vraag ik de oudere vrouw of ze geen aangifte wil doen en ik voeg eraan toe dat ik me zorgen over haar maak.

‘Niet nodig, het is gewoon een kwajongensstreek,’ zegt Sigrid resoluut. Ze lijkt niet ongerust, eerder kwaad.

‘Is zoiets wel eens eerder gebeurd?’

‘Nee. Meneer Arends, gaat u maar verder met het interview, want ik heb niet zoveel tijd meer.’

Frits controleert of zijn telefoon nog opneemt en zegt: ‘Mevrouw Stock, u zei zonet tegen me dat u overspannen raakte nadat uw vader in 1995 was ontmaskerd. Hoe kwam dat?’

Sigrid zwijgt even en denkt na. Dan zegt ze: ‘Onder meer omdat mijn vader maar om alles heen bleef draaien. Niet alleen tegen ons, hoor, ook tegen de media en de onderzoeker die een officieel rapport voor de regering moest opstellen. Ondanks het feit dat hij allang met pensioen was en er niets meer voor hem op het spel stond! Bovendien had mijn vader al die jaren wel gezegd dat ons volk verantwoordelijk was voor de oorlogsgruwelen, maar hij weigerde persoonlijk schuld te bekennen. Hij zei zelfs een keer tegen een journalist: “Ik ben Stock niet, ik ben Schall." Alsof hij zich opnieuw had geformatteerd – zoals een harde schijf op de computer. En mijn moeder was geen haar beter, die deed daar gewoon aan mee.’

Sigrids handen omklemmen de tafelrand weer, zo hard dat haar knokkels wit zien. ‘Dat frustreerde me zo dat het met mijn werk niet meer lukte. Ik was docent wiskunde, maar ik functioneerde totaal niet meer op school. Ook omdat bijna alle collega’s me lieten vallen als een baksteen. En als klap op de vuurpijl werd ik ontslagen.’

‘Ontslagen? Waarom?’

Sigrid trekt met een schouder. ‘Ze wilden op school niet met oorlogszaken in verband gebracht worden. Het hele land viel over mijn vader heen, het was een gigantische opschudding. De school heeft mijn overspannenheid als aanleiding gebruikt om van me af te komen, hoewel ik als ambtenaar aangesteld was.’

Frits uit zijn medeleven. Dan vraagt hij waar het toilet is en verdwijnt naar de hal. Ik weet dat hij in de andere kamers naar het inktstel gaat zoeken.

Verbaasd zeg ik tegen Sigrid, het interview overnemend: ‘Maar in Duitsland kun je ambtenaren helemaal niet ontslaan. Hebt u daar niet tegen geprocedeerd?’

‘N-nee, niet echt.’

Ik bekijk Sigrid. Ze heeft de tafelrand losgelaten en haar brede schouders hangen wat naar voren, alsof ze iets zwaars torst.

Ik vraag: ‘Was dat omdat u zich wél persoonlijk schuldig voelde? In tegenstelling tot uw ouders?’ Plaatsvervangende schuld en schaamte is een fenomeen waar ik zelf de laatste tijd ook het nodige mee te maken heb gehad.

Mijn vader had als hoge West-Berlijnse ambtenaar jarenlang brisante informatie doorgegeven aan de Stasi, de geheime dienst van de DDR. Daar was ik achtergekomen tijdens een eerdere onderzoeksopdracht van Frits en mij naar voormalige Stasi-functionarissen. Tot mijn ontsteltenis was ik daarbij op een Stasi-dossier van mijn vader gestuit. Ik had me er zo over geschaamd dat ik er niet over had kunnen praten, zelfs niet met Frits. Daarom was ik gaan draaien en liegen, wat onze relatie bijna had geruïneerd.

Na afloop van onze opdracht had ik geprobeerd meer over die periode in mijn vaders leven te weten te komen. Hij was plotsklaps een vreemde voor me geworden. Ik wist niet meer wie de man was met wie ik als kind elke ochtend had ontbeten. Die me fietsen had geleerd en aan wie ik de cijfers op mijn rapporten had laten zien in de hoop op een compliment. Ook ontdekte ik dat mijn moeder van alles op de hoogte was geweest. Hoe hadden mijn ouders mijn vaders verraad zo lang verborgen kunnen houden? En wie was ik zelf, als ik door zulke mensen was opgevoed?

Sigrid heeft even zitten peinzen. ‘Eh... ja,’ zegt ze nu als antwoord op mijn vraag. ‘Ik... misschien wilde ik boete doen.’

Haar woorden klinken traag, alsof ze als lood wegen, en haar ooghoeken lijken nog meer te gaan hangen. Ik besef dat het een belangrijke kwestie voor haar is, maar dit is niet het moment om erop voort te borduren.

Ik kijk naar de volgende interviewvraag en zeg: ‘Het ergste wat uw vader is verweten, is dat hij bij de universiteit Leiden medische apparatuur heeft georganiseerd voor concentratiekamp Buchenwald. Artsen deden daar experimenten met vlektyfus, cholera en andere epidemische ziekten op de gevangenen. Uw vader zou hebben geweten waar zulke apparatuur voor gebruikt werd en daarom zou hij medeschuldig zijn aan de moord op kampgevangenen. Wat vindt u daarvan?’

Op bittere toon zegt Sigrid: ‘Tegen de man die het officiële rapport opstelde zei mijn vader dat hij het lijstje met de benodigde instrumenten alleen maar doorgegeven had. En dat hij literatuurwetenschapper was en niet wist waar ze voor waren. In het rapport staat dat dat plausibel is. Maar ik heb al het onderzoek erover gelezen en zelf ook onderzoek gedaan. Mijn vader deed veel meer dan een lijstje doorgeven. Hij reisde er twee keer voor naar Leiden en hij zat actief achter die medische instrumenten aan. Daar kwam bij dat hij de rechterhand was van de directeur van het Instituut voor Militair Wetenschappelijk Onderzoek. Dat was het instituut dat de experimenten op concentratiekampgevangenen uitvoerde.’

Ze zwijgt even en zegt dan onomwonden: ‘Ik ben ervan overtuigd dat mijn vader wist waar die instrumenten voor dienden. Hij is medeschuldig aan de moorden in Buchenwald.’

De haartjes in mijn nek gaan overeind staan. Ik kijk naar Sigrids handen, waarvan de vingers zich tegen elkaar persen. Hoe moeilijk moet het wel niet zijn dat zo te zeggen? Zou ik op zo’n eerlijke manier over mijn vader kunnen praten? Zonder iets te verbloemen of te bagatelliseren?

Ik schraap mijn keel en probeer me op onze opdracht te concentreren. Ik ben er inmiddels zeker van dat Sigrid het nazi-verleden van haar vader afkeurt. Maar in dat geval zou ze juist graag het inktstel van Goethe terug moeten geven dat hij gestolen heeft. Dus waarom heeft ze het dan verkocht? Of beweert ze alleen maar dat ze het heeft verkocht? Omdat ze het inktstel wellicht helemaal niet bezit en het ook nooit met eigen ogen heeft gezien?

Ik vraag: ‘Heeft u nog iets over uw vader ontdekt toen uw ouders gestorven waren en jullie als kinderen hun spullen erfden?’

‘Ik heb alles geweigerd, mijn broers hebben de hele boel bij zich thuis opgeslagen. Na de dood van mijn ouders wilde ik mijn eigen bestaan weer oppakken. Ik doe mijn best om als een goed mens te leven. Bijles geven, oppasoma zijn, vrijwilligerswerk doen...’ Sigrid kijkt wat verlegen en bloost. ‘Ik probeer op mijn manier een beetje goed te maken wat mijn vader heeft verbruid. Maar laat u dat alstublieft allemaal weg uit het interview.’

‘Natuurlijk.’ Dit is belangrijk nieuws, overweeg ik. Misschien hebben haar twee broers het inktstel dus. Het is maar goed dat we Sigrid niet hebben verteld dat we voor vanavond ook een afspraak met hen hebben gemaakt.

Alsof ze mijn gedachten heeft gelezen, kijkt Sigrid me aan. ‘U gaat mijn broers toch niet ook interviewen?’

Frits komt de kamer in en schudt achter Sigrids rug zijn hoofd tegen me. Geen inktstel gevonden. Hij heeft gehoord wat ze zei, en terwijl hij gaat zitten vraagt hij handig terug: ‘Waarom wilt u dat weten, mevrouw Stock?’

‘Omdat – gaan jullie hen nu interviewen of niet?’

‘Dat weten we nog niet,’ zegt Frits vaag. ‘Zou u liever hebben dat we dat niet doen?’

‘Ja.’

‘En waarom?’

‘Mijn broers eh... vertellen niet altijd de waarheid. Maar dat moet u natuurlijk ook niet in het interview zetten.’

Ik zeg: ‘Niet altijd de waarheid? Over uw vader?’

‘Onder andere.’

Sigrid zegt het op zo’n manier dat ik wel kan raden dat haar broers ook onwaarheden over haar vertellen. Dat wordt nog spannend.

Ik stel onze laatste en centrale interviewvraag. ‘Veel Duitsers hebben in de oorlog beslag gelegd op kunst of waardevolle voorwerpen. Heeft uw vader misschien ook dingen uit Nederland meegenomen?’

‘Ik – ik – daar kan ik niets over zeggen.’ Sigrid is dichtgeslagen, de vertrouwelijke sfeer van zonet is verdwenen. Ze schuift haar stoel naar achteren. ‘Dit interview is afgelopen. U weet dat ik de complete tekst voor publicatie wil lezen en anoniem wil blijven. Geen naam en niets over de plaats waar ik woon.’

4

Even later fietsen Frits en ik de Sophienstrasse uit. Na onze aankomst in Berlijn hebben we zoals altijd mountainbikes gehuurd, omdat we ons het liefst op de fiets door Berlijn verplaatsen. We hebben allebei een waterdichte koerierstas aan onze bagagedrager hangen. Daarin zitten onze vaste werkspullen – van laptops, multitools en latex handschoenen tot een nachtverrekijker.

Hoewel het pas zeven uur is, lijkt het al diep in de nacht. Dat gevoel heb ik elk jaar als ik de herfst in ga. Ik betreur het dat ons gesprek met Sigrid Stock zo abrupt eindigde. Niet alleen omdat ze niets over het voorwerp wilde zeggen dat haar vader uit Leiden heeft gestolen. Maar ook omdat ik een mengeling van bewondering en respect voor haar voel, al heeft ze ons in sommige opzichten niet de waarheid verteld.

Het miezert weer, zodat we allebei onze muts hebben opgezet. De fijne druppels zijn als sluiers zichtbaar in het licht van de lantaarnpalen. De witte gevels van de huizen glanzen. Erachter steekt de verlichte tv-toren van de Alexanderplatz majestueus boven alles uit.

Ik zeg: ‘Sigrid heeft het niet gemakkelijk.’

‘Ze doet je zeker aan jou en je vader denken?’

Automatisch flitst mijn blik naar het fietsstuur. Aan mijn linkerhand zit de zilveren ring van mijn vader, die hij me kort voor zijn dood heeft gegeven. We woonden toen pas een paar jaar in Nederland. Ondanks de ontdekking van zijn Stasi-dossier ben ik de ring blijven dragen.

‘Eh... een beetje,’ zeg ik betrapt. Ik vind het lastig om mijn gevoelens te laten zien – ik ben liever stoer. Mede daarom had ik Frits destijds niet kunnen vertellen dat ik mijn vaders Stasi-dossier had gevonden en dat ik daar niet tegen kon.

Frits was echter ook onverwachts gevoelig gebleken. Tot dan toe had ik hem als onverstoorbaar en luchthartig gekend, en hij had me meestal eerder begrepen dan ikzelf. Maar die keer gebeurde dat niet. Toen Frits ontdekte dat ik tegen hem had gelogen, had hij me verweten dat ik niet meer van hem hield. Dat klopte natuurlijk niet, en die miskenning had mij weer dwars in de strot gezeten. Inmiddels begrijp ik wel dat Frits kwetsbaarder is dan ik altijd heb gedacht. Hij heeft een gevoel van onvoorwaardelijke verbondenheid nodig. Dezelfde band die hij van kindsaf met zijn moeder heeft gehad.

Frits remt af. ‘We hebben nog een kwartiertje voor de afspraak met Sigrids broer. Laten we even in die poort gaan staan om te overleggen.’ Hij wijst naar de achteringang van de Hackesche Höfe die we net passeren.

We stappen af en lopen met onze mountainbikes aan de hand de poort in.

‘Sigrid verzwijgt iets over het inktstel,’ zegt Frits.

‘Ja. Maar haar broers hebben alle spullen van hun ouders geërfd, zei Sigrid, dus wellicht hebben zij het.’

‘Dan zouden we de zaak vlot rond hebben,’ zegt Frits optimistisch. Zijn ogen glimmen in het halfdonker van de poort.

‘Behalve als ze het inktstel geen van drieën hebben. Sigrid heeft tegen Zevenhuis gezegd dat ze het in de spullen van haar ouders gevonden heeft. Maar stel dat dat niet klopt? Misschien heeft ze het alleen maar gezegd omdat ze er niet voor uit durft te komen dat het inktstel niet meer bestaat. Misschien is het allang kapotgegaan of zoekgeraakt.’

‘Oei.’ Frits overweegt het. ‘Nee, Sofie, dat lijkt me stug. Zevenhuis had echt de indruk dat Sigrid het inktstel heeft gevonden. Het zal wel gewoon bij haar broers zijn. Maar waar Sigrid wel over liegt is die kei. Jij denkt toch ook dat ze heel goed weet wie die bij haar door de ruit heeft gesmeten?’

‘Ik vind liegen te veel gezegd. Mijn indruk is dat ze die kwestie zelf wil oplossen, maar ik weet niet of dat wel een slim idee is. Ik maak me er een beetje zorgen over.’

‘Sigrid heeft onenigheid met haar broers. Zou het niet één van hen geweest kunnen zijn?’

Ik grinnik even. ‘Die zijn rond de zeventig, ze klimmen vast niet meer over muren heen. Maar het zou bijvoorbeeld iemand van haar vrijwilligerswerk kunnen zijn die iets tegen SS’ers en hun nakomelingen heeft.’

‘Of iemand uit een slachtofferfamilie. Dit is tenslotte de Joodse wijk. Eigenlijk vind ik het vreemd dat Sigrid juist hier woont.’

‘Misschien heeft ze deze wijk gekozen uit solidariteit met de oorlogsslachtoffers, om zich tegen haar ouders af te zetten. Daar lijkt ze me net het type voor.’

Het is bijna tijd voor onze afspraak. Als we weer op de fiets zitten en de Rosenthaler Strasse inslaan, zeg ik: ‘Mocht die kei echt van iemand uit een slachtofferfamilie komen, dan mag Sigrid die aanval wel wat serieuzer nemen.’

‘Hoe bedoel je?’

Er rijdt een tram langs en een auto achter ons toetert. De Rosenthaler Strasse is een drukke, rommelige verkeersstraat.

‘Straks escaleert de zaak en krijgt ze echt een kogel door de ruit!’ roep ik tegen Frits, die achter me gaat fietsen. ‘Of een molotovcocktail.’

‘Lijkt me overdreven!’

Ik wacht een paar minuten tot we de bar bereikt hebben waar Emil Stock, Sigrids broer, ons wilde ontmoeten. Vandaaruit wilde hij met ons naar de woning gaan die hij met zijn broer Leo deelt. Terwijl we onze fietsen op slot zetten, zeg ik: ‘Herinner je je die Nederlandse vrouw, die dat boek heeft geschreven over haar opa die NSB’er was en hoe haar dat belastte? Die kreeg prompt tientallen haatberichten en bedreigingen. Rancune kun je heel lang met je meedragen.’

‘Hm, ja,’ geeft Frits toe. ‘Mijn vader wil ook nog steeds niet naar Duitsland.’

Frits komt uit een vrijbuiterige Rotterdamse kunstenaarsfamilie. Zijn moeder speelt cello in een orkest en zijn vader is beeldhouwer. Alles kan bij hen. Maar tegen zijn vader, die last heeft van driftaanvallen, moet je niet over Duitsland beginnen.

Zijn moeder heeft er gek genoeg geen moeite mee, terwijl juist zij haar moeder verloren heeft bij het bombardement van 1940. Het heeft ook een tijd geduurd voordat Frits’ vader mij accepteerde, vanwege mijn Duitse achtergrond.

We lopen de bar binnen, die goedkoop aandoet: tafels en stoelen van wit plastic en een verlichting van tl-buizen. Aan de zijkant staat een lange, wat gebogen man. Hij heeft een witte kuif en onder zijn colbertje draagt hij een oubollige spencer met ingebreide streepjes. Dat moet Emil Stock zijn. Hij ziet er niet bepaald uit als iemand die met keien gooit en over muren klimt.

Emil Stock drukt ons de hand. ‘Goedenavond, mevrouw Bank en meneer Arends,’ zegt hij in het Nederlands.

‘U spreekt Nederlands?’ vraag ik. Dat maken we wel vaker mee in Duitsland. Veel Duitsers vinden Nederlands een grappig taaltje en houden van de Nederlandse mentaliteit.

‘Ja, ik heb taalcursussen gedaan en ik ben vaak in Nederland geweest. Maar das ist lange her.’ Emil schakelt over naar het Duits en troont ons mee naar de achterkant van de ruimte. Daar hangt een rij snoeilelijke landschapjes aan de muur. ‘Die zijn van mij – een kleine expositie. Zou het niet geweldig zijn als we bij u in Amsterdam ook een tentoonstelling van mijn schilderijen konden organiseren?’

Nu snap ik waarom Emil ons hier wilde oppikken. In een poging het gesprek om te buigen vraag ik of hij ook een cursus schilderen heeft gedaan. Maar dat is tegen het zere been.

‘Een cursus? Ik heb het mezelf allemaal aangeleerd!’

Ik onderdruk de opmerking dat je dat wel kunt zien. Frits begint de schilderijtjes geïnteresseerd te bekijken. Eén van zijn zussen schildert ook en hij schrikt niet terug voor de meest ongelukkige artistieke uitingen.

De bar is praktisch leeg. Twee jonge vrouwen hangen aan de tapkast met elkaar te fluisteren en gluren nadrukkelijk naar ons. Ze stralen een recalcitrant soort verveling uit.

‘Zullen we gaan?’ vraag ik aan Emil Stock en Frits. Met tegenzin scheuren ze zich los van de schilderijen.

Emil trekt zijn jas aan en zet een tweedhoedje op dat iets te krap is voor zijn hoofd. Het geeft hem het uiterlijk van een mislukte komiek. Hij groet de twee vrouwen en zegt wanneer we buiten staan: ‘Dat zijn een paar buurtgenoten van ons. Heel aardige meisjes.’

Aan de glimlach op zijn gezicht kan ik zien dat hij het meent. Emil lijkt in meerdere opzichten een naïeve dromer te zijn.

5

Emil Stock en zijn broer blijken net als Sigrid in de Joodse wijk te wonen, maar wel aan de andere kant van de Rosenthaler Strasse, die de wijk in noord-zuid-richting in tweeën deelt. We lopen naar hun huis in de Mulackstrasse. Daar gaat Emil ons voor naar de tweede etage.

In hun woning stelt hij Frits en mij voor aan Leo. Leo Stock ziet er minstens tien jaar ouder uit dan zijn broer en zus. Zijn vragend opgetrokken wenkbrauwen maken diepe groeven in zijn voorhoofd en hij is broodmager. Hij maakt een lijdende, afgetobde indruk.

Nadat we elkaar begroet hebben, zegt Leo: ‘Ik heb een taart gemaakt, hopelijk vindt u hem lekker.’ Hij wijst naar een netjes gedekte koffietafel waar een kolos van een chocoladetaart staat, gevuld met jamlagen en afgewerkt met kersen en een dikke laag slagroom.

Frits en ik kijken elkaar tersluiks aan. Koffie en taart om half acht ’s avonds? Om die tijd begint iedereen in Duitsland aan het avondeten. Maar Emil schijnt het absoluut niet vreemd te vinden en begint opgewekt over zijn schilderijen, die vrijwel alle muren van de huiskamer bedekken. Het zijn soortgelijke klodderlandschapjes als in het café. Verder is de woning van de twee broers traditioneel ingericht, heel anders dan bij Sigrid. Ouderwetse meubels, een grote boekenkast en veel donker eikenhout.

We nemen plaats aan de eikenhouten tafel, waar een geborduurd tafelkleedje op ligt. Frits zit tegenover me, de twee broers zitten links en rechts van ons. Leo Stock schenkt koffie in en snijdt enorme taartpunten met een vlijmscherp mes dat moeiteloos door alle lagen heen glijdt.

Al koffie drinkend praten we even. Dan zet Frits zijn telefoon op de opnamefunctie en begint met de interviewvragen – dezelfde die we ook voor Sigrid hadden opgsteld. De antwoorden van de broers wijken weinig van de hare af, totdat Frits bij de ontmaskering van hun vader in 1995 komt.

‘Onze vader is op onwaardige wijze naar beneden getrapt,’ zegt Leo op sombere toon. ‘Niemand had begrip voor hem. Ze hebben hem zijn pensioen afgepakt en hij moest zelfs zijn hoogleraarssalarissen terugbetalen. Onze ouders zijn in armoede gestorven.’

‘Ja,’ zegt Emil. ‘Onze vader moest ook afstand doen van de naam “Schall”, omdat hij die illegaal had verkregen.’

‘Het is niet rechtvaardig,’ gaat Leo verder. ‘Onze ouders hebben ons zo’n fijne jeugd bezorgd! En onze vader is juist één van degenen die ervoor hebben gezorgd dat iedereen ging nadenken over de oorlog. Dat de mensen inzagen dat ze de schuld niet op Hitler en een paar andere nazi-grootheden konden afschuiven. En dat we er actief voor moesten zorgen dat zoiets nooit meer zou gebeuren.’

Emil knikt en werkt zwijgend zijn stuk taart naar binnen.

Frits stelt onze vraag over de medische apparatuur die hun vader voor Buchenwald heeft georganiseerd. ‘Uw vader zou medeschuldig zijn aan de moorden in het kamp. Wat vindt u daarvan?’

Leo zegt: ‘Hetzelfde als de hoogleraar die het officiële onderzoeksrapport voor de regering heeft geschreven. Onze vader wist niet wat er met die apparatuur ging gebeuren. Bovendien heeft hij na de oorlog toch alles goedgemaakt? Hij heeft een echt democratische visie uitgedragen. Onze vader is zelfs jarenlang de verbindingsman geweest tussen de deelstaat Noordrijn-Westfalen en de universiteiten in uw land, om de Duits-Nederlandse samenwerking te bevorderen.’

‘Maar dat vond men nu net een onderdeel van het schandaal.’ Frits neemt een hap taart en een slok koffie. ‘Want zo kwam uw vader weer bij dezelfde universiteiten terecht die hij in de oorlog geholpen had te nazificeren. Met zijn organisatie Ahnenerbe had hij nare propaganda gemaakt voor de superioriteit van het Duitse ras.’

Het Ahnenerbe – letterlijk: erfenis van de voorouders – was een organisatie die de rassentheorieën van de nazi’s door zogenaamd onderzoek moest ondersteunen. Hans Stock-Schall had het Ahnenerbe van 1940 tot 1942 in Nederland gecoördineerd.

Emil mengt zich in het gesprek. ‘Ja, zo kun je elke goede daad wel zwartmaken.’ Zijn stem heeft een scherpe klank. ‘Zijn jullie soms bij mijn zus geweest? Het is net iets voor haar om daarover te zeuren. Als ze op mijn vader af kan geven zal ze het niet laten.’

Afgeven op haar vader? denk ik. Dat is niet wat ik Sigrid tijdens het interview heb zien doen.

‘Emil,’ zegt Leo en hij kijkt met een smekend gezicht naar zijn broer. ‘Wat onze vader betreft heeft Sigrid natuurlijk ongelijk. Maar verder is ze toch niet zo erg?’

Emil praat kritisch door over Sigrid, alsof hij niets heeft gehoord. De blikken van Frits en mij kruisen elkaar. We proberen allebei de dynamiek tussen de drie Stock-kinderen te doorgronden. Het is zonneklaar dat Emil zijn zus niet kan uitstaan – wellicht vergaat het haar met Emil ook zo. En Leo wil een bemiddelende rol spelen, maar hij kan niet echt tegen zijn broer op.

Na een minuut of wat valt Emil stil.

Leo, die ongemakkelijk zat te bewegen op zijn stoel, komt tot rust. Hij spietst een kers aan zijn vorkje en zegt: ‘Als kind dacht ik dat hij mijn stiefvader was.’

‘Over wie hebt u het?’ vraag ik verbluft. Af en toe slaat Leo een vreemde haak.

‘Over mijn vader. Ik ben in 1942 geboren.’ Leo staart afwezig naar de kers op zijn vorkje. ‘Na de oorlog vertelde mijn moeder dat mijn vader dood was, en toen kwam er een man die een verre verwant van vaderskant was. Met hem is mijn moeder getrouwd nadat ze mijn vader dood had laten verklaren. Zo’n verklaring moesten veel vrouwen afleggen als hun man niet terugkwam uit de oorlog. Dat was een zware stap.’

Bij ons vooronderzoek hebben Frits en ik geen precieze geboortejaren van de drie kinderen kunnen vinden, vandaar dat niet in me is opgekomen dat één van hen al voor 1945 geboren zou kunnen zijn. Geen wonder dat Leo er ouder uitziet dan zijn broer en zus.

Frits zegt: ‘Maar dan is hij toch inderdaad uw stiefvader?’

Leo schudt zijn hoofd. Zijn vragend samengetrokken wenkbrauwen raken elkaar nu bijna. De groeven in zijn voorhoofd lijken door zijn huid heen te snijden. ‘Toen wij volwassen waren, vertelden mijn ouders dat mijn stiefvader mijn echte vader was en dat mijn halfbroer en -zus mijn echte broer en zus waren. Pas toen begreep ik dat onze moeder twee keer met dezelfde man was getrouwd.’

6

Deze bizarre onthulling van Leo Stock slaat zowel Frits als mij met stomheid. We wisten dat hun vader in mei 1945 van Hans Stock in Hans Schall was veranderd, dat hij nieuwe papieren en een nieuw verleden had geregeld. Maar het was ons niet bekend dat hij al voor de oorlog met dezelfde vrouw was getrouwd. Ik denk: die vrouw heeft dus willens en wetens haar man Hans Stock doodverklaard en vervolgens trouwt ze kalmpjes met Hans Schall. Dat is nog eens een staaltje van medeplichtigheid. Daar is mijn eigen moeder niets bij.

‘Klopt dat echt?’ vraagt Frits, die niet altijd even diplomatiek is.

‘Ja, natuurlijk!’ zegt Emil, met dezelfde scherpte als zo-even. ‘Beweert mijn zus soms iets anders?’

‘Waarom zou uw zus dat doen?’ vraag ik.

‘Omdat ze graag leugens vertelt over mijn vader en ons.’

Leo begint weer ongelukkig te draaien op zijn stoel. ‘Nou ja Emil...’

Ik besluit terug te keren naar Leo’s verhaal. ‘Toen u hoorde dat uw stiefvader uw echte vader was, moet dat toch een enorme schok voor u zijn geweest?’

‘Ja... Ik voelde als kind al aan dat mijn moeder en stiefvader een groot geheim hadden. En ik wilde ze helpen dat te dragen.’ Leo pauzeert en lijkt ergens op te broeden. ‘Maar toen ik eindelijk hoorde waar het over ging voelde ik me zo nutteloos, want ik heb nooit iets voor ze kunnen betekenen. Ik – ik heb toen heel lang niet meer willen leven. Stom, hè? Mijn ouders waren veel sterker dan ik. Ik ben maar slap.’

Oei, denk ik. Zou hij een zelfmoordpoging hebben gedaan?

Sussend zegt Emil: ‘Leo, dat is niet zo boeiend voor mevrouw Bank en meneer Arends. Laat ik liever nog iets over mijn schilderijen vertellen.’

Meteen begint hij van alles over ons uit te storten. Hoelang hij al schildert. Hoeveel uren hij eraan besteedt. Dat hij na de dood van zijn ouders een film over zijn vader heeft gemaakt, die geen enkele tv-zender wilde vertonen. Maar dat hij nu dus voor zijn schilderijen zo graag een expositie...

Ondertussen snijdt Leo nieuwe reuzenstukken taart af en schuift een punt op mijn bordje, ook al staat de helft van de vorige er nog. ‘Vindt u mijn taart niet lekker?’ vraagt hij.

Wat moet ik op zo’n absurde vraag antwoorden? Voorzichtig zeg ik: ‘Jawel, ik kan alleen niet zo snel eten.’

Met moeite weet Frits de woordenstroom van Emil te onderbreken en terug te keren naar het interview. ‘Hebben jullie door de erfenis nog iets nieuws over jullie vader ontdekt?’

‘Vooral hoeveel hij voor de democratische hervormingen van ons land heeft betekend,’ zegt Leo. Zodra het over zijn vader gaat, reageert hij adequaat. ‘Mijn vader bekritiseerde collega’s die de Duitse literatuur nog altijd ophemelden alsof het iets van Übermenschen was. En hij hielp de studentenbeweging van 1968, omdat ze de generatie van hun ouders ter verantwoording riepen. Hij was een positieve vaderfiguur voor hen.’

Emil zegt verduidelijkend tegen ons: ‘We hebben tientallen bedankbrieven aan mijn vader uit de jaren zestig en zeventig gevonden. Overigens ook veel commentaar van conservatievelingen die niets van hem moesten hebben.’

‘Veel Duitsers hebben zich in de oorlog kunst en dergelijke toegeëigend,’ gaat Frits verder. ‘Heeft uw vader wellicht ook dingen uit Nederland meegenomen?’

Emil laat zijn taartvorkje zakken. ‘Wat is dat voor een vraag?’ roept hij schril. ‘Nu weet ik het zeker! Mijn zus heeft ons verraden!’ Zijn witte kuif trilt van verontwaardiging.

Er verschijnt een drieste uitdrukking op Frits’ gezicht. ‘U bedoelt dat ú het inktstel van Goethe bezit, dat uw vader in 1942 uit Leiden heeft ontvreemd.’

Dat is weer echt zo’n impulsieve actie van Frits, denk ik berustend. Daar gaat onze dekmantel.

Emil roept: ‘Hoe komt u erbij!’

‘Dat betekent dus ja,’ zegt Frits met een charmante glimlach. ‘De Leidse universiteitsbibliotheek wacht met smart op dat inktstel. Als ik het goed begrijp, wilt u graag iets positiefs voor de nagedachtenis van uw vader doen. Nou, hiermee kunt u toch een prachtig gebaar maken?’

‘Ik eh... ik weet niets van een inktstel.’ Emil buigt zich weer over zijn stuk taart en begint ervan te eten.

Frits vraagt waar het toilet is en verdwijnt om de andere kamers te gaan doorzoeken. De rest van de kastanjes mag ik uit het vuur halen.

Ik zeg tegen Emil: ‘Uw zus heeft u niet verraden, zij heeft ons niets verteld. Maar u en uw broer hebben de erfenis van uw vader, dus ook het houten inktstel van Goethe.’ Want zoveel heeft Frits’ actie wel aan het licht gebracht. Waarom zou Emil anders zeggen dat zijn zus hen heeft verraden?

Emil eet door en schudt alleen maar zijn hoofd als ik verdere vragen stel.

Opeens zegt Leo: ‘Mijn vaders nagedachtenis is in orde. Dik in orde. Daar hoeft niets aan gedaan te worden. Er moet iets aan de ménsen gedaan worden!’ Hij praat nogal hard, wat me een vreemd gevoel geeft.

‘Weet u waar het inktstel is?’ vraag ik hem zo vriendelijk mogelijk.

Maar Leo lijkt me niet te horen. ‘Een schrijver als Günter Grass is hetzelfde overkomen. Zijn hele leven heeft die man zich ingezet voor democratische waarden en een progressieve politiek. Maar dan bekent hij in zijn autobiografie dat hij zich op zijn vijftiende heeft gemeld voor dienst op een onderzeëer. En dat hij daardoor op zijn zeventiende werd opgeroepen voor de Waffen-SS. Vanaf dat moment is Grass door heel Duitsland verketterd!’

‘Ik ken die zaak,’ zeg ik, in een poging hem te kalmeren.

Leo gaat staan en pakt het lange mes om nog een taartpunt af te snijden. Zijn gezicht wordt vlekkerig rood en hij praat steeds harder. ‘Grass is buiten zijn schuld bij de Waffen-SS beland en hij heeft in dat laatste jaar niemand vermoord. En toch is hij tot zijn dood met de nek aangekeken. Zo kun je toch niet met elkaar omgaan? En met onze vader is precies hetzelfde gebeurd!’

Mijn onrust groeit. Ik zeg: ‘Misschien was –’

‘Ja, nu zegt u natuurlijk dat Grass zich niet had moeten opwerpen als het geweten van Duitsland. Dat hij daardoor al die woede over zich heeft afgeroepen. Maar mensen weten toch wel wat overcompensatie is?’ Leo schreeuwt zo hard dat ik kleine spuugdruppeltjes op mijn gezicht voel. Ik schuif een stukje achteruit op mijn stoel.

Emil maakt sussende geluiden, maar deze keer is het Leo die niet luistert. Hij roept: ‘Grass heeft juist altijd zo hard voor de democratie gevochten omdat hij zich schuldig voelde! Hij wilde zijn vroegere daden goedmaken. Bij mijn vader ging dat net zo. Aan onvermoeibare strijders zoals hen hebben we te danken dat al die oude nazi’s het onderspit hebben gedolven!’

Leo heft onbeheerst zijn mes en slaakt een luide kreet, alsof hij zich ook een strijder voelt. Het lemmet blikkert gevaarlijk in het lamplicht. Het zweet breekt me uit en ik krijg het gevoel dat Leo elk moment kan toesteken. Bliksemsnel spring ik overeind, pak zijn dunne pols en draai die naar buiten.

‘Au!’ schreeuwt Leo en hij laat het mes los. Het valt plat in de taart, de slagroom spettert op mijn trui en gezicht.

Was dat vlijmscherpe ding echt voor mij bedoeld? Ik gris het mes van tafel en veeg met mijn andere hand de slagroom uit mijn ogen.

Emil zit verstard toe te kijken, het taartvorkje nog tussen zijn vingers.

Frits stormt de kamer binnen. ‘Wat gebeurt hier? Ben je gewond, Sofie?’

‘Nee.’

Met zijn zakdoek veegt Frits zachtjes mijn gezicht schoon. Nadat hij in mijn oor heeft gefluisterd dat hij nog geen inktstel heeft gevonden, brengt hij het mes naar de keuken.

Ondertussen wrijft Leo kreunend over zijn pols en stamelt: ‘Ik – ik wilde u heus geen pijn doen, mevrouw Bank. Ik... het spijt me, ik verloor even de controle.’

Emil pakt zijn broer bij de arm en brengt hem naar een leunstoel. ‘Die twee zijn onder valse voorwendselen bij ons binnengedrongen, Leo. Logisch dat je daardoor van streek raakt. Ik wed dat Sigrid ze op ons af heeft gestuurd.’

‘Nee, nee, het is mijn eigen schuld! Ik ben een slappeling.’ Leo’s magere lichaam ziet er geknakt uit.

Ik weet geen passende woorden. De kamer lijkt te vibreren van onuitgesproken emoties. Ik leg de broers uit wie we zijn en wat onze onderzoeksopdracht is. Daarop herhaalt Emil alleen maar dat hij en Leo niets over een inktstel van Goethe weten.

Wanneer Frits en ik een minuut of tien later vertrekken, begeleidt Emil ons naar de gang. Vreemd genoeg is hij niet echt kwaad op ons; misschien heeft hij dat gevoel voor zijn zus gereserveerd.

‘Ook al zijn jullie geen journalisten,’ zegt hij, ‘kunnen jullie eh... niet toch een expositie van mijn schilderijen in Amsterdam organiseren? Of in een andere stad?’

Frits doet zijn mond open. Haastig zeg ik: ‘Wij hebben geen connecties op dat gebied.’

‘O,’ zegt Emil. Hij kijkt naar een paar klungelige schilderijtjes van stadsgezichten aan de gangmuur. ‘Het – het gaat heus wel goed met Leo, hoor. We hebben een speciaal spaarpotje aangelegd voor stedenreisjes die we samen maken. Vorig jaar waren we in Praag, dit jaar in Kopenhagen. Ik heb er een geweldige serie schilderijen van gemaakt, misschien –’

Ik duw Frits het trappenhuis in en sluit zachtjes de deur achter ons.

7

‘Ik dacht het meteen al,’ zeg ik, terwijl we onze fietszadels met een mouw van onze jas droogvegen. Het regent weer harder en ik zet mijn blauwe muts op. ‘Die twee zijn hartstikke getikt. Dat taartmes van Leo was minstens twintig centimeter lang en loeischerp. Daar had hij ons allemaal mee af kunnen slachten.’

‘Maar dat is niet gebeurd,’ zegt Frits. ‘Leo is gewoon een zielenpoot. Trouwens, ik vond Emil best aardig. En zo slecht schildert hij nou ook weer niet. Zullen we niet toch proberen om een tentoonstellinkje –’

‘Wat?! Hoe kóm je erbij?’ begin ik. Dan zie ik Frits’ grijns. Knarsetandend hang ik mijn tas aan mijn bagagedrager en zeg: ‘Ik ben het zat, we gaan naar Clärchens Ballhaus.’

‘Is goed,’ zegt Frits, nog altijd grijnzend.

Dan komt Emil Stock het huis uit, met zijn jas aan en zijn te krappe tweedhoedje op. ‘Dag mevrouw Bank en meneer Arends! Staat u hier nog? Zou ik dan even met u kunnen –’

‘Sorry, meneer Stock, we moeten naar een volgende afspraak,’ zeg ik. Nog een conversatie over schilderijen trek ik niet meer.

Langzaam fiets ik weg, terwijl Frits een eindje met Emil oploopt en me dan achterna komt. Hij vertelt dat Emil op weg is naar zijn vaste vriendin, die ook in de Joodse wijk woont.

Clärchens Ballhaus ligt vlakbij in de Auguststrasse. Het is een legendarisch café-restaurant dat tot ver buiten Berlijn bekend is; van de vele balhuizen rond 1900 is dit één van de weinige die overgebleven zijn. Er wordt nog steeds elke avond gedanst, van swing tot salsa en tango’s.

We zijn een tijd niet bij Clärchen geweest, maar gerustgesteld constateer ik dat ze nog in orde is. In Berlijn wordt de ene wijk na de andere overvallen door projectontwikkelaars die geld ruiken. Veryupping. Ook de Joodse wijk heeft er een forse tik van meegekregen. Clärchen is echter haar gewone, afgekalfde zelf. Het voorhuis is in de oorlog gebombardeerd, zodat er een lang toegangspad naar het overblijvende achterhuis is ontstaan. Boven het pad zijn twee lange rijen lichtjes gespannen. In de zomer schijnen die op de hoofden van de gasten, die tussen de struiken aan tafeltjes zitten. Nu verlichten ze bruin en geel wordend gebladerte, dat glimt van de regen.

Frits en ik lopen het pad over en gaan de verveloze deur binnen. In de hal, bij de garderobe, trekken we onze jas uit en drogen ons gezicht af met onze sjaals. Muziek en geroezemoes uit de zaal komen ons tegemoet.

‘Hallo, Günter,’ zeg ik tegen de stokoude garderobier, die al meer dan veertig jaar achter de houten balie jassen staat aan te nemen. ‘Ken je ons nog?’

Günter is een echte Berlijner, die boos wordt als kennissen ‘u’ tegen hem zeggen.

‘Hallo Sofie, hallo Frits, oock mal wieder hier?’ Dan ziet Günter mijn trui. Er zitten vlekken op, omdat de slagroom rondspetterde toen Leo’s mes op zijn taart viel. Günters mondhoeken trekken omlaag en zijn grote, witte snorpunten zakken mee. ‘Mädelken, wat is denn dat! Ben je het zwerverspad opgegaan?’

‘Het spijt me, Günter,’ zeg ik. ‘Ongelukje gehad.’ Günter is een Pruis die van orde houdt. Hijzelf ziet er onveranderlijk tiptop uit, met een donker pak en een stropdas waar ‘Clärchens Ballhaus’ op staat. Eigenlijk vindt hij dat alle bezoekers ook feestelijk gekleed moeten zijn.

‘Ja, hou je mond maar dicht. Het tocht hier.’ Günter hanteert de Berliner Schnauze – de Berlijnse grote bek die je snoeihard op je plek zet. De kunst is om je daar niet door te laten imponeren.

Ik zeg: ‘Dat komt niet door mij, maar door die kieren en gaten van Clärchen.’

‘Je wilt toch geen ruzie met me krijgen, hè?’ Quasi-dreigend spuugt Günter in zijn handen en balt ze tot vuisten.

‘Maar al te graag,’ zegt Frits. Hij en ik ballen onze vuisten ook.

Günters snorpunten rijzen weer omhoog. Wij weten dat hij weet dat we heel wat vechtpartijen gewonnen hebben en prima getraind zijn. En hij weet dat wij weten dat hij tot op hoge leeftijd bouwarbeiders neersloeg als ze na een avondje drinken lastig werden.

‘Naar binnen met jullie,’ zegt Günter en hangt onze jassen op.

De zaal is onveranderd. Ouderwetse uitstraling en meterslange, glinsterende stroken lametta aan de muren. Het is bloedheet en propvol. Maandagavond is salsa-avond. Er is net een groep mensen bezig om onder leiding van een dansleraar de eerste salsapassen onder de knie te krijgen. Het beleid van Clärchen is: elke avond tot negen uur danscursussen terwijl de zaak geopend is. Daarna is de vloer vrij voor iedereen. Aan de zijkant en op het verhoogde achtergedeelte zitten mensen aan tafels te eten en te drinken.

Even later zitten we in een vrij hoekje. Frits zoals gewoonlijk met een witbier en ik met een Berliner Weisse rot. Bier met een scheut rode siroop en een rietje. Soms neem ik groene siroop, ter afwisseling. Frits heeft lang aan mijn voorkeur moeten wennen, maar nu kan hij er zonder walging naar kijken. Bij één van de kelners, die in keurig zwart-wit zijn gekleed, hebben we gehaktballen met aardappelsalade besteld.

Frits leunt lui achterover, kijkt naar de dansers en controleert een paar keer zijn telefoon. Dan zegt hij: ‘Ik heb Gerard al drie keer gevraagd hoe het met Hans en Grietje is, maar hij reageert niet. Zou het wel goed met ze gaan?’ Zijn stem klinkt ietwat ongerust.

We houden allebei van onze twee poezen, maar Frits is werkelijk verzot op ze. Tijdens onze klussen in Duitsland neemt hij zelfs een foto van Hans en Grietje mee om op zijn nachtkastje te zetten. Als we weg zijn, zorgt onze Chinese benedenbuurvrouw Woei Lien voor de poezen en zij stuurt Frits elke dag berichtjes en foto’s. Maar deze keer is ze op herfstvakantie, zodat bovenbuurman Gerard het heeft overgenomen. Gerard is andere koek: hij krijgt zelden of nooit iets voor elkaar. Daarom had ik een andere oppas voor de poezen willen vragen. Frits heeft echter een ongebreideld vertrouwen in Gerard, al heeft Gerard vaak bewezen dat dat onterecht is.

‘Frits, we zijn nog geen dag weg,’ zeg ik. ‘Morgen laat Gerard vast wel wat horen.’

Voor de zekerheid besluit Frits hem te bellen. Onze bovenbuurman neemt echter niet op.

Ik haal mijn laptop uit mijn tas en zeg: ‘We kunnen mooi even onze aantekeningen bijwerken.’ Dat doen we geregeld tijdens onderzoeksopdrachten, omdat het onmogelijk is alles te onthouden. Feitjes die in het begin onbelangrijk leken, blijken later vaak bepaalde verbanden te vertonen of zelfs cruciaal te zijn. Ook halen we de gegevens voor onze tussen- en eindrapporten uit de aantekeningenbestanden.

‘Ik zit juist zo lekker naar de dansers te kijken!’ protesteert Frits.

‘Dat kun je tijdens het eten ook nog doen,’ zeg ik onbarmhartig. Ik ben niet meer zo’n workaholic en controlefreak als vroeger, maar een beetje aangepakt mag er wel worden. Marco Zevenhuis is bang dat het inktstel vernield zou kunnen worden als we er niet snel bij zijn. En wie weet heeft hij daar gelijk in.

Morrend pakt Frits zijn laptop. Ik maak een samenvatting van ons gesprek met Sigrid, Frits van dat met Emil en Leo. Erna ruilen we onze teksten om gaten bij de ander aan te vullen.

Wanneer we gehaktballen en aardappelsalade zitten te eten, praten Frits en ik na over de stand van ons onderzoek. Waarschijnlijk heeft Sigrid de waarheid gesproken toen ze tegen Marco Zevenhuis zei dat ze het inktstel tussen de spullen van haar ouders had gevonden. Gezien de onthullende reactie van Emil Stock lijkt het erop dat het inktstel nog bestaat en dat hij en zijn broer het hebben.

Frits zegt: ‘Er zit dus maar één ding op.’

‘Waarop?’ vraag ik achterdochtig en ik kijk hoe hij een in zijn ogen vallende haarlok wegveegt. Als kind droomde ik ervan zwarte krullen te hebben – ongeveer zoals Frits. Helaas is mijn haar rood en steil.

‘Op het rondkrijgen van onze opdracht.’ Er verschijnt een brede glimlach op Frits’ knappe gezicht.

‘Nee!’ zeg ik, een hap aardappelsalade nemend. Ik snap precies waar het over gaat.

Frits negeert mijn protest. ‘Voor zover ik het kon nagaan voordat jij bijna werd neergestoken, was het inktstel nergens. Daarom zullen we de kelder van de broertjes Stock moeten doorzoeken.’

‘Niet weer een inbraak! Bovendien hebben ze misschien niet eens een kelder.’

‘Natuurlijk wel, Sofie, en dat weet jij als ex-Berlijner beter dan ik. Dat soort huizen heeft altijd een kelder.’ Frits neemt een slok witbier.

‘Sigrids huis heeft geen kelder,’ zeg ik, want dat heb ik gecontroleerd toen ik terugkwam na het achtervolgen van de keiengooier. ‘Je hebt hun woning en die van Sigrid toch niet grondig kunnen checken? Misschien is het inktstel toch ergens in een kamer.’

‘Tja – Sigrid heeft bijvoorbeeld een studeerkamer vol boeken. Die heb ik natuurlijk niet uit de kast kunnen halen om te kijken of er iets achter staat. Wil je soms liever bij háár inbreken?’

‘Nee,’ zeg ik kribbig. Ik geloof niet dat we het inktstel bij Sigrid zullen vinden. Maar als ik me door Frits laat overhalen om ergens in te breken, wil ik wel graag een zo groot mogelijke kans op succes hebben. Dat zeg ik echter niet tegen hem, want dan heb ik geen poot meer om op te staan.

Al kauwend vertelt Frits dat Sigrids studeerkamer uitsluitend boeken over de Tweede Wereldoorlog bevat. ‘Over Auschwitz en andere concentratiekampen, over nazi-bonzen, buitenlandse dwangarbeiders, naoorlogse trauma’s, en ga zo maar door. Nogal beklemmend. Ergens begrijp ik niet waarom zoveel Duitsers daar nog mee bezig zijn. Als er één land zijn oorlogsschuld heeft erkend, is het Duitsland wel.’

‘Vanwege een plaatsvervangend schuldgevoel,’ zeg ik. ‘Omdat je probeert te begrijpen waarom je eigen volk zes miljoen Joden en miljoenen anderen heeft vermoord. En waarom je eigen grootouders en overgrootouders – uitzonderingen daargelaten – daar geen stokje voor hebben gestoken.’

‘Dat laatste is simpel,’ zegt Frits. ‘Om dezelfde redenen als waarom zo weinig Nederlanders er in Nederland een stokje voor hebben gestoken. Maar je gaat dus mee inbreken in de kelder?’

‘Nee.’

‘Het gaat toch altijd goed?’

‘Het gaat heel vaak bijna mis, zul je bedoelen.’

Frits snijdt een stuk van zijn gehaktbal. ‘Trouwens, ik heb wel eens lekkerdere gehaktballen gegeten, al zijn ze dan van biorund. Slecht gekruid en doorbakken, vind je ook niet?’

Ik verdraai mijn ogen en laat me niet afleiden. Frits is een expert in het openen van sloten – de laatste jaren houdt hij er zelfs wedstrijdjes in met vrienden. En hij doet niets liever dan rondsnuffelen op verboden plekken. Maar we zijn diverse keren op een haar na gepakt. Dan hadden we onze vergunning als particulier onderzoeker wel gedag kunnen zeggen. Om nog maar te zwijgen van de toorn die Alice Brill, onze baas, op ons had laten neerdalen. Alice en ik kennen elkaar sinds onze studietijd en ze is door de jaren heen mijn beste vriendin geworden. Maar in zo’n geval zou ze ons stijfvloeken.

‘Frits, ik wil geen problemen met Alice. Zeker niet nu.’

Frits zegt, plotseling serieus: ‘Het gaat echt heel hard, hè? En nooit hoor je haar zeggen: waarom moest het mij overkomen?’

Alice heeft een wekedelensarcoom. Een kwaadaardige tumor die geconstateerd is in de weke delen van haar buik, nadat ik haar eindelijk zover had gekregen dat ze naar de huisarts ging. Ze werd toen direct doorgestuurd naar het ziekenhuis. Er knijpt iets samen in mijn hart als ik daaraan terugdenk.

Na allerlei onderzoeken bleek dat de tumor van Alice al was uitgezaaid naar haar longen. Sindsdien is alles pijlsnel gegaan. Ze heeft een operatie, bestraling en chemotherapie gehad. Maar sinds vier maanden is ze uitbehandeld. Het gaat er enkel nog om de kanker af te remmen en haar pijn te verminderen. Alice kan niet meer beter worden. Ergens kan ik het nog altijd niet geloven – iets in mezelf blijft hopen op een miraculeuze gene-zing.

‘Ze wil ook niets weten van een bucketlist,’ zeg ik en schuif de laatste etensrestjes op mijn bord bij elkaar. ‘Daar heb ik haar nog mee geplaagd voor we naar Berlijn gingen. Volgens haar heeft ze alles in haar leven gedaan wat ze belangrijk vond. Ze wil fijn blijven werken tot ze er letterlijk bij neervalt.’

Onwillekeurig lach ik. Dat is echt Alice. Ze is verknocht aan het recherchebureau dat ze van haar ouders heeft overgenomen nadat die bij een verkeersongeluk waren omgekomen. Het bureau loopt als een trein, want ze kan zowel goed organiseren als klanten werven. Als Alice met haar temperamentvolle en zelfverzekerde houding een bestuurskamer binnenstapt, maakt ze een onuitwisbare indruk. Maakte. Want sinds een paar maanden kan Alice alleen nog maar met klanten onderhandelen wanneer ze naar háár toekomen.

Frits lacht eveneens. ‘Dan moet ze onze inbraak ook maar voor lief nemen.’

Tegen zo’n typisch Frits-argument heb ik geen verweer.

Hij gaat staan. ‘Kom op, Sofie!’