Mackenzi Lee

De ongelooflijke belevenissen van een heldhaftige arts in petticoat

Vertaald door Merel Leene

Lieve lezer,

Als je dit boek openslaat, heb je waarschijnlijk De grand tour van Henry Montague ook al gelezen, en heb je wellicht in mijn voorwoord gezien dat ik nogal fan ben van Felicity Montague – het zusje van Henry dat in het eerste deel schittert in een fantastische bijrol.

Ik was dan ook erg gelukkig toen ik eindelijk dit boek kon lezen, want Felicity stelt in de hoofdrol absoluut niet teleur. Naast dat de setting weer heerlijk is (lees: lugubere buitenwijkjes, extravagante bruiloftsfeesten en een achtervolging over de Middellandse Zee), is ook het verhaal om van te smullen. Felicity is nog net zo gevat, vilein en ambitieus als in het eerste deel maar omdat je nu háár verhaal kunt lezen, kom je ook achter een heel andere kant van haar persoonlijkheid.

Mackenzi Lee is binnen korte tijd een van mijn favoriete auteurs geworden vanwege haar originele historische verhalen, de humor, haar heerlijke schrijfstijl en de manier waarop ze fictie en non-fictie met elkaar verweeft – precies genoeg om heerlijk weg te kunnen dromen bij een bizar verhaal, maar tegelijkertijd ook nog wat te leren over de Europese geschiedenis.

Ik kan oprecht niet wachten op het volgende boek van haar hand! Laat je weten wat je van dit tweede deel in de Montague-kronieken vindt?

#FelicityMontague

Myrthe Spiteri

Eigenaar en uitgeefdirecteur Blossom Books

Voor Janell, die dit geweldig zou hebben gevonden

Zeg me niet dat vrouwen

geen helden kunnen zijn.

– Qiu Jin

Een zeer begiftigd meisje stond voor een geweldige onderneming, een grote opdracht. Het leven lag voor haar als een niet in kaart gebrachte oceaan. Ze moest zichzelf, haar weg en haar werk vinden.

– Margaret Todd, The life of Sophia Jex-Blake

Colofon

Vertel de wereld wat je vindt van #DeExpeditieVanFelicityMontague #FelicityMontague

Vind de auteur: @themackenzilee

Vind de uitgever: @blossombooks

NUR 285, 342 / W072101

© 2021 Nederlandse editie: Blossom Books

© 2018 by Mackenzie Van Engelenhoven

All rights reserved. Originally published by Katherine Tegen Books, an imprint of HarperCollins Publishers, New York.

Oorspronkelijke titel: The Lady’s Guide to Petticoats and Piracy

Nederlandse vertaling: Merel Leene

Omslagontwerp: Caren Limpens

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

Wil je ons iets vragen of vertellen? Dat kan! Stuur een mailtje naar info@blossombooks.nl of ga naar blossombooks.nl.

Edinburgh

18e eeuw

1

Net als ik een belachelijk grote hap van een glazuurbroodje heb genomen, snijdt Callum zijn vinger eraf.

We zijn halverwege onze vaste avondroutine in de bakkerij; de winkel is al dicht en de net aangestoken lantaarns langs de Cowgate schilderen stralenkransen van stroperig licht in de schemering. Ik was de vaat van vandaag en Callum droogt af. Omdat ik altijd als eerste klaar ben, mag ik straks mijn tanden in het overgebleven gebak van vandaag zetten terwijl ik wacht tot hij de inhoud van de kassa heeft geteld. Op de toonbank liggen de drie glazuurbroodjes waar ik de hele dag al op zit te azen; Callum spuit het kleverige, doorschijnende suikerglazuur er altijd dik op, alsof hij wil goedmaken dat zijn vader, van wie hij de bakkerij heeft overgenomen, daar jarenlang op bezuinigde. Na een lange dag beginnen de onverkochte broodjes wat in te zakken en de kersen erbovenop glijden langs de zijkant omlaag. Gelukkig ben ik nooit het type meisje geweest dat zich overdreven veel met esthetica bezighoudt. Ook broodjes nog veel lelijker dan deze zou ik met alle liefde hebben opgegeten.

Callum is altijd al een schichtige man geweest, die niet van oogcontact houdt, maar vanavond is hij schrikachtiger dan anders. Vanochtend stapte hij op een botervorm, die meteen in tweeën brak, en hij heeft twee platen met brioches laten aanbranden. Elk bord dat ik hem aangeef, laat hij bijna vallen en hij staart naar het plafond terwijl ik het gesprek gaande probeer te houden. Zijn toch al blozende wangen zijn nog roder dan normaal.

Het stoort me niet bijzonder dat ik van ons tweeën altijd het meeste praat. Zelfs op zijn loslippigste dagen ben ik meestal de grootste prater. Of laat hij me dat zijn. Terwijl hij het laatste bestek afdroogt, vertel ik hem over de tijd die is verstreken sinds ik mijn laatste brief aan de Royal Infirmary heb gestuurd over mijn toelating tot hun opleidingsziekenhuis, en over de arts die vorige week op mijn verzoek om bij een van zijn secties aanwezig te mogen zijn met een berichtje van slechts twee woorden antwoordde: Nee, bedankt.

‘Misschien moet ik een andere strategie kiezen,’ zeg ik terwijl ik de bovenkant van een glazuurbroodje pluk en naar mijn mond breng, hoewel ik heus wel weet dat het te groot is voor één hap.

Callum kijkt op van het mes dat hij afdroogt en roept zo fel: ‘Wacht, niet opeten!’ dat ik ervan schrik, en daarvan schrikt hij weer, waardoor het mes door de theedoek schiet en een stukje van zijn vinger snijdt. Met een zachte plons landt het losse topje in het afwaswater.

Onmiddellijk welt er bloed op; het druipt van zijn hand in het afwaswater, waar het als uit de knop barstende klaprozen door het sop wolkt. Alle kleur uit zijn gezicht trekt weg en starend naar zijn hand zegt hij: ‘O, hemeltje!’

Ik moet toegeven: zo opgewonden als nu ben ik in Callums aanwezigheid nooit eerder geweest. Sowieso kan ik me de laatste keer dat ik zo opgewonden was niet herinneren. Hier sta ik vlak naast een medisch noodgeval, zonder mannelijke artsen in de buurt om me weg te duwen en de leiding over te nemen. Met een half afgesneden vinger is Callum interessanter dan ik hem ooit heb gevonden.

Ik blader door de mentale verzameling van medische kennis die ik in jaren van studie vergaard heb, en kom, zoals meestal, uit bij dokter Alexander Platts Treaties on human blood and its movement through the body. In dat boek schrijft hij dat handen complexe instrumenten zijn: elke hand bevat zevenentwintig botjes, vijf pezen, drie belangrijke zenuwen, twee slagaders, twee belangrijke spiergroepen en een ingewikkeld netwerk van bloedvaten dat ik nog uit mijn hoofd probeer te leren, allemaal ingepakt in weefsel en huid en gecompleteerd met vingernagels. Er zijn tastcomponenten en motorische functies – die op alles invloed hebben, van het vermogen om tussen vinger en duim een snufje zout op te pakken tot het buigen van de elleboog – die in de hand beginnen en helemaal doorlopen tot in de arm, en dat alles kan door een verkeerd geplaatst mes flink in de war worden gegooid.

Als een konijn dat verlamd is na het dichttrekken van een strik staart Callum nog steeds met grote ogen naar zijn vinger, zonder een poging te doen om het bloeden te stelpen. Ik gris de theedoek uit zijn hand en wikkel die om de vinger heen, want het belangrijkste wat je moet doen als je te maken hebt met een wond waar het bloed zo hard uit stroomt, is het spul eraan herinneren dat het in het lichaam veel meer goed kan doen dan erbuiten. Bijna onmiddellijk dringt het door de stof heen, en mijn handpalmen worden rood en kleverig.

Mijn handen trillen niet, merk ik blozend van trots op, zelfs niet na de flinke optater die mijn hart kreeg tijdens het afsnijden zelf. Ik heb de boeken gelezen. Ik heb anatomische tekeningen bestudeerd. Ooit heb ik mijn eigen voet opengesneden in een vreselijk ondoordachte poging te begrijpen hoe de door mijn huid zichtbare blauwe aderen er van dichtbij uitzien. En hoewel medische boeken met de geneeskundige praktijk vergelijken net zoiets is als zeggen dat een plas in de tuin net de oceaan is, ben ik hierop zo goed voorbereid als ik maar zijn kan.

Zo heb ik het nooit voor me gezien, de behandeling van mijn eerste echte patiënt in Edinburgh: in de achterkamer van een piepklein bakkerswinkeltje waarin ik me afbeul om het hoofd boven water te houden tussen de vruchteloze smeekschriften door waarin ik de universiteit en een hele rits zelfstandig werkende artsen toestemming vraag om te mogen studeren. Maar na het jaar dat ik achter de rug heb, grijp ik elke gelegenheid om mijn kennis in praktijk te brengen maar al te graag aan. Een gegeven paard, bek, kijken, je weet wel.

‘Hier, ga zitten.’ Ik dirigeer Callum naar het krukje achter de toonbank, waar ik elke dag de munten van zijn klanten in ontvangst neem omdat ik sneller ben met het wisselgeld dan meneer Brown, de tweede klerk. ‘Hand boven je hoofd houden,’ zeg ik, want op die manier helpt in elk geval de zwaartekracht mee om zijn bloed in zijn lichaam te houden. Hij gehoorzaamt. Daarna vis ik het verdwaalde vingertopje uit de wasbak; ik heb eerst een paar slijmerige deegklontjes te pakken voordat ik het eindelijk vind.

Ik loop terug naar Callum, die nog steeds beide handen boven zijn hoofd houdt, waardoor het lijkt alsof hij zich overgeeft. Hij is wit als meel, of misschien zit er ook wel echt meel op zijn wangen. Hij is niet van het nette soort. ‘Is het erg?’ vraagt hij schor.

‘Nou ja, goed is het niet, maar het had veel erger kunnen zijn. Laat me maar even kijken.’ Hij begint de theedoek los te wikkelen, en ik preciseer: ‘Nee, armen omlaag. Als je ze zo hoog houdt, kan ik er niet naar kijken.’

Het bloeden is niet gestopt maar wel afgenomen, dus kan ik de theedoek lang genoeg weghalen om de wond goed te bekijken. Er is een minder groot stuk van zijn vinger af dan ik had verwacht. Hoewel hij een flink deel van zijn vingerafdruk en een lelijke hap uit zijn nagel heeft afgesneden, heeft hij het bot niet geraakt. Als je dan toch een deel van je vinger moet kwijtraken, kun je op niets beters hopen.

Ik trek de huid aan beide kanten van de wond omhoog en eroverheen. In mijn tas zit een naaisetje, aangezien ik deze winter al drie keer de knoop van mijn mantel ben verloren en ik er genoeg van had dat die vreselijke wind van over Nor Loch de jaspanden liet wapperen als ik door de stad liep. Om de huidflap op zijn plek te houden zijn er maar drie steekjes nodig – volgens een techniek die ik niet uit A general system of surgery heb geleerd, maar van het spuuglelijke kussenovertrek waar ik van mijn moeder een belachelijk uitziend hondje op moest borduren. Tussen de hechtingen wellen nog een paar druppeltjes bloed op, en ik kijk er fronsend naar. Als het steken op een kussensloop waren geweest, had ik ze uitgehaald voor een tweede poging.

Maar dan bedenk ik hoe weinig oefening ik heb gehad met het sluiten van een geamputeerd lichaamsdeel – en vooral zo’n klein en fragiel lichaamsdeel – en hoeveel minder het bloeden is geworden, en ik sta mezelf een moment van trots toe voordat ik me richt op de tweede prioriteit uit dokter Platts verhandeling over vleeswonden: infectie voorkomen.

‘Blijf hier,’ zeg ik alsof hij ook maar enige aanvechting voelt om ergens naartoe te gaan. ‘Ik ben zo terug.’

In de keuken breng ik op het fornuis, dat nog warm is en zich snel laat oppoken, vlug wat water aan de kook. Daar voeg ik vervolgens wijn en azijn aan toe, en met een theedoek die ik in het mengsel heb gedoopt loop ik terug naar Callum, die nog steeds met grote ogen achter de toonbank zit.

‘Je gaat toch niet… Moet je… hem eraf snijden?’ vraagt hij.

‘Nee, dat heb jij al gedaan,’ antwoord ik. ‘We gaan niks amputeren, alleen schoonmaken.’

‘O.’ Hij kijkt naar de wijnfles in mijn hand en slikt een keer. ‘Ik dacht dat je me wilde verdoven.’

‘Ik dacht dat je misschien een slok wilde.’ Ik steek hem de fles toe, maar hij pakt hem niet aan.

‘Die wilde ik bewaren.’

‘Waarvoor? Hier, geef me je hand.’ Met de natte theedoek dep ik voorzichtig de hechtingen – die veel netter zijn dan ik aanvankelijk dacht; ik ben veel te streng voor mezelf. Callum hoest met bolle wangen zodra hij de zure azijnlucht ruikt. Daarna hoef ik alleen nog een reep kaasdoek om de vinger heen te wikkelen en in te stoppen.

Gehecht, verbonden en klaar. Fluitje van een cent.

Het feit dat ik een jaar lang van mannen te horen heb gekregen dat ik ongeschikt ben voor dit werk geeft mijn trots alleen maar een venijnig randje, en voor het eerst in al die lange, koude, ontmoedigende maanden voel ik dat ik net zo slim en handig ben als zij, en dus capabel genoeg om het beroep uit te oefenen waartoe ze me de weg willen versperren.

Ik veeg mijn handen af aan mijn rok, recht mijn rug en kijk om me heen in de bakkerij. Behalve alles wat sowieso moet gebeuren voordat we voor vanavond klaar zijn, moet in elk geval de afwas opnieuw worden gedaan. Er ligt een lang bloedspoor op de vloer, dat weggeschrobd moet worden voordat het opdroogt, er zit bloed op mijn mouw en ook zie ik wat spetters op Callums schort, die er vóór morgen uit geweekt moeten worden. En dan is er nog het vingertopje waar we vanaf moeten.

Naast me zucht Callum een keer diep en blaast daarna met getuite lippen zijn adem uit terwijl hij zijn hand bestudeert. ‘Nou, dit zet wel een domper op de avond.’

‘We waren gewoon aan het afwassen.’

‘Nou, eh… ik had nog iets… anders.’ Hij duwt zijn kin tegen zijn borst. ‘Voor jou.’

‘Kan het wachten?’ vraag ik. Ik ben al bezig uit te rekenen hoelang Callum hierdoor de ovens niet kan bedienen en vraag me af of meneer Brown misschien kan inspringen en hoeveel dit deze week zal opslokken van de tijd die ik had willen gebruiken om aan een traktaat over gelijkheid tussen mannen en vrouwen in het onderwijs te beginnen.

‘Nee, het is niet… Ik bedoel, ik denk… Misschien wel, maar…’ Hij plukt aan het verband, maar stopt ermee voordat ik hem kan terechtwijzen. Hoewel hij nog steeds bleek is, beginnen op zijn ronde wangen de blosjes alweer een beetje terug te keren. ‘Het is niet iets wat je kunt bewaren.’

‘Is het iets eetbaars?’

‘Het is een soort… Wacht… Blijf hier.’ Ondanks mijn protesten komt hij nogal wankel overeind en verdwijnt de keuken in.

Daar was me niets bijzonders opgevallen toen ik het mengsel van wijn en azijn maakte, maar ik heb natuurlijk ook niet speciaal opgelet. Ik kijk of er bloed op mijn vingers zit en haal daarna een schone vingertop over de bovenkant van het glazuurbroodje dat ik eerder op het oog had. ‘Span je niet te veel in,’ roep ik hem achterna.

‘Nee hoor,’ antwoordt hij, en meteen daarna klinkt er gekletter alsof er iets van tin is omgestoten. ‘Niks aan de hand. Niet hierheen komen!’

Hij verschijnt weer achter de toonbank, met nog rodere konen dan eerst en één kletsnatte mouw, waarschijnlijk van de melk die hij met veel kabaal omstootte. Ook houdt hij een mooi porseleinen bord voor zich, met daarop één perfecte roomsoes.

Mijn adem stokt. Bij het zien van het gebakje trekt er een huivering door me heen die bij de bloedfontein uitbleef.

‘Wat eet je?’ vraagt hij op hetzelfde moment dat ik zeg: ‘Wat is dat?’

Hij zet het bord op de toonbank en gebaart daarna uitnodigend met zijn ongedeerde hand. ‘Het is een roomsoes.’

‘Dat zie ik ook.’

‘En het is – preciezer gezegd, omdat ik weet dat je van precisie houdt…’

‘Dat klopt, ja.’

‘… precies dezelfde roomsoes die ik je gaf op de dag dat we elkaar voor het eerst zagen.’ Zijn glimlach verflauwt en hij corrigeert: ‘Nou ja, niet precies die. Want dat was maanden geleden. En die heb je opgegeten, net als veel meer…’

‘Waarom heb je deze voor me gemaakt?’ Ik kijk naar de twee helften van de soes en de krullen dikke crème die ertussen zijn gespoten. Anders is hij nooit zo nauwgezet in zijn ambacht; zijn broden en koeken zien eruit zoals je kunt verwachten van een door en door Schotse bakker met handen als kolenschoppen. Maar dit is verzorgd en mooi gemaakt en… Verdraaid, het is toch niet te geloven dat ik precies weet wat voor soort gebak dit is en hoe belangrijk het is om het bloemmengsel te laten afkoelen voordat je het ei eraan toevoegt. Al die bakkersonzin legt beslag op belangrijke ruimte in mijn hoofd, die eigenlijk gevuld zou moeten worden met feiten met betrekking tot de behandeling van verwijde knieslagaders en de verschillende soorten hernia’s die in Treaties on ruptures worden beschreven en die ik met enorm veel moeite uit mijn hoofd heb geleerd.

‘Misschien moeten we gaan zitten,’ zegt hij. ‘Ik voel me een beetje… licht in het hoofd.’

‘Waarschijnlijk omdat je bloed hebt verloren.’

‘Of… Ja. Dat zal het zijn.’

‘En dit kan echt niet wachten?’ vraag ik terwijl ik hem voorzichtig naar een van de tafeltjes meeneem die dicht bij elkaar geschoven voor in de winkel staan.

Hij neemt de roomsoes mee, die op het bordje wiebelt doordat zijn hand trilt.

‘Je kunt beter naar huis gaan en rust nemen. Sluit in elk geval morgen de winkel. Of misschien kan meneer Brown op de leerlingen toezien. Als we alles eenvoudig houden… Simpele broodjes kunnen ze niet al te erg verpesten.’ Hij maakt aanstalten om voor mij een stoel naar achteren te schuiven, maar ik wuif hem weg. ‘Als je hier per se mee door wilt gaan, ga dan in elk geval zitten voordat je van je stokje gaat.’

We gaan ieder aan een kant van het tafeltje zitten, vlak naast het koude, beslagen raam. Verderop luidt de klok van de Saint Giles het hele uur. De huizen aan de Cowgate zijn grauw door de schemering, de hemel is betrokken en iedereen die langs de bakkerij loopt, is ingepakt in grijze wol, en ik durf te zweren dat ik geen enkel sprankje kleur meer heb gezien sinds ik in deze godverlaten stad ben aangekomen.

Callum zet de roomsoes tussen ons neer en staart me daarna aan. Hij friemelt aan zijn mouw. ‘O, de wijn.’ Hij werpt een blik op de toonbank, lijkt te besluiten dat het niet de moeite waard is om daarvoor terug te lopen en kijkt daarna weer naar mij, met zijn handen op het tafelblad. Zijn knokkels zijn door de droge winterlucht gebarsten, zijn nagels zijn kort en afgebeten aan de randjes. ‘Herinner je je de dag van onze eerste ontmoeting nog?’ flapt hij eruit.

Terwijl ik naar de roomsoes kijk, verspreidt een angstig voorgevoel zich in mijn maag, als een druppel inkt in water. ‘Ik herinner me een heleboel dagen.’

‘Maar speciaal die dag?’

‘Ja, natuurlijk.’ Het was een vernederende dag – het doet nog steeds pijn als ik eraan terugdenk. Nadat ik de universiteit drie brieven had gestuurd met betrekking tot mijn toelating en al twee maanden niets van het bestuur had gehoord, ging ik zelf naar het kantoor om te controleren of de post wel was aangekomen. Zodra ik de secretaris mijn naam gaf, deelde hij mee dat mijn correspondentie inderdaad was aangekomen, maar nee, dat de brieven niet aan de raad van bestuur waren doorgegeven. Mijn verzoek was afgewezen zonder dat iemand het onder ogen had gekregen, omdat ik een vrouw was en het vrouwen niet was toegestaan om deel te nemen aan de lessen die in het ziekenhuis werden gegeven. Hierop werd ik onder begeleiding van een patrouillerend soldaat het gebouw uit gestuurd, wat nogal overdreven leek, hoewel ik zou liegen als ik zei dat ik niet had overwogen om langs de klerk te spurten en zonder toestemming de bestuurskamer binnen te stormen. Ik draag altijd praktische schoenen en kan heel hard rennen.

Nadat ik zonder verdere plichtplegingen op straat was gezet, troostte ik mezelf in de bakkerswinkel aan de overkant. Ik at mijn verdriet weg met een roomsoes gemaakt door een bakker met een rond gezicht en het figuur van iemand die elke dag te veel zoetigheid om zich heen heeft. Toen ik hem voor het gebakje probeerde te betalen, gaf hij me mijn geld terug. En terwijl ik de soes opat, precies aan dit tafeltje aan dit raam (o, Callum deed wel heel erg sentimenteel door ons juist hier te laten plaatsnemen), benaderde hij me heel voorzichtig met een beker warme cider en, na een praatje, een aanbod om daar te komen werken.

Die keer leek het alsof hij probeerde een bijtgrage hond uit de kou naar binnen te lokken en te verleiden om naast zijn haard te komen liggen. Alsof hij wist wat het beste voor me was, als mijn koppige hart er tenminste toe over te halen was. En nu hij me ernstig opnieuw een roomsoes aanbiedt, is zijn blik precies dezelfde als toen, met zijn kin omlaag, waardoor hij me door zijn borstelige wenkbrauwen aankijkt. ‘Felicity,’ zegt hij. Mijn naam komt haperend over zijn lippen. ‘We kennen elkaar nu al een tijdje.’

‘Dat weet ik,’ zeg ik, en mijn angst zet zich vast.

‘En ik ben nogal gek op je geworden. Zoals je weet.’

‘Dat weet ik.’

En dat is ook zo. Na al die maanden waarin we dicht tegen elkaar aan gepropt in de krappe ruimte achter de toonbank munten telden en onze handen elkaar raakten als hij me een plaat met warme broodjes aangaf, is duidelijk geworden dat Callum gek op me is op een manier die ik niet kan beantwoorden. En hoewel ik me hier al een tijdje bewust van ben, heb ik het tot nu toe niet dringend genoeg gevonden om erover te beginnen.

Maar nu geeft hij me een roomsoes en haalt hij herinneringen op. Zegt hij hoe gek hij op me is.

Ik schrik ervan als hij over de tafel heen mijn hand vastpakt – een impulsief, gretig gebaar. Hij trekt zijn hand weer net zo snel terug, en omdat ik me er vreselijk over voel dat ik zo ben geschrokken, steek ik uitnodigend mijn hand uit en laat het hem opnieuw proberen. Zijn handpalmen zweten en ik pak zijn vingers met zo weinig enthousiasme vast dat het waarschijnlijk voelt alsof hij een gefileerde vis liefkoost.

‘Felicity,’ zegt hij, en daarna opnieuw: ‘Ik ben gek op je.’

‘Ja,’ zeg ik.

‘Erg gek op je.’

‘Ja.’ Ik probeer me te richten op wat hij zegt en niet op hoe ik zonder hem te kwetsen mijn hand uit de zijne kan bevrijden, niet op de vraag of er een mogelijk scenario bestaat waarin ik wél die roomsoes kan opeten, maar daarvoor niet meer hoef te doen dan zijn hand vasthouden.

‘Felicity,’ zegt hij opnieuw, en als ik opkijk, buigt hij zich met zijn ogen dicht en zijn lippen getuit over de tafel naar me toe.

Daar is-ie dan. De onvermijdelijke kus.

Toen Callum en ik elkaar net hadden ontmoet, was ik eenzaam genoeg om niet alleen het werk dat hij me aanbood te accepteren, maar ook de kameraadschap waarmee de baan gepaard ging, en dat gaf hem het idee dat mannen wel vaker krijgen als een vrouw ook maar een beetje aandacht aan ze besteedt: dat het een teken was dat ik wil dat hij zijn mond – en mogelijk andere lichaamsdelen – tegen die van mij drukt. Wat niet het geval is.

Toch sluit ik mijn ogen en laat me door hem kussen.

De eerste toenadering heeft meer van een overval dan ik zou willen. De manier waarop onze tanden tegen elkaar botsen, roept bij mij de vraag op of er misschien handel in zit om de transplantaties van levende tanden waarmee dokter John Hunter de laatste tijd adverteert, te verkopen aan vrouwen die door al te enthousiaste mannen gekust zijn. Het is lang niet zo onaangenaam als mijn enige eerdere ervaring met dit fenomeen, maar wel even nat en even passieloos, het orale equivalent van iemand een hand geven.

Ik kan hem maar het beste laten begaan, bedenk ik, dus blijf ik stilzitten en laat hem zijn lippen tegen de mijne drukken. Het voelt alsof iemand een stempel op me zet, als op een oorkonde.

Kennelijk was dit de verkeerde reactie, want hij stopt abrupt en zakt achterover in zijn stoel terwijl hij met zijn mouw zijn mond afveegt. ‘Het spijt me, dat had ik niet moeten doen.’

‘Nee, het is goed,’ zeg ik snel. En dat is ook zo. Het was niet vijandig of gedwongen. Als ik me had afgewend, zou hij niet hebben doorgezet, dat weet ik. Callum is namelijk een goed mens. Hij loopt altijd aan de straatzijde van de stoep zodat hij het sneeuwwater opvangt dat door de wagenwielen opspat, niet ik. Hij luistert naar elk verhaal dat ik vertel, zelfs als ik weet dat ik mijn aandeel in het gesprek allang heb opgebruikt. Hij stopt geen amandelen meer in de zoete broodjes sinds ik tegen hem heb gezegd dat ik kriebel in mijn keel krijg als ik amandelen eet.

‘Felicity,’ zegt Callum, ‘ik zou graag met je trouwen.’ Daarna laat hij zich van zijn stoel glijden en landt met zo’n harde bonk op de vloer dat ik voor zijn knieschijven vrees. ‘Sorry, ik doe het in de verkeerde volgorde.’

Ook ik glij bijna van mijn stoel, maar niet uit ridderlijkheid. Bij het vooruitzicht van een huwelijk voel ik me veel slapper in de knieën dan toen ik een halve vinger in het afwaswater zag drijven. ‘Wat?’

‘Wist je…’ Hij slikt met zo veel moeite dat ik zijn adamsappel het hele eind langs zijn hals zie schuiven. ‘Wist je niet dat ik je zou vragen?’

Eerlijk gezegd verwachtte ik hoogstens een kus, maar plotseling voel ik me onnozel dat ik dacht dat hij niet meer van me wilde. Wanhopig zoek ik naar een verklaring voor mijn koppige onwetendheid, maar het enige wat me te binnen schiet is: ‘We kennen elkaar nauwelijks!’

‘We kennen elkaar al bijna een jaar,’ antwoordt hij.

‘Een jaar is niets!’ sputter ik tegen. ‘Sommige jurken heb ik een jaar lang gedragen voordat ik op een ochtend wakker werd en dacht: waarom draag ik deze belachelijke jurk waarin ik eruitzie als een kruising tussen een terriër en een kreeft?’

‘Jij ziet er nooit uit als een kreeft.’

‘Wel als ik rood draag. Of als ik bloos. En mijn haar is veel te rood. En ik heb ook helemaal geen tijd om op dit moment een bruiloft te organiseren, want ik heb het druk. En ik ben moe. En ik moet nog zo veel lezen. En ik ga naar Londen!’

‘O ja?’ vraagt hij.

O ja? vraag ik me af terwijl ik op hetzelfde moment hardop zeg: ‘Ja. Ik vertrek morgen.’

‘Morgen?’

‘Ja, morgen.’ Alweer verbaas ik mezelf; ik heb helemaal geen plannen om naar Londen te gaan. Het floepte er zomaar uit, een spontaan, fictief excuus dat uit niets anders dan paniek is ontstaan. Maar hij zit nog steeds op één knie, dus ga ik door. ‘Ik moet naar mijn broer toe; hij heeft…’ Ik pauzeer zo lang dat mijn volgende woord alleen maar een leugen kan zijn en zeg dan: ‘… syfilis.’ Het is het eerste wat in me opkomt als ik aan Monty denk.

‘O. Hemeltje.’ Callum, die lieverd, lijkt een oprechte poging te doen om mijn onzinnige gebrabbel te begrijpen.

‘Of nee, niet syfilis,’ zeg ik. ‘Maar hij heeft vreselijke aanvallen van… verveling… en heeft me gevraagd om te komen zodat ik kan… voorlezen. En dit voorjaar, wanneer ze nieuwe artsen aannemen, wil ik bij het ziekenhuis een verzoek indienen om te worden toegelaten, en daar heb ik al mijn aandacht bij nodig.’

‘Nou ja, als wij trouwen, hoef je je daar niet meer druk over te maken.’

‘Waarover?’ vraag ik. ‘Over het organiseren van de bruiloft?’

‘Nee.’ Hij komt overeind en laat zich weer op zijn stoel zakken. Zijn schouders hangen altijd al, maar nu is het erger dan normaal. ‘Over een opleiding.’

‘Maar daar wíl ik me druk over maken,’ antwoord ik. Mijn nek begint te jeuken. ‘Ik wil een diploma halen en dokter worden.’

‘Maar dat zal…’ Hij stopt. Hij duwt zijn tanden zo hard in zijn onderlip dat al het bloed eruit verdwijnt.

Ik sla mijn armen over elkaar. ‘Dat zal wat?’

‘Dit meen je toch niet serieus, hè?’

‘Als ik het niet serieus meende, had ik net je vinger niet kunnen hechten.’

‘Dat weet ik…’

‘Dan stond je nu nog bloedend bij de wasbak.’

‘Weet ik, en dat was… Dat heb je geweldig gedaan.’ Hij buigt zich naar me toe alsof hij op mijn hand wil kloppen, maar ik trek mijn hand van tafel, want ik ben geen hond en heb dus geen behoefte aan klopjes. ‘Allemaal hebben we dat soort dwaze dingen die we… die we willen… Dromen, je weet wel… En dan, op een dag…’ Hij zwaait met zijn hand alsof hij probeert de juiste woorden tussen ons uit de lucht te plukken zodat hij niet hardop hoeft te zeggen wat hij bedoelt. ‘Toen ik klein was, wilde ik bijvoorbeeld de tijgers van de Tower in Londen africhten.’

‘Ga dan tijgers africhten,’ antwoord ik effen.

Hij lacht, kleintjes en nerveus. ‘Maar ja, dat wil ik nu niet meer, want ik heb de winkel en ik heb een huis. Wat ik bedoelde, is dat we allemaal wel naar van die dwaze dingen verlangen, maar we verliezen onze belangstelling omdat we op een gegeven moment iets échts willen, zoals een huis en een winkel en een vrouw en kinderen. Niet… Niet vandaag,’ stamelt hij, want kennelijk zie ik er nogal ontzet uit, ‘maar ooit.’

Een ander soort angst begint naar binnen te sijpelen, sterk en bitter als whisky. Dwaze dingetjes. Zo zag hij mijn grote ambities dus. Al die tijd, al die gesprekken terwijl we scones aten, al die keren dat hij aandachtig luisterde terwijl ik uitlegde hoe je, als je het hoofd van een lijk zou zagen, precies zou kunnen zien waar de twaalf zenuwbanen liepen die de hersenen met de rest van het lichaam verbinden. Een van de weinige mensen die níét tegen me zei dat ik beter kon opgeven, zelfs niet toen ik dat bijna tegen mezelf zei, omdat ik arts na arts in deze stad had aangeschreven en om een opleiding had gesmeekt maar alleen afwijzingen ontving. Zodra ze erachter kwamen dat ik een vrouw was, wilden ze me niet eens ontvangen. Al die tijd dat we samen doorbrachten, vroeg hij zich af wanneer ik deze voorbijgaande gril zou loslaten, alsof het een modetrend was die aan het einde van de zomer uit de etalages zou verdwijnen.

‘Ik richt geen tijgers af,’ zeg ik. ‘Dit is geneeskunde. Ik wil arts worden.’

‘Dat weet ik.’

‘Die twee dingen kun je helemaal niet vergelijken! Deze stad wemelt van de artsen. Als ik een man was, zou niemand tegen me zeggen dat het dwaas of onmogelijk was. Jij kon geen tijgers africhten omdat je een simpele Schotse bakker bent, maar ik heb allerlei vaardigheden.’ Zijn gezicht betrekt nog voordat tot me doordringt wat ik gezegd heb, en meteen probeer ik het te herstellen. ‘Niet dat jij… Sorry, zo bedoelde ik het niet.’

‘Dat weet ik,’ zegt hij. ‘Maar op een dag verlang je naar iets wat echt is. En dat wil ik graag voor je zijn.’ Hij kijkt me doordringend aan.

Volgens mij verwacht hij dat ik tegen hem zeg dat ik begrijp wat hij bedoelt, dat hij gelijk heeft, dat ik maar een wispelturig meisje ben met een voorbijgaande belangstelling voor geneeskunde, die in het niets zal oplossen zodra er een ring om mijn vinger wordt geschoven. Maar de enige repliek die ik kan bedenken is een bits ‘en misschien vallen op een dag de sterren uit de hemel’. Dus zwijg ik en kijk hem alleen koeltjes aan, met het soort blik waarvan mijn broer ooit zei dat ik er een sigaar mee kon doven.

Callum laat zijn kin op zijn borst zakken en blaast een lange, harde zucht uit waardoor zijn pony opwaait. ‘En als jij dat niet ook wilt, wil ik dit allemaal niet meer.’

‘Wat niet meer?’

‘Ik wil niet dat je hier alleen komt werken als je geld nodig hebt, dat je komt opdagen op het tijdstip dat jou uitkomt en alle broodjes opeet en misbruik van me maakt omdat je weet dat ik gek op je ben. Ik wil met je trouwen, en anders wil ik je niet meer zien.’

Daar kan ik niks tegen inbrengen, hoewel het feit dat ik moedelozer word van het idee om deze baan kwijt te raken dan van de gedachte Callum te verliezen, veel zegt over hoe onverstandig een huwelijk tussen ons zou zijn. Ik weet zeker dat ik in deze grauwe, keiharde stad wel een andere manier kan vinden om in mijn onderhoud te voorzien, maar waarschijnlijk zou dat een nog onbenulliger en saaier baantje zijn dan munten tellen in een bakkerij, en gratis gebak kan ik dan sowieso vergeten. Ik zou mijn ogen verpesten door in een bedompte fabriek knopen te maken, of ik zou mezelf als dienstmeisje moeten afbeulen; op mijn vijfentwintigste zou ik blind, krom en tuberculeus zijn, en een medische opleiding zou volkomen onbereikbaar zijn nog voordat ik ook maar een poging had kunnen doen.

We staren elkaar aan. Ik weet niet zeker wat hij wil: dat ik me verontschuldig, dat ik het met hem eens ben of dat ik toegeef dat ik dat inderdaad allemaal gedaan heb, dat ik wist dat ik hem op een vreselijke manier gebruikte, en dat ik met zijn huwelijksaanzoek instem zodat alles weer in orde is. Maar ik zeg niets.

‘We kunnen beter verdergaan met opruimen,’ zegt hij uiteindelijk. Hij staat op en veegt met een pijnlijk gezicht zijn handen af aan zijn schort. ‘Je mag de roomsoes wel opeten. Ook al kun je nu nog geen ja zeggen.’

Ik wilde dat ik – net als hij kennelijk – kon geloven dat een ja onvermijdelijk was. Het zou veel gemakkelijker zijn om ja te willen zeggen, om een huis aan de Cowgate, een hele rits bolwangige Doyle-kinderen met korte Montague-beentjes en een degelijk leven met deze aardige, degelijke man te willen. Een klein deel van mezelf – het deel dat een vinger door de poedersuiker haalt waarmee de soes bestrooid is en hem bijna terugroept – weet dat er voor een vrouw wel ergere dingen bestaan dan echtgenote van een aardige man zijn. Het zou veel gemakkelijker zijn dan een bestaan als geobsedeerde vrouw met een krijttekening op de plankenvloer van haar pensionkamer waarop elk bloedvat, elke zenuw, elke slagader en elk orgaan staat aangetekend waarover ze leest, met opmerkingen erbij over het formaat en de eigenschappen van al die onderdelen. Het zou veel gemakkelijker zijn als ik niet zo ontzettend graag alles wilde weten. Als ik niet zo ontzettend graag alleen maar op mezelf wilde vertrouwen.

Toen Monty, Percy en ik naar Engeland terugkeerden na wat je ruimhartig een grand tour zou kunnen noemen, leek het idee om als onafhankelijke vrouw in Edinburgh te wonen vreselijk opwindend. De universiteit daar had een nog maar net opgerichte medische school; de Royal Infirmary stond studenten toe te observeren; in de College Garden werd een anatomisch theater gebouwd. Het was de stad waar Alexander Platt na zijn oneervolle ontslag uit de marine zonder referenties of vooruitzichten aankwam en vervolgens naam maakte door simpelweg niet op te houden met praten over de radicale ideeën waaraan zijn ontslag te wijten was. Edinburgh had Alexander Platt een steuntje in de rug gegeven omdat de stad in hem een briljante geest herkende, zonder zich er iets van aan te trekken dat die geest huisde in het lichaam van een onervaren jongen uit de werkende klasse wiens rang hem was afgepakt. Ik wist zeker dat de stad voor mij hetzelfde zou doen.

In plaats daarvan zit ik nu in een bakkerij met een huwelijksaanzoekgebakje.

Callum is aardig, zeg ik tegen mezelf terwijl ik naar de roomsoes staar. Callum is lief. Callum houdt van brood, staat vroeg op en ruimt zijn eigen rommel op. Het maakt hem niet uit dat ik me niet opmaak en weinig moeite doe om mijn haar op te steken. Hij luistert naar me en ik voel me niet onveilig bij hem.

Ik zou een heel wat slechter lot kunnen treffen dan een aardige echtgenoot.

De geur van gebrande suiker en houtrook die naar binnen zweeft als Callum de ovens uitmaakt, overstemt het vage luchtje van bloed dat nog in de winkel hangt, scherp en metalig als een nieuwe borduurnaald. Ik wil niet de rest van mijn leven suiker ruiken. Ik wil geen deeg onder mijn nagels, geen man die tevreden is met de kaarten die het leven hem heeft toebedeeld, terwijl mijn hart een hongerig, wild wezen is dat me van binnenuit opvreet.

De vlucht naar Londen had ik verzonnen, maar plotseling begint in mijn hoofd een plan te ontstaan. Londen is geen centrum van geneeskunde zoals Edinburgh, maar er zijn ziekenhuizen en zat artsen die privélessen geven. Er is een medisch gilde. Bij geen van de ziekenhuizen, privépraktijken of zelfs de barbaarse barbiers hier aan de Grassmarket heb ik tot nu toe een voet tussen de deur weten te krijgen. Maar in de ziekenhuizen in Londen kennen ze mijn naam niet. Ik ben slimmer nu, na een jaar van afwijzingen. Ik heb geleerd om niet met getrokken pistolen naar binnen te lopen, maar mijn wapens liever in mijn onderrokken te verbergen en stiekem een hand op de kolf te houden. Deze keer zal ik ongezien naderen. Een manier vinden om ze te dwingen me toe te laten voordat ik mezelf helemaal prijsgeef.

En wat heeft het voor nut om een aan lagerwal geraakte heer alias mijn broer in de stad te kennen als ik geen misbruik maak van zijn gastvrijheid?

Londen

2

Moorfields, een buurt waar alles stinkt en rot, begroet me als een mokerslag. Het kabaal is fantastisch: preken van priesters die op straathoeken de armen verdoemen wedijveren met geschreeuw uit de bordelen. Koeien loeien terwijl ze over straat naar de markt worden gedreven. Ketellappers roepen om potten en pannen ter reparatie. Straatverkopers leuren met oesters, noten, appels, vis, knollen – elke paar stappen nieuwe waren, allemaal vettig en allemaal luid aangeprezen. De hele weg vanaf het poststation zak ik tot aan mijn enkels in de modder, van die dikke, taaie, die wagenwielen vastgrijpt en schoenen steelt. In de smurrie drijven soms dode katten en verrot fruit, en door de dikke walm van rook en gin lijkt over alles een sluier te hangen. Het is een wonder dat mijn zakken nog niet zijn gerold tijdens mijn wandeling, en het zal een al even groot wonder zijn als ik er ooit in slaag alle modder en afval van de zolen van mijn laarzen te krijgen.

Mijn broer, toch al iemand die van wat theater houdt, is erin geslaagd verschrikkelijk dramatisch tot armoede te vervallen.

Zelfs terwijl ik de trap bestijg van het pand waarin hij woont, weet ik nog niet zeker welke emotie ik het meest in verband breng met mijn aanstaande weerzien met Monty. Toen we afscheid namen, stonden we op goede voet met elkaar – of misschien niet zozeer goede, maar dan toch wel nagenoeg goede voet – maar daarvoor hadden we elkaar een leven lang afgekat als een stelletje hondsdolle vossen. En op elkaars zwakste plek mikken is een gewoonte die je niet snel afleert.

Daardoor komt het onverwacht dat als hij de deur opendoet en ik zijn gezicht zie, mijn eerste reactie een nauwe verwant van genegenheid is. Dit ellendige jaar waarin we van elkaar gescheiden waren, heeft me sentimenteel gemaakt.

Wat hij me ervoor teruggeeft, is ontsteltenis. ‘Felicity.’

‘Verrassing!’ zeg ik zwakjes. Daarna steek ik mijn handen in de lucht alsof er iets te vieren is en probeer ik er geen spijt van te krijgen dat ik hierheen ben gekomen. ‘Het spijt me, ik kan ook weer gaan.’

‘Nee, niet doen… Lieve heer, Felicity!’ Terwijl ik me al omdraai, grijpt hij mijn arm en trekt me terug en meteen daarna tegen zich aan voor een omhelzing waarmee ik geen raad weet. Ik overweeg mezelf los te wrikken, maar waarschijnlijk is het sneller voorbij als ik geen weerstand bied, dus blijf ik staan, met mijn armen stijf en bijtend op de binnenkant van mijn wang.

‘Wat doe jij hier?’ Hij houdt me op een armlengte afstand om me beter te kunnen bekijken. ‘En je bent zo lang! Wanneer ben je zo lang geworden?’

Ik heb, voornamelijk op basis van Monty’s lengte, nooit verwacht dat ik indrukwekkend lang zou worden – alle twee hebben we een gedrongen, lastig-om-te-duwen postuur dat lengte heeft opgeofferd ten gunste van schouderbreedte – maar afgelopen zomer heb ik de zoom van mijn rok moeten uitleggen, en omdat ik hakken draag en hij op kousenvoeten staat, zou ik mijn neus tegen zijn voorhoofd kunnen duwen. Kleingeestigheid sterft kennelijk een tergend trage dood, want ondanks die korte vlaag van genegenheid vind ik het heerlijk om officieel langer te zijn dan hij.

Door zijn knuffel kon ik hem niet goed bekijken totdat hij een stap naar achteren deed om mijn lengte te bewonderen, dus ook ik bestudeer hem eens goed. Hij is dunner geworden; dat is het eerste wat me opvalt. Dun op een manier die je niet langer als slank kunt omschrijven; het is meer het type magerte dat je krijgt als je niet genoeg te eten hebt. Hij is ook bleker, hoewel dat minder alarmerend is; de laatste keer dat we elkaar zagen, hadden we net een tijdje op de Cycladen doorgebracht, dus waren we alle twee zo bruin als hazelnoten. De korte, sombere dagen die elkaar in de Londense winter verdringen, hebben ervoor gezorgd dat je de littekens op zijn gezicht onmogelijk over het hoofd kunt zien. Ze zijn veel vuriger dan ik had verwacht – dik en rood, alsof er verf op zijn voorhoofd en langs een deel van zijn hals is gespat – en ook nog eens beter zichtbaar door zijn kortgeknipte haar, dat er trouwens nog steeds nonchalant verwaaid uitziet, alsof iemand het precies op die warrige manier in model gebracht heeft.

‘Kom binnen.’ Monty gaat me voor de woning in, waarbij de planken luider protesteren dan mijns inziens voor een bouwkundig stabiele vloer acceptabel is. Ik sleep mezelf en mijn tas over de drempel.

In de woning is het druk als op een feestje. Een waskom balanceert op een paar opgestapelde kisten, die tegelijk als opslagruimte en als eettafel lijken te dienen, knie aan knie met een beroete kachel, die eruitziet alsof hij de vloer naar beneden duwt. Ik overweeg mijn laarzen uit te trekken, maar uit angst door een houtsplinter doorboord te worden, besluit ik liever niet het risico te nemen om me op kousenvoeten over deze planken te begeven.

Monty loopt naar het midden van wat je met wat goede wil de voorkamer zou kunnen noemen, hoewel slechts een dun scheidingswandje de grens aangeeft. ‘Ik weet dat het een klerezooi is,’ zegt hij voordat ik gedwongen ben een compliment te bedenken dat eigenlijk een leugen is. ‘Maar het is onze klerezooi. Zolang we de huur betalen. Wat we doen. Meestal. Tot nu toe nog maar één keer op het allerlaatste nippertje. En we hebben een kachel, wat fantastisch is. Er zijn nu trouwens ook beduidend minder kakkerlakken dan afgelopen zomer. Meer muizen, maar minder kakkerlakken.’ Met zijn handen ineengeslagen boven zijn hoofd maakt hij een overwinningsgebaar. ‘Hier, Percy ligt in bed. Kom even hallo zeggen. Volgens mij is hij nog wakker.’

‘Waarom ligt Percy in bed?’ Ik volg Monty naar de andere kant van het scheidingswandje, en uit de berg beddengoed op hun matras duikt Percy’s hoofd op. Hij ziet er niet zo dramatisch spookachtig uit als Monty, hoewel eventuele bleekheid door zijn donkere huid natuurlijk minder zichtbaar is. Bovendien is Percy altijd al een lange slungel geweest; de meeste pakken zijn iets te kort bij de mouwen en hij heeft magere ledematen met spieren die onder zijn huid opbollen als mandarijnen in een jutezak.

Plotseling realiseer ik me waarom die twee misschien midden op de dag in bed liggen te lummelen, en ik verstijf. Mijn wangen blozen al voordat mijn verdenking bevestigd kan worden. ‘O nee. Stoor ik bij iets echtelijks en romantisch?’

‘Felicity, alsjeblieft, het is zes uur ’s avonds,’ zegt Monty verontwaardigd, waarna hij eraan toevoegt: ‘We plegen al de hele dag ontucht.’

Ik weersta de aandrang om al zo vroeg tijdens dit bezoek mijn ogen ten hemel te slaan. ‘Serieus. Percy, waarom lig je in bed?’

‘Omdat dit geen beste week was.’ Monty gaat naast Percy zitten en kruipt tegen zijn schouder aan, met zijn dove kant het verst bij mij vandaan.

Percy glimlacht zwakjes naar me terwijl hij zijn hoofd tegen dat van Monty aan laat zakken. ‘Een aanval gisteren, verder niks,’ zegt hij, en Monty trekt zijn neus op bij dat woord.

‘O.’ Het komt er opgeluchter uit dan de bedoeling was; ik praat liever over epilepsie dan over ontucht plegen. Percy is een epilepticus en lijdt om de zo veel tijd aan de aanvallen die artsen al sinds Hippocrates proberen te begrijpen en te genezen – vooralsnog met weinig succes. Nadat zijn oom en tante – die zijn voogden zijn – een hele parade aan zogenaamde deskundigen hadden laten opdraven om koppen te zetten, te aderlaten en middelen toe te dienen die de ernst van de kwaal zouden moeten verminderen, besloten ze uiteindelijk om hem permanent op te laten sluiten in het soort barbaarse gesticht waartoe mensen met onbehandelbare ziektes veroordeeld zijn. En daar zou hij ook geëindigd zijn als hij niet met mijn broer was ondergedoken. Zijn oom en tante waren uit angst voor sociale gêne zo vastbesloten om zijn ziekte geheim te houden dat Monty en ik er alle twee niks van wisten voordat we in het buitenland waren.

De verleiding is groot om te vragen naar het artikel over homeopathie en de behandeling van epileptische aanvallen met kinine dat ik vorige maand heb opgestuurd. Maar Percy ziet er slaperig en ziek uit, en Monty stopt altijd acuut met luisteren zodra ik over iets medisch begin, dus zeg ik alleen: ‘Epilepsie is een kloteziekte.’

‘Lieve help, Schotland heeft je vulgair gemaakt,’ zegt Monty verrukt. ‘En wat brengt je vanuit het hoge noorden hierheen? Niet dat het geen heerlijke verrassing is. Maar het blijft een verrassing. Of had je geschreven? Want dan ben je er eerder dan de brief.’

‘Nee, dit was… ongepland.’ Ik kijk naar mijn laarsjes; er laat juist een brok van een onbekende substantie van de zool los. Ik ben er nooit goed in geweest om dingen aan anderen te vragen, dus blijven de woorden in mijn keel steken. ‘Ik hoopte dat jullie me eventjes onderdak konden bieden.’

‘Gaat alles wel goed met je?’ vraagt Percy, wat mijn broers eerste vraag geweest had moeten zijn, hoewel het me niet verbaast dat dat niet zo was.

‘O, met mij gaat het prima.’ Ik probeer mijn antwoord oprecht te laten klinken, want in alle opzichten die hem iets aangaan, gaat het goed met me. Ik voel me nogal opgesloten tussen het voeteneind van het bed en het scheidingswandje, maar wanneer ik achteruit probeer te schuifelen stoot ik het scherm bijna om. ‘Ik kan ook wel een andere plek vinden om te logeren. Een pension of zo.’

Maar dat wuift Monty weg. ‘Doe niet zo raar. We kunnen best plek maken.’

Waar? vraag ik bijna, maar ze kijken me beiden met zo veel slechts half verborgen bezorgdheid aan dat ik alweer naar mijn schoenen staar. Oogcontact voelt tegelijkertijd te kwetsbaar en te agressief, dus mompel ik: ‘Het spijt me.’

‘Wat spijt je?’ vraagt Monty.

Het spijt me dat mijn grote plan niet heeft gewerkt. Dat ik hier ben om een beroep te doen op de christelijke barmhartigheid van mijn broer – waarvan hij toch al niet veel bezit – omdat mijn toekomstplan met elk kilometerpaaltje langs de weg verder uit het zicht is geraakt. Omdat ik als meisje geboren ben, maar tegelijkertijd te koppig ben om het lot te accepteren dat bij mijn sekse hoort.

‘Felicity.’ Monty komt overeind zitten en buigt zich met zijn armen om zijn knieën geslagen naar voren. Hij kijkt me indringend aan. ‘Verontschuldig je nergens voor. We hebben je in veel brieven duidelijk gemaakt dat je bij ons altijd welkom bent. Ik had iets van een berichtje verwacht als je ooit van dat aanbod gebruik wilde maken, dus zul je het moeten doen met Percy’s huidige toestand van ongesteldheid en mijn bezorgdheid om genoemde ongesteldheid. Maar als je geschreven had, zweer ik je dat we hadden geantwoord met: “Spring op de eerste koets naar het zuiden.”’

Goddank, iets waarover ik me kan opwinden. Dat voelt heel wat aangenamer dan sentimentaliteit. ‘Véél brieven? Serieus?’ Als Monty me niet-begrijpend aankijkt, voeg ik eraan toe: ‘Je hebt me niet één keer geschreven.’

‘Ik schrijf wel!’

‘Nee, Percy schrijft me lange, fijne brieven in een zeer leesbaar handschrift, en daarna krabbel jij helemaal onderaan iets aanstootgevends over Schotse mannen en hun kilts.’

Monty grijnst – geen verrassing – maar ook Percy proest het uit. Als ik hem woedend aankijk, trekt hij de deken over zijn neus.

‘Moedig hem nou niet aan.’

Monty draait zich naar Percy om, knijpt liefkozend in zijn wang en drukt daarna een kus op dezelfde plek. ‘O, hij vindt het heerlijk als ik schunnig doe.’

Ik wend mijn blik af (die natuurlijk landt op een veelzeggende, op de vloer gegooide herenbroek) en leg me erbij neer dat ik niet om hun genegenheid heen kan. Vooral niet als ik bij ze blijf logeren. ‘Zijn jullie nog steeds zo misselijkmakend gek op elkaar? Ik dacht dat dat inmiddels wel wat afgezwakt zou zijn.’

‘We zijn nog steeds volkomen onverdraaglijk. Kom hier, mijn allerliefste lieve schat van een lieveling.’ Monty trekt Percy’s gezicht naar zich toe en kust hem deze keer op de mond, smakkend en demonstratief, en op een of andere manier slaagt hij erin daarbij de hele tijd naar mij te blijven kijken, alsof hij wil laten zien hoe ontzettend tevreden hij is dat hij me dit ongemakkelijke gevoel weet te bezorgen. De aanvankelijke genegenheid die ik voor hem voelde, is inmiddels als een overrijpe meloen gaan rotten.

Nu kan ik het niet meer laten om mijn ogen ten hemel te slaan, hoewel ik voor mijn zicht vrees zodra ik een blik op het plafond werp – dat lijkt in kalkachtige brokken naar beneden te komen. Als er een deel van deze woning bestaat dat niet al over de grens tussen bewoonbaar en hopeloos heen is, moet ik het nog te zien krijgen. ‘Ik vertrek wel.’

Nadat ze zich van elkaar hebben losgemaakt is in elk geval Percy zo fatsoenlijk om schaapachtig te kijken om de hele vertoning. Monty lijkt alleen irritant tevreden met zichzelf. Op de een of andere manier zijn de kuiltjes in zijn wangen nog vrolijker dan ik ze me herinner.

‘Hij schept op,’ verzekert Percy me. ‘We raken elkaar nooit aan.’

‘Nou, voor mij hoef je er ook echt niet mee te beginnen,’ antwoord ik.

‘Kom hier, schat, dan krijg jij ook een knuffel.’ Monty klopt op het bed tussen hen in. ‘Een echte Monty-Percy-sandwich.’

Ik glimlach vriendelijk naar hem. ‘O, schát, ik steek mezelf nog liever in brand.’

Toegegeven, ik heb wat tijd nodig gehad om te wennen aan het idee dat Percy en Monty oprechte genegenheid voor elkaar hadden opgevat. Ik heb altijd geleerd dat mannenliefde de grootste zonde ooit was. Misschien heeft de afstand geholpen, of me in elk geval genoeg ruimte gegeven om erover na te denken, er vrede mee te krijgen en ongemakkelijke tolerantie te doen veranderen in het besef dat hun liefde waarschijnlijk oprechter is dan die van veel van de koppels die ik als kind heb gezien. Iedereen die het met mijn broer uithoudt, moet wel oprecht van hem houden. Percy is trouwens het type fatsoenlijke jongen bij wie dat nog geloofwaardig is ook. Laat je het feit dat het illegaal is en door de Bijbel veroordeeld wordt even buiten beschouwing, dan vind ik de aantrekkingskracht tussen hen tweeën eigenlijk niet vreemder dan die tussen welke twee personen dan ook.

Percy duwt met zijn neus tegen de zijkant van Monty’s hoofd. ‘Jij moet eigenlijk aan het werk.’

‘Moet dat?’ reageert hij. ‘Felicity is er nog maar net.’

Van Percy’s opmerking kijk ik zo op dat ik waarschijnlijk meer op een eekhoorntje lijk dan flatteus is, maar ik kan een plagerijtje niet binnenhouden. ‘Sorry Percy, ik twijfel of ik het goed gehoord heb… Het klonk toch echt alsof je “werk” zei, wat zou betekenen dat mijn broer iemand op slinkse wijze zover heeft gekregen hem in dienst te nemen.’

‘Bedankt, maar sinds we in Londen zijn, heb ik voortdurend gewerkt,’ zegt Monty. Percy kucht en Monty corrigeert: ‘Bijna voortdurend.’

Ik volg Monty naar de andere kant van het scherm en blijf aan de rand ervan staan zodat ik met alle twee kan blijven praten terwijl Monty in de kisten begint te rommelen. ‘Mag ik raden naar wat voor soort baantje je zo haastig vertrekt? Je bent paardenjockey. Nee, wacht… Je treedt op in een nachtclub. Een bokser die met blote vuisten vecht. Een uitsmijter bij een bordeel.’

Op het bed schiet Percy in de lach. ‘Hij zou kleiner zijn dan de meeste hoertjes.’

‘Hahaha. Ik laat jullie twee echt geen bondje tegen mij smeden terwijl jij hier bent.’ Monty duikelt uit een kist een trui op die eruitziet alsof er een bejaarde kat op heeft gekotst en trekt die over zijn hoofd. ‘Ik zal je vertellen,’ zegt hij terwijl hij zijn armen door de mouwen probeert te krijgen, ‘dat ik een heel respectabele betrekking heb in Covent Garden.’

‘Respectabel?’ Ik sla mijn armen over elkaar. ‘Dat klinkt als oplichterij.’

‘Dat is het niet! Het is heel respectabel, toch, Percy?’ roept hij, maar Percy heeft het plotseling heel druk met een losgeraakt draadje van de lappendeken.

‘Nou, vertel dan wat je zo respectabel doet in Covent Garden.’ Ik trek een wenkbrauw op terwijl ik de naam van de wijk uitspreek.

Als pas onlangs monogaam geworden man doet hij alsof hij niet snapt waarom ik nadruk leg op de naam van de beruchte buurt waar hij ooit regelmatig op de versiertoer ging. ‘Ik speel kaart voor een casino.’

‘Je speelt vóór het casino?’

‘Ik blijf nuchter maar doe alsof ik dronken ben, zodat ik makkelijk win van mannen die wel aangeschoten zijn. Het gewonnen geld geef ik aan het huis, en zij betalen mij er een deel van.’

Mijn lach is er al uit voordat ik het kan helpen. ‘Ja. “Respectabel” is echt het eerste woord dat me te binnen schiet als ik dat hoor.’

‘Beter dan pruimentaartjes bakken met jouw lieve kleine pruimentaartje,’ slaat hij met een gemene grijns terug.

En plotseling is het allemaal volstrekt niet meer grappig. Dit is het felle uithalen uit onze jeugd, waarbij we alle twee op de ander inhakken totdat een van de twee iets te ver gaat en er bloed vloeit. Monty merkt de weersverandering misschien niet op, maar Percy wel, want hij zegt ernstig tegen Monty: ‘Doe eens aardig. Ze is hier pas twintig minuten.’

‘Pas twintig minuten?’ mompel ik, en Percy slaat naar me.

‘Jij moet ook aardig doen. Het moet van twee kanten komen.’

‘Ja, moeder,’ zeg ik, en Monty lacht, deze keer minder om mij dan met mij, en we wisselen een blik die, laten we zeggen, niet vijandig is. En dat is goed genoeg.

Monty heeft belachelijk veel tijd nodig om zich aan te kleden. Eerst dus de trui, die daarna bijna verdwijnt onder een jasje en een veel te grote overjas, vervolgens zware schoenen en rafelende handschoenen, en dat alles gecompleteerd met een schattig misvormd mutsje, waarvan ik me graag voorstel dat Percy het voor hem gebreid heeft. Ook heeft hij een half dozijn valse starts nodig voordat hij eindelijk de straat bereikt; eerst komt hij terug voor zijn sjaal, daarna om dikkere sokken aan te trekken, maar meestal is het alleen voor nog een laatste kus van Percy.

Als Monty eindelijk echt vertrokken is – het hele pand lijkt westwaarts te hellen wanneer de deur achter hem dichtslaat – glimlacht Percy naar me en klopt naast hem op het bed. ‘Je kunt gaan zitten als je wilt. Ik beloof dat ik niet zal proberen je te knuffelen.’

Voorzichtig ga ik op het randje van het bed zitten. Ik neem aan dat er onmiddellijk een vragenvuur zal beginnen omdat Percy wil weten waarom ik nou eigenlijk verfomfaaid en om onderdak smekend bij hen op de stoep sta. In plaats daarvan zegt hij: ‘Bedankt voor het artikel dat je stuurde.’

Ik was er zo op voorbereid om vurig te betogen dat mijn verrassingsbezoek aan Londen géén teken van een op handen zijnde crisis is dat ik me iets te fel op dit onderwerp stort. ‘Vond je het niet fascinerend? Ik bedoel, het is irritant dat hij het in het hele artikel over de sint-valentijnsziekte heeft, maar het is geweldig dat zo veel artsen met alternatieven voor aderlatingen en operaties komen. Vooral voor een ziekte als epilepsie, waarvan we nog steeds niet echt weten waar die eigenlijk vandaan komt. En zijn voetnoot dat het onwaarschijnlijk is dat epilepsie iets met verboden seksuele verlangens te maken heeft, was ook heel prettig – dat wordt niet vaak erkend. Maar het idee om continu met een preventieve dosis medicijnen te werken in plaats van alleen op een moment van crisis te behandelen – dus eerder preventief dan prescriptief – bij een chronische ziekte die niet elke…’ Mijn stem sterft weg. Ik zie wel dat Percy moeite heeft om alle woorden te volgen die ik er razendsnel en met veel enthousiasme uit gooi. ‘Het spijt me, ik draaf door.’

‘Dat is niet erg. Ik wou dat ik ook iets intelligents te berde kon brengen. Misschien als ik wat meer…’ Hij maakt een vaag wuifgebaar om op zijn huidige ongesteldheid te wijzen.

‘Heb je al iets geprobeerd van de dingen die hij voorstelt? Hij houdt een sterk pleidooi voor kinine.’

‘Nog niet. Op het moment hebben we er het geld niet voor. Maar in de herfst zoekt de Royal Academy of Music hier in Londen weer violisten, en een van de jongens in mijn kwartet is een leerling van Bononcini en zei dat hij mijn naam zou noemen… Ik hoop dat dat iets oplevert.’ Hij leunt tegen het houten hoofdeinde van het bed en neemt me aandachtig op. Zijn knieën trekt hij tegen zijn borst, waardoor zijn tenen niet langer over de rand van het bed heen hangen. ‘Gaat het wel met je?’

‘Met mij? Ja, natuurlijk.’

‘Want we zijn echt heel blij om je te zien, maar je komst lijkt nogal… ongepland. Waardoor een bezorgde betrokkene zich zou kunnen afvragen of misschien bepaalde problemen de aanleiding zijn voor je vertrek uit Edinburgh.’

‘Dat zou je je kunnen afvragen, hè?’ Ik hoop dat ik hem met mijn achteloze toon kan afschepen, maar hij blijft naar me staren, dus zak ik zuchtend nogal ondamesachtig in elkaar. ‘Meneer Doyle… De bakker, je weet wel, de man voor wie ik werk.’ Percy knikt en ik ga met grote tegenzin verder. ‘Hij heeft aangegeven me ergens in de toekomst een huwelijksaanzoek te willen doen.’

Ik verwachtte een enorme schrikreactie, dezelfde soort verbazing die mij overviel toen Callum zijn vraag stelde, maar er verandert nauwelijks iets aan Percy’s gezicht. ‘Wat vreselijk zakelijk.’

‘Je lijkt niet verrast.’

‘Zou ik dat moeten zijn? Was jij verrast?’

‘Ja! Hoe wist jij het dan?’

‘Door alles wat je over hem schreef! Ongetrouwde heren schenken jongedames nooit zulke aandacht tenzij ze langetermijnplannen hebben. Hoewel jullie Montagues er waarschijnlijk ongelooflijk goed in zijn om niet in de gaten te hebben dat iemand verzot op jullie is.’ Misschien is het zijn bedoeling om me aan het lachen te maken, maar in plaats daarvan pluk ik aan de pluisjes op mijn wollen rok op de plek waar mijn rugzak erlangs geschuurd heeft.

‘Je klinkt niet erg enthousiast.’

‘Nou ja, nadat hij me vroeg, heb ik onmiddellijk een koets hierheen geboekt en een brief aan Saint Bartholomew’s geschreven om een onderhoud met het ziekenhuisbestuur aan te vragen, dus je kunt inderdaad niet zeggen dat ik erg enthousiast ben.’

‘Ik dacht dat je Callum leuk vond.’

Die wollen rotpluisjes zitten echt vast. Doordat een haakje van mijn duimnagel in de stof blijft hangen trek ik per ongeluk een lus in het weefsel. ‘Dat is ook zo. Hij is aardig en maakt me aan het lachen – soms, als het een intelligente grap is – en hij werkt heel hard. Maar ik vind heel veel mensen leuk. Ik vind jou leuk, maar dat betekent niet dat ik met je wil trouwen.’

‘Goddank, ik ben namelijk al bezet.’

Ik verzet me tegen de aandrang om me op mijn buik op het bed te laten vallen – de kans dat ik eraan had toegegeven was een stuk groter geweest als ik niet bang was dat het matras totaal niet meegeeft en ik dus mijn neus zou breken. ‘Callum is lief. En hij heeft me geholpen. Maar hij denkt dat hij me redt van mijn ambities, terwijl ik me niet één toekomstscenario kan voorstellen waarin ik net zo geïnteresseerd ben in Callum als in geneeskunde. Of in wie dan ook. Of waarin ik in iets anders geïnteresseerd ben dan in een medische studie.’ De uit mijn vlecht ontsnapte fijne haartjes wapperen in de luchtstroom van de zucht die ik slaak. ‘Maar ik zou het veel slechter kunnen treffen dan met een aardige bakker die zijn eigen bakkerij heeft en me aanbidt.’

‘Mijn ervaring is dat het voor beide partijen een stuk minder aangenaam is als die aanbidding van één kant komt.’ Percy wrijft met een hand over zijn gezicht. Ik kan zien dat hij slaperig wordt, en ik verwacht al dat hij me zal vragen om weg te gaan, maar in plaats daarvan zegt hij: ‘Niet dat ik een heel ander onderwerp wil aansnijden, maar kunnen we even terug naar iets wat je eerder zei? Wat was dat over het bestuur van het Saint Bart’s?’

‘O.’ Dat onderwerp wakkert een heel ander soort angst in me aan dan over Callum praten. ‘Ik heb om een afspraak met het ziekenhuisbestuur gevraagd.’

‘Om toegelaten te worden als… patiënt?’

‘Nee. Om een verzoek in te dienen om daar geneeskunde te studeren. Hoewel ze niet weten dat ik daarover met ze wil praten. Ik heb min of meer laten doorschemeren dat het gesprek over een financiële donatie van mijn kant zou gaan…’ Ik schraap met mijn tanden langs mijn onderlip. Het klinkt veel erger nu ik het hardop zeg. Vooral tegen de altijd fatsoenlijke Percy. ‘Had ik dat niet moeten doen?’

Hij haalt zijn schouders op. ‘Je had een reden kunnen bedenken die niet zo radicaal verschilt van de echte. Als jij straks van onderwerp verandert, verrekken ze allemaal hun nek.’

‘Het was de enige manier om te zorgen dat ze met een afspraak instemden. In Edinburgh willen ze me nergens hebben als leerling – geen van de ziekenhuizen, niet een van de zelfstandige artsen of leraren. Als ik een opleiding en een diploma wil, moest ik daar sowieso uiteindelijk weg.’ Ik laat mijn hoofd naar vooroverzakken tot het tegen het houten hoofdeinde van het bed rust. ‘Ik had me niet gerealiseerd dat het zo moeilijk zou zijn.’

‘Om geneeskunde te gaan studeren?’

Ja, denk ik, maar ook om een vrouw alleen te zijn. Mijn karakter is gevormd door onafhankelijkheid en zelfredzaamheid in eenzame tijden, dus had ik aangenomen dat ik al genoeg overlevingsgereedschap bezat en ik daar alleen mee moest leren omgaan. Maar ik heb helemaal geen gereedschap, en bovendien heb ik geen plannen en geen geld en lijk ik met totaal ander materiaal te moeten werken. En omdat ik een vrouw ben, moet ik alles ook nog eens doen met mijn handen op mijn rug gebonden.

Percy gaat verzitten en trekt een pijnlijk gezicht; er gaat een rilling door zijn arm en hij draait met zijn schouder.

Ik ga rechtop zitten. ‘Gaat het wel?’

‘Het doet pijn. Het doet altijd pijn na een aanval.’

‘Ben je gevallen?’

‘Nee, ik sliep toen het gebeurde. In bed. Of misschien sliep ik niet.’ Hij duwt de muis van zijn hand tegen zijn voorhoofd. ‘Ik kan het me niet herinneren. Sorry, ik dacht dat ik wakker was, maar ik word weer wazig en kan me niet herinneren waar we het over hadden.’

‘Je kunt beter gaan slapen.’

‘Vind je dat niet erg?’

‘Natuurlijk niet.’ Ik sta op en strijk mijn rok glad over mijn knieën. ‘Ik ben echt wel in staat mezelf te vermaken. Heb je nog iets nodig?’

‘Nee, het is goed.’ Terwijl hij onder de dekens kruipt, kraakt het bed onheilspellend.

Het gewicht van de hele dag rust opeens op mijn schouders; toen ik boven op de koets van Schotland hiernaartoe reisde, blies de ijzige wind dwars door me heen en stonk het naar paardenmest, en de man naast me vroeg telkens weer mijn naam, waar ik woonde, waarom ik niet lachte? Ik ben moe en ik heb het koud, en Percy is een heerlijk zacht plekje om te landen.

‘Mag ik…?’

Hij opent zijn ogen. Plotseling voel ik me heel klein en beteuterd, een meisje dat smeekt bij haar moeder in bed te mogen kruipen omdat ze midden in de nacht door bange dromen wakker is geworden. Maar ik hoef het niet eens te vragen. Hij gooit de lappendeken opzij en schuift een eindje op om ruimte voor me te maken.

Ik schop mijn laarsjes van mijn voeten en trek mijn jas uit, maar laat mijn trui aan, en daarna ga ik naast hem liggen en trek de quilt over ons alle twee heen. Nadat ik op mijn rug ben gerold en de stilte als een dun laagje stof op ons heb laten neerdalen, zeg ik, starend naar het plafond en zonder te weten of Percy nog wel wakker is: ‘Ik heb je gemist. Jullie alle twee.’

Ik hoor de zachte glimlach in zijn stem als hij antwoordt: ‘Dat zal ik niet tegen Monty zeggen.’

3

Er komt inderdaad een afspraak bij Saint Bart’s, een week na mijn aankomst in Londen. Kennelijk heeft het adres in Moorfields ze niet op het idee gebracht dat ik helemaal geen geld overheb om aan hun ziekenhuis te kunnen verpatsen. Ze geven me een halfuurtje, vlak voordat hun lunchpauze begint, waardoor ze allemaal hongerig en geïrriteerd zullen zijn, en niet erg geneigd om in mijn voordeel te beslissen.

Ik slaap zo goed als je kunt verwachten aan de vooravond van een gesprek dat misschien mijn hele leven zal veranderen. Dat wil zeggen: ik slaap helemaal niet, maar lig uren wakker en repeteer in gedachten het proces van steenpuisten opensnijden, alsof ze me zullen ondervragen over het onderwerp dat ik toevallig juist aan het bestuderen ben. Ik probeer mijn gedachten niet te laten afdwalen naar hypothetische vragen als: waar ga ik wonen als ze me toelaten, hoe ben ik van plan de vijftig pond lesgeld te betalen, en wat doe ik als mijn leermeesters geen op de anatomie gebaseerde filosofie aanhangen? Als ik eindelijk wel in slaap val, droom ik dat ik te laat ben voor mijn afspraak, dat mijn voeten in stenen veranderen terwijl ik naar het juiste vertrek loop, en dat ik op de vraag van het bestuur waarom ik toestemming zou moeten krijgen om geneeskunde te studeren niet één samenhangende reden kan bedenken.

Waarom bent u hier, mejuffrouw Montague, vragen ze, en ik kan geen antwoord geven omdat mijn keel dichtzit en mijn hoofd leeg is. Waarom moeten we u toelaten terwijl u maar een meisje bent, terwijl u maar een kind bent, terwijl dit allemaal een dwaze, voorbijgaande bevlieging is?

De derde keer dat ik uit deze droom ontwaak, sta ik op. Monty is nog niet thuis en naast me slaapt Percy als een blok met zijn hoofd helemaal onder de deken, dus durf ik met de nog smeulende kooltjes in de kachel wel een kaars aan te steken. Ik haal het boek van Platt uit mijn rugzak en scheur de laatste blanco pagina eruit. Daarna pak ik een potlood van Percy’s muziekstandaard, ga in kleermakerszit op de grond zitten, aan de voet van het bed, en stel een lijst op.

Redenen waarom ik moet worden toegelaten tot de studie geneeskunde in Saint Bartholomew’s Hospital.

Ten eerste: de helft van de inwoners van deze stad is vrouw, en vrouwen lijden aan unieke, sekse-gerelateerde aandoeningen die mannelijke artsen niet goed kunnen begrijpen en niet effectief kunnen behandelen.

Ten tweede: het vrouwelijk perspectief in de geneeskunde is een onaangeroerde bron in een vakgebied dat sterk op vooruitgang gericht is.

Ten derde: vrouwen hebben eeuwenlang de geneeskunde beoefend en zijn in dit land pas recentelijk van het artsenberoep uitgesloten.

Ten vierde: behalve Engels lees en schrijf ik Latijn, Frans en een beetje Duits. Ik ben wiskundig onderlegd en heb veel over medische onderwerpen gelezen. Mijn favoriete schrijver is dokter Alexander Platt, en als je me op dit moment pen en papier geeft, kan ik uit mijn hoofd de bronchiale boom tekenen. Ook heb ik onlangs zonder voorafgaande scholing een geamputeerde vinger gehecht, en de verwachting is dat de betreffende patiënt geheel van deze wond zal herstellen.

Ten vijfde: niets ter wereld wil ik zo graag als weten hoe het menselijk lichaam werkt en een bijdrage leveren aan de kennis en het onderzoek op dat gebied.