EINDDOEL WITTE HUIS

AMERIKAANSE BIBLIOTHEEK

Deel 1: Shelby Steele Barack Obama Waarom iedereen van hem wil houden en wat zijn opkomst betekent (2008)

Deel 2: Mariska van Geldorp (samenstelling) De West Wing Gids voor fans (2008)

Deel 3: Rik Kuethe Alle 44 Amerikaanse presidenten Met een beschrijving van hun leven en hun relatie met Nederland (2008)

Deel 4: Bart Tromp Bush en Blair en het veld van eer Wereldpolitiek en de verdediging van westerse waarden (2008)

Deel 5: H.M. Krabbé Reuzenland ‘Grootsch en heerlijk’ – hoe een jonge kunstenaar zich vergaapt aan het Amerika van 1893 (2012)

Deel 6: Koen Petersen Einddoel Witte Huis Hoe de Amerikanen hun president kiezen (2012)

Deel 7: Rik Kuethe Adelaars van het Witte Huis Alle naoorlogse ministers van Buitenlandse Zaken en hun relatie met Nederland (2014)

Deel 8: Koen Petersen Einddoel Witte Huis Hoe de Amerikanen hun president kiezen (editie 2016)

Deel 9: De Amerikaanse Grondwet en Onafhankelijkheidsverklaring (2016)

Deel 10: Koen Petersen Showtime! Gids bij de conventies, debatten, verkiezingsdag en inauguratie (2016)

Deel 11: Rik Kuethe Alle 45 Amerikaanse presidenten Met een beschrijving van hun leven en hun relatie met Nederland (2016)

Deel 12: Geerten Waling, Zoeken naar de democratie in Amerika. Op reis met Alexis de Tocqueville in het land van Trump (2016)

Deel 13: Derk Jan Eppink, De triomftocht van Trump. Weekboek van een presidentsverkiezing (2017)

Deel 14: Koen Petersen Einddoel Witte Huis. Hoe de Amerikanen hun president kiezen (editie 2020)

Eerste druk: januari 2012

Tweede druk: februari 2012

Derde uitgebreide en geactualiseerde druk: januari 2016

Vierde druk: juni 2016

Vijfde uitgebreide en geactualiseerde druk: januari 2020

© Uitgeverij EW 2020

© Koen Petersen

Redactie: Liesbeth Wiewel

Omslag: Peter ter Mors

E-book: Elgraphic

Illustratie omslag: iStock

Uitgeverij EW, Postbus 11, 1110 AA Diemen

Bestellen: shop.elsevierweekblad.nl

ISBN: 978 94 634 8072 7

E-ISBN: 978 94 634 8073 4

NUR: 688/694

Elsevier is een geregistreerd merk van Elsevier B.V. en wordt gebruikt onder licentie.

INHOUD

Inleiding

Het verkiezingsjaar in vogelvlucht

Het presidentschap

De ontwikkeling van het presidentschap

De rol van de presidentskandidaat in de verkiezingscampagne

Kandidaatstelling en campagnevoorbereiding

Caucuses en primaries

Iowa, New Hampshire en Super Tuesday

Politieke partijen en partijconventies

De running mate

Onafhankelijke presidentskandidaten

Campagnefinanciering

Commercials

Media en opiniepeilingen

Presidentiële televisiedebatten

Verkiezingsdag

De formele verkiezing door de kiesmannen

Transitie

De inauguratie

In het Witte Huis

Na het Witte Huis

Lijsten

Primeurs

Politieke woordenlijst

INLEIDING

Amerika, het land van de paradoxen! Het land van vrijheid, voorspoed en vooruitgang, en tegelijkertijd het land van de ‘Amerikaanse toestanden’. Van de krantenjongen en van de miljonair. Met vergelijkbare tegenstrijdigheid houdt Nederland de Amerikaanse verkiezingscampagnes tegen het licht. Het is show, het is plat, het is commercieel, te duur en gericht op uiterlijk vertoon. Rijken kunnen met veel geld politieke functies of politici kopen – met een lage opkomst als resultaat. Aldus de analyse in kerk en kroeg.

Maar anderzijds zijn voor veel professionals Amerikaanse verkiezingscampagnes een blik op de toekomst. Campagneorganisaties lijken steeds meer op hightech start-ups waaraan the best and the brightest met grote bevlogenheid hun bijdrage leveren. Zij benaderen kiezersgroepen niet meer per wijk of postcodegebied, maar per individu op brievenbusniveau. Honderdduizenden vrijwilligers melden zich aan om kiezers aan te spreken, te bellen, donateurs te werven en evenementen te organiseren in clubhuizen en huiskamers. En een groot deel van die vrijwilligers neemt een periode van weken tot maanden onbetaald verlof om ‘hun’ kandidaat verkozen te krijgen.

Met twee dominante partijen die tegen elkaar strijden, zijn naar Nederlandse maatstaven de keuzemogelijkheden voor de kiezers beperkt. Op iedere kandidaat is wel iets aan te merken. Maar wat tijdens de campagne vooral duidelijk wordt, is dit: er valt echt iets te kiezen! De campagneteams en media pompen de verschillen op, en zo krijgen de presidentsverkiezingen een sterke referendumachtige lading. Voor of tegen verhoging van het minimumloon. Voor of tegen een verplichte zorgverzekering. Voor of tegen vrij wapenbezit, de inzet van Amerikaanse troepen overzee, regulering van de financiële sector, of overheidssteun voor noodlijdende economische sectoren. En als een president voor een nieuwe termijn wil worden gekozen: vóór of tegen de zittende president. De nuance regeert, maar niet in campagnetijd.

De media verslaan de verkiezingscampagne alsof het om een sportwedstrijd gaat. Welke kandidaat gaat voorop in de peilingen? Welke heeft de best gevulde campagnekas, de meeste vrijwilligers of de belangrijkste steunbetuigingen van beroemdheden en de belangrijkste kranten? Wie trekt de meeste toeschouwers bij toespraken en andere bijeenkomsten, wie heeft de meeste kleine donateurs, en welke kandidaat maakt het meeste enthousiasme los bij de achterban? Dagkoersen domineren het nieuws en zijn zelf ook weer nieuws.

Wordt tot ver in de negentiende eeuw van presidentskandidaten verwacht dat zij tijdens de campagne vooral buiten beeld blijven – ze kunnen zomaar te veel ambitie en machtswellust uitstralen – nu sabelen de pundits en de eggheads een kandidaat neer als die tijdens de voorverkiezingen een paar dagen vakantie neemt. De kandidaat als persoon is nu van doorslaggevend belang. Niet alleen zijn huidige mening wordt tegen het licht gehouden, maar ook alle standpunten uit het verleden.

En als hij ooit van mening is veranderd, slijpen analisten en politieke tegenstanders de messen: het is een karakterloze flip-flopper, een draaikont, niet beginselvast en dus onbetrouwbaar. ‘Nieuw’ is verfrissend, ‘vernieuwd’ een diskwalificatie. Dat vormt een uitstekende basis voor een bombardement aan negatieve campagnefilmpjes op televisie en internet. Ruim de helft van de commercials gaat doorgaans dan ook niet over de punten waarvoor een kandidaat zich sterk maakt, maar over de karakterloosheid van de opponent. En als de kandidaat dan zo onbetrouwbaar is in de publieke arena, hoe zit dat dan in zijn privésituatie? Heeft hij wel de waarheid verteld over zijn opleiding en professionele ervaring? Kloppen zijn sportprestaties? En is zijn huwelijk wel zo goed als het lijkt?

Sinds het Watergate-schandaal, dat in 1974 leidt tot het aftreden van president Richard Nixon, zijn politici – en in het bijzonder presidentskandidaten – prooi van media en publieke opinie. De Democratische presidentskandidaat Michael Dukakis, die in 1988 de verkiezingen verliest van de Republikein George H.W. Bush, verzucht zelfs na twaalf jaar gouverneurschap dat de agressie van de media tijdens zijn campagne voor het Witte Huis hem toch nog verbijstert. En dat is dan nog in de periode van vóór de mobiele telefoon, selfies en internet.

Meer dan Britse, Duitse of Franse verkiezingen dringen de Amerikaanse presidentsverkiezingen door tot in de Nederlandse huiskamers. Partijconventies en televisiedebatten worden ook in Nederland live uitgezonden, de verkiezingsnacht wordt in debatcentra, kroegen en studentenverenigingen van ’s avonds tot de volgende ochtend onafgebroken op het scherm gevolgd, en talloze evenementen trekken tijdens nachtelijke uren bezoekers die zich de volgende ochtend toch weer fris op hun werk moeten melden. Mogelijk komt dit door de band die Nederland in het verleden met de Verenigde Staten heeft opgebouwd. John Adams, Amerika’s tweede president, woont jarenlang aan de Amsterdamse Keizersgracht. De pater familias van de Roosevelts, die twee presidenten leveren, vertrekt vanuit Leiden naar de Nieuwe Wereld, en in ‘Lindenwald’, het huis van Amerika’s achtste president Martin Van Buren en zijn echtgenote Hannah Hoes in het plaatsje Kinderhook, (New York) wordt tijdens de maaltijd Nederlands gesproken.

Ook Nederlandse media en commentatoren laten zich meeslepen door de wedstrijddynamiek en verliezen zich al snel in het bejubelen van hun favoriete kandidaat. Zogenaamde Amerika-deskundigen analyseren het verloop van de verkiezingen met de nep-objectiviteit van een uitzinnig fanclublid. Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam constateren dan ook dat tijdens de presidentsverkiezingen van 2008 de Democratische presidentskandidaat Barack Obama op steun van alle acht onderzochte dagbladen kan rekenen, en dat in de Nederlandse media mag worden gesproken van Obamania. De lezers volgen het journaille: 80 procent van de Nederlanders zou op de Democratische presidentskandidaat Barack Obama stemmen, terwijl hij in eigen land ‘slechts’ 53 procent van de kiezers achter zich weet te krijgen.

Als in 2016 de Democratische presidentskandidaat Hillary Clinton de meeste stemmen haalt, maar haar Republikeinse opponent Donald Trump de verkiezingen wint, maakt dat ook in Nederland veel discussie los. En hoewel uitzonderlijk, is dit in de Verenigde Staten niet uniek: al vier keer eerder wordt een kandidaat die niet de meeste stemmen haalt toch president.

De manier waarop Amerikanen hun president kiezen, is uniek en wordt in belangrijke mate bepaald door de bijzondere geschiedenis van het land. Nadat de Britse koloniën zich hebben losgevochten van het moederland, ontwerpt de politieke elite op de tekentafel een compleet nieuw staatsbestel. De manier waarop de presidentsverkiezingen worden gehouden, is daarvan een onderdeel. Het verkiezingssysteem dat in de Amerikaanse Grondwet van 1787 wordt vastgelegd, is in essentie niet meer gewijzigd. Maar omdat de context waarin dat is gebeurd door de actualiteit is ingehaald, leidt dit systeem, binnen en buiten Amerika, tot fel debat en roept het vaak vragen op.

Om de Amerikaanse presidentsverkiezingen goed te begrijpen is het belangrijk dat die vragen helder worden beantwoord. Want hoe werken die verkiezingen nu precies? Wie kunnen zich kandidaat stellen, en hoe kunnen kandidaten meedoen aan een voorverkiezing of een caucus – en wat zijn dat eigenlijk? Waarom lijken de voorverkiezingen in het kleine New Hampshire belangrijker dan in het grote Californië? Hoe worden tijdens partijconventies de kandidaten voor het presidentschap en vicepresidentschap gekozen? Wat is een ticket? Wordt de nieuwe president nu door kiezers of door kiesmannen gekozen? En hoe komt het dat een presidentskandidaat die niet de meeste stemmen haalt toch de verkiezingen kan winnen?

Dit boek geeft antwoord op al die vragen. Na een algemene beschrijving van het verloop van het verkiezingsjaar wordt in drie korte hoofdstukken geschetst hoe sporen van de Amerikaanse geschiedenis nog steeds zichtbaar zijn in het systeem waarmee in de 21ste eeuw Amerikanen hun president kiezen.

Vervolgens worden in min of meer chronologische volgorde de gebeurtenissen besproken die het verkiezingsjaar vormgeven. Via de kandidaatstelling, voorverkiezingen, partijconventies en televisiedebatten komen we uit bij de verkiezingsdag. Daar eindigt het niet, want na de verkiezingen volgen nog de transitieperiode en de inauguratie voordat de nieuw gekozen president zijn intrek kan nemen in het Witte Huis. Daarnaast wordt meer licht geworpen op de televisiecommercials, campagnefinanciering, de media en opiniepeilingen. En uiteraard komt ook het unieke Amerikaanse systeem van de kiesmannen, die uiteindelijk de president kiezen, uitgebreid aan de orde.

Gewapend met deze gids kan iedereen nog beter geïnformeerd, op eigen kompas en met nog meer plezier de Amerikaanse presidentsverkiezingen volgen.

Het verkiezingsjaar in vogelvlucht

Op 12 december 1974 stelt Jimmy Carter zich formeel kandidaat voor het presidentschap van de Verenigde Staten. Aan zo’n belangrijke stap gaat een voorbereiding van maanden, en soms zelfs jaren, vooraf. In het geval van Carter wordt zijn inspanning beloond. In november 1976 wint hij de verkiezingen en in januari 1977 mag hij zijn intrek nemen in het Witte Huis. Na een termijn van vier jaar wordt Carter in 1980 verslagen door Ronald Reagan. Voor elke vier dagen van zijn presidentschap heeft hij drie dagen campagne moeten voeren. En hij mag wat dat betreft nog tevreden zijn. De meeste kandidaten sneuvelen voortijdig en voeren campagne zonder resultaat.

Het vraagt nogal wat van een politicus om zich kandidaat te stellen voor het presidentschap. Hij moet natuurlijk ideeën hebben die de kiezers aanspreken, lachend handen kunnen schudden en een fatsoenlijke toespraak kunnen houden. Maar om tientallen miljoenen Amerikanen ervan te overtuigen juist op hem te stemmen, is ook een stevige campagneorganisatie nodig. Er zijn vrijwilligers nodig om in alle vijftig staten, in het regeringscentrum District Columbia, en zelfs over de grens Amerikaanse kiezers te mobiliseren. En hoewel zo’n campagneorganisatie voornamelijk draait op enthousiaste onbetaalde krachten, heeft een presidentskandidaat voor zijn verkiezingen ook geld nodig. Heel veel geld zelfs. De campagne in 2016 van Hillary Clinton kost bijvoorbeeld 1,4 miljard dollar, bijeengebracht door haar eigen campagneorganisatie, de Democratische Partij, en zogenoemde Super PAC’s – organisaties die formeel gescheiden van de campagneorganisatie grote bedragen ophalen om een kandidaat te ondersteunen.

Ten slotte moeten ook de familieleden van de politicus bereid zijn om de verkiezingscampagne te ondergaan. Een serieuze kandidatuur betekent niet alleen dat het privéleven van de kandidaat zelf, maar ook dat van zijn vrouw, kinderen en andere familieleden meedogenloos tegen het licht wordt gehouden. Verkeerd uitgevallen studentengrappen, verkeersboetes uit een onstuimige tijd, een huwelijksdip in een ver verleden – niets is heilig voor de concurrentie en de hongerige media.

Zodra de knoop is doorgehakt, moet aan de eigen bekendheid worden gewerkt. De kandidaten hebben meestal in kleine kring een zekere bekendheid. Bij een kleine groep nieuwsjunkies zullen de meeste Senatoren en Afgevaardigden bekend zijn. En in zijn eigen staat kan een gouverneur ook op een zekere herkenning rekenen. Maar bij het grote publiek, de ongeveer 250 miljoen kiesgerechtigde burgers, zijn de meeste kandidaten in het begin niet of nauwelijks bekend. Als de media in 1974 berichten over de kandidatuur van Carter, die vier jaar lang gouverneur is geweest van de staat Georgia, is de reactie van het grote publiek: ‘Jimmy Wie?’

Een beproefde manier om in korte tijd naar nationale bekendheid te worden gekatapulteerd is het winnen van de eerste voorverkiezingen van één van de belangrijke politieke partijen, aan het begin van het verkiezingsjaar. De Amerikaanse politiek wordt gedomineerd door twee grote politieke partijen: de Republikeinen en de Democraten. Tijdens voorverkiezingen kunnen aanhangers van die partijen aangeven welke kandidaat zij voor hun partij als officiële presidentskandidaat willen nomineren. Een kandidaat kan bij voorverkiezingen gedelegeerden winnen, dat zijn afgevaardigde partijleden die tijdens de nationale conventie van hun partij op hem of haar zullen stemmen.

Traditioneel wordt in januari of februari in de staat Iowa de eerste caucus gehouden. Dat is een verzameling kleinschalige bijeenkomsten in bijvoorbeeld buurthuizen en schoolgebouwen, waar partijleden in een soort braderieachtige opzet hun voorkeur uitspreken voor een kandidaat. De eerste primary, een voorverkiezing waarbij aanhangers van een partij in een normaal stembureau hun stem uitbrengen, wordt traditioneel gehouden in New Hampshire.

Het aantal gedelegeerden dat kandidaten in deze twee staten kunnen winnen, is klein. Maar het politieke belang van de voorverkiezingen in deze twee staten is juist heel groot. Omdat het de eerste staten zijn die een voorverkiezing houden, krijgen zij bovenmatig veel media-aandacht en betekenis. Een winnende kandidaat trekt daarna makkelijker financiële donoren aan, en dat stelt hem of haar weer in staat om bij de voorverkiezingen in de volgende staten een grote en dure campagne te voeren. Tegenvallende kandidaten vallen hier vaak al af. Zij worden geveld door nog geen 1,5 procent van de kiesgerechtigde bevolking, en overwegend aanhangers van hun eigen partij.

Hierna volgen de voorverkiezingen in de volgende 48 staten elkaar op tot in de loop van juni. Elke staat bepaalt zelf op welke datum de voorverkiezingen zijn, en dat kan elk verkiezingsjaar weer verschillen. Een belangrijke dag is de zogeheten Superdinsdag, Super Tuesday. Een groot aantal staten organiseert dan voorverkiezingen op een en dezelfde dag. Een kandidaat die op Super Dinsdag in veel verschillende staten wint, verzamelt niet alleen een groot aantal gedelegeerden die hem kunnen helpen de officiële partijnominatie in de wacht te slepen. Hij laat ook zien dat hij een ‘nationale’ kandidaat is en in staat om kiezers in uiteenlopende delen van het land aan te spreken.

In de zomermaanden zijn de partijconventies. Dat zijn de vierdaagse bijeenkomsten waar de partijen formeel hun kandidaat voor het presidentschap nomineren. Omdat de voorverkiezingen dan zijn afgerond, is al bekend welke kandidaat de nominatie zal winnen voordat zo’n conventie begint. Ondanks dat wordt er toch een formele stemming gehouden. Op de slotavond aanvaardt de presidentskandidaat zijn of haar nominatie met de officiële aanvaardingstoespraak, waarna de conventie traditioneel wordt afgesloten met een klein feestje op het podium. De presidentskandidaat en vicepresidentskandidaat staan dan, omringd door hun familie, zwaaiend op het podium, terwijl zij worden bedolven onder ballonnen en confetti. Feestelijke muziek maakt het plaatje van eenheid, optimisme en succes compleet.

Traditioneel begint de laatste fase van de verkiezingscampagne op de Dag van de Arbeid. In de Verenigde Staten valt deze Labor Day op de eerste maandag van september. Dag in dag uit trekken de presidents- en vicepresidentskandidaten, hun echtelieden, kinderen, en eventuele andere familieleden door het land. Ook partijprominenten zoals voormalige presidenten en belangrijke Senatoren worden ingezet. De inspanningen concentreren zich op de zogenoemde swing states. Dat zijn staten die niet al zo goed als zeker door één van de partijen als ingelijfd kunnen worden beschouwd. De staten waarvan de uitslag al met voldoende zekerheid vaststaat en niet door de campagne zal worden beïnvloed, worden bezocht door mindere goden zoals onbekendere ministers, Senatoren of Afgevaardigden.

De televisiedebatten vormen het laatste spannende hoogtepunt voor de verkiezingsdag. Ze zijn meestal in oktober, soms al eind september. Het ‘oerdebat’ tussen John F. Kennedy en Richard Nixon in 1960 heeft de televisiedebatten op de kaart gezet. In 1976 is voor de tweede keer een serie televisiedebatten en sindsdien zijn die niet meer weg te denken uit het campagneseizoen. In dat jaar debatteren voor het eerst ook de kandidaten voor het vicepresidentschap met elkaar, en sinds 1984 is ook dat een terugkerend verschijnsel.

En dan is het begin november verkiezingsdag. Terwijl Amerikanen naar de stembus gaan, verzorgen bijna alle televisiekanalen speciale verkiezingsuitzendingen, al vanaf vroeg in de ochtend. De hele dag worden de verkiezingen, de kandidaten en de thema’s voor de zoveelste keer vanuit de meest uiteenlopende gezichtspunten belicht. Een klein hoogtepunt is het bezoek van de kandidaten aan het stembureau in hun staat. Omringd door hun naaste familie en omstuwd door camera’s brengen de kandidaten hun stem uit. Het spannende deel van verkiezingsdag begint pas als na sluiting van de stembussen staat na staat de resultaten binnen komen.

Eigenlijk zijn de presidentsverkiezingen een verzameling van 51 regionale verkiezingen. Vijftig daarvan worden per staat gehouden, en de 51ste in het District Columbia. Dit is een gebied met zo’n 600.000 inwoners dat tot geen enkele staat behoort en waar de belangrijkste regeringsgebouwen staan, zoals het Witte Huis, het Capitool en het Hooggerechtshof.

Amerikaanse burgers kiezen hun president niet rechtstreeks. Formeel worden op verkiezingsdag in elke staat zogeheten kiesmannen gekozen. En die kiezen later de president en de vicepresident. Hoeveel kiesmannen een staat heeft, is vooral afhankelijk van het aantal inwoners. In veruit de meeste staten krijgt de kandidaat die de meeste stemmen haalt alle kiesmannen van die staat. Door deze systematiek kan het gebeuren dat een presidentskandidaat een meerderheid van alle stemmen wint, en toch de verkiezingen verliest omdat hij niet ook de meerderheid van de kiesmannen heeft gewonnen. In 2000 overkomt dat de zittende vicepresident Al Gore, en in 2016 oud-minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton.

Voor de verkiezingsavond betekent dit dat vooral naar de uitslag per staat wordt gekeken. Dat is niet altijd even spannend. Want van sommige staten is al min of meer bekend of de Democratische dan wel de Republikeinse presidentskandidaat traditioneel een meerderheid zal halen. Zo steunt de staat Kansas – op één uitzondering na – sinds 1940 de Republikeinse kandidaat. Spannender is het bijvoorbeeld in Ohio. In deze staat won bij de afgelopen vijf presidentsverkiezingen drie keer de Republikeinse kandidaat, en twee keer een Democraat. De grote vraag is dus bij elke presidentsverkiezing opnieuw welke partij de kiesmannen van Ohio weet te veroveren.

Democraten voeren voor hun herkenbaarheid de kleur blauw, en Republikeinen de kleur rood. Staten die traditioneel vrijwel zeker op een Democraat stemmen, worden daarom ‘blauwe staten’ genoemd, tegenover de ‘rode staten’ waar de Republikeinen op een solide basis kunnen rekenen. De staten waarvan de uitslag niet op voorhand vaststaat, zijn de zogenoemde swing states. De kiezers in die staten geven bij verkiezingen in feite de doorslag. Afhankelijk van het politieke landschap kunnen staten die swing state zijn per verkiezingsjaar verschillen.

Als in de loop van de avond de voorlopige uitslagen van voldoende swing states binnen zijn, kan in feite worden voorspeld wie de presidentsverkiezingen heeft gewonnen, en zijn de verkiezingen eigenlijk afgelopen. De televisiestations voeren onderling zware concurrentie om als eerste de voorlopige uitslagen te bemachtigen en met eigen slimme rekenaars de waarschijnlijke uitslag te becijferen. Hun onderlinge wedstrijd is erop gericht als eerste de winnaar van de verkiezingen aan te wijzen. Met de huidige communicatiemiddelen zijn, voor wat betreft de snelheid waarmee de winnaar wordt geprojecteerd, de verschillen tussen de televisiestations erg klein geworden. Het gevolg is dat zij grotere risico’s nemen om de concurrentie toch te vlug af te zijn.

Dat gaat in 2000 behoorlijk mis. De uitslag in de staat Florida is bepalend voor de overwinning. Eerst lijkt de Democraat Al Gore te winnen, en de televisiestations bestempelen hem tot winnaar. Dan keert de trend en wordt zijn Republikeinse rivaal George W. Bush aangekondigd als de nieuwe president. Vervolgens keert het tij opnieuw en zijn de verschillen te klein om nog een geloofwaardige uitspraak te doen. Uiteindelijk zal pas een maand later de definitieve uitslag bekend zijn – een pijnlijk unicum. De televisiestations putten zich uit in excuses en proberen sindsdien iets bescheidener te zijn in het snel lauweren van de winnaar.

Het gebeurt echter zelden dat verkiezingen tot het laatste moment zo spannend zijn. In de regel is uiterlijk een paar uur na het sluiten van de stembussen duidelijk wie de verkiezingen heeft gewonnen. De kandidaat die heeft verloren, belt dan zijn opponent om hem met de zege te feliciteren, en begeeft zich daarna naar de plek waar zijn aanhangers zich hebben verzameld. In de zogenoemde concessietoespraak geeft hij publiekelijk zijn nederlaag toe. Daarna trekt hij zich bescheiden terug om de winnaar de ruimte te geven zijn overwinning op te eisen en te vieren. De nieuw gekozen president begeeft zich op zijn beurt later op de avond naar de bijeenkomst waar zijn achterban zich heeft verzameld. Daar houdt hij zijn overwinningstoespraak. De hele nacht zijn overwinningsfeesten verspreid over het land.

Dan volgt the day after the night before. De nieuwe president moet zich daadwerkelijk gaan voorbereiden op zijn nieuwe verantwoordelijkheden. Hij moet zowel zijn kabinet samenstellen als de stafmedewerkers benoemen die hem in het Witte Huis zullen ondersteunen. Hiervoor is altijd bijzonder veel mediabelangstelling. De ministersbenoemingen geven een mooi inkijkje in de machtsverhoudingen in Washington – wie zijn de stijgers en wie de dalers – en de media storten zich als wolven op nieuwe onbekende gezichten op zoek naar roddels en schandalen.

De oude en de nieuwe president werken in de weken na de verkiezingen samen om de macht op een goede manier over te dragen. Dat gebeurt voornamelijk achter de schermen door medewerkers. Zichtbaar zijn vooral de bezoeken die de nieuwe president en zijn echtgenote afleggen aan het Witte Huis. De aanstaande first lady wordt door haar voorgangster ontvangen en krijgt een rondleiding door de woonvertrekken van het Witte Huis. De aftredende president ontvangt zijn opvolger om hem bij te praten over de belangrijkste en meest vertrouwelijke dossiers. Daarbij kan het verschil in stijl goed zichtbaar worden. In 1980 ontvangt president Jimmy Carter zijn opvolger Ronald Reagan. Aan de hand van een lijst bespreekpunten weidt Carter uit over de belangrijkste lopende kwesties. Na het vertrek van Reagan kijkt Carter zijn medewerkers onthutst aan. Reagan heeft tijdens de bijeenkomst beminnelijk geluisterd, maar geen enkele aantekening gemaakt. De enige vraag die Reagan stelt, is of hij een kopie van het lijstje met bespreekpunten mag meenemen.

Ten slotte kijkt heel politiek Amerika uit naar de dag van de inauguratie. Die is altijd op 20 januari om twaalf uur ’s middags. Het is een dag vol ceremonieel en feestelijkheden. Hoogtepunt is het afleggen van de ambtseed door de nieuwe president, en de inauguratierede die hij aansluitend uitspreekt. De meeste inauguratieredes raken snel in vergetelheid. Slechts een enkele keer galmen de woorden nog lang na. Veel Amerikanen herinneren zich een halve eeuw later nog de inaugurele oproep in 1961 van John F. Kennedy, om niet te vragen wat het land voor de burgers kan doen, maar juist te vragen wat zij als burgers voor hun land kunnen betekenen. Aan de andere kant van het oratorische spectrum belooft Donald Trump in 2017 ‘de Amerikaanse slachting’ door criminelen en bendes te stoppen. Op weg naar de lunch die de nieuwe president traditioneel in het Capitool krijgt aangeboden, ondertekent hij voor de camera’s de eerste kabinetsbenoemingen.

Na de lunch mogen de president en zijn echtgenote eindelijk op pad naar het einddoel van zijn verkiezingscampagne: het Witte Huis. De tocht gaat per auto, aan het hoofd van de inaugurele parade. Als het weer dat toelaat, legt het presidentiële echtpaar ook een stukje wandelend af. Na de parade volgen in de avond de inaugurele bals en gala’s. Het presidentiële echtpaar laat zich toejuichen terwijl het enige sierlijke bewegingen maakt op de dansvloer. Met het doven van de lichten komt een einde aan de verkiezingscampagne, die voor de nieuwe president vaak langer dan twee jaar heeft geduurd.

Wij kennen de Amerikaanse president als een machtig leider die met overtuiging zijn land bestuurt en in het centrum staat van de politieke arena. Maar aan het eind van de achttiende eeuw, als zij de Grondwet schrijven, hebben de grondleggers van de republiek een heel ander ideaal voor ogen. Zij willen juist afstand nemen van krachtig centraal politiek leiderschap. Met de succesvolle Onafhankelijkheidsoorlog hebben zij zich onttrokken aan het juk van de Britse koning, en daar willen zij geen nieuwe monarch voor in de plaats. Het presidentschap heeft sinds de inauguratie van Amerika’s eerste president dan ook een ware transformatie doorgemaakt.

Het presidentschap

Hoe spreken we hem aan? Deze op het oog eenvoudige vraag leidt tijdens de eerste sessie van de Amerikaanse Senaat in april 1789 tot een fel debat. Aanleiding is de aanstaande inauguratie van George Washington, de eerst gekozen president van de Verenigde Staten. Verschillende varianten gaan over tafel. ‘Zijne hoogheid, de president van de Verenigde Staten, en de beschermer van hun vrijheden’, is het voorstel van de één. ‘Zijne gekozen majesteit’, vindt de ander, of ‘Zijne excellentie’. Uiteindelijk wordt besloten tot ‘meneer de president’, Mister President, de aanspreektitel die sinds dat eerste debat niet meer is gewijzigd, en die presidenten ook na hun aftreden nog mogen voeren.

Het debat legt twee belangrijke dilemma’s bloot waarmee de jonge republiek worstelt. Het eerste is fundamenteel: hoe organiseren we een functionele overheid, zonder dat het ook maar enigszins lijkt op het oude koloniale bewind? De Amerikanen hebben zichzelf tijdens de Amerikaanse Revolutie weten los te vechten van de Britse koning George III. Met tegenzin ruimen de Amerikanen in hun staatsbestel ruimte in voor een president. De eerste onafhankelijke jaren hebben laten zien dat het land niet zonder kan. De afwezigheid van een centraal nationaal gezag in die periode maakt de jonge republiek kwetsbaar en weinig daadkrachtig. Een president is een noodzakelijk kwaad maar het is vooral niet de bedoeling om de ene autocratische heerser te verruilen voor de andere. Zijn macht moet daarom op voorhand worden beperkt en ingekapseld.

Het tweede dilemma is meer praktisch. De jonge Verenigde Staten zijn een nieuw ontworpen republiek. Er bestaat geen tweede van die als voorbeeld kan dienen. De Grondwet is weliswaar aangenomen, maar dat is een compact document. De tekst is een compromis en om die reden op veel punten weinig specifiek. Nu komt het aan op de praktische uitvoering, en die is op veel punten in de Grondwet niet beschreven. Wel is het helder dat van veel concrete uitvoeringsbesluiten een belangrijke precedentwerking zal uitgaan.

In de eerste jaren na de onafhankelijkheid in 1776 is het duidelijk geworden dat enige vorm van centraal gezag voor het voortbestaan van de republiek cruciaal is. De eerste staatsvorm van de Verenigde Staten is een confederatie en beschrijft zichzelf als een ‘verbond van vrienden’. De dertien voormalige koloniën hebben zich verbonden met de ‘Artikelen van Confederatie’. Dit is een document met dertien bepalingen en het kan worden beschouwd als de eerste Amerikaanse Grondwet. Hierin wordt beschreven hoe de nationale overheid moet functioneren. Over het gezag van de nationale overkoepelende overheid ten opzichte van de dertien nieuwe staten laten de Artikelen niet veel onduidelijkheid bestaan: ‘Elke staat behoudt zijn soevereiniteit, vrijheid en onafhankelijkheid’.

Uit angst voor een nieuwe centrale autoritaire macht wordt de nationale overheid bewust zwak gehouden. De dertien nieuwe staten zijn soeverein, en over nationale zaken wordt besloten door het Congres van de Confederatie, de voorloper van het huidige federale parlement. Elke staat vaardigt een delegatie van vertegenwoordigers af, maar heeft slechts één stem. Het Congres komt in de periode 1781-1789 in tien sessies bijeen, die elk enkele maanden tot een jaar duren. De enige exclusieve bevoegdheden van het Congres zijn het onderhouden van internationale betrekkingen en het verklaren van de oorlog aan andere landen. Belasting heffen om die activiteiten te financieren, mag het Congres echter niet. Daarvoor moet worden gebedeld bij de deelnemende staten.

De gekozen staatsvorm functioneert onvoldoende. Daarom wordt in 1787 een speciale vergadering bijeengeroepen om de Artikelen van de Confederatie tegen het licht te houden en waar nodig te wijzigen. Maar tijdens besloten bijeenkomsten tussen mei en september in Philadelphia besluiten de 55 afgevaardigden een geheel nieuwe Grondwet te ontwikkelen. Hierin wordt een sterkere nationale overheid opgetuigd.

De nationale, federale overheid wordt gevormd rond drie machten. De wetgevende macht, het Congres, is de volksvertegenwoordiging, die bestaat uit twee kamers: het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Het Huis van Afgevaardigden is enigszins te vergelijken met de Nederlandse Tweede Kamer, en de Senaat met de Eerste Kamer. De andere machten zijn de uitvoerende macht onder leiding van een president, en de rechterlijke macht met als opperste orgaan het Hooggerechtshof.

De bezorgdheid over een sterke nationale overheerser blijft bestaan, en je zou kunnen zeggen dat die zorg ook al uit de nieuwe Grondwet kan worden afgeleid. De uitvoerende macht en de rol van de president worden pas beschreven in Artikel 2.

De wetgevende macht lijkt belangrijker. Het eerste artikel van de Grondwet is hieraan gewijd, en is ruim twee keer zo lang als Artikel 2. Opvallend is ook dat het artikel over de uitvoerende macht twee keer zoveel aandacht besteedt aan hoe een president wordt gekozen en eventueel kan worden afgezet, dan aan zijn bevoegdheden en verantwoordelijkheden.

Wat zegt de Grondwet over het presidentschap? Om te beginnen, in Sectie 1, dat de uitvoerende macht van de federale overheid bij een president van de Verenigde Staten van Amerika ligt. Van die uitvoerende macht wordt geen specificatie gegeven, en er wordt ook geen voorbehoud of beperking aan gekoppeld. De president wordt voor een periode van vier jaar gekozen. Direct daarna volgt een uitgebreide beschrijving van de procedure om een president en vicepresident te kiezen. Dit is het nog steeds bestaande getrapte systeem met kiesmannen. Ook beschrijft Sectie 1 aan welke eisen een persoon moet voldoen om zich te mogen kandideren voor het presidentschap. Een kandidaat moet een geboren Amerikaans staatsburger zijn. Voor de generatie die geboren is ten tijde van de Britse kolonisatie geldt de voorwaarde dat zij staatsburger zijn op het moment dat de nieuwe Grondwet wordt aangenomen.

Dit is een clausule die van oudsher geregeld tot discussie zal leiden. Alexander Hamilton, een van de grondleggers van de republiek, is buiten het territorium van de Verenigde Staten geboren en komt daardoor voor het presidentschap niet in aanmerking. Ook nu nog is hierover debat onder historici, maar omdat deze specifieke situatie niet tot een rechtszaak leidt, is de juridische finesse hiervan nooit vastgesteld. Later zullen andere belangrijke politici zoals Henry Kissinger en Arnold Schwarzenegger geen gooi naar het presidentschap kunnen doen omdat zij niet als Amerikaan zijn geboren. En ook de internationale achtergrond van Barack Obama – hij heeft een Keniaanse vader en, hoewel geboren op Hawaï, als kind lang in het buitenland gewoond – is voor sommigen aanleiding om zijn formele kwalificatie voor het presidentschap ter discussie te stellen. Verder is de minimumleeftijd voor het presidentschap 35 jaar, en moet een president ten minste veertien jaar in de Verenigde Staten hebben gewoond. Sectie 1 sluit af met de eed die de president moet afleggen voordat hij aan de slag gaat.

De bevoegdheden en verantwoordelijkheden van de president worden concreter in Sectie 2. De president is opperbevelhebber van de strijdkrachten, die in de Grondwet overigens nog worden aangeduid als de combinatie van landmacht, marine en milities van de afzonderlijke staten.

Ook blijkt uit Sectie 2 de ondergeschiktheid van de leden van het kabinet aan de president. De president mag hun mening vragen over zaken die met hun taken te maken hebben, maar hoeft dat niet te doen. Dezelfde sectie beschrijft zijn bevoegdheid om gratie te verlenen, of te besluiten dat een opgelegde straf wordt uitgesteld of in zijn geheel niet ten uitvoer wordt gebracht.

De president mag internationale verdragen sluiten, maar die zijn pas geldig als de Senaat zich daarover heeft uitgesproken, en daar vervolgens met ten minste een tweederde meerderheid mee instemt. Verder mag hij kandidaten voordragen voor de functie van ambassadeur, rechter en andere ambten waarvan de benoeming niet elders in de Grondwet is bepaald. De Senaat moet dan nog wel aan de voordrachten goedkeuring geven voordat tot formele benoeming kan worden overgegaan. Om te voorkomen dat te veel benoemingen door de Senaat moeten worden goedgekeurd, mag het Congres met wetgeving de benoeming van lagere functies volledig bij de president of andere functionarissen neerleggen.

Sectie 3 geeft de president de opdracht het Congres ‘van tijd tot tijd’ te informeren over de Staat van de Unie, en maatregelen aan te bevelen die hij noodzakelijk of passend vindt. De afsluitende Sectie 4 is de spreekwoordelijke noodrem. Het beschrijft hoe de president, de vicepresident en andere functionarissen kunnen worden afgezet wegens verraad, omkoping, en andere grove misdaden en misdragingen. Dit is de zogeheten impeachment-procedure.

De Grondwet beoogt door een scheiding der machten een evenwicht tussen de drie federale pijlers te realiseren. Vooral de onderlinge afhankelijkheid van het Huis van Afgevaardigden, de Senaat en de president moet een al te zelfstandig handelen van elk van deze instituten voorkomen. Daarmee zal de dreiging van een krachtige federale overheid kunnen worden afgewend, en een forse autonomie van de staten worden gewaarborgd.

‘Ik bewandel een niet eerder betreden pad,’ mijmert George Washington, Amerika’s eerste president. Zijn mandaat is op veel punten algemeen beschreven, en elke praktische invulling hiervan creëert een precedent. Dat was niet alleen wennen voor hem, maar ook voor de andere deelnemers aan het debat. Zo begeeft Washington zich in augustus 1789 naar de Senaat om een voorstel te bespreken voor een verdrag met enkele indianenstammen. De Grondwet bepaalt immers dat een verdrag uitsluitend kan worden gesloten als de Senaat zich erover heeft kunnen uitspreken en het met ten minste een tweederde meerderheid heeft goedgekeurd. Het debat over het verdrag met de indianen ontaardt echter al snel in een schreeuwpartij tussen de Senatoren over de te volgen procedures. Geïrriteerd beent president Washington naar de uitgang. Hij zal daarna de Senaat nooit meer persoonlijk bezoeken en voortaan alleen nog met de Afgevaardigden corresponderen.

Met vallen en opstaan krijgt het presidentschap in de loop van de tijd vorm, veelal op basis van incidenten met een grote precedentwerking. Zo wordt de zevende president, Andrew Jackson, dertig jaar na Washington geconfronteerd met een Senaat die niet alleen wil kunnen instemmen met het benoemen van kabinetsleden, zoals bepaald in de Grondwet, maar ook met het ontslaan van hen. Jackson hecht eraan dat hij via kiesmannen een eigen mandaat van de bevolking heeft gekregen. Hij is immers niet gekozen door de Senaat. Daarom ziet hij de president als uitvoerder van de wil van het volk. Hij weigert de Senaat tegemoet te komen, omdat de Grondwet de geclaimde bevoegdheid niet aan de Senaat heeft gegeven. De Senatoren trekken aan het kortste eind en daarmee is deze discussie bijna definitief afgedaan. In 1867 wordt de Ambtstermijnwet (Tenure of Office Act) aangenomen, die bepaalt dat benoemingen waarvoor instemming van de Senaat is vereist uitsluitend met toestemming van de Senaat weer ongedaan kunnen worden gemaakt. Maar in 1887 komt hieraan een einde. Dat jaar maakt het Congres deze wet weer ongedaan.

Sommige incidenten en ontwikkelingen rond het presidentschap zijn zo significant, dat ze leiden tot wijzigingen op de Grondwet. Zo’n wijziging wordt ‘amendement’ genoemd. Met een amendement wordt de tekst van de Grondwet niet veranderd, maar aangevuld met een bepaling waarvan de wettelijke betekenis die van de oudere tekst vervangt. Het laten aannemen van een amendement is een taai proces. Een amendement moet eerst worden aangenomen door zowel het Huis van Afgevaardigden als door de Senaat, in beide gevallen met minstens een tweederde meerderheid. Daarna moeten de parlementen van ten minste driekwart van de staten het amendement ratificeren. In 1787 betekent dit dat in elk geval tien staten een amendement moeten ratificeren, tegenwoordig moeten minimaal 38 staten hun goedkeuring geven. Het illustreert dat aan de vier amendementen die op het presidentschap van toepassing zijn, groot belang mag worden toegekend.

Tijdens de verkiezingen van 1800 wordt tot grote schrik van velen de kleurrijke Aaron Burr bijna tot president gekozen. Hij is intellectueel briljant, heeft net zoveel vrienden als vijanden en geregeld grote schulden. Hij wint evenveel kiesmannen als Thomas Jefferson, auteur van de Onafhankelijkheidsverklaring. Burr is eigenlijk kandidaat voor het vicepresidentschap en niet voor het hoogste ambt. Maar in die tijd worden president en vicepresident in één en hetzelfde proces gekozen. De presidentskandidaat met de meeste stemmen wint, en de nummer twee wordt vicepresident. Dat zijn dus meestal politieke opponenten. Omdat beide kandidaten evenveel stemmen hebben vergaard in het Kiescollege, moet volgens de Grondwet een stemming in het Huis van Afgevaardigden uitkomst bieden. Pas na zeven dagen levert de 36ste stemronde een winnaar op: Jefferson.

Het 12de Amendement brengt in 1804 een scherpe scheiding aan tussen het verkiezingsproces van de president en de vicepresident om het risico op dit soort ontsporingen in de toekomst te voorkomen. Bovendien kan een presidentskandidaat zijn eigen kandidaat voor het vicepresidentschap selecteren. Zo zit hij na de verkiezingen niet langer opgescheept met een vicepresident die tegelijkertijd zijn politieke tegenstander is.