inhoud

Liefde in tijden van oorlog

DIEUWKE

Boven de jonge vrouw in het bed gebeurde van alles. De navelstreng werd doorgeknipt. Een zuster tilde kordaat het kind op aan de voetjes. Het hing naakt, ondersteboven aan haar forse hand. Tik op de billetjes. Daarop opende het kindje de oogjes, trok het gezichtje in een grimas en begon te blèren. De verloskundige knikte tevreden, maakte snel haar werk af. Het was een spoedgeval geweest en het was goed gegaan. Ze duwde op de buik van de vrouw, liet de placenta in een emmer glijden. Ze ruimde haar instrumentarium op en zag toe hoe het kindje werd gewassen, gewogen en gemeten en de uitslag genoteerd. Een zuster ontfermde zich over de vrouw, waste haar van top tot teen, deed haar een nachthemd aan. Even stond de kraamvrouw trillend naast het bed dat verschoond moest worden. Er werd een stoel toegeschoven. De zuster pakte de van bloed, slijm, pis en poep doordrenkte lappen bij elkaar en nam alles mee. Trefzeker, geroutineerd. Zonder woorden nu. De aanwijzingen hadden hun doel bereikt. Een gezond kind was ter wereld gekomen. De vrouw ging uitgeput op haar rug in bed liggen, trok het laken en de sprei over zich heen, terwijl haar een diepe zucht ontsnapte. Ze sloot een moment haar ogen. Voetstappen op het grijze zeil. Een deur viel dicht. Snel en kundig deed de zuster haar werk. Ze deed haar overschort af en streek haar uniform glad. Haar grijze haar was in een knot gebonden en hield het zusterkapje stevig op zijn plaats. Ze was al jaren in dienst, had de verhuizing meegemaakt naar dit moderne ziekenhuis. Het was tien jaar geleden gebouwd op de plek van de oude vestingwallen aan de oostkant van de stad. De verschillende paviljoens hadden elk hun eigen specialisme en voldeden aan de nieuwste opvattingen over ruimte en hygiëne.

Ze wikkelde het wichtje in doeken, voordat ze het bij de moeder aanlegde. Onmiddellijk zocht de baby de borst. De zuster duwde de tepel in het mondje. Gulzig zoog het kindje de melk naar binnen. Nu opende de jonge vrouw haar ogen. Ze keek neer op het kindje, keek op en langs het silhouet van de zuster in het ochtendlicht, zag een witte muur en het hoge raam met uitzicht op een boomtop en een stukje blauwe lucht. Verwondering gleed over haar bleke gezicht, verzonken in het kussen. Alsof ze nu pas besefte waar ze was en wat er na het aankloppen in barensnood bij het poortgebouw aan de Oostersingel gebeurde en hoe ze in het verlies van de tussentijd een dochter baarde. Ze had haar zwangerschap geheim weten te houden tot op de laatste dag. Alleen de verwekker was op de hoogte maar die had niet meer naar haar omgekeken. Ze wilde haar kind zo graag in een veilige omgeving geboren laten worden. Het was volbracht.

De zuster knikte haar toe. ‘Je hebt veel bloed verloren. Probeer wat te slapen.’

Ze had een droge mond. ‘Dorst,’ fluisterde ze.

De zuster pakte de drinkbeker van het nachtkastje, maakte eerst haar lippen vochtig, liet haar met kleine slokjes drinken. ‘Een naam, weet je die al, Geeske?’

‘Diewerke,’ zei ze.

‘Een echte Groningse naam. En de vader?’

Ze schudde bijna onmerkbaar haar hoofd. Toch had ze de hoop niet opgegeven dat hij van gedachten zou veranderen. Hij was in dienst van het ziekenhuis en de geboorte van zijn dochter zou wellicht niet ongemerkt aan hem voorbijgaan. Ze richtte haar ogen weer op het kind aan haar borst. Diewerke was in slaap gevallen. De zuster pakte haar op en ging haar inbakeren en naar het wiegje op zaal brengen. Ze keek bij het verlaten van de kamer nog even om. ‘Ben zo terug,’ zei ze en met de baby in haar armen knikte ze bemoedigend naar de jonge moeder die haar met de ogen volgde. Het lange kastanjebruine haar lag in strengen aan weerszijden van het hoofd op het kussen. De zuster vond de kraamvrouw te bleek. Ze moest snel kleur krijgen, anders was het raadzaam een specialist te waarschuwen.

Bij terugkomst merkte de zuster meteen dat het helemaal mis was. De vrouw in het kraambed lag als versteend in dezelfde houding waarin ze haar achtergelaten had. Ze sloeg de grijze sprei terug en zag dat de lakens net zo rood gekleurd waren als bij de geboorte. Ze legde twee vingers tegen de halsslagader. Te laat. Even bleef ze gebogen over de vrouw in het bed. Ze streek een haarlok uit het gezicht. ‘Arme meid,’ zei ze. Met een handbeweging sloot ze de starre ogen in het witte gezicht.

Diewerkes vader kwam twee jaar later om bij een ongeluk in de buurt van de wasserij, waar hij een nalevering van het ziekenhuis bezorgde. Daar had Diewerkes moeder hem leren kennen. Hij wachtte haar eens op toen ze na een lange werkdag boven de wastobbes, de werkplaats verliet. Fluisterde haar allerlei femelarijen in het oor. Dat ze zo knap was en rijp. Hij bracht haar het hoofd op hol, zeiden haar collega’s in de werkplaats. Meer dan eens kwam hij haar afhalen, totdat een paar maanden voor de bevalling het plotseling afgelopen was. Hij heeft het kind nooit erkend. Diewerke kreeg de achternaam van haar moeder, die zelf al jong haar eigen ouders had verloren en geen broers of zussen had. Niemand kwam opdagen om zich over de boreling te ontfermen. In het kindertehuis waar ze terecht kwam, stond ze geregistreerd als ongewenst buitenechtelijk, geboren 8 januari 1913. Diewerke Broos werd geplaatst in het Blauwe Weeshuis dat later samenging met het Groene Weeshuis, dat gevestigd was in de gebouwen van het voormalige Jacobijnenklooster aan de Oude Ebbingestraat. Het was het weeshuis voor de armen van de stad Groningen, want de gegoede burgerij bracht haar wezen naar het Rode Weeshuis. Het meisje bleef jarenlang binnen de muren van het gesticht, totdat zich plotseling een echtpaar meldde om het kind op te eisen. Verre familie van de moeder.

Het echtpaar Rosier woonde in Leeuwarden, zeer comfortabel in een groot vrijstaand huis in de componistenbuurt, niet ver van de oude binnenstad. Het was een opvallend huis doordat het iets naar achteren lag en door de afwijkende kleur van de bakstenen. Die was grijs en de kozijnen van de ramen, de grote door een luifel overdekte voordeur en de toegangsdeur tot een bijgebouw, waren diep donkergroen. Een afgesloten tuin rondom, met een hek dat toegang verleende tot het pad naar de voordeur. De rijtjeshuizen aan weerszijden waren in rode baksteen opgetrokken, de ramen wit omlijst, de deuren donkerbruin en deze woningen waren aanzienlijk kleiner. De villa was het huis van de directeur van een fabriek in ijzerwaren, en zijn gezin. Het plaatje leek mooier voor de onwetende voorbijganger dan het was. Want in het huis had zich een drama voltrokken. Het enig kind, een dochtertje, kreeg op een kwade dag longontsteking en stierf na dagenlange strijd een genadeloze dood. De huisdokter die het echtpaar begeleidde in hun radeloze verdriet, zocht naar een oplossing. Hij besprak met hen, na gepaste tijd, de mogelijkheid een kind te adopteren, om zo uit het diepe dal van hun ellende te komen en weer toekomst te zien voor hen beiden. Daar voelden ze aanvankelijk niet veel voor, zomaar een vreemd kind in huis halen, totdat ze zich de kleine Diewerke herinnerden. Die was tenslotte nog ergens familie en dat maakte het voor hen gemakkelijker om de mogelijkheid van adoptie te gaan onderzoeken. Op een zonnige dag in het voorjaar reed de auto van de zaak voor en de chauffeur bracht het echtpaar naar Groningen, om te gaan kijken naar het kind in het weeshuis.

Diewerke was inmiddels tien jaar en groot voor haar leeftijd. Een intelligent meisje met prachtig krullend dik donkerblond haar en diepblauwe ogen. Keurig aangekleed in het, voor de gelegenheid gewassen en gestreken, weeshuisuniform van stevig groen katoen, werd ze voorgeleid aan het bezoek in de kamer van de directeur. Ze viel in de smaak. Het echtpaar regelde ter plekke voortvarend de voogdij en nam het meisje mee naar Leeuwarden. Diewerke mocht oom Jelger en tante Hadewich tegen hen zeggen. Tante besliste dat al onderweg naar huis. Ook dat ze het meisje voortaan Dieuwke zouden noemen. Een Friese variant van Diewerke. Het liefste had Hadewich haar een heel andere naam gegeven maar dat konden ze het wicht niet aandoen, had Jelger tegen haar gezegd. Ze ging met haar pleegdochtertje winkelen, kocht dure kleren en schoenen voor het meisje en heel veel speelgoed. Zonder dat ze erom vroeg, kreeg Dieuwke een mooie pop in haar armen gedrukt met de woorden, ’Een echte schildpadpop met slaapogen’ en terwijl het meisje die geïnteresseerd stond te bekijken, heen en weer bewoog zodat de oogleden open en dicht vielen en naar een schildpad zocht die niet ontdekt kon worden, was Hadewich al opgewekt naar de kassa gelopen om af te rekenen en het adres op te geven waar alles bezorgd kon worden.

Het huis kwam weer tot leven. Het vulde zich met harde geluiden; dichtslaande deuren, lachen, huilen, schreeuwen, soms driftig stampende voeten op de trap. Te veel naar tantes smaak, want Dieuwke was een wild meisje. Het buiten zijn trok haar meer dan met mooi geborstelde haren in een keurig jurkje op haar kamer met de poppen te spelen. Haar nieuwe thuis was voor het kind een grote verzameling vertrekken, waar ze graag doorheen rende, maar waarin ze het al gauw benauwd kreeg van de hooggespannen verwachting in de ogen van tante en ze had het gevoel dat die haar achtervolgden van de ene kamer naar de andere. Het was niet zo dat ze geïntimideerd werd door de nieuwe omgeving en leefgewoonten, maar ze koos bewust de plekken waar ze zich meer op haar gemak voelde. De tuin werd haar terrein. Ze klom in bomen, holde achter vlinders aan, verzamelde paddenstoelen, wroette in het gras naar wormen, betrad met moddervoeten het glanzende parket. Ze haalde de ogen uit de poppenkop en stopte wormen in de gaten. Ze verkende de buurt in haar eentje. Er was iets roekeloos aan haar. Alles wat met de natuur te maken had, vond ze prachtig. Met mensen in de beslotenheid van een gezin verkeren, volgens hun gewoonten en regels leven, dat moest ze leren. Het vereiste een ander soort discipline dan haar in het weeshuis aangeleerd was.

Hadewich en Dieuwke konden niet goed met elkaar overweg. Tante hield van regels, van elegant gekleed zijn, het haar in een strak kapsel met elke krul op de plaats, stilte tijdens het eten, netjes vragen of je van tafel mocht en dan je stoel zachtjes verschuiven in plaats van weg te stuiven waarbij de stoel achterover op de grond keilde. Oom vond zo’n dochter geweldig. Haar nieuwsgierige aard en haar voorliefde voor de natuur sloten goed aan bij zijn eigen interesses. Als hij uit zijn werk kwam, verheugde hij zich bij thuiskomst al op het kind dat de trap afkwam zodra ze de voordeur hoorde dichtslaan. Hij liet zich in een fauteuil zakken, sloeg zijn lange benen over elkaar, stak een sigaret op en vroeg, ‘Hoe was je schooldag?’ Zijn gezicht in een geamuseerde grijns. Tante bracht hem thee of een borrel, hoorde het even aan en ging weer weg met een gezicht alsof ze zich overbodig voelde. Vaak gingen Dieuwke en oom Jelger samen in de weekends erop uit om planten en vogels te bestuderen. Als ze terugkwamen met verhalen, troffen ze in huis een stilte aan die beklemde. Een stilte die zij openbraken met spontaan gelach, het donkere stemgeluid van oom afgewisseld met de lichte tonen van het meisje.

Hadewich beklaagde zich bij haar man, er rolde een traan over haar wang die ze voorzichtig weg depte om haar maquillage niet te verstoren. Hij pakte haar hand en beloofde iets aan de situatie te doen. Beiden waren het erover eens dat het goed was wat ze gedaan hadden, een kind in huis halen. ‘Alhoewel ze nooit de plaats van ons eigen dochtertje kan innemen, die zo’n totaal ander karakter had,’ zei Hadewich met een weemoedige glimlach en ze merkte als terloops op, ‘Adopteren is wat mij betreft uitgesloten.’ Jelger hoorde haar aan, ging er niet tegenin, boog het hoofd en accepteerde de rol van het kind in hun leven als pleegdochter, terwijl hij maar wat graag zijn naam doorgegeven had aan nageslacht.

Oom sprak eerst met Hadewich en daarna met Dieuwke. Ze beloofde beter haar best te doen om tante te betrekken bij haar schoolbelevenissen. Met oom had ze een verbond. Met tante lag het anders. Dieuwke gedroeg zich ten opzichte van haar behoedzaam. Ze probeerde niet te denken aan de keer dat ze heel hard op haar hoofd gevallen was en zonder er bij na te denken huilend zei, ‘Mama ik ben gevallen, het doet zo’n pijn.’ Tante was heel boos geworden en had geroepen, ‘Ik ben je moeder niet.’ Oom en tante gedroegen zich als haar ouders, ze beslisten alles voor haar, ze had te gehoorzamen, maar ze mocht hen geen papa en mama noemen. Eens had ze in het voorbijgaan van de openstaande deur van de slaapkamer van oom en tante het geschilderde portret van het overleden dochtertje zien hangen. Ze was blijven staan en keek in het gezicht van het voor haar onbekende meisje. Het had haar een dof gevoel gegeven. Het duurde een tijd voordat Dieuwke haar drift had leren beteugelen en er een soort van harmonie intrad waar alle partijen mee konden leven.

In de laatste klas van de lagere school was Dieuwke een van de beste leerlingen. Ze mocht van oom en tante naar de Rijks Hoogere Burgerschool en ook daar ging het leren haar gemakkelijk af. Ze kreeg een vriendin Welmoed, die al snel haar beste vriendin werd, met wie ze al haar geheimen deelde. Welmoed kwam uit een groot gezin. Ze wist van aanpakken. ’s Middags na school zat ze vaak op het aanrecht in de keuken een boek te lezen of haar huiswerk te doen en tussendoor sokken te breien of aardappels te schillen. Ze was net zo groot als Dieuwke maar haar blonde haren vielen kaarsrecht naar beneden om haar ronde gezicht. Ze had bruine ogen en een klein wipneusje.

Dieuwke begon van het leven te genieten. Ze wende aan haar status van enig kind in een gegoed burgerlijk gezin, met alle voordelen die daaraan verbonden waren. Regelmatig ging ze met oom en tante in het weekend naar Assen, waar een bevriende familie woonde. In Drenthe kon Dieuwke haar hart ophalen in de bossen. In het Asserbos waren hectaren oerbos, echt een soort wildernis. De vrienden hadden een zoon, Peter. Vanaf de eerste ontmoeting konden Dieuwke en Peter goed met elkaar opschieten. Ze werden onafscheidelijk en vormden een mooi stel. Peter was iets langer dan zij, had een stugge bruine haardos, stoere kin en bruine pretogen. Alle vakanties brachten ze samen door, in Friesland of in Drenthe. Naarmate ze ouder werden ging de vriendschap over in liefde. De eerste kus was vol beloften. Het was voor Dieuwke alsof ze de hemel binnenwandelde. Ze voelde zich echt geliefd, was verliefd en kreeg vertrouwen in de toekomst. Voor hun omgeving was het duidelijk dat Dieuwke en Peter op een mooie dag met elkaar zouden trouwen.

Peter ging Geologie studeren in Groningen en Dieuwke ging naar de kweekschool, de Pedagogische Academie Mariënburg in Leeuwarden, die sinds 1923 was gevestigd in de villa Mariënburg. De weekenden werden korter omdat er gereisd moest worden wanneer ze elkaar bezochten. Af en toe nam Dieuwke haar vriendin Welmoed mee als ze met Peter uitging. Welmoed was graag van de partij, want er werd nogal een beroep op haar gedaan in het grote gezin waarvan zij het oudste kind was. Ze had haar wens om te gaan studeren moeten uitstellen. Welmoed was een vlotte meid. Vrolijk, doortastend, snel haar antwoorden klaar. Tijdens een van die weekenden is het gebeurd. De vonk tussen Peter en Welmoed sloeg over. Ze werden verliefd op elkaar en probeerden dat uit alle macht te verbergen. Vooral voor Dieuwke.

Na de ontdekking bleef Dieuwke verdwaasd achter. Verdrietig, eenzaam en vol ongeloof. Ze verloor tegelijkertijd haar dierbare vriend en haar beste vriendin. Een klap die haar verdoofde. De pijn van dat moment, het verlies van die liefde, zou ze haar hele leven bij zich dragen. Ze trok zich terug in zichzelf. Veel andere goede vrienden had ze niet. Ze verschanste zich thuis, studeerde hard en haalde prachtige cijfers. Ze was net negentien geworden toen tante Hadewich een hartaanval kreeg en thuis een patiënt werd die het bed niet meer kon verlaten. Dieuwke verzorgde haar. In haar afhankelijkheid toonde tante aanhankelijkheid, dankbaarheid voor de goede zorgen. Ze werd milder. De verstandhouding tussen de twee vrouwen veranderde. Het ging slecht met Hadewich, maar in de aanwezigheid van haar pleegdochter Dieuwke vond ze troost.

Op een ochtend kwam Dieuwke, na een korte klop op de deur, met het ontbijt op een dienblad de slaapkamer in en zag dat haar tante voorgoed was ingeslapen. Het was de eerste keer dat ze een dood mens zag. Een hand was naar opzij gegleden. De aanblik van dit stille tafereel ontroerde haar. Het was niet eng. Tante lag er zo ontspannen bij, de scherpe trekken in haar gezicht waren verzacht. De dood was als een verlosser gekomen. Ze voelde hoe de tranen over haar wangen rolden. Het was alsof alles samenkwam in dit moment. Haar dode tante, haar onbekende dode moeder van wie ze zelfs geen foto had, het verlies van Peter, van Welmoed. Ze draaide zich om, liep de kamer uit, de trap af naar beneden. Oom zat in zijn ochtendjas de krant te lezen in zijn studeerkamer. Hij sliep daar vaak op de divan de laatste weken. Door de manier waarop ze binnenkwam en haar betraande gezicht, de onmacht een woord uit te kunnen brengen, wist hij wat er gebeurd was. Hij duwde haar opzij en stormde de trap op. Daarna hoorde ze niets meer.

Oom Jelger bleef ontredderd achter. De eerste weken waren zwaar en moeizaam. De huishoudelijke hulp Anna kwam elke dag om voor hen te zorgen, totdat ze het gevoel kreeg dat Dieuwke weer wat kon overnemen. Het overlijden van tante betekende het einde van Dieuwkes jeugd.

De Beurskrach op Wall Street, New York, op 24 oktober 1929 veroorzaakte wereldwijd de economische crisis in de jaren 30. Veel mensen verloren hun baan en bedrijven gingen failliet. De gevolgen troffen ook Nederland. Ook hier raakten mensen hun baan kwijt. Veel mensen leefden in de jaren dertig in grote armoede. Werklozen kregen een uitkering, moesten elke dag stempelen om zichtbaar te blijven en werden gedwongen ingedeeld bij de Werkverschaffing, zoals bij de aanleg van de Afsluitdijk en het Amsterdamse Bos. Werklozen stonden in de rij voor het gratis fietsplaatje. Iedere fietser moest belasting betalen voor zijn tweewieler door een metalen plaatje te kopen dat op de fiets bevestigd werd. Werklozen hoefden er niet voor te betalen, maar moesten het wel zien te bemachtigen.

Jelger trachtte overeind te blijven in zijn weduwnaarschap, zijn groothandel in ijzerwaren in het gareel te houden in deze moeilijke tijden en zo min mogelijk mensen te ontslaan. Dieuwke maakte haar opleiding af, slaagde bovendien voor een extra akte Engels. Anna bleef twee dagen in de week komen om het huis schoon te houden en Dieuwke zorgde voor de avondmaaltijd. De eerste sollicitatie resulteerde voor Dieuwke meteen in een baan. Ze kon gaan lesgeven in het centrum van Leeuwarden, op een lagere school die naast de middelbare school stond waar ze zelf op had gezeten. Te voet legde ze de afstand af. Ze was een opvallende verschijning met haar lange haar, vaak los gedragen, heldere oogopslag en haar dure kleding en schoenen. Ze had de kledingkast van haar tante geïnspecteerd en wat kledingstukken uitgezocht en meegenomen naar haar eigen kamer. Oom wilde toch alles bij het oude laten en niets van tantes spullen opruimen. Dieuwke wilde een degelijke, volwassen indruk maken als onderwijzeres.

Meer dan eens zei Jelger tegen haar, ‘Je moet niet om mij thuisblijven. Je moet uitgaan met mensen van je eigen leeftijd. Geniet van het leven zolang het nog kan.’ Dieuwke volgde na zijn aandringen die raad op. Ze werd lid van de Vrijzinnig Christelijke Jeugd Bond. Van deze bond en van de Vrijzinnige Christelijke Studenten Bond, waren jongeren uit vrijzinnige kerkrichtingen lid, zoals remonstranten, doopsgezinden en vrijzinnige hervormden. De VCSB werd in 1915 opgericht. De organisatie maakte deel uit van een zeer kleine, vrijzinnige zuil, in het sterk verzuilde Nederland, waartoe ook de Vrijzinnige Protestantsche Radio Omroep (VPRO) behoorde. De vrijzinnige jeugdbeweging beleefde zijn hoogtepunt in de jaren voor en na de Tweede Wereldoorlog. De grote pinksterconferenties en lekenspelen spraken toen veel jongeren aan. Tot 1974 zou de Bond blijven bestaan. De jongelui huurden met elkaar roeiboten voor een tocht op de Grutte Wielen bij Leeuwarden of gingen picknicken in het bos van Beetsterzwaag. Het was natuurlijk bij uitstek een manier om een partner te vinden.

Op een van de eerste vergaderingen die Dieuwke bezocht, leerde ze Marten kennen. Hij viel meteen voor haar. Het was liefde op het eerste gezicht voor hem. Niet voor haar. Hij vond haar mooi, haar ogen en haar prachtige haren, haar hele verschijning. Ze gedroeg zich terughoudend en dat werd door hem aangezien voor bescheidenheid. Ze was duidelijk van goede komaf. Dat beviel hem allemaal wel, ze was ontwikkeld en mooi en welgesteld. Dieuwke onderging zijn bewondering aarzelend, liet zich uitnodigen mee te gaan naar zijn ouderlijk huis vol met jonge mensen, vijf broers en twee zussen. Het was een eenvoudig huis buiten de stad, met een weiland waarin een paar koetjes liepen en een paard. Dieuwke moest bukken toen ze over de drempel naar binnen stapte. De voordeur was klein uitgevallen. De keuken was het centrum van het in haar ogen volle nest met vogels van diverse pluimage. Martens moeder was een kleine zorgzame vrouw. Martens vader was de baas. De autoriteit die hij uitstraalde kwam niet door zijn lengte maar door zijn blik. Hij had haar nieuwsgierig bekeken en weinig tegen haar gezegd bij het eerste bezoek. Daar had zijn vrouw zich bij aangesloten. Ze keken de kat uit de boom. Marten was de jongste in het gezin. Een apart geval, dat bleek nu wel weer door zijn smaak voor deze vriendin, vonden zijn ouders.

Marten was een lange magere jongen met een weemoedige blik. Hij droeg als hij naar de vergaderingen ging een donker pak van zijn vader en een wit overhemd en dat stond goed bij zijn gebruinde gezicht en donkerblonde haar. Dieuwke dacht nooit meer de liefde toe te kunnen laten, bang voor nieuwe teleurstellingen die onherroepelijk zouden volgen, maar ze was niet opgewassen tegen zijn vasthoudendheid en de gezelligheid die ze gemist had als enig kind. Het hoefde geen liefde te zijn. Geborgenheid was al heel wat.

Hij was negen jaar ouder dan Dieuwke. Een eenvoudige jongeman die alleen de lagere school had doorlopen. Zijn aanleg voor tekenen en ontwerpen kwam niet op vruchtbare grond terecht. Daar viel geen droog brood mee te verdienen, was de mening van zijn vader. Ook het voorstel in de leer te gaan als letterzetter werd van tafel geveegd. Op zijn twaalfde werd Marten huisschilder in het bedrijf van zijn vader, een vak waarin drie broers hem voorgingen. De jongens verdienden twee gulden per week. Om de beurt speelden ze op het kerkorgel van de hervormde kerk. Ze vervingen daarmee hun vader die na de zaterdagse café-avond vaak laat beschonken thuiskwam en de volgende dag niet vroeg uit de veren kon komen. Het waren lieve mensen, die broers van Marten. Zachtaardig en goedlachs. Allemaal trouwden ze met sterke vrouwen. Ook Marten koos een vrouw die een sterk karakter had. Hij was een zachte man, een dromer. Dieuwke was een realist.

Natuurlijk had Jelger een andere keuze voor zijn pleegdochter in gedachten. Maar hij liet dat niet merken, drong aan op een verloving om de relatie te bestendigen. Daar had hij een reden voor. Hij voelde zich niet goed. Vermoeidheid nam bezit van hem, waarvan hij nauwelijks herstelde tijdens de nachtrust. Een arts wilde hij niet raadplegen. Die kon zijn vermoeden hooguit bevestigen. En toen hij dat deed, was het te laat. Hij hoestte zich in slaap. Als Dieuwke er ongerust naar informeerde, wuifde hij het weg. Ze was bezorgd. Oom was haar bondgenoot geweest in moeilijke tijden. In de maanden na tantes dood waren ze erg op elkaar aangewezen. Hij was grijs geworden. Zijn gezicht vertoonde steeds meer rimpels en hij had een bril nodig om de avondkrant te lezen. Nog steeds rookte hij daarbij zijn sigaret en nu was hij degene die Dieuwke opwachtte aan het einde van de dag. Ze ging bij hem zitten en deed verslag van haar eerste werkervaring als onderwijzeres op de lagere school in het centrum. Hij genoot van haar enthousiaste verhalen. Ze had haar roeping gevonden in dit beroep, dat bleek duidelijk. Ondanks het standsverschil vond hij Marten een sympathieke man. Hij was blij voor Dieuwke dat de liefde weer op haar pad was gekomen. Ze had iemand naast zich nodig in deze onrustige tijd, overdacht hij zwaarmoedig, waarin het politieke klimaat in Europa aan het veranderen was.

Zes maanden na het overlijden van zijn vrouw overleed oom Jelger, kalm op een namiddag. Bij thuiskomst trof Dieuwke de huisdokter en Anna aan. De verslagenheid was groot. Oom Jelger was voor Dieuwke het centrum van haar bestaan geweest, vanaf het moment waarop ze in dit huis was komen wonen. Hij had zijn hart meteen voor haar opengesteld terwijl ze dat van tante met moeite had gewonnen. Het voelde voor Dieuwke alsof ze voor de tweede keer wees was geworden.

Na de begrafenis werd ze op het kantoor geroepen van notaris Scheltema. Hij las haar de akte voor die oom zorgvuldig had laten opstellen. Hij had zijn zaak overgedragen aan zijn rechterhand. Dieuwke erfde het huis, de inboedel en een som geld. Zo stonden de zaken ervoor toen ze samen met Marten de trouwdatum vaststelde. Waarom zouden ze wachten? Dieuwke wilde niet te lang alleen wonen in het grote huis. Het was alsof ze nu pas besefte hoe eenzaam het voor oom was geweest om zonder tante achter te blijven en haar steeds meer haar vleugels te zien uitslaan tot ze op een dag voorgoed zou zijn uitgevlogen.

Ze nam de inrichting uitgebreid onder de loep en besloot dat het tijd was voor verandering. Het huis moest echt haar huis worden. Achter de voordeur was de grote hal, met de bordes trap naar de eerste verdieping. Het was er donker doordat het daglicht enkel door de kleine ruitjes in de deur naar binnen viel. Ze liet een kroonluchter installeren die ze op de kop getikt had bij het veilinghuis. Zoveel inboedels kwamen onder de hamer. Vergane glorie van eens zo rijke burgers en buitenlui. Dan was er de voorkamer met een erker aan de straatzijde, die door tante de salon was genoemd. Aan de tegenoverliggende kant van de hal bevond zich ooms studeerkamer. Aan de achterzijde was de grote woonkamer met openslaande deuren naar de tuin. Opzij daarvan de eetkamer met een verbindingsdeur naar de keuken die weer een deur had naar de bijkeuken en naar de hal. De keuken was een grote vierkante ruimte met een overdaad aan kasten en het grote op kolen gestookte fornuis. Op de eerste verdieping waren vier slaapkamers en een badkamer met twee wastafels en een bad op een gietijzeren onderstel. De uitbouw opzij van het huis werd gebruikt als opslagruimte en als garage voor de automobiel die oom had willen aanschaffen. De auto was er niet meer van gekomen.

Dieuwke richtte de kamers naar haar eigen smaak in. Zware meubels verkocht ze en lampen verving ze. Ooms fauteuil bleef op zijn plek staan bij de tuindeuren. Ze liet nieuwe gordijnen opmeten en de linnenkast werd aangevuld. Hun slaapkamer kreeg zachtblauwe satijnen gordijnen die een mooie omlijsting vormden van de ramen met het uitzicht op het groen in de tuin achter het huis. Op het bed kwam een sprei van dezelfde glanzende stof en doorstikt met sierdraad. Er stond een notenhouten secretaire met vele laatjes en geheime vakjes tegen de ene muur. Die zou ze nog weleens aan een nader onderzoek onderwerpen. Tegen de andere muur wilde ze een zithoekje maken. Een paar kleine cretonnen fauteuiltjes en een rond marmeren tafeltje pasten daar uitstekend. Tussen de ramen stond de mahoniehouten kledingkast, waar ze samen met Marten de inhoud van bekeek: veel zaken van hun gading behielden ze want de kleding was degelijk en duur.

Marten had in het hele huis het behang vervangen - op hun toekomstige slaapkamer met een blauwwitte streep op Dieuwkes verzoek, dat had ze in een damesweekblad gezien - en het binnen houtwerk geschilderd. Aan de muren in de woonkamer hingen enkele grote schilderijen, die ze soms alleen maar herplaatste, omdat de lichtinval veranderde door de vernieuwingen die ze aanbracht. Ze moesten wel behouden blijven. Oom had haar de betekenis en het belang voor hem van de kunstwerken uitgelegd en ze waren haar dierbaar. Het stilleven met de schaal oesters en citroenen, twee roemers gevuld met wijn, op een dieproze lap zijde, liet ze door Marten in de keuken ophangen, op de muur achter de ontbijttafel. Dat vond Martens familie heel apart. Zo’n groot schilderij in een keuken. Dieuwke en Marten haalden de schouders erover op en gingen door met de vernieuwingen. Ook op de slaapkamer kwam een schilderij uit de erfenis te hangen. Een landschap van de Friese schilder Ids Wiersma. Het hing op de plaats van het portret van het overleden dochtertje, dat ze na enig overdenken een plaats had gegeven in ooms studeerkamer, die ze zelf wilde gaan gebruiken. Ze verdroeg het portret, ze had immers alles aan de vroege dood van het meisje te danken. Een andere gedachte kwam ook in haar op. Ze kon het schilderij laten veilen. Het was van een bekende kunstenaar.

De garage richtte Marten in als werkplaats voor zijn toekomstige eigen schildersbedrijf. Dieuwke kocht een grote nieuwe bakfiets voor zijn ladders en verfbenodigdheden. Zo zou Marten zich kunnen verplaatsen naar de werkadressen in de omgeving. Hij verfde in sierlijke letters, dubbel focus met wit en goud, zijn naam op de zijkant van de laadbak: Marten van der Steen.

Aan het einde van het jaar 1935, waarin zowel tante als oom overleden was, trouwden Dieuwke en Marten in de Waalse Kerk in de Grote Kerkstraat in Leeuwarden. Beiden waren in het zwart gekleed, destijds gebruikelijk na het overlijden van naaste familie. Het haar had Dieuwke opgestoken. Ze droeg de prachtige hangende pareloorbellen van haar tante en het parelcollier. In het bruidsboeket waren witte rozen en aronskelken verwerkt. De bloemen vormden een mooi contrast met de donkere stof van haar lange trouwjapon, evenals de witte kraag en witte manchetten. Martens hele familie was aanwezig bij de ceremonie, zijn ouders, zijn broers met hun echtgenoten en twee zussen met man en kinderen en de zus die altijd thuis was en Martens moeder bij het huishouden assisteerde. Ze zorgden tezamen voor een luchtige vrolijkheid en gaven Dieuwke zeker het gevoel opnieuw ergens bij te horen.

Welmoed had ze na enige aarzeling ter kennisgeving een bericht gestuurd. Ze hadden na de breuk amper contact. Dieuwke was haar nog een enkele keer tegengekomen bij de Jeugd Bond. Haar vriendin van vroeger was tot haar verwondering gekomen. Met Peter had ze achterin de kerk gezeten en toegekeken hoe Dieuwke in de echt verbonden werd. Bij het verlaten van de kerk, onder de royale klanken van het oude kerkorgel, scheen de zon en lachte het bruidspaar verlegen naar de fotograaf. Later op de dag was er een diner in een gelegenheid aan de rand van de stad. Welmoed omhelsde Dieuwke, wenste haar veel geluk. Peter die zich op de achtergrond hield, schoot even naar voren, stak zijn hand uit om haar te feliciteren en meteen hun afscheid aan te kondigen. Ze zagen er beiden studentikoos uit, registreerde Dieuwke. Hun nonchalante kleding verraadde een andere leefstijl. Die zweem van samenhorigheid maakte dat ze weer de dolksteek van het verraad voelde. Waren ze gekomen om te constateren dat ze hun schuldgevoel voorgoed achter zich konden laten? Om er daarna weer zo snel mogelijk samen vandoor te gaan naar Groningen? Naar hun studies, promotie, specialisatie? Welmoed studeerde medicijnen. Hun levens verschilden steeds meer van elkaar. Dieuwke herpakte zich. Het was een onherroepelijk gegeven, om niet langer bij stil te staan. Vandaag was zij de bruid. Ze glimlachte naar hen en liep aan de arm van haar echtgenoot haar nieuwe familie tegemoet.

De toekomst was veiliggesteld. Het huis was klaar voor gebruik. Het geld op de bank was flink geslonken, maar er was genoeg over om een buffer te vormen in deze onrustige tijd, om een basis te zijn bij de start van de eigen onderneming. Het geld stond veilig op een spaarrekening bij de Rijkspostspaarbank. Marten trok er elke dag op uit om onderhoudswerkzaamheden te verrichten bij zijn opdrachtgevers. Bedrijven, winkels, privé-huizen wisten hem al snel te vinden. Hij was een ambachtsman die een goede leerschool had gehad in zijn vaders bedrijf. Dat hij tijdens zijn fietstochten er andere gedachten op nahield, was niet te merken in de uitvoering van zijn taak voor de dag. Dieuwke deed de administratie voor zijn bedrijf en stuwde hem voort als hij weleens een dag verstek wilde laten gaan, omdat hij in zijn werkplaats aan de door hemzelf getimmerde werkbank een ontwerp bedacht voor houten speelgoed en dat heel gedreven ook meteen wilde gaan verwezenlijken.

Dieuwke was ontslagen op de school waar ze met zoveel plezier haar intrede had gedaan als onderwijzeres en waar ze speciale aandacht had gehad voor de probleemkinderen onder de leerlingen. Helaas stond in de wet dat het huwelijk voor vrouwen de ontbindende factor bij een arbeidsovereenkomst kon zijn. Ze was er helemaal niet over te spreken, want ze moest iets omhanden hebben dat zinvol was. Ze zette dat gevoel van ongenoegen om door Martens bedrijf te ondersteunen en door het plan op te vatten weer te gaan studeren. Wiskunde. Een van haar lievelingsvakken op de HBS. Ze wilde ook hierin een onderwijsakte halen, al was het niet zeker dat ze dat ooit in praktijk kon brengen. In ieder geval kon ze zo haar kennis uitbreiden. Aan het huishouden alleen beleefde ze geen plezier, bovendien had ze ook Anna geërfd, de huishoudelijke hulp die haar de meeste zaken uit handen nam. Met het schildersbedrijf ging het, dankzij Dieuwkes bemoeienis en gebleken organisatietalent, steeds beter. De studeerkamer van oom Jelger richtte ze in als haar kantoor- en studeerruimte. Er werden nog steeds huizen bijgebouwd in Leeuwarden. Ook aan de overzijde van hun straat. Het vrije uitzicht ging verloren, maar het betekende werk voor Marten. In hun tuin plantte hij rozen langs het tuinpad en vlinderstruiken bij het hek naar de straat. De bomen die ernaast stonden werden gesnoeid en het gazon kort gemaaid. In de beschutte achtertuin stond een appelboom, die liet hij staan. Daarnaast kon Anna de was drogen aan de lange lijnen waarvoor Marten opnieuw palen in de grond had geslagen.

Marten was eigenwijzer dan Dieuwke in hun korte verlovingstijd had opgemerkt. Hij maakte aan het einde van de dag vaak een omweg langs het huis van zijn ouders. Praatte hen bij over de gang van zaken en liet zich door hen adviseren. Dat die adviezen wel eens bij Dieuwke tegen de haren instreken, liet hij voor wat het was. Ze werden uitgenodigd voor verjaardagen in de familie en hoezeer Dieuwke ook haar best deed, ze bleef een buitenbeentje. Ze had dan wel dat grote huis geërfd met al die mooie spullen, maar ze bleef toch maar een bastaard kind. Over haar familie was niets bekend. Daar kon de schoonfamilie niet naar vragen en niet uitgebreid over doorpraten tijdens de visites wanneer zijzelf hun eigen familie de revue lieten passeren. Het leek wel alsof ze haar dat kwalijk namen. Ze spraken Fries onder elkaar en ook daarin voelde Dieuwke zich buitengesloten. De eerste tien jaar van haar leven bracht ze door in Groningen en later in Leeuwarden bij haar oom en tante, werd Nederlands gesproken.

Martens moeder betreurde het zeer dat Dieuwke geen hoed droeg als ze naar de kerk ging. Een kerkbank met de voltallige familie die haar afkeurende blikken toewierp, werd haar op een dag teveel. Ze ging niet meer met Marten mee naar de diensten. Ze nam het hem kwalijk dat zijn familie op haar neerkeek, ondanks de geërfde welstand waar hij ook van profiteerde, én dat hij het niet voor haar opnam. Hij stond dan verlegen voor haar en zei voorzichtig dat ze haar trots vonden omdat ze gestudeerd had, dat ze verbeelding had omdat ze tot een andere stand behoorde, terwijl het haar allemaal ook maar in de schoot was geworpen. Hij was het daar natuurlijk niet mee eens, hij wist toch hoe ze werkelijk was. Dan besteedde hij weer een tijdje extra aandacht aan zijn Dieuwke en maakten ze prachtige fietstochten op de zondagen waarop ook hij de kerk links liet liggen. Wat de familie haar natuurlijk weer kwalijk nam.

Of ze nog niet zwanger was, vroegen de schoonzussen keer op keer aan Dieuwke. Dat zal er toch wel van komen, in dat grote huis zijn genoeg kamers, las ze in hun blikken. Marten en zij hadden niet over kinderen gesproken, toen ze elkaar leerden kennen. In de verlovingstijd was ze afhoudend geweest als Marten te intiem wilde worden wanneer hij haar naar huis bracht van de vergaderingen. Wanneer ze met z’n tweeën in het huis aan het werk waren, had hij haar weleens stevig vastgepakt, haar tegen zich aangetrokken en met glanzende ogen gezegd dat hij zich verheugde op hun samenzijn. Ze had zich verweerd, liet zijn kussen toe, maar wilde meer intimiteit uitstellen tot na de huwelijksdag. Maar al te zeer droeg ze het stempel mee van kind zijn van een ongehuwde moeder. Bovendien, hij was Peter niet, zou dat nooit worden. Dat kon haar plotseling de adem benemen, tot ze zichzelf weer onder controle had en haar gedachten streng een andere kant op dirigeerde. Marten was haar hier en nu. Een goede man die gek was op haar, die wel van haar hield. Maar ook een man die ze bij de hand moest nemen en leiding geven.

In de huwelijksnacht was er niets gebeurd. Beiden waren ze na de lange dag en avond, uitgeput in slaap gevallen. Het was hun eerste nacht samen in het huis. Hoe anders klonken de geluiden die Dieuwke zo vertrouwd waren geworden in de loop van de jaren met oom en tante. Dat het kraakte en piepte op zolder als de wind verkeerd stond en dat in de nachten waarin de maan zo weinig licht gaf door de kieren tussen de gordijnen het interieur van haar slaapkamer in schaduwen oploste en zich van haar terugtrok zodat ze zich vaak alleen had gevoeld als een drenkeling op de vloedlijn. Dat ze ‘s nachts als klein meisje in de vensterbank bij het kleine raam van haar kamer had gezeten en gemijmerd over een lieve moeder die haar vanaf het wolkendek vrolijk toelachte en zei dat ze het goed deed. In de ochtend had Marten haar naar zich toegedraaid en zijn handen onder het nachthemd gestoken om haar hele lichaam te verkennen. Geen stukje huid was onaangeraakt gebleven. Met tederheid had het nog niets te maken. Ook daarmee had hij haar verrast. Marten eiste zijn bruid op. De lakens geurden naar het drogen op de bleek, het licht in de kamer was in de opkomende zon zacht oranje als vloeibaar goud. Dieuwke staakte haar verzet. Ze had hem aangekeken tot ze beiden hun ogen sloten en zich overgaven aan elkaar. Er was daarna definitief iets veranderd tussen hen. Twee schuchtere mensen die bij elkaar de gulzigheid ontdekten van intiem samenzijn, een bevestiging van hun bestaan.

De korte huwelijksreis naar het eiland Ameland, was een verrassing voor hen. Bij hotel De Zwaan in Hollum was een kamer voor hen geboekt door Martens ouders. De boot bracht hen in alle vroegte over het wad dat nog niet dichtgevroren was. Met een rijtuig reden ze over de zandweg naar het meest westelijke deel van het eiland. De koetsier stopte op het Zwaneplein en bracht de koffers naar binnen. Marten en Dieuwke liepen achter hem aan, stijf gearmd. Het was stervenskoud, de wind was hard en guur. Ze bleven in het hotel op hun warme kamer en kwamen alleen voor het ontbijt en avondeten naar beneden.

Die eerste bijzondere dagen van de huwelijkse staat vervaagden bij terugkomst in Leeuwarden. Werk, een begin maken met de studie en het huishouden, hielden Dieuwke bezig. Dag na dag verstreek, weken werden maanden, jaren en steeds was het alsof Dieuwke meer verwachtte van het samenzijn dan Marten haar kon bieden. Hij was tevreden en ging zijn eigen gang.

Dieuwke kleedde zich weer aan. Sloot de donkerblauwe jurk met de kleine knoopjes op haar schouders, schudde haar krullen los, controleerde haar oorbellen, de broche, en kwam tevoorschijn met haar jas over de arm. De huisdokter waste zijn handen, liep naar zijn bureau en gebaarde haar te gaan zitten. Ze wachtte niet af tot hij iets zei, maar maakte hem meteen duidelijk dat ze niet in een ziekenhuis wilde bevallen. ‘Daar kunnen dingen misgaan’, gaf ze als reden. Deze man wist niets van haar, dacht ze. Hij zag er betrouwbaar uit. Niet oud, niet jong. Mooie ogen, oprechte belangstelling viel haar ten deel. Genoeg ervaring in ieder geval. Hij was de opvolger van de oude dokter van oom en tante.

De arts boog zich over haar medisch dossier en na de stilte waarin hij las in haar gegevens en een aantekening maakte, zei hij: ‘Ik begrijp het.’ Hij schreef de naam van een bekwame vroedvrouw op een briefje en vroeg haar zich daar te melden. ‘Naar het zich laat aanzien bent u een gezonde jongedame van 24. Wat er met uw moeder gebeurde, hoeft zich niet te herhalen.’ Ze stonden tegelijk op. Ze waren even lang. Hij stak zijn hand uit en wenste haar veel geluk. De lach brak door op haar gezicht. Het was achter de rug. Ze had opgezien tegen deze controle. Nu had ze alles weer in eigen hand. Over zeven maanden zouden Marten en zij een kind krijgen.

Op de terugweg liep Dieuwke door naar het opgegeven adres van de vroedvrouw. Ze woonde ook in de componistenbuurt. Het was een mooie zonnige dag in september. De buitenlucht deed haar goed. Zonder zich af te vragen of haar bezoek gelegen kwam, zocht ze bij de rij huizen naar het juiste nummer en belde aan. Op het naambordje stond een Duitse naam, Reinberger. Niemand deed open. Ze keek nog eens op het briefje en kon nu de naam ontcijferen die in het doktershandschrift neergekrabbeld was: Ada Reinberger.

Op de verjaardag van Martens moeder vertelde ze het. ‘Jullie kunnen gerust zijn, ik ben zwanger.’ Dat was weer typisch iets voor haar, vonden de schoonzussen en zwagers, om dat zo de familiekring in te smijten. Maar er kwamen felicitaties. Ze kreeg een paar klapzoenen van Hieke en Jenske. ‘Nou ga je er toch echt bij horen Dieuwke,’ riepen ze door elkaar heen, een keer of drie. Martens ouders volgden in de gelukwensen. Tjibbe, de oudste broer van Marten, schudde Dieuwke ernstig de hand. Hij keek erbij alsof hij iets wilde zeggen, maar deed dat niet.

Martens vader gaf zijn zoon een klap op de schouder, ‘Goed gedaan jongen’ en haalde de fles jonge jenever. Voor de vrouwen kwam een advocaatje op tafel, met slagroom. Ook voor Dieuwke. Eieren waren goed voor de aanstaande moeder. Ze liet zich het enthousiasme welgevallen. Goedbedoeld was het.

Op de terugweg naar huis kregen ze al woorden over de naam van het kind. Marten wilde dat zijn moeder of vader vernoemd zouden worden. Hij had dat eigenlijk al min of meer toegezegd.

‘Hoe kan je dat nou beloven zonder mij ernaar te vragen?’ zei ze boos. ‘Ik wil het kind zien en dan kijken wat past. Het moet er zijn hele leven mee doen.’

‘Wat is er mis met Marchien en Aart?’ vroeg Marten gebelgd.

‘Helemaal niets, maar ons kind heeft recht op een eigen naam,’ besloot Dieuwke.

Marten keek opzij naar zijn vrouw en liet het erbij zitten. Zwijgend liepen ze gearmd verder.

Op het roepen van Dieuwke had Marten in zijn werkplaats niet gereageerd, maar Anna die de frisgewassen gordijntjes voor de kinderkamer in de bijkeuken aan het strijken was, hoorde het wel. Ze zette het strijkijzer neer, stak haar hoofd om de hoek van de keukendeur en zag meteen hoe laat het was. Dieuwke stond middenin het vertrek, hield haar blik gericht op de plas vocht op de vloer. Ze kreunde zacht. ‘Waarschuw Marten, hij moet de vroedvrouw halen,’ zei ze met geknepen stem ‘en kom snel terug om mij naar boven te brengen.’

Anna verdween en liep door de verbindingsdeur van de bijkeuken naar de werkplaats van Marten. In de keuken werd het stil. Dieuwke stond als aan de grond genageld. Bang was ze niet. Het was uit voorzorg dat ze zo roerloos bleef staan. Maar het kind in haar hield zich niet stil. Een heftige wee wierp haar bijna omver. Ze greep de leuning van een stoel. Anna kwam met Marten terug. Samen pakten ze haar bij een arm en zo schuifelden ze naar de hal. De trap leek een obstakel, maar op dat moment hield het kind zich stil en kon Dieuwke met hun hulp, tree na tree nemen om bij hun slaapkamer te komen. In de gesprekken met Ada had ze geleerd dat de ademhaling heel belangrijk was. Rustig blijven ademen, daarmee hou je de bevalling nog even tegen als die zich aankondigt. Niet meteen meegaan in de persgolven als het snel gaat, had ze gezegd. Wacht daarmee op mijn komst. ‘Gauw, gauw,’ riep ze Marten toe, terwijl ze zich op bed liet helpen door Anna, ‘haal Ada.’ Waarom hebben we nog geen telefoon, dacht ze en viel in de kussens achterover. ‘Trek mijn schoenen uit Anna, en haal een glas water voor me,’ beval ze de hulp. Die deed het gevraagde en ging op een stoel bij het bed zitten wachten tot de vroedvrouw er zou zijn. Dieuwke sloot haar ogen en concentreerde zich op haar ademhaling. Ada’s adviezen hadden haar begeleid in de zwangerschap en ze vertrouwde haar volkomen.

Marten kwam niet meteen terug. Het bleek dat het echtpaar Reinberger de stad uit was geweest. Net op het moment dat Marten het op wilde geven en desnoods tegen de wens van zijn vrouw bij de dokter aan zou gaan bellen, kwamen ze de hoek om rijden. Ze stapten uit en ze naderden gezellig pratend hun voordeur. Daar troffen ze een opgewonden aanstaande vader aan, die door Karl Alfred Reinberger, zoals hij zich aan Marten voorstelde, mee naar de auto werd genomen, terwijl Ada snel in huis haar spullen pakte die ze nodig had bij de bevalling. Ze nam niet de tijd om zich te verkleden. Gedrieën reden ze terug, want Ada kon nog niet rijden in de recent aangeschafte automobiel. Het was een heldere nacht. Er lag geen sneeuw, maar er was wel sneeuw op komst. De maan en de sterren blonken aan het firmament zoals dat in vroegere tijden, zonder lichtvervuiling zo goed waarneembaar was.

Ada gaf Anna opdracht water te gaan koken, de heren moesten beneden blijven en zich vooral nergens mee bemoeien. Dat was Marten ook absoluut niet van plan. Het leek vanzelfsprekend dat Karl Reinberger hem gezelschap bleef houden en hem met verhalen afleidde van wat zich daarboven afspeelde. Anna bracht hun sterke koffie, want het kon toch zomaar een lange nacht worden. Reinberger was een Duitser die al een tijdje geleden in Nederland terecht was gekomen. Als het Marten interesseerde, wilde hij wel iets daarover uit de doeken doen. Hij sprak uitstekend Nederlands met een licht accent. Het was een beschaafd heerschap op leeftijd, dacht Marten die door zijn werk bij verschillende opdrachtgevers daar wel onderscheid in had leren maken. Die eerste indruk werd bevestigd door het verhaal dat Reinberger vertelde. Hij nam daar de tijd voor. Tegenover elkaar gezeten in de fauteuils hield hij Marten de koker voor die hij uit de binnenzak van zijn jasje haalde. Ze staken eerst een sigaar op en leunden achterover. Er hing een amicale sfeer. Kennelijk was de sympathie wederzijds. ‘Wir dutzen uns, nah?’ sprak Karl glimlachend, ‘we zeggen jij en jou’ en Marten begreep wat hij bedoelde. Hij begon in te zien waarom Dieuwke zo te spreken was over Ada, elke keer als ze voor een controle was geweest. Karl en Ada waren een bijzonder echtpaar.

Karl begon te vertellen. ‘Ik ben aan het einde van de vorige eeuw geboren, in Rosenberg, in Oost-Pruisen in een welgestelde familie. Mijn grootvader van moeders zijde was een Junker, een jonkheer. Onze familiegeschiedenis gaat heel ver terug. De familie woonde oorspronkelijk in Salzburg, maar vluchtte naar het noorden toen ze tijdens de reformatie protestants was geworden en daarna vreesde voor het geweld van de contrareformatie. Ik heb gestudeerd, dat lag voor de hand in de familie waar ik toe behoor, eerst medicijnen maar later ging ik over op talenstudies, want daar bleek ik meer talent voor te hebben en daar ging mijn belangstelling ook zeer naar uit. Tijdens mijn studiejaren was ik al leraar op een gymnasium in Berlijn; lesgeven vond ik geweldig. In de Eerste Wereldoorlog ging ik in dienst van het keizerlijke leger. Ik was officier. Als krijgsgevangene kwam ik in Engeland terecht en werd later uitgewisseld voor Engelsen op jullie grondgebied, op voorwaarde dat ik gedurende de oorlog in Nederland zou blijven, dat neutraal terrein was. Pas in 1920 keerde ik, vrijwillig, terug naar Duitsland. Ik was niet verheugd over wat ik daar aantrof. Een sombere natie die zich verkeerd, in mijn ogen althans, ontwikkelde. Ik sympathiseerde niet met de rode revolutie van de communisten, maar evenmin met de bruine onder Hitler. In mijn hart ben ik monarchist, ook al zag ik de fouten van onze keizer Wilhelm II die een kwalijke rol speelde in 1914 en na de ineenstorting van het Duitse front in 1918, een smadelijke aftocht blies. De Weimarrepubliek die daarop volgde, deed onze familie en bezittingen geen goed. Ik was in Nederland een bewonderaar van het Oranjehuis geworden en van de constitutionele monarchie. Hier kon het dus wel samengaan. Bovendien was de regering hier zo aardig de Duitse keizer asiel te verlenen.’

Marten stond op om de sigaar van Karl nogmaals van vuur te voorzien. Door het praten was het een vergeten object in een gesticulerende hand geworden. Na hem ervoor bedankt te hebben, ging Karl door met zijn verhaal.

‘In 1925 besloot ik me voor een tijdje in Nederland te vestigen om de oude Friese taal te bestuderen. Er zijn diepgaande overeenkomsten in onze taal, moet je weten. Heel interessant is dat. Deze keer ging ik samen met mijn echtgenote. Eerst woonden we in het dorpje Hardegarijp, maar later verhuisden we naar de stad, naar Leeuwarden, waar mij een baan was aangeboden als leraar aan de MTS. Ik heb die aangenomen ook al ging mijn voorkeur uit naar het hogere onderwijs. Maar daar ben ik van teruggekomen. Ik kreeg het gevoel dat ik juist op die school veel kon betekenen voor jonge mensen. Mijn vrouw kon haar beroep als verloskundige weer gaan uitoefenen. Dat wilde ze graag. We kregen zelf helaas geen kinderen.’ Hij stopte, nam een trek van de sigaar, zuchtte nauwelijks hoorbaar en ging verder. ‘Door ons werk voelden we ons steeds meer verbonden met Nederland. Na wat omzwervingen tussen de verschillende kerkgenootschappen in Leeuwarden zijn we belijdend lid geworden van de gereformeerde kerk en hebben aardige mensen leren kennen. Ada en ik hebben besloten definitief hier te blijven, want de ontwikkelingen in Duitsland stellen ons niet gerust. Het nationaalsocialisme dat een ernstige ondermijning van de menselijke waarden inhoudt, is daar de officiële politieke koers vanaf 1933. We zijn nu vijf jaar verder en de aansluiting van Oostenrijk bij Duitsland is nabij. De brute straatterreur en jacht op de zogenaamde niet-Arische groep mensen in de samenleving, is afschuwelijk. Mijn moeder is oud en ziek, maar ik durf niet naar Duitsland te gaan uit angst dat ze me niet meer terug laten gaan en ik in dienst moet treden van dat verachtelijke regime. Ik correspondeer met haar hierover. Ze begrijpt mijn standpunt. Ik ben van plan hier een aanvraag tot naturalisatie in te dienen.’

Marten had geboeid geluisterd naar de woordenvloed van de man tegenover hem. Hij genoot van diens openhartigheid en vertrouwen. Want hoe kon de Duitser ervan op aan dat hij geen meeloper was? In Nederland groeide de sympathie voor de door Mussert opgerichte partij, de NSB, de Nationaal Socialistische Beweging, omdat die partij banen beloofde. Het was ingewikkeld. Een Duitser die tegen de nazileer was en Nederlanders die een fascistische leider kozen en daarmee voor het afwijzen waren van gelijkheid en individuele rechten. De tegenstelling hield iets ongemakkelijks in, een dreiging waar hij liever aan voorbij ging.

Boven hun hoofd liet de houten vloer van de slaapkamer doffe geluiden door, heen en weer lopen, schuiven, stemmen. Ineens was daar de oerschreeuw en kort daarop babygehuil. Marten vloog overeind, gooide zijn sigaar in de asbak. Bleef aarzelend staan op weg naar de deur. Karl gebaarde met zijn hand, toe maar, ga maar.

Beneden aan de trap schopte Marten zijn schoenen uit. Op kousenvoeten liep hij naar boven, waar Anna hem tegenhield. Zij ging ondertussen de vuile was naar de bijkeuken brengen. Ada’s hoofd verscheen even later om de hoek van de deur. Ze lachte hem toe. Bruine ogen namen hem belangstellend op. In haar donkere haar glinsterden grijze draden. Haar gezicht was bleek. ‘Kom maar, je bent vader van een prachtige zoon.’

In het bed zat zijn mooie Dieuwke tegen de kussens geleund. Haar wangen waren rood, het haar krulde nog vochtig om haar gezicht. Met grote ogen keek ze naar hem op. ‘Hier is hij, ons kind, onze zoon.’ Zijn kus kwam ergens bij haar voorhoofd terecht, onhandig ging hij op de rand van het bed zitten, op de blauw satijnen sprei, overmand door heftige emoties.

‘Is hij niet prachtig, zo’n stevig ventje?’ zei Dieuwke. Hij knikte en zweeg. ‘Jork zal hij heten, Jork van der Steen, dat klinkt goed, en stoer.’ Hij opende zijn mond om te protesteren, zag hoe Ada hem moederlijk toeknikte en Anna’s ogen vochtig werden. Hoe kon hij hier te midden van deze getuigen zijn vrouw tegenspreken?

‘Dat is een goede naam’, zei hij en tegen Anna, ‘haal jij meneer Reinberger naar boven.’

Op Dieuwkes verbaasde blik reageerde hij met de mededeling, ‘We zijn vrienden geworden. Ik wil hem mijn zoon laten zien.’

Hij wilde Jork van Dieuwke overnemen maar dat liet ze niet toe. ‘Blijf hier bij me zitten’, zei ze zacht, ‘Ik ken de man nauwelijks. Hoe kan je dit zomaar doen.’

Anna kwam terug met Karl Reinberger. Dieuwke zag een knappe lange slanke oudere heer, die een kleine buiging voor haar maakte en op afstand aan het voeteneinde van het bed bleef staan. Hij had iets aristocratisch. Dat was wat ze ook bij Ada bespeurd had. Een vrouw met een rijk verleden. Ada ging bij haar man staan. Hij pakte haar hand. De hand met de ring met de diamant, die ze zojuist weer om had gedaan na het wassen van haar handen. De ring waarvan Ada haar verteld had, dat het haar verlovingsring was waarmee Karl haar had verrast toen hij zijn aanzoek deed en die hij gekocht had bij de bekendste juwelier in Berlijn, Brandmann. Haar verhalen hadden Dieuwke in de oren geklonken als een heel speciaal leven in een andere wereld, op een hoogstaand niveau. Ze had genoten van de tocht door de herinneringen van Ada die haar verleden graag met een gretige luisteraar als Dieuwke deelde. Reinberger schraapte zijn keel. ‘Dit is een bijzondere nacht voor ons. Het gebeurt niet vaak dat ik mijn vrouw begeleid naar haar werk. Maar ik weet zeker dat ik namens mijn vrouw spreek als ik jullie veel geluk met de zoon toewens. We laten jullie nu alleen. Mocht je weer een beroep op Ada willen doen of op mij, dan ben ik te allen tijde bereid als chauffeur te dienen.’ Hij knikte naar de kraamvrouw.

Dieuwke glimlachte om zijn plechtstatig uitgesproken woorden. Hij hield haar blik vast en glimlachte terug. Marten stond op. De mannen liepen naar elkaar toe en drukten elkaar stevig de hand. Dieuwke stak haar hand uit, hij boog zich over het bed, gaf haar een handkus. Zijn hand raakte even het hoofdje van het kind aan. Het leek een zegening. Ze liet het zwijgend gebeuren. Het bezoek gaf haar te denken.

Anna bracht de Reinbergers naar beneden, hielp hen in hun jas en opende de voordeur voor hen. Marten bleef achter bij zijn vrouw. Ze hoorden de deur beneden dichtvallen.

‘Hoe komt het dat je zo snel bevriend ben geraakt? Jullie verschillen nogal.’

Klonk er iets schampers door in haar stem? Marten besloot dat te negeren. ‘Karl heeft me over zichzelf verteld, mij, een veel jongere vent uit een heel ander nest dan zijn deftige familie. Zonder opschepperij.’

Dieuwke boog zich weer over haar kind. Het geluksgevoel dat haar zoon haar bezorgde zodra hij ter wereld was gekomen, bleef bij haar. We hebben nu al een speciale band, dacht ze. Niets of niemand kan mij dit ontnemen. Ik blijf leven. Ik moet leven voor hem. Hij moet leven voor mij. Hij is mijn grote geluk. Hij is mijn familie. Meer kinderen hoef ik niet. Aan hem zal ik al mijn liefde geven.

Marten schoof de gordijnen opzij. Het was gaan sneeuwen. Hij zag de auto van de Reinbergers voorzichtig de straat uitrijden, keek hen na tot ze om de hoek verdwenen. Dikke vlokken daalden neer, bleven liggen en bedekten hun wereld met een deken van stilte. Hij draaide zich om. Het lieflijke beeld in hun bed trof hem. Dieuwke was tegen de kussens in slaap gevallen met het kind in haar armen. Hij liep op het bed af, pakte voorzichtig zijn zoon op en legde hem in de rieten wieg, liep terug naar het bed, duwde de blauwe satijnen sprei goed en verliet de kamer.

Morgenochtend zou hij op tijd het pad gaan schoonmaken voor het kraambezoek en hij zou Anna opdracht geven kandeel te maken voor de poppeslok en bij de bakker krentenboffert te bestellen.

ELSE

Op een stormachtige avond in het najaar van 1926 verloren de bomen in Berlijn hun meeste bladeren en rende Kurt door die werveling van vallend blad naar de vroedvrouw om haar te waarschuwen dat ze bij zijn moeder moest komen. In de vroege ochtend hield Karl Vic zijn dochter in zijn armen. Terwijl de vroedvrouw haar instrumentarium bij elkaar pakte, lag Kurt in bed om wat slaap in te halen voordat hij naar school moest en vroeg Marie zich in het kraambed af of ze met deze baby wel de juiste beslissing had genomen. Else kwam ter wereld op 23 september 1926.

Marie was een oorlogsweduwe en Kurt was sinds zijn vijfde levensjaar zoon van een oorlogsheld. Duitsland betaalde goed geld voor de vrouw en zoon van een gesneuvelde Duitse soldaat. Ze was hierdoor financieel minder afhankelijk van Karl, de getrouwde man waar ze mee samenwoonde. Else was en bleef echter voor de buitenwereld een dochter uit een illegale verbintenis.

Van haar moeder wist Else vanaf haar jongste jeugd dat Marie Scheffler in 1893 in Wenen was geboren als Marie Pravec en opgroeide onder armelijke omstandigheden in de Bojanus Gasse, de warme buurt, en dat zij op geheel eigen wijze de muziek in de familie had gebracht samen met Karl en dat Else hun liefdesbaby was.

Else groeide op in Berlijn. Naarmate ze ouder werd vertelde Marie haar meer over haar eigen achtergrond en de beslissingen die ze genomen had, waardoor ze haar eigen leven op een ander spoor zette. Een keer nam ze Else mee naar de familie in Wenen.

De lagere school had Marie af en toe bezocht, er was immers vanaf 1885 leerplicht, tussen de taken door van - soep brengen naar de werkplaats van haar Tsjechische vader die eigenlijk schoenmaker was maar in Wenen in de huizenbouw werkte - haar Hongaarse moeder verzorgen die meestal ziek of zwanger op bed lag en nog steeds het misfortuin van haar eigen familie in de buurt van Budapest in het oude Oostenrijks-Hongaarse Rijk van keizer Frans Joseph slecht kon verwerken, waardoor ze nu tot een heel andere levensstijl was veroordeeld, én - een dame vervangen die bij de ingang van het Prater stond, het attractiepark met het Riesenrad, die een dienblad aan een band om de nek van het kleine meisje hing, gevuld met snoepgoed, noten, ballonnen en sigaretten, als een winkeltje waarvan de waar met luide stem aan de man moest worden gebracht. Marie genoot hiervan en ze was er goed in. Gewiekst en vertederend werkte haar optreden op de voorbijgangers. Tien jaar was ze, toen ze al een goed gevoel voor zaken ontwikkelde. Ze kreeg een deel van de opbrengst, verkwistte het geld niet, maar spaarde het op. Zodra de gaslampen gingen branden was het tijd om te vertrekken. Prostituees namen de buurt over. Ze wist al jong waar die toe dienden. Heren reden stapvoets langs in hun Fiakers.

Marie was bevriend met een buurjongen wiens vader musicus was. De jongen kreeg elke dag muziekles van zijn vader en die bleek bereid ook aan haar les te geven. Hij repareerde een oude viool en ze kreeg het instrument van hem in bruikleen. Ze werd muziekstudent in het geheim, want haar moeder wilde dat ze het huishouden van haar overnam. Wekelijks probeerde Marie echter tweemaal naar de lessen te gaan en betaalde per keer van haar eigen verdiende geld. Na een periode van 8 maanden was ze in staat een paar melodieën te spelen. Haar leraar moedigde haar aan door te gaan, want hij zag haar muzikaliteit en een glimp van talent. Ze was net vijftien geworden toen ze een advertentie las in de Wiener Zeitung waarin een orkestleider een tweede violiste zocht voor zijn Lady Salonorkest in Warschau. Reis- en verblijfkosten werden vergoed en een kleine gage werd in het vooruitzicht gesteld. Dit was precies wat Marie zocht. Een baan ver van huis, want ze wilde ontsnappen uit een wereld die haar weinig kansen bood. Ze ging voor de eerste keer in haar leven naar de kapper, knoopte haar weinige bezittingen in een lange sjaal, kreeg de viool als een afscheidscadeau van haar leraar die haar moed bewonderde. Ze vertrok, zodra het reisgeld binnen was, met de trein naar Polen, in een nieuwe donkerblauwe jas met bontkraag. Haar eerste grote avontuur. Haar ouders waren ervan overtuigd dat het slecht met haar zou aflopen, maar waren niet in staat geweest haar tegen te houden. Haar oudere broer Joseph en jongere zusje Stephanie zwaaiden haar uit.

Bij het voorspelen viel Marie meteen door de mand. De viool was te oud en haar spel zo dramatisch slecht dat de orkestleider de neiging moest bedwingen om niet in tranen uit te barsten en haar luidkeels te verwensen. Hier had hij niet op zitten wachten. Maar omdat ze zo’n leuk gezichtje had met het donkere pagekopje, een sierlijk figuurtje en met haar smachtende blauwe ogen hem vertelde dat ze absoluut niet terugkeerde naar Wenen, én de open plek vooraan in het orkest snel opgevuld moest worden, liet de orkestleider haar ook de witte jurk met zwierige franjes aan de korte rok aantrekken, waarin de andere dames gekleed gingen, zette haar met de viool bij de groep op het toneel en gaf haar een strijkstok die behandeld was met groene zeep, zodat ze zoveel kon strijken als ze wilde, niemand die het hoorde. De anderen moesten maar iets harder hun best doen. Ze glimlachte naar het publiek, ‘speelde’ bezield mee en werd een blikvanger.

Met haar belofte minimaal vijf uur per dag te studeren op een echte viool, mocht ze blijven. Na enige maanden speelde ze op eigen kracht heel behoorlijk. Al snel was de bewerkte strijkstok niet meer nodig. Ze kreeg er zelfvertrouwen door en met de jaren ging ze gestaag vooruit, werd haar vioolspel gelaagder, de partituur gecompliceerder. Ze ging zelfs zingen, close harmony met een paar van de andere meisjes in het orkest. De Amerikaanse muziek werd populair. Love Me And The World Is Mine, naast Heaven Will Protect The Working Girl. Ze bleef bij het orkest tot ze negentien was. Naar vele delen van Europa ging Marie met het orkest op tournee. Ze had een huwelijksaanzoek afgeslagen in Zwitserland en liet een spoor van bewonderaars achter overal waar de boekingen hen brachten. Tot ze in Berlijn aankwam, de kosmopolitische stad in het hart van Europa, waar het orkest voor een aantal optredens neerstreek. De bandleider werd onverwacht ziek, waardoor de concerten voor onbepaalde tijd werden uitgesteld of zelfs geannuleerd. De rekening van het hotel kon daardoor niet meer betaald worden en de orkestleden waren gedwongen in afwachting van betere tijden een ander onderkomen te zoeken. Dat betekende voor Marie het einde van het orkest. Warschau had ze achter zich gelaten. Terug naar Wenen gaan, was voor haar uitgesloten. Berlijn werd haar volgende avontuur.

Marie kon een kamer huren bij de familie Scheffler die een kleermakerij in mannenkleding had en ze verdiende wat bij door in het huishouden te helpen en in de zaak. Het was een degelijk middenstandsgezin. Ze bewoonden een mooi appartement in een keurige buitenwijk. Drie kinderen had het echtpaar. De oudste zoon Willy, speelde prachtig trompet. Hij was zeer muzikaal. Dag en nacht floot hij alle populaire deuntjes die vanuit Amerika overwaaiden meteen mee, zoals Let Me Call You Sweetheart. Daar was Marie niet ongevoelig voor. Werken deed hij niet, want in niet een baan hield hij het lang uit. Van zijn ouders kreeg hij een vaste toelage uit de zaak en die vergokte hij met kaartspelen en poker. Hij was een zware roker, dronk veel en was heel charmant. Een mooie, onbetrouwbare jongen, drie jaar ouder dan Marie. Ze voelde dat ze niet tegen hem opgewassen was. Vroeg of laat zou ze onherroepelijk voor zijn charmes bezwijken. Hij nam haar mee uit naar de bioscoop of haalde haar af voor een avondwandeling. Op een warme zomernacht kwamen ze thuis van een wandeling, stopten bij de ingang van het grote appartementengebouw en begonnen elkaar te kussen, wild en onbeheerst, losten ze elkaars onuitgesproken belofte in, veel verder dan het betamelijke ging het. Ze bedreven de liefde, staande tegen het toegangshek. In het daaropvolgende jaar werd Marie twintig in februari en een maand later was ze een ongehuwde moeder. Willy en Marie kregen een zoon, Kurt.

Marie woonde bij de Schefflers als hun zogenaamde aanstaande schoondochter en bleef hun huishoudelijke hulp. Kurt was de lieveling van zijn moeder, werd verwend door zijn grootouders en was een nieuwe verantwoordelijkheid voor vader Willy, die daar niet van hield. Er ontstond een speciale situatie die geduld werd door alle partijen.

Marie miste een uitdaging buitenshuis, het contact met mensen buiten het gezin Scheffler, het moederschap en het huishouden. Ze gaf zich op voor een avondstudie tot maatschappelijk werkster en nam een bijbaantje als postbode om de boeken te kunnen betalen. Zo leerde ze de weg in Berlijn kennen en genoot van de avondschool met andere studiegenoten. Als ze weg was, bleef Kurt bij zijn grootouders achter, die zich maar wat graag over hun kleinkind ontfermden. Op deze manier kon Marie de studie vervolgen tot haar afstuderen. Hoe meer ze leerde, des te meer raakte ze ervan overtuigd dat de vader van haar kind niet de man voor haar was. Hij was een man die niets om haar of hun zoon gaf. Willy’s zorgeloze leven bestond uit veel en lang uitslapen en gokken.

Toen Kurt een jaar en vijf maanden was, verklaarde Duitsland eerst Rusland de oorlog, maar omdat de mobilisatie teveel tijd zou kosten, ook Frankrijk dat Rusland zijn bondgenootschap toonde, en wilde door België marcheren om het land aan te vallen. Omdat aan de Belgen neutraliteit was gegarandeerd door het Verenigd Koninkrijk verklaarde dat op zijn beurt de oorlog aan Duitsland. Het was augustus 1914. De Eerste Wereldoorlog was begonnen. Willy werd een paar dagen na de declaratie verzocht zich te melden bij het Duitse leger waar hij getraind werd als Fuselier, schutter. Daarna zou hij bij de Franse linies ingezet worden. In de Duitse kranten verschenen advertenties waarin jonge stellen gemaand werden te trouwen voordat hun geliefde naar het front ging. Vader Scheffler overtuigde zijn zoon Willy ervan met Marie te trouwen. Als hem iets zou overkomen dan ontving zijn vrouw een oorlogsweduwepensioen en was de toekomst van hun zoon gewaarborgd. Aan Marie werd niets gevraagd. Beiden gaven met tegenzin toe, want de liefde tussen hen was niet verder tot bloei gekomen. Op de dag voor Willy’s vertrek, trouwden ze op het gemeentehuis tegelijk met 19 andere paren. Tijdens de oorlog ontving Marie af en toe een uitkering. Het postbodebaantje kon ze eraan geven en haar studie met succes afronden. Ze werd full time maatschappelijk werkster voor het Departement van Oorlog en belast met het verlenen van sociale bijstand aan mensen in nood. De oorlog eindigde in november 1918 en Willy was een van de laatste soldaten die in Frankrijk gedood werden door een granaat. Hij was aan het kaarten met vrienden en had zijn helm naast zich neergelegd. Officieel stierf hij als oorlogsheld, zo vermeldde het telegram dat zijn weduwe ontving.

Marie was dankbaar dat haar schoonvader met vooruitziende blik, de toekomst van haar en haar zoon veilig had gesteld. Ze vond het heel verdrietig voor Willy dat hij zo jong het leven had moeten laten in een zinloze oorlog, maar wel tekenend voor hem dat het gebeurde tijdens zijn geliefde tijdverdrijf. Heel diep in haar hart was ze opgelucht dat ze van deze charmante maar nutteloze man verlost was. Ze bleef bij haar schoonouders wonen die de wens koesterden Kurt bij hen te laten opgroeien.

Door haar werk raakte Marie betrokken bij het leven in de wijken waar zij geacht werd problemen op te lossen. Ze ging naar bijeenkomsten waar mensen spreekbeurten hielden. Mensen die bevlogen hun kritische mening gaven over verschillende onderwerpen. Duitsland had de oorlog verloren en dat was een voedingsbodem voor allerlei revoluties. Op een avond bevond Marie zich in het publiek toen een man, Karl Vic, sprak over de hypocrisie van geloof en kerkleiders. Die bewuste avond was er een anti-kerkelijke bijeenkomst van de marxistische groep. Karl was een echte socialist die zich losgemaakt had van zijn jeugd waarin hij een zeer strenge religieuze opvoeding had gehad. Hij wist wat het betekende om arm te zijn en te werken voor een rijke grootgrondbezitter die zich verzekerd wist van de steun van de Kerk. Hij was schaapherder geweest op zo’n landgoed in Pommeren, in het Duitse gedeelte aan de Baltische zee. Hij was dat werk, zijn arme ouders en broer ontvlucht en naar de grote stad getrokken. Omdat hij een boerenzoon was, had hij al snel geschikt werk gevonden bij een grote bierbrouwerij. Hij werd koetsier op de bok van de wagen die de grote biervaten vervoerde, voortgetrokken door vier mooi uitgedoste paarden.

Karl en Marie hadden een korte ontmoeting na de lezing. Marie sprak haar waardering voor hem uit en Karl zag een kleine, pittige jonge vrouw die haar blauwe ogen naar hem ophief in bewondering. Hun eerste contact was allesbepalend. Marie bleef naar de avonden gaan waarop hij sprak en ze zagen elkaar elke keer na de bijeenkomsten. Hij predikte de marxistische doctrine: “Godsdienst is opium van het volk”. Marie was zo van hem onder de indruk dat ze haar lidmaatschap van de katholieke kerk, dat haar vergezeld had van Wenen tot Berlijn, beëindigde en het meteen inruilde voor het marxisme. Het was liefde op het eerste gezicht tussen Marie en Karl. Hij was achttien jaar ouder dan Marie, getrouwd en had twee kinderen, teenagers. Zijn vrouw leed aan stemmingswisselingen en was opgenomen in een psychiatrische kliniek.

In 1920 kon Marie zich een heel klein appartement veroorloven met een kamer, een slaapkamer en een keuken met apart washok. Ze vertrok met Kurt bij de familie Scheffler en ging wonen in de Warschauer Strasse in de wijk Friedrichshain in Berlijn. Karl besloot direct definitief bij haar in te trekken. Dat ging tegen de heersende maatschappelijke conventies in waardoor Marie haar baan verloor op morele gronden. Een jaloerse collega had aan de leidinggevende haar schandalige situatie doorgegeven, van het samenwonen met een getrouwde man. Karl verdiende voortaan alleen de kost voor Marie en Kurt, deed dat met plezier en was als een vader voor haar zoon. Hij was vastbesloten Marie gelukkig te maken. Maar Marie wilde niet afhankelijk zijn en zon op andere mogelijkheden om geld te verdienen. De ongeruste schoonouders van Marie hoorden Kurt uit over hoe het toeging in zijn moeders goddeloze huishouden. Ter wille van haar zoon wilde ze de relatie met een getrouwde man zoveel mogelijk verborgen houden voor de buitenwereld. Ze probeerde niet opnieuw zwanger te worden, onderging vele abortussen totdat ze daar genoeg van kreeg en een kind wilde van haar grote liefde Karl. Deze zwangerschap werd voldragen, in de wetenschap dat Karl haar steunde. Toen was het voor de omgeving niet meer te verbergen dat ze het degelijke middenstandsmilieu van haar overleden echtgenoot had ingeruild voor een buitenechtelijke relatie met een getrouwde man.

Else groeide op in een liefdevol gezin. Haar halfbroer Kurt toonde veel aanleg voor tekenen en schilderen. Ze scheelden 13 jaar. Hij ging naar de Kunstnijverheidsschool toen Else naar de Kindergarten ging. Die was achter het gebouw waar zij woonden. Als ze met de andere kinderen buiten speelde, zwaaide haar moeder uit het raam naar haar. Else hield meer van klimmen in bomen dan spelen met poppen en kwam meestal naar huis met kapotte knieën en zwarte handen. Aan het einde van de week verheugde ze zich op het bad dat haar ouders aangeschaft hadden. Op zaterdag mocht ze zich als eerste in het warme water laten zakken, daarna was Kurt aan de beurt, dan haar moeder en tenslotte haar vader. Het warme water moest steeds bijgevuld worden en het leegmaken van het bad ging met twee emmers tegelijk. Een hele klus waarbij ze allemaal hielpen.

Op warme zomernamiddagen ging ze met haar moeder wandelen in de Warschauer Strasse en het doel was vaak de populaire ijstent. In de etalage stond een bak waarin een groot gekleurd wiel draaide en ze kon zien hoe melk, eieren en andere bijzondere ingrediënten in ijs veranderden. Haar vader kwam weleens voorbij en zwaaide naar hen, majesteitelijk hoog vanaf de bok van de wagen met de kolossale biervaten. Else voelde zich een prinses als hij haar een enkele keer met een grote zwaai optilde, naast zich neer zette en ze samen stapvoets verder reden.

Na Elses vijfde verjaardag gaf haar moeder zichzelf en Else op voor zwemlessen in het overdekte Hubertusbad. Haar moeder droeg een degelijk zwempak met pijpen tot op de knieën, wat door Else heel grappig gevonden werd, want zelf had ze een modern badpak gekregen met bandjes over de schouders en korte pijpjes en daarin paradeerde ze op de tegels langs de rand van het diepe bad, waarin haar moeder haar voorging. Else had meer aanleg voor zwemmen dan haar moeder die onder de aanmoedigende kreten van juffrouw Kuhl: ‘pusten, pusten’, wat betekende diep ademhalen en uitblazen bij de armslag, niet sneller ging zwemmen. Else wel. Ze had de slagen snel te pakken en maakte grote vorderingen terwijl haar moeder er al gauw genoeg van kreeg. Marie vond het voldoende dat ze niet direct zou verdrinken als ze een keer in het water zou vallen, maar voor haar dochter vond ze het belangrijk dat ze zich de kunst van het zwemmen eigen maakte. Zodra Else haar zwemdiploma had, nam Kurt haar mee naar Hirschgarten en zwommen ze op warme zomerdagen samen in de Spree of de Havel, naar het punt waar de twee rivieren samenkwamen.

Karl Vic was een lange knappe man met honingkleurig haar. Hij had een snor die kriebelde in Elses gezicht als hij haar een kusje gaf. Hij was een lieve vader die spontaan zijn genegenheid toonde voor haar en voor haar moeder, ook in het openbaar. Haar moeder was klein en had donker haar. Beiden hadden blauwe ogen. Ze vormden een lieflijk paar als ze samen de polka dansten of rondwalsten, wat vaak voorkwam in de gemeenschap waar ze woonden. Het was een levendig buurtje met een binnenhof waar mensen elkaar aanspraken en met elkaar meeleefden. Karl was zeer muzikaal. Hij speelde accordeon, zo een die hij zittend op een stoel of kruk, op zijn knieën hield en dan met de linkerhand een primitief klavier bespeelde, terwijl de rechterhand knoppen uittrok of induwde om de akkoorden overgang te variëren van A majeur naar B mineur. Else kon er met bewondering naar kijken en luisteren en op haar vijfde verjaardag kreeg ze haar eerste eigen accordeon. Een kleine 24 bas Hohner accordeon, met een prachtige zwart-grijs-rose gevlamde kast en een zwarte balg en goudkleurige knoppen. Hij was moderner dan die van haar vader en ingesteld op een andere toonhoogte. Ze probeerde hem na te doen, wat moeilijk was, want hij speelde altijd in de D sleutel. Het waren haar eerste stappen op het muzikale pad en ze hield zielsveel van het samenspelen. Het was leuk hen te zien spelen. Marie genoot ervan en zong af en toe een paar strofen mee in het voorbijgaan, want ze was altijd druk. Else had hetzelfde zijdezachte haar als haar vader, maar bij haar was het blonder en lag het als een kapje om haar hoofd.

Haar moeder verzon steeds iets anders om te ondernemen en daar geld mee te verdienen. Zo huurde ze een paar dagen per week de waskeuken op de zesde verdieping van het appartementengebouw waar ze woonden. Marie deed de was voor alle bewoners: ondergoed, handdoeken, tafellinnen, beddengoed. Het hele gezin hielp met het naar boven dragen van het wasgoed. Het was veel werk voor geringe verdiensten. De was uitkoken in de tobbe, vlekken verwijderen met behulp van borstel en het geribbelde wasbord, spoelen, een wringer met rubberen cilinders waartussen het vocht uit de was geperst werd, ophangen aan lange waslijnen op de droogzolder, stijven en strijken. Als ze de wringer gebruikte, zong Marie voor Else, Komm, hilf mir mal die Rolle dreh‘n. Haar handen werden ruw. Karl hield er niet van dat Marie dit werk deed en zo hard werkte. Het was niet nodig vond hij, maar ze wilde een eigen inkomen creëren. Na een paar jaar stopte ze er toch mee. Inmiddels had ze vele contacten in het gebouw en dat leidde ertoe dat ze beter in de gaten kon houden of de mogelijkheid zich voordeed door te schuiven naar een iets groter appartement.

Karl kreeg de beschikking over een Schrebergarten, een volkstuin. Een stukje land aan de rand van Berlijn, in Lichtenberg. De groep stadsmensen die daar tuinierde vormde als het ware een kolonie en noemden zich de Gross-Stadtbauern. Er kon van alles verbouwd worden: groenten, fruit, bloemen. Elses vader plantte fruitbomen en -struiken: kersen, peren, appels, pruimen, kruisbessen, frambozen, aardbeien.

Zodra het weer het toeliet, soms al in maart, brachten ze er de weekenden door. Het was een bescheiden houten huisje zonder elektriciteit. De eerste keer dat ze er na de winter heengingen, nam haar moeder bedlinnen mee en potten en pannen en heel veel schoonmaakmiddelen, haar vader zorgde voor de petroleumlampen. Ze zetten de deuren en ramen wijd open om de muffe wintergeur te verdrijven en begonnen aan de voorjaarsschoonmaak. In de zomer verbleven ze wekenlang in hun ‘zomerresidentie’. Het was er zeer plezierig. Karl nam zijn accordeon mee waarop hij populaire meezingers speelde en ook de volksmuziek die hij uit zijn jeugd kende. Aan het einde van de dag verzamelden de mensen zich bij zonsondergang in een grote kring rondom hem. Ze zongen mee, dansten en waren zorgeloos vrolijk met elkaar. Ze dronken van een brouwsel dat haar ouders serveerden als een soort wijn van het fruit van de fruitbomen. Die wijn fermenteerde haar vader gedurende de winter thuis, in de kelder onder het gebouw. Zijn paaswijn of punch was beroemd. Het was een mengsel van zijn eigen wijn waar hij suiker aan toevoegde en stukken fruit, aangelengd met sodawater om het geheel bubbels te geven.

Op het oogstfeest in oktober won Else de eerste prijs, omdat ze niet slechts als een klein mooi verkleed meisje van amper zes jaar met een accordeon op een kar zat die onderdeel was van de optocht met papieren lantaarns achter de brassband aan met het banier van hun kolonie, maar omdat ze ook echt het instrument mooi bespeelde. Het gaf aan dat ze muzikale kwaliteiten bezat.

Ze ging naar de lagere school en kreeg daarnaast muzieklessen van professor Schwartz, een kleine man met een groot hoofd, waaromheen zijn grijze krullen alle kanten uit stonden. Over zijn gezicht lag een netwerk van rimpeltjes. Ze adoreerde hem omdat hij zo veel instrumenten bespeelde, accordeon, piano, cello, viool en haar tweemaal per week aller-beminnelijkst ontving in zijn rommelige muziekkamer met de tafel waarop bladmuziek slingerde en boeken hoog opgestapeld waren. Aan de muren hingen schilderijen en tekeningen, waarvan sommigen spotprenten waren en affiches van concerten en opera’s. Ze dronken na de les een kopje thee samen en Else leunde dan behaaglijk achterover in een fauteuil gestoffeerd met een patroon van rode rozen op een bruine ondergrond, terwijl haar leermeester haar over andere kennis informeerde dan louter de theorie van noten lezen en interpreteren en de juiste handgrepen op het instrument. Hij vertelde anekdotes over beroemde mensen en maakte haar aan het lachen met zijn imitaties. Ze bleef jarenlang zijn leerling.

In de zomervakantie wilde ze zo graag naar Das Weisse Schloss aan de Oostzee in Heringsdorf op het eiland Usedom, op de grens van Duitsland en Polen. “Een kinderparadijs voor een goede vakantie aan zee”, luidde de reclameslogan en kinderen op school schepten erover op. Het kostte haar ouders moeite om dat voor haar over te hebben. Niet het geld was het probleem, maar hun dochtertje ergens te laten verblijven onder de hoede van wildvreemden.

Op haar zevende kreeg Else difterie en kwam met moeite door de crisis die twaalf dagen duurde. Haar vader en moeder waakten om de beurt bij haar. Ze kreeg een mooie pop van haar ouders en de belofte dat ze in een volgende zomer naar het kinderparadijs aan de Oostzee mocht gaan. Acht jaar was Else toen ze er voor het eerst heen ging en ze kreeg er vreselijk veel heimwee. Liever was ze naar hun zomerhuis gegaan dan opgesloten te zijn in het grauwe, logge, lelijke gebouw met slecht eten, met leidsters die zich gedroegen alsof ze met tegenzin gedropt waren om losgeslagen kinderen onder controle te houden en de sleutel tot ontsnapping kwijt waren. Er werd bedroevend weinig in zee gezwommen. Ze wilde er nooit meer naar toe.

Ze ging graag naar school. De schooldag begon om acht uur en eindigde om een uur. In de middag ging ze zomers vaak zwemmen en op de afgesproken dagen naar muziekles en ‘s winters schaatsen op de ijsbaan van Friedrichshain en naar muziekles. Als het gesneeuwd had, werd er gerodeld vanaf de heuvels in de stad. Soms ging ze met Kurt of samen met een schoolvriendinnetje. Sport was naast muziek een geliefde bezigheid. Toen ze dertien werd zou Kurt haar voor het eerst meenemen naar het Reuzengebergte en haar leren skiën. Daar lag de sneeuw tot in juni.

Op haar tiende verjaardag kreeg Else een 120 bas accordeon, een Rauner. Ze was er verrukt van. De mooiste accordeon die ze kende, een echte damesaccordeon, niet te zwaar. Hij stond op de cadeautafel en terwijl ze hem oppakte en de lengte van de banden aanpaste voordat ze hem om wilde hangen, viel het instrument op de houten vloer met de hele baspartij aan toetsen los door elkaar heen op de grond. Ze huilde zo hard dat de buren kwamen vragen wat er aan de hand was. Samen met haar moeder kroop ze over de grond om alle toetsen bij elkaar te rapen, maar ze moest wachten op de reparatie tot haar vader terugkwam van het kuuroord waar hij behandeld werd voor pijn aan zijn schouder. Geregeld ging hij enkele weken kuren.

Elke woensdagavond hielden Marie en Karl een muziekavond. Marie speelde viool en zong, Karl bespeelde de accordeon en Kurt speelde ook viool. Hij was vele jaren door Marie naar muzieklessen gestuurd, waar hij niet van hield en toch moest doorzetten, maar de muziekavonden vond hij wel leuk. Zijn sportvriend Heinz Thiele deed mee op de viool, een ander vriendje Sonny op de banjo en Else mocht, toen ze wat ouder werd, meedoen op haar damesaccordeon, waarmee het na de val weer helemaal in orde was gekomen. Er was ook een pianiste in het vaste gezelschap, Johanna, zij was de dochter van de bekende en steenrijke joodse juwelier in Berlijn, Fritz Brandmann. Johanna was de oudste dochter in het gezin Brandmann. Haar jongste zusje Eva was Elses beste vriendin. Fred, Hans en Liselotte waren de andere kinderen Brandmann. Op die muziekavonden kwamen veel mensen af: muziekliefhebbers die graag kwamen luisteren, zangers, en mensen die een goede grap, vaak kritisch met de actualiteit ingekleurd, konden vertellen. Aan het einde van de avond werd er pepermuntthee geserveerd met rum of citroen en biscuitjes. Onder de oudere meisjes in de groep die samenzweerderig elkaar de laatste nieuwtjes vertelden, werd goed opgelet. Want er was een gezegde dat wie het laatste koekje ten deel viel, het eerste zou trouwen.

Kurt was drie jaar werkloos nadat hij was afgestudeerd als cartograaf en kon eindelijk aan het werk als pottenbakker, officieel heette het ontwerper van steenovens en verwarmingsapparaten. De tegelkachels waren populair en onderhevig aan modetrends. Kurt kreeg al snel een leidinggevende functie. Het hele gezin was blij voor hem. Zijn positie in het gezin was een tijdlang ingewikkeld geweest. Er werd aan hem getrokken door de ouders van zijn overleden vader, hij was als een pion ingezet tussen twee werelden, als in een schaakwedstrijd tussen twee deelnemers, waarvan de winnaar eigenlijk al bekend was. Marie wilde zo graag met Karl en de kinderen een gezin vormen. Naarmate Kurt opgroeide en zijn eigen weg ging, legden de ouders van Willy zich bij het onvermijdelijke neer. Kurt hoorde toch echt bij Marie en haar speciale huishouden.

Kurt was een kleine gespierde sportieve jongeman. Met een stel vrienden richtte hij de Fichte Sport Verein op waarvan alle spelers in navolging van hun ouders, communist waren. Om de politieke kleur niet te verraden, verzonnen ze de naam: Hohenschönhausen Handball Club, genoemd naar de wijk waar ze woonden in het Berlijnse district Weissensee. De nationaal socialisten waren overal, meestal gekleed in hun bruine uniform met de rood-witte band met het hakenkruis om de rechter bovenarm. Het hakenkruis, als teken van het armanendom, het edelras van voorchristelijke Ariërs. De nazi-invloed werd meer en meer zichtbaar. Dat het uniform het teken was van een ‘ontwakend Duitsland’ viel op te maken uit de propaganda, maar in werkelijkheid was het ontworpen om mensen in disciplines onder te verdelen in afwachting van Hitlers Duizendjarig Rijk. Het was althans de verwachting van de aanhangers van zijn grootheidswaan, dat na het eerste, het Heilige Roomse Rijk der Duitsers en het tweede, het Duitse keizerrijk, het Derde Rijk minstens duizend jaar zou bestaan. Hitler mobiliseerde mensen in allerlei categorieën: dragers van het partij uniform, het vrijwilligerslegioen, de S.A. en de S.S en de dragers van een Hitler-Jugenduniform en die van de Bund Deutscher Mädel. Er waren destijds in 1933 bij de verkiezingen in ieder stemlokaal nazipartijleden aanwezig geweest die de mensen intimideerden. Marie en Karl stemden natuurlijk voor de communistische partij en er zullen meer mensen geweest zijn die onverschrokken hun eigen voorkeur volgden. Tot Maries verontwaardiging werd na telling van de stemmen bekendgemaakt dat Hitler unaniem gekozen was en tot Rijkskanselier werd benoemd. Meteen werd een decreet uitgebracht dat het anti-Duits was om met joden te praten of hen te ondersteunen. De nieuwe machthebbers toonden hun diepe afkeer van joden, communisten, sociaaldemocraten en een opportunistische acceptatie van het christendom. Er werd onomwonden van Herrenmenschen en Untermenschen gesproken, van hoog en laag, zuiver en gemengd, Germaans en Slavisch. Voor veel Joden was het een reden om wanhopig op zoek te gaan naar een Arische grootmoeder en vaak veranderden ze van geloof in een andere religie. Duitse joden voelden de raciale maatregelen van het nieuwe regime als een zeer onrechtvaardige behandeling. Velen hadden in het Duitse leger gediend in de Eerste Wereld oorlog en wilden als ware Duitsers gezien worden.

Er gebeurde veel in Berlijn in 1936. De Olympische Spelen werden georganiseerd. De straten kregen een onderhoudsbeurt en er werden overal extra lampen geïnstalleerd. Er was een nieuw stadion gebouwd ten westen van het Slot Charlottenburg dat plaats bood aan honderdduizend toeschouwers. Daarnaast stond het zwembassin met plaats voor twintigduizend toeschouwers. Het Olympisch Stadion moest een van de modernste sportarena’s in de wereld zijn. Hitler had de jeugdbeweging georganiseerd en allerlei andere organisaties in het leven geroepen en dat had allemaal als doel, indruk maken op de wereld met het nieuwe Duitsland.