Rihana Jamaludin

Lieve lezer,

Een van de eerste boeken die ik als luisterboek ‘las’ was Hoe duur was de suiker van Cynthia McLeod. In mijn herinnering is het een van weinige boeken die ik las over Koloniaal Suriname; ik kan me niet heugen dat ik eerder fictie over deze periode las – ook niet in mijn kindertijd.

Eerder was ik me er niet echt bewust van dat ik niet vaker met boeken over dit Nederlandse verleden in aanraking kwam, totdat het manuscript van Rihana in mijn inbox zat. Ik realiseerde me ineens dat het een verhaal was over een periode waarover ik nooit eerder een YA had gezien. Ik was enorm gegrepen door het verhaal en zoog alle achtergrondinformatie die ik kreeg in me op als een droge spons die in het water valt. En net als tijdens het lezen van Hoe duur was de suiker, viel het me op hoe weinig ik eigenlijk wist van Suriname en het leven dat de verschillende mensen daar hebben geleid.

Rihana Jamaludin werd geboren in Paramaribo en verhuisde op haar 23e naar Nederland en tijdens het lezen merk je aan alles dat Suriname haar geboorteland is; van de prachtige omschrijvingen van de Surinaamse landschappen, tot het door en door kennen van de cultuur en de toevoegingen in het SrananTongo die het verhaal nog authentieker maken. Daarnaast deed ze jarenlang research naar de periode vlak na afschaffing van de slavernij en naar het leven van Jan Earnst Matzeliger. Haar verhaal is fictief, maar je kunt ervan op aan dat vele verwijzingen recht doen aan de werkelijkheid.

Wil je meer weten over de research voor dit boek, of het foto-album zien dat Rihana samenstelde tijdens het schrijven van dit boek, neem dan eens een kijkje op de website van de auteur: rihanajamaludin.com.

Heel veel leesplezier! Ik ben benieuwd wat je ervan vindt.

#GeheimenVanHetTuinhuis

Myrthe Spiteri

Eigenaar en uitgeefdirecteur Blossom Books

Colofon

Vertel de wereld wat je vindt van #GeheimenVanHetTuinhuis

Vind de auteur: rihanajamaludin.com

Vind de uitgever: @blossombooks

NUR 285 / W072101

© 2021 Blossom Books

© 2021 Rihana Jamaludin

Omslagontwerp: Caren Limpens

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

Wil je ons iets vragen of vertellen? Dat kan! Stuur een mailtje naar info@blossombooks.nl of vind ons op blossombooks.nl

Plattegrond van Fort Nieuw Amsterdam

J.J. Hartsinck: Beschryving van Guiana, of de Wilde Kust, in Zuid-America, Amsterdam, 1770

‘De vrouw ontwaakte uit haar zorgeloos bestaan maar wist niet wat van haar verlangd werd.’

– Henriëtte Conradi: De koloniale vrouw in West-Indië, Groningen, 1913

Vooraf

Dit boek speelt zich af in 1870, een tijd waarin woorden als slaaf, neger, blanke, halfbloed, mulat en kleurling in het dagelijks taalgebruik in Suriname gebruikelijk waren. In zo’n veelkleurige samenleving was het heel gewoon om over huidskleur te spreken, er waren veel verschillende benamingen voor huidtinten en de gradaties van vermenging. Dat was echter niet zomaar.

Vanwege de koloniale machtspositie van de Europeanen speelde huidskleur ook een rol in de plaats die je in de samenleving kon hebben. Hoe lichter je was, hoe meer kansen om een hogere positie te bereiken.

In de tijd van slavernij hadden kleurlingen dus meer kans om vrijgekocht te worden door hun blanke vader en konden ze soms zelfs studeren in Europa. Er ontstond zo een elite van vrije gekleurden.

De kleurlingenelite had familiebanden met zowel blank als zwart en de meesten van hen probeerden vanuit hun bevoorrechte positie de zwarte bevolking te helpen.

In een historische roman kan de huidige benaming ‘slaafgemaakte’ niet gebruikt worden, omdat de term destijds nog niet bestond.

Liefhebbers van historische romans zullen dat begrijpen. Wie nog niet bekend is met het genre, houd dan in gedachten: niets is zwart-wit.

Proloog

Commewijne, nabij Fort Nieuw Amsterdam, oktober 1870

Langzaam week het diepe duister uit de vroege ochtendhemel. Boven de rivier hing een dunne mist. Het regelmatige klotsen van het water tegen de met keien bedekte wal klonk sussend als een wiegelied, ongestoord stromend met de tijd.

In het struikgewas aan de oever ontwaakten de vogels, druk tjilpend in de ochtendschemering.

Verder weg, op de plantages, werden in de kleine huisjes van de arbeiders de lampen ontstoken, zwakke lichtvlekken tussen het overvloedige gebladerte. Bij het schijnsel van kokolampu en koolpot kleedde men zich aan en werd zwarte thee gezet. De geur van brandende houtskool hing in de lucht, er klonken gedempte stemmen. Een haan kraaide en kreeg antwoord uit naburige kippenhokken.

In Fort Nieuw Amsterdam, op een steenworp afstand van de rivier, was het nog stil. De soldaat die wacht liep op de bastions, gaapte hartgrondig. Hij verlangde naar zijn bed. Met slaperige ogen tuurde de man naar de dijk. Was daar iets aan de gang? Hij haalde een kijker uit zijn zak. Ingespannen tuurde hij naar de bewegende lichtjes die plotseling waren verschenen.

Het schelpenpad langs de dijk knerpte onder de voetstappen van een vroege wandelaar. Zijn olielantaarn wierp een deinend schijnsel op de weg, slingerend op de cadans van zijn passen. Maar hij was niet de enige, opeens doken er meer mensen op en klonk er geanimeerd gepraat. Twee meisjes, gekleed in gesteven japonnen, hun hoofden bedekt met strooien hoeden. Ze werden vergezeld door een bebrilde jongeman in een donker jasje met vilthoed en een paar knechten.

Ze liepen naar de kleine visserssteiger, waar de knechten roeispanen pakten en een bootje bemanden. De kleinste van de twee kleurlingenmeisjes daalde de loopplank af en stapte voorzichtig in de boot, waarbij ze haar lange rokken iets optilde.

Het andere meisje liep rusteloos op de dijk heen en weer. Ze droeg een blauwe jurk en haar platte hoed hing op haar rug aan bengelende linten. Ze liet haar blik dwalen van de bastions naar de plantageweg, alsof ze nog iemand verwachtte.

Toen klonk het gehinnik van een paard, en ratelende wielen. Een kar kwam de dijk opgereden, een paardenwagen die normaal voor goederenvervoer diende. Maar op de bok zat nu niet de voerman, maar een creoolse jongeman met een waardige houding, keurig in een pak en met een hoge hoed op. De knechten traden hem met respect tegemoet.

De man liet zijn paard stoppen zodra hij het meisje zag. Ze spraken kort met elkaar en toen overhandigde de jongeman haar een tas die ze om haar schouder hing. Vervolgens ging ze gehaast op weg naar de sluis die zich in de verte tegen de grijze hemel aftekende.

De man keerde de wagen en vertrok in omgekeerde richting, naar het eerste bastion. Tegelijkertijd zette ook de roeiboot koers naar het bastion. Voor de roeiers in de boot was het zwaar werk; zij moesten tegen de stroom in roeien.

De wagen was er het eerst, de boot legde enige tijd later aan. De passagiers stapten niet uit, het paard bleef geduldig op de weg staan terwijl de jongeman boven op de bok wachtte, en het bootje op de maat van de golven deinde.

Er hing een zekere spanning in de lucht. Vogels tjirpten verwachtingsvol, de nachthemel vervaagde, roze strepen gloorden aan de horizon. Talloze blawforki’s, grietjebies en vinkjes kwamen nu uit hun schuilplaatsen tevoorschijn en hipten en kwetterden bedrijvig tussen de takken. Het zou niet lang meer duren voor de kikkers zich verscholen en de hagedissen tevoorschijn zouden komen, de zon kwam op.

Plots raasde, ratelde en knetterde het door de lucht. Reigers wiekten in paniek uit het struikgewas op, het paard steigerde. De jongen hield het dier stevig in bedwang, sprak het kalmerend toe. De mensen in de boot wendden hun gezicht in de richting van de sluis.

Een aanhoudend geplof werd luider en luider, naderde de dijk.

Toen, nog voor de bron van het geluid goed en wel in zicht was, hief het meisje bij de sluis haar arm op. De knal van een pistoolschot daverde, gevolgd door klapwieken en kreten van wegvliegende vogels.

Het was begonnen. En het leven zou nooit meer hetzelfde zijn.

Paramaribo

1

Een nieuw tijdperk

Paramaribo, juni 1870

Daar was het weer, een zachte zoemtoon. Eentonig hummend, roezig makend in de warmte van het naderende middaguur. Een gonzende ondertoon waar het dominante stemgeluid van juffrouw Williams gemakkelijk overheen ging, maar nadrukkelijk genoeg om Alexandra overeind te doen schieten. Speurend keek ze rond om te bepalen waar het geluid vandaan kwam.

‘Combien vous demandez pour cette horloge?’ dicteerde juffrouw Williams de klas. Haar hakken klonken dof op de houten vloer, terwijl ze voor de klas heen en weer paradeerde en beurtelings haar boek en haar leerlingen inspecteerde. Haar bruine haar keurig opgebonden, de lange grijze jurk met sobere strik onberispelijk, een voorbeeld voor de meisjes.

Iedereen werkte rustig door. Alexandra boog zich weer over haar werk. Het geluid was weg. Misschien had ze het zich verbeeld.

De klas was in landerige meegaandheid gedompeld. Werktuigelijk krasten de pennen over het papier terwijl juffrouw Williams de zinnen van het Franse dictee voordroeg. De middagwarmte deed zich al gelden en hier en daar werd heimelijk aan rokzomen gesjord of ermee gewapperd, om wat lucht toe te laten tot het ingepakte lijf. Wie het geluk had in de buurt van een raam te zitten, kreeg het zuchtje wind mee, nauwelijks sterk genoeg om de bladeren van de grote manjaboom op het binnenerf te doen bewegen.

Alexandra voelde zich rusteloos, ze had genoeg van de saaie Franse taaloefeningen. Haar gespitste oren vingen de geluiden op van alledag: de vogels die buiten naar elkaar floten, de stemverheffing van een lerares uit het lokaal beneden, roepend om orde in de klas. En binnen: het geritsel van lagen dameskleding, het onregelmatige getik van pennen die in inktpotten werden gedoopt, een verholen zucht soms. En dat vreemde gezoem weer.

‘Mmmm… Mmmm… Mmmm…’

Ja, maar nu wist ze het zeker! Alexandra rechtte haar rug en stootte haar vriendin aan. ‘Josephine!’ siste ze.

Op het zwarte schoolbord stond de tekst al voor gespeld, dus niemand hoefde zich erg in te spannen. Maar dat was geen excuus om weg te sukkelen. Alexandra schopte onder de schoolbank tegen de schoen van haar vriendin.

Josephine lag onderuitgezakt met haar hoofd op haar arm op het tafelblad en pende slordig de zinnen over zonder naar juffrouw Williams te luisteren. Haar schouders lagen bijna op gelijke hoogte met haar ellebogen. Ja, zij wel, dacht Alexandra jaloers, terwijl ze aan haar benauwende korset friemelde, dat haar in rechte houding dwong.

Jo in haar losse artistieke japon werd niet gehinderd door de stijve baleinen van een korset, zoals de meeste vrouwen en meisjes uit hun kringen droegen. Waren háár ouders maar net zo ruimdenkend. Maar nee, een korset gaf een vrouw karakter, vond Alexandra’s moeder. Een rechte houding toonde discipline en standvastigheid. En het ergerlijke was dat haar moeder nog gelijk kreeg ook, zoals Josephine daar lui over het tafelblad hing.

Zich van geen kwaad bewust zoemde Josephine met gesloten lippen haar melodieloze lied. ‘Jo!’ fluisterde Alexandra nu iets dringender en schopte nogmaals onder de tafel. Josephine keek op.

‘Watisser?’ vroeg ze. Alexandra sloeg haar ogen ten hemel. Hopeloos!

Op dat moment klonk juffrouw Williams’ verlossende woord: ‘Meisjes, het is tijd. Vergeet jullie huiswerk niet! Morgen meenemen!’

Er klonk geschuifel in de banken, geritsel van papieren, het gekraak van stijf gesteven rokken, gevolgd door het gestamp van vele paren schoenen, meisjes die zich opgelucht uit de donkere klaslokalen naar buiten haastten, het zonlicht tegemoet.

De lerares keerde zich naar Alex en Jo. ‘Kom eens hier, Alexandra.’

Alexandra draaide zich verwonderd om. Jo haalde haar schouders op en mompelde: ‘Ik wacht wel beneden.’

Juffrouw Williams rommelde in de papieren op haar bureau, met haar rug naar Alexandra gekeerd. De over haar oren opgerolde vlechten, stevig met spelden in twee knotten vastgezet, waren zelfs aan het eind van de schooldag niet uitgezakt. Alex staarde naar het achterhoofd van de adjunct-directrice, waar de strakke verticale scheiding het dikke bruine haar in twee helften verdeelde, wat haar onder de leerlingen de weinig flatteuze bijnaam ‘Pir’ Bille’ had opgeleverd.

Juffrouw Williams keek op en begon: ‘Alexandra, volgende week donderdag krijgen we een gast op school, een spreekster uit Nederland. Zij zal een voordracht houden over “De rol van de vrouw in de hedendaagse maatschappij”. Het zou aardig zijn als ook een leerlinge zou spreken, als een gebaar naar onze gewaardeerde gast. Wat denk je ervan?’

Alex voelde zich warm worden van trots. ‘Moet ik spreken voor de school?’

‘Jij behoort tot de ouderejaars, Alexandra, dus het zou fijn zijn als je deze taak op je nam.’

Alex knikte sprakeloos.

De sierijzeren poort, geflankeerd door rode bakstenen zuilen, zwaaide piepend open en liet de leerlingen naar buiten. De zon kaatste verblindend op het witte schelpenzand waarmee de Gravenstraat bestrooid was.

Meisjes in wijde, enkellange rokken dromden uit de poort van juffrouw Meyerhovens ‘Hollandsche School voor Jongedames’. Het gebouw bevond zich in de voorname hoofdstraat van Paramaribo, waar zich ook de nonnenschool, de kerk en het hospitaal bevonden. Om de hoek, in de richting van de Surinamerivier, was het centrum van het gezag: de gouvernementsgebouwen, het statige Hof van Justitie en het witte paleis van de gouverneur.

De meisjes schikten hun hoeden, zodat ze beschermd waren tegen de felle zon. Jongedames van goeden huize hoefden niet lang door de brandende zon te lopen. Ze woonden bijna allemaal in dezelfde buurt, in hoge, witgeschilderde huizen met verweerde, rode pannendaken en brede, bakstenen stoepen. Huizen waarvan de gevels getooid waren met sierlijke gietijzeren balkons of kunstig bewerkte houten balustrades. Aan weerszijden van de straten zorgden bladerrijke bomen voor de nodige schaduw en in de verte spiegelde de kabbelende stroom van de uitgestrekte Surinamerivier.

‘Zullen we de lange route nemen?’ Na de lange schooldag snakte Alex naar frisse lucht. En dus gingen ze niet rechtstreeks naar de Domineestraat, maar liepen ze in de richting van de rivier. ‘Wat wilde juf Williams?’ vroeg Jo. Alex kon een grijns van genoegen niet onderdrukken. ‘Er komt volgende week een gast uit Holland, en ik mag dan een toespraak houden!’

Jo snoof. ‘Jij liever dan ik!’

Hoe dichter ze bij de Waterkant kwamen, hoe drukker het werd. De deftigheid van de statige gouvernementsgebouwen werd verdreven door de geuren van vis en overrijp fruit en het rumoer van de bootslui, de marktventers en groothandelaren, die allemaal hier moesten zijn om zaken te doen. De vracht van de grote plantages werd per boot of per houtvlot bij de Platte Brug afgeleverd en met ezelskarren naar de Waag verderop vervoerd. Bij het Waaggebouw wolkte het stof op van de vele laadkarren die over de zandweg af en aan reden. Hier werden de balen suiker, katoen, koffie en cacao gewogen alvorens verscheept te worden naar het moederland, Holland.

De kleinere plantages leverden hun landbouwproducten aan de lokale ondernemers op de Grote Markt. Die drukte was intussen voorbij, de venters hadden hun waren al vroeg in de morgen ingeslagen en op de markt uitgestald. Tegen het middagschot, wanneer om twaalf uur het kanonschot vanaf Fort Zeelandia klonk, was het meeste verkocht en kon men naar huis toe. De vertrekkende marktvrouwen die manden met etenswaar op hun hoofd droegen, vormden in hun bonte, gedrapeerde koto’s en angisa’s een contrast met de keurig gesneden, effen kleding van de meisjes.

Alex was de langste van de twee vriendinnen, zestien jaar oud, met een ernstig gezicht. Haar huid had de kleur van warme cacao en ze had haar dikke zwarte kroeshaar van achteren met spelden tot een knot gevormd.

Jo was lichter van kleur, met een tint als karamel, en hoewel zij even oud was leek ze veel jonger met haar ronde gezicht en opvallende grijze ogen, puspus ai, zoals vrouw Karooltje altijd zei, en haar lichtbruine krullen droeg ze in een lange vlecht, die op haar rug meedeinde bij elke stap.

Alexandra liep stevig door, maar Josephine slofte achteloos met zwaaiende armen, kauwend op een alanjatiki. Het citrusstokje maakte de adem fris en verzorgde de tanden, maar het was een geluk dat Alexandra’s ouders niet in de buurt waren. Die zouden het zeker ongepast vinden dat een meisje van haar stand openlijk met zo’n volks gebruik meedeed.

Hun families behoorden tot de kleurlingenelite. Mevrouw Oosterwijk, Josephines moeder, was zelfs blank te noemen, met haar romige teint en rode krulletjes. Meneer Oosterwijk ging er prat op dat hij haar, toen hij haar destijds op een picknick van de sociëteit zag, meteen ten huwelijk had gevraagd. Weliswaar had zij, zoals het een nette vrouw paste, de boot nog afgehouden tot ze zeker was van zijn serieuze bedoelingen, maar het bleef een mooi verhaal. Het klonk romantisch en paste bij de mondaine Oosterwijks.

De ouders van Alex daarentegen waren streng en degelijk. Meneer Belgrave was gouvernementsambtenaar en hield van stiptheid. Alex’ moeder hechtte aan ouderwetse regels, tenminste, dat vond Alexandra. Ze wist dat haar moeder het afkeurde dat Jo zich van haar ouders mocht kleden volgens de vrijere mode die in Europa in zwang was in artistieke kringen. Josephines ouders dweepten met de Britse schrijvers en kunstenaars van de Esthetische Beweging, waarin men het niet zo nauw nam met de heersende zeden.

Maar Alexandra en Josephine waren al vanaf hun eerste dag op de lagere school vriendinnen, toen er van artistieke japonnen of korsetten nog geen sprake was. En toen de Oosterwijks na verloop van tijd naar plantage Het Schoone Land op Commewijne verhuisden, was het vanzelfsprekend dat hun dochter vanwege de school bij de Belgraves in de stad zou gaan wonen. De vakanties bracht Jo door op de plantage, en dan ging Alexandra met haar mee.

De meisjes hadden inmiddels de drukte van markt en haven achter zich gelaten. Voor hen lag de Jodenbreestraat met haar kaarsrechte jonge palmbomen. De huizen waren hier minder statig dan in de Gravenstraat, maar het belangrijkste verschil lag in de aanwezigheid van de kleine zaken verspreid over de straat. Er waren kruideniers, kappers en kleermakers, er was zelfs een arme weduwe die bacoven en papaja’s uit haar tuin in de voorkamer had gestald, bij wijze van geïmproviseerde winkel. Maar deze zaken van brave burgers waren bescheiden en verstoorden de rust in de straat niet.

De laatste paar jaar echter waren er, tot ontsteltenis van Alex’ moeder, steeds meer kleine handeltjes verschenen. Het haalde het aanzien van de straat naar beneden; al die open ramen waar nu geen nette kanten gordijntjes hingen, maar stopflessen met zuurgoed en gekonfijte vruchten voor de verkoop tentoongesteld werden. Dat was toch geen gezicht, vond mevrouw Belgrave, straks kwam het nog zover dat er her en der kramen zouden worden opgericht en dan was het compleet markt voor de deur. Nu al wemelde het van de straatventers, reizende handwerkslieden en huis-aan-huisbarbiers.

Maar wat mevrouw Belgrave er ook van mocht vinden, er viel niet aan te ontkomen; sinds de slavernij zeven jaar geleden was afgeschaft, trokken steeds meer voormalige slaven naar de stad. Hoewel ze sindsdien vrije mensen waren, was bij wet bepaald dat zij nog tien jaar als plantagearbeider moesten blijven werken. Maar de tien jaar waren nog niet om en sommige plantages waren reeds opgedoekt, door hun zuinige eigenaren in Nederland opgegeven en zonder nieuwe investeringen in verval geraakt, verwaarloosd of als grond stukje bij beetje verkocht.

De geëmancipeerden, zoals de vroegere slaven nu genoemd werden, kwamen naar de stad om ander werk te zoeken. Er ging geen dag voorbij of mevrouw Belgrave kreeg volk aan de deur dat om werk smeekte. Als wasvrouw, dienstmeisje, tuinknecht of boodschappenjongen, maar de familie had al genoeg personeel en moest de stumpers wegsturen.

In de stad waren na de Emancipatie de meeste vrijgemaakten bij hun oude meesters gebleven. Waar moesten ze anders heen? Bij de meester hadden ze immers onderdak, werk, eten en nu ook loon. Maar als de meester het niet kon opbrengen om zijn vele nieuwbakken werknemers loon te betalen, ontsloeg hij hen en stonden de ongelukkigen op straat zonder een cent. Hoe dan ook was naast de opkomst van de nieuwe kleine zaakjes ook het aantal werklozen, zwervers, bedelaars en dieven gestegen.

‘Waarom doet het gouvernement niets?’ klaagde Alexandra’s moeder vaak tegen haar man.

Maar het koloniaal bestuur, dat toch al schoorvoetend akkoord was gegaan met de Emancipatie, had wel wat anders aan het hoofd. Er was een massale leegloop van werkkrachten op de plantages op komst. Over drie jaar zou het Tienjarig Staatstoezicht voorbij zijn en zouden de vrijgemaakten eindelijk écht vrij zijn. Velen sloegen al het aanbod om hun contract te verlengen af. De plantage-economie dreigde in te storten. Na lange discussies had de overheid besloten het Britse voorbeeld te volgen en contractarbeiders uit Azië te halen. Maar de Chinezen voelden niets voor het zware werk op de plantages en begonnen na afloop van hun contract veelal een handeltje in de stad.

Meneer Belgrave zei dat de overheid nu in onderhandeling was met Engeland over het laten overkomen van Brits-Indische arbeiders. Er werkten zelfs al enkelen in Suriname, Indiase arbeiders die in het buurland Brits-Guyana gewerkt hadden op de plantages, en de grens waren overgestoken op zoek naar geluk en fortuin in Nederlands-Guyana.

Alexandra had de Indiërs weleens gezien in de Saramaccastraat, waar het volk inkopen deed. De magere mannen vielen op in hun dhoti’s en tulbanden, het leek of ze geheel in losse lappen gekleed waren. De mannen zaten op de stoep in de schaduw van de winkelpui, op hun gemak een kruidige tabak te roken. Gehurkt of zittend met gekruiste benen rustten ze uit voor ze weer terug naar de plantages zouden afreizen. Hun verweerde gezichten met de grote zwarte snorren en baarden, hun tengere maar taaie gestalten, vormden een nieuw beeld in de kolonie, naast dat van de Chinezen met hun lange haarvlecht, aan wie ze inmiddels gewend was geraakt.

Ze waren nu bijna thuis. Alexandra voelde haar maag rommelen, hopelijk had vrouw Karooltje iets lekkers klaargemaakt. Ze draaide zich om naar Josephine, die een eindje terug bij een vensterbank was blijven staan om de uitgestalde stopflessen met gestoofde pommerak en kokoskoeken te keuren. ‘Jo! Kom op!’ riep Alex. Josephine draaide zich om, mompelend: ‘Dat kan ik veel beter,’ en liep toen naar Alex. De meisjes beklommen de hoge stoeptreden en gingen het huis binnen.

2

Wensen, wensen

Het was stil in huis, zoals altijd in het middaguur. Na de maaltijd trokken Alex’ ouders zich terug in de slaapkamer voor de siësta, en ook de bedienden rustten. Alex en Jo zaten boven in de achterkamer hun huiswerk te maken. De ronde tafel stond vlak bij het open raam zodat ze zicht hadden op de achtertuin. Buiten was het zo warm geworden dat zelfs de vogels zich rustig hielden.

Het huis was oud, zoals de meeste huizen in de Jodenbreestraat, een eeuw eerder gebouwd door Hoogduitse Joodse kolonisten. Antoinette Belgrave had geprobeerd de glorie van vroeger te doen herleven met een inrichting van mahoniehouten meubels, tapijten en Franse schilderijen.

Alexandra keek de tuin in. Het was maar een klein erf, zo midden in de stad waren de tuinen niet zo groot; in de loop van de tijd was het erf met schuttingen steeds verder verkleind. Er stond nog een viertal kleine houten huisjes waar de bedienden woonden, de vroegere slavenwoningen die bij het huis hoorden.

Alexandra dacht terug aan de dag van de Emancipatie. Ze was negen jaar oud geweest toen met kanonschoten en lange, plechtige kerkdiensten het einde van de slavernij was gevierd. Voor haar gevoel was er weinig veranderd, ze hadden nog steeds dezelfde bedienden. Maar de dag zelf was wel anders geweest. De gouverneur had een toespraak gehouden op het Plein, waar de nieuw-geëmancipeerden zich verzameld hadden, gekleed in hun beste, kraakwit gesteven kleren. Op de achtergrond hielden soldaten streng de wacht, klaar om in te grijpen bij het minste teken van opstandigheid.

De dag verliep echter feestelijk genoeg. De militaire fanfare speelde christelijke liederen, de bisschop en de dominee hadden preken gehouden waarin ze de nieuwe vrije burgers op het hart drukten zich godslievend en werklustig op te stellen. De dankbare vrijgemaakten hadden gouverneur Van Lansberge met palmtakken toegezwaaid en bestrooid met bloemen. De gouverneur, die een fervent abolitionist1 was en zich voor de vrijmaking had ingezet, kon zijn tranen niet bedwingen toen hij hun vreugde zag.

Ook voor veel planters was de dag van de Emancipatie een dag om tranen te vergieten, al was het om een andere reden. Het einde van de slavernij betekende ook het einde van hun meesterschap, want voortaan moesten ze hun werkers betalen. De meeste planters konden maar moeilijk wennen aan het omgaan met vrije arbeiders.

Maar aan de feestvreugde deed het op die woensdag 1 juli 1863 niets af. De vrijgemaakten waren door de versierde straten getrokken, al jubelend en zingend, zwaaiend met vlaggen en palmtakken, met bonte boeketten in manden op het hoofd. De voorzangeres zong voorop met luide stem, de andere vrouwen volgden in koor. Ook waren er groepjes mannen en jongens met drums en blikken trommels, roffelend en ratelend van deur tot deur gegaan.

Alexandra’s vader had zijn werkers getrakteerd op koek en sopi en tot maandag had iedereen vrijaf. Eerst hadden de bedienden op het erf liederen gezongen, daarna waren ze de stad in gegaan om te dansen en familie en vrienden te bezoeken. Het huis had stil en leeg geleken. Mevrouw Belgrave was uit haar humeur omdat zij de vijf dagen dat de feestelijkheden duurden, zonder hulp zat en was met hoofdpijn vroeg naar bed gegaan.

En elk jaar werd 1 juli sindsdien gevierd met een vrije dag, waarbij de gouverneur hulde werd gebracht, voordat iedereen het feest op eigen wijze ging vieren, met drums en dans.

Als Alexandra ging staan en uit het raam leunde, kon ze beneden de waslijnen zien. Er hingen lakens te drogen en aan de pletsende geluiden op de wasplank te horen, was Siene bezig met wassen. Achter op het erf kakelden de kippen lustig rond de voederbak. En bij de schutting kwam van het naburige erf het regelmatige, raspende geluid van een zaag, vermengd met het kloppen van een hamer. Niet iedereen hield siësta.

‘Klari kaba!’ Jo stapelde de schriften en boeken op elkaar en schoof met stoel en al van de tafel af. ‘Wat zullen we gaan doen?’

‘Hmm…’ mijmerde Alex, ‘was het maar al vakantie…’

‘Ay!’ Jo’s gezicht klaarde op. ‘Fijn naar huis! Het Schoone plantageleven. Wandelen, varen, klimmen…’ Ze spreidde haar armen om alvast de vrijheid van Het Schoone Land te verwelkomen.

‘O Jo, zijn we daar nu niet te oud voor?’

‘Jamais, never,’ zei Jo zo beslist en tegelijk zo nonchalant dat Alexandra een moment haar onverstoorbaarheid benijdde. Hoe speelde haar vriendin het toch klaar? Jo was altijd volmaakt zichzelf. Of ze nu met tegenslag te maken kreeg, of niet. Alexandra had altijd wel duizend dingen aan haar hoofd.

Jo haalde een leeg garenklosje uit de zak van haar jurk en rolde het met haar vlakke hand over het tafelblad. Daarna pakte ze het ding op en bestudeerde de vorm nadenkend. ‘Kruiwagenwiel,’ besloot ze en ze wierp het klosje naar Alexandra.

Die ving het voorwerp op, woog het schattend in haar hand en zei: ‘Contragewicht!’

Ze wierp het terug naar haar vriendin, die pareerde met ‘wierookhouder’ en het weer naar Alex gooide. Zo kwamen tussen het overgooien nog de fantasierijke mogelijkheden van het klosje als morse-seiner, presse papier en mierenpletter langs. Het was een spelletje dat ze sinds hun kinderjaren met willekeurige voorwerpen speelden; wie het eerste geen antwoord meer had, verloor. Alexandra, die het meest vindingrijk was, won meestal. Maar nu was ze met haar aandacht ergens anders.

‘Wat is er?’ vroeg Josephine.

‘De rol van de vrouw…’ zei Alexandra peinzend. ‘Wat zal ik donderdag vertellen op school? Wat kunnen we eigenlijk dóén, als vrouw?’

Ze liep terug naar de tafel. ‘Wat gaan we doen als de vakantie voorbij is? Als we ons laatste schooljaar hebben gehad? Heb jij al plannen?’

Jo trok haar wenkbrauwen op. ‘Wat bedoel je? Dan zijn we eindelijk vrij om te doen wat we zelf willen!’

‘Maar…’ drong Alexandra aan, ‘is er dan niets wat je graag zou willen doen, Jo?’

Nu haalde Josephine haar schouders op. ‘Waarom? Waarvoor? Ik ben blij dat ik thuis kan blijven. Ik ga de keuken in, bakken! Dat doe ik het liefst.’ Ze keek naar Alexandra’s vertwijfelde gezicht. ‘Wat wil je dan? School houdt voor ons op, zo gaat het.’

Alex barstte los: ‘Het is niet eerlijk! Irwin studeert rechten! Waarom mogen meisjes niets?’

Josephine hief kalmerend haar handen. ‘Mijn broer studeert, so what? Wij hoeven dat gelukkig niet. Wat had jij dan willen doen?’

‘Ja, wat…’ Alexandra had geen duidelijk idee van wat ze met haar leven wilde, maar ze kon onmogelijk zo tevreden zijn als Jo. Ze was te ongedurig voor de huiskamer, te onhandig voor de keuken.

‘Onderwijzeres?’ opperde Jo.

‘Bah, nee! Zoals Pir’ Bille en Vriesje? Nee, dank je lekker!’

Josephine, altijd behulpzaam, kwam met een idee. ‘We maken allebei een lijst van dingen die we graag zouden willen doen. Wat denk je daarvan?’ Ze reikte Alex een stukje kladpapier aan.

‘Splendid idea!’ Ze hadden de gewoonte om Engelse woorden te gebruiken overgenomen van Jo’s moeder, van wie de vader een Britse kolonist was.

Het was stil terwijl ze allebei aan hun lijstjes werkten. De middaghitte was overgegaan in een draaglijke warmte, de zon was gezakt en een oranje gloed viel door het open raam, dempte binnen de kleuren van schoolboeken, inktpot en vellen papier, voegde schaduwen toe aan het vaasje met verwelkte angalampu-bloemen.

Toen ze hun pennen neerlegden, las Jo haar lijstje als eerste voor.

Een prachtige taart ontwerpen en maken voor een belangrijk iemand

Een keer door het paleis van de gouverneur dwalen

Juffrouw Meyerhovens lunch stiekem verknoeien

De meisjes van de Fransche Klas op hun nummer zetten

Nooit meer gymnastische oefeningen doen

‘Hé!’ zei Alex verrast. ‘We hebben er één gemeen!’ Ze las haar lijstje voor.

De oceaan oversteken

Een interessant iemand ontmoeten

Een vuurpijl op het schoolplein afschieten

Mijn korset verbranden

Paalkimmen op de kermis

De meisjes van de Fransche Klas eens flink de waarheid zeggen

‘Haha!’ riep Jo en ze klapte in haar handen. ‘Die krengen van de Fransche Klas! Dat moeten we dan ook écht doen!’ Toen ze uitgelachen waren, namen ze de andere wensen op de lijstjes door.

‘Nou, paalkimmen op de kermis kun je wel vergeten,’ merkte Jo op, ‘dat is alleen voor jongens. Trouwens, dat geldt ook voor een vuurpijl afschieten en de oceaan oversteken. Jij wilt echt alleen maar jongensdingen, noh!’ Ze stond op en pakte Alex bij de schouders, schudde haar zachtjes bij zinnen. ‘Wees blij dat je volgend jaar niet meer naar school hoeft. Nooit meer.’

Maar Alexandra bleef mokken. ‘Ik weet niet eens wát ik zou willen doen, wist ik dat maar.’

‘Het maakt toch niets uit,’ antwoordde Jo, ‘dus hou op met daarover te piekeren.’

‘Maar dat gaat nu juist niet, ik moet er volgende week voor de hele school over vertellen.’

Alex’ gesomber werd onderbroken door het getinkel van een tafelbel in het benedenhuis.

‘Tijd voor de thee!’ zei Josephine en ze sprong op. De meisjes roffelden de trap af.

Beneden in de voorzaal wachtte hun een verrassing. Er was hoog bezoek.

‘Zeggen jullie gedag, meisjes?’ De stem van Antoinette Belgrave klonk te hoog, ze blikte zenuwachtig naar Alex en Jo, om te controleren of er geen los haarlint of een inktvlek te bespeuren was.

De voornaam uitziende, bejaarde Hollandse dame op de sofa draaide zich langzaam om, zette haar theekopje kalm op het schoteltje en bestudeerde haar achternichtje met koele, grijze ogen.

Daar zat, gekleed in een elegante fluwelen japon, freule Celia baronesse De Lindau. Dat wist Alexandra omdat haar ouders het over het komende bezoek hadden gehad, ze had haar nog niet eerder ontmoet. De freule had witblond haar dat hoog was opgestoken en bedekt met een met parels bestikt netje.

Mevrouw Belgrave kuchte nadrukkelijk en Alexandra herinnerde zich haar manieren. ‘Goedemiddag, freule,’ zei ze en ze zakte iets door haar knieën om een kosi te maken, haar hoofd licht gebogen.

Eigenlijk zou Alex ‘tante’ moeten zeggen, maar ze wist niet zeker of oudtante Celia dat zou waarderen. En ‘hoogwelgeboren vrouwe’ klonk weer te afstandelijk; tenslotte was de broer van de freule, baron de Lindau, wél Alex’ grootvader, in het verre Holland. Al waren familienaam en titel niet doorgegeven aan de voorechtelijke Surinaamse zoon Henri Belgrave.

Oma Belgrave was slavin geweest, ze was de huishoudster van de baron toen die nog planter was in Suriname. Toen Philip de Lindau later terugging naar Nederland om daar te trouwen met een door zijn ouders uitgekozen bruid, kocht hij zijn Surinaamse gezin vrij en zorgde ervoor dat de kleine Henri en zijn moeder een jaarlijkse toelage kregen.

Alex wist dat hun situatie niet uitzonderlijk was. Integendeel, het was zelfs gebruikelijk dat Nederlandse ambtenaren, Europese planters en kolonisten tijdelijk een Surinaamse vrouw namen met wie ze vaak ook kinderen kregen. Minder gebruikelijk was het dat er na de terugkeer van de vader naar Holland ook voor die kinderen gezorgd werd. Alleen de rijken konden dat.

Zo was er in de loop van de eeuwen een gekleurde elite ontstaan van halfbloed kinderen, die in Nederland hadden kunnen studeren en die bij terugkeer in Suriname een goede positie kregen. Er waren al gekleurde ambtenaren, artsen, advocaten en onderwijzeressen.

Henri zag zijn vader pas terug toen hij ging studeren in Holland. Voor de familie De Lindau was dat nogal een verrassing, maar men kende zijn plichten, al waren de familiebanden nooit warm geworden. In ieder geval had Henri Belgrave een lichte huidskleur. Hij was dan wel niet zo wit als de Hollanders, maar toch blank te noemen. En God zij geprezen, hij bleek intelligent en een serieuze student. Na terugkeer in Suriname bleef Alex’ vader contact houden met zijn familie in Nederland, maar dat contact werd sterk verminderd toen haar vader besloot te trouwen met Antoinette Rocheteau. Want hoewel Alex’ moeder afstamde van naar Suriname geëmigreerde Franse hugenoten, stak ze duidelijk af bij de Europese familie; zij was zwart. Eigenlijk donkerbruin, vond Alex, maar dat verschil zag de familie De Lindau niet en ze vonden het ongehoord. Er waren toch genoeg lichtgekleurde huwelijkskandidaten in Suriname?

De familie De Lindau bezat nog altijd verschillende plantages in Suriname, maar die werden door zaakwaarnemers geleid. Henri’s vader was nooit naar Suriname teruggekeerd; dat tante Celia nu opeens wel hiernaartoe kwam, was vanwege het feit dat ook hun plantages kampten met een tekort aan arbeiders en ze met eigen ogen wilde zien hoe het er werkelijk aan toeging.

Alex wist dat haar moeder tegen tante Celia’s komst had opgezien, alsof die speciaal naar Suriname kwam om haar het leven zuur te maken. Het huis met de deftige inrichting, Antoinettes trots, zou hoe dan ook nooit goed genoeg zijn in de ogen van haar schoonvaders zuster.

De freule glimlachte naar de meisjes. Ze negeerde Alexandra, knikte de lichter gekleurde Josephine toe en zei toen op geaffecteerde toon tot Antoinette: ‘Je dochter heeft meer van Henri’s voorkomen geërfd, dat kan men duidelijk zien.’

Antoinette keek geschrokken en Jo giechelde verbaasd, maar Alexandra zei rustig: ‘Ik ben Alexandra, tánte.’ Ze legde iets meer nadruk op het laatste woord.

Freule Celia trok haar wenkbrauwen op. ‘O. Aha. Wel, wel…’ Meer zei ze niet, maar haar blik rustte net iets te lang op Alex. Te donker, zei die blik, te min. Wat moest de familie De Lindau met pikzwarte nichtjes? Daar viel geen eer aan te behalen. Het was eerder een nederlaag, het bewijs dat een De Lindau blijk had gegeven van zwakte.

Alex’ moeder schonk thee in voor de meisjes en presenteerde schalen met versgebakken koekjes en een luchtige, naar amandelen geurende cake. Antoinette liet haar lepeltje te hard rinkelen tegen het porseleinen kopje. Nerveus vroeg ze of de cake wel smaakte en ze wist tante Celia toch een waarderende opmerking te ontlokken.

‘Een kleine attentie pour vous, Antoinette,’ zei de freule toen haar schoteltje leeg was. Ze overhandigde mevrouw Belgrave een weelderig verpakte ronde doos met een roze lint eromheen.

‘Ach,’ zei Alex’ moeder verrast. ‘Dank u wel, dat was heus niet nodig.’

‘Nee?’

Met verwachtingsvol geritsel van vloeipapier opende Antoinette de doos. De zoete geur van rozen kwam hun tegemoet. In de doos lag een poederdons met een ivoren handvat, boven op een royaal bed van wit talkpoeder.

‘O wat mooi!’ Antoinette maakte aanstalten om tante Celia een dankbare kus te geven, maar zag ervan af toen de freule zich onverwachts omdraaide naar Alex. Haar hoge kapsel deinde en helde riskant door de vlugge beweging. Vast een pruik, dacht Jo.

De freule verkondigde: ‘Niets zo goed voor de juiste teint,’ – een merkbare pauze – ‘als een fijn rozenpoeder, meisjes. Daar kan men niet vroeg genoeg mee beginnen.’ Ze knikte nadrukkelijk.

Toen Alex een ongelovig gezicht trok, zei Antoinette haastig: ‘En hoe is het u op uw plantages Bergendael en Breukelerwaard bevallen?’

‘Ach!’ Tante Celia hief haar met ringen getooide handen, alsof ze het antwoord uit de lucht kon plukken. ‘Wat zal ik zeggen, de Emancipatie heeft weinig bijgedragen aan de werklust. De werknemers beginnen eisen te stellen. De directeurs klagen dat de arbeiders van plantage naar plantage reizen om juist díé te kiezen die hun het beste bevalt. Als het werk, de betaling, de woningen of zelfs de opzichter hun niet aanstaan, trekken ze gewoon verder. Erg onhandig, die vrije keuze. Zoveel verschilt het allemaal toch niet, per plantage?’

Mevrouw Belgrave maakte een meelevend geluid.

‘Ja,’ vervolgde de freule, ‘geef ze een vinger, en ze willen de hele hand. Geld krijg je door te werken en niet door beuzelarij! Dat heb ik ook tegen directeur Landman gezegd, toen hij erover klaagde dat in de oude tijd ieder zijn plaats wel kende. Een vrijgemaakte bleef toen onder toezicht van een voogd en kon niet gaan lanterfanten. Ja, ik heb Landman duidelijk te kennen gegeven dat hij best wat strenger mag optreden. Als de wet op het gebied van de praktijk tekortschiet, is bevoogding beslist geen slechte zaak. Vindt u ook niet?’

Antoinette leek niet op haar gemak, zag Alex. Weliswaar kwam Alex’ moeder uit een familie die al generaties lang vrijgeboren was, dat gold niet voor haar vader. Henri en oma Belgrave waren vrijgekocht, zij hadden nog de plichten van bevoogding gekend: de levenslange dankbaarheid en dienstbaarheid van de vrijgemaakte aan de voormalige eigenaar, die zo dus altijd meester bleef. Al was met de Emancipatie nu ook de bevoogding officieel afgeschaft, toch bleven trouw en dankbaarheid aan de blanken doorgaan voor goed fatsoen. Ook door toedoen van de kerk, die nederigheid en gehoorzaamheid preekte.

Ook nu nog voelden Alex en haar moeder dat zij dankbaarheid verschuldigd waren voor de vrijheid, de toelage en de opleiding die Henri Belgrave had gekregen. En hoewel zijn afkomst een zwarte bladzij in het familieboek van de De Lindaus was, kon zijn carrière tegelijkertijd toch als bewijs van hun eervolle gedrag gezien worden.

Alex tuurde naar de grond, waar ze met haar schoenpunt wrevelig in het tapijt duwde.

‘Wel,’ waagde Antoinette, ‘ferm optreden is een goede zaak. Maar een hechte band opbouwen met het personeel scheelt zeker zoveel.’

Tante Celia’s belangstelling was alweer verflauwd. ‘O, nou ja. Ik prefereer gepaste afstand.’

Suit yourself, dat drukte haar houding uit, bedacht Alex. En tegelijk leek het alsof ze Antoinette ook onder de bedienden schaarde.

Voor Jo en Alex was hun bevoorrechte positie in Suriname een heel gewone zaak. Maar de blanken lieten geen gelegenheid voorbijgaan hun te laten voelen wie er werkelijk bovenaan stond. Het was een samenspannen van school, kerk en staat, waar niet aan viel te ontkomen. En die situatie maakte het onmogelijk om aan tante Celia te zeggen wat ze werkelijk dachten.

‘Wat een hitte toch, in de stad.’ Tante Celia wuifde zich koelte toe met een dunne zijden waaier. Haar fluwelen japon was warmer dan de katoenen en linnen jurken van Antoinette en de meisjes. Haar bezwete gezicht was rood en verhit. ‘Op de plantage was het werkelijk veel koeler.’

‘Jazeker,’ beaamde Antoinette, ‘als in september de heetste periode aanbreekt, gaan de meisjes naar Commewijne. Daar zullen ze de vakantie doorbrengen bij de ouders van Josephine.’

Josephine, die in gedachten tijdens het gesprek onbehoorlijk ver was afgedwaald, werd bij het horen van haar naam weer alert en grijnsde om het goed te maken breed naar tante Celia. De freule keek ietwat geschrokken naar dit onverwachte vertoon van geveinsde genegenheid. Alex gaf haar vriendin een verdekte por.

‘Au,’ zei Jo en ze sloot haar mond.

‘Blijft u voor het diner, tante Celia?’ vroeg mevrouw Belgrave beleefd. Maar tot ieders opluchting sloeg de freule de uitnodiging af. Ze had nog een afspraak met de gouverneur. ‘Een andere keer, ma chère.’

Nadat het hoge bezoek was vertrokken, bogen Antoinette en de meisjes zich over de fraaie poederdoos. ‘Hij is echt mooi,’ verzuchtte Jo.

‘Nou,’ zei Alex lachend, ‘hiermee kunt u zich helemaal wit poederen, ma!’

‘Ja, van top tot teen.’ Mevrouw Belgrave schudde gelaten haar hoofd.

1. Iemand die zich inzette voor de afschaffing van de slavernij.

3

De Meyerhovenschool

’s Ochtends was het in de Gravenstraat altijd druk. Een horde ambtenaren in onberispelijke, witte tropenpakken begaf zich te voet naar het Plein, het bestuurlijke hart van de kolonie. Hospitaalpersoneel in uniform haastte zich naar het ziekenhuis. Leerlingen van de rooms-katholieke scholen en die van de Evangelische Broedergemeente gingen in groepjes op weg naar hun eigen school. De kleintjes aan de hand van de oudere meisjes, de jongens rennend en stoeiend. Arme kinderen droegen versleten, maar schone kleren, en liepen blootsvoets. Welgestelden gingen naar hun particuliere school, begeleid door een zwarte bediende die de schoolboeken droeg.

Paramaribo had sinds de afschaffing van de slavernij veel meer scholen gekregen. Nu allen vrije burgers waren, was het zaak hen zo snel mogelijk tot brave Nederlandse onderdanen te maken. Iedereen kon nu lager onderwijs krijgen, maar daarna konden alleen de rijken hun zonen naar Holland sturen voor verder onderwijs. Voor meisjes van goeden huize waren er enkele kleine particuliere scholen, geleid door vrouwen.

De Meyerhovenschool, waar Jo en Alex naartoe gingen, bood een oord van beschaving aan creoolse meisjes van veertien tot zeventien jaar. De school was niet groot; de eerste en tweede klas hadden de meeste leerlingen, in de derde en hoogste klas slonk het aantal rap. Veel meisjes verlieten de school eerder; het was te aanlokkelijk om hun intrede in de grote wereld te doen, met de zoete beloften van baljurken en partijtjes, en hopelijk vrijers.

De elite van kleurlingen was zich sterk bewust van de beloftevolle positie die ze in de samenleving innam en was erop gespitst om hogerop te komen. Als er voor de dochters een kans was op verdere ontwikkeling, met name om daardoor een betere partij te kunnen huwen, dan moest die kans gegrepen worden. Dat gold voor Alexandra Belgrave en Josephine Oosterwijk net zo goed.

Josephine en Alexandra liepen samen naar school. Toen ze in de buurt van de Gravenstraat waren, gaf Jo haar vriendin een por om haar aandacht te vestigen op een groep blanke meisjes, gevolgd door zwarte bedienden. De meisjes droegen jurken van glanzende mousseline, gemaakt volgens de laatste Parijse snit. ‘Daar heb je ze weer, die meisjes van de Fransche Klas!’ zei Jo.

De Hollandse meisjes namen Alex en Jo geringschattend op, fluisterden achter hun hand met elkaar en giechelden. De Meyerhovenschool werd voornamelijk bezocht door dochters van de kleurlingenelite, maar de Fransche Klas was een afdeling voor de ‘ware Europese’ meisjes, vijf leerlingen die Wilhelmina Meyerhoven had overgenomen van de oude mademoiselle Gouttierre. Het was niet gebruikelijk dat de dochters van blanke notabelen op school les kregen. Voor hen moesten er gouvernantes van overzee komen, maar niet veel dames waagden de oversteek naar het verre Zuid-Amerika.

De blanke meisjes van de Fransche Klas voelden zich ver verheven boven de Surinaamse. Hún vaders bekleedden de hoogste posities in de kolonie en hun verblijf in het tropenland was tijdelijk. Na enige jaren zouden zij terugkeren naar Europa, en weer van de zeer gemiste genoegens van het moederland kunnen genieten.

De kloof tussen de Hollandse en de Surinaamse meisjes werd onderstreept door het verschil in huidskleur. Natuurlijk waren er in de kolonie ook Surinaamse blanken: telgen van boerenfamilies en van kolonisten, maar die gingen gewoonlijk niet naar elitaire privéscholen. Van hun huidskleur en positie maakten de Europese meisjes van de Fransche Klas royaal gebruik. Minachtende blikken, spotlachjes, een hooghartige of achteloze behandeling; alle meisjes van de kleurlingenelite kenden deze houding die bedoeld was om hen op hun plaats te zetten. Vanwege hun spraak, hun kroezige kapsels, hun kleding, alles scheen een armoedige en lachwekkende imitatie van het Europese model te zijn. Voor blanken was de kleurlingenelite iets als een poppenkast, met aangeklede zwarte poppen die de Europeanen slechts konden nabootsen.

Natuurlijk deed het pijn, maar dat zouden Alex en Jo niet laten zien, dat gunden ze hun niet. ‘Niet op letten, laat ze maar,’ zei Alex’ moeder als ze er thuis over klaagden. ‘Je vader verdient ons brood door zijn werk bij het gouvernement, dus we moeten wel verdraagzaam zijn.’ Voor Alex en Jo werd verdraagzaamheid een krampachtige deugd. Het gold als een toonbeeld van fatsoen als jij de ander kon tonen ‘hoe het hoorde’ en de beledigingen negeerde, maar het wende nooit. De blanke meisjes, met Adèle met de blonde pijpenkrullen als de aanvoerster, gluurden naar Jo en Alex toen ze langs ze liepen, bewogen haast onopvallend de lippen. Een gemurmeld refrein was duidelijk hoorbaar.

Zeg Jan Klaassen

Waar is Katrijn?