Colofon

Vertel de wereld wat je vindt van #ThuisDraagIkBijMe

Vind de auteur: @cecilekorevaar

Vind de uitgever: @blossombooks

NUR 285 / W032201

© 2022 Blossom Books

© 2022 Cecile Korevaar

Omslagontwerp: Saeed Al Hammad

Kaart: Daniel Hasenbos, Daniel’s Maps

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

Wil je ons iets vragen of vertellen? Dat kan! Stuur een mailtje naar info@blossombooks.nl of vind ons op blossombooks.nl

Beste lezer,

Het is denk ik inmiddels geen geheim meer dat ik graag boeken uitgeef waarin maatschappelijke onderwerpen worden aangesneden. Het klinkt als een hoog doel maar het idee dat ik, al is het maar voor een piepklein beetje, kan bijdragen aan bijvoorbeeld meer tolerantie en begrip voor elkaar, of juist kan zorgen voor herkenning bij mensen die denken dat ze alleen zijn, is een van mijn drijfveren.

Toen ik het manuscript las dat Cecile Korevaar naar ons had opgestuurd, wist ik dan ook meteen dat ik dit verhaal wilde uitgeven. Niet alleen omdat het een eerlijk en noodzakelijk verhaal is dat eigenlijk zo veel mogelijk mensen zouden moeten lezen, maar ook omdat de beweegredenen waarom Cecile is begonnen met het schrijven hiervan, zo dicht bij die van mij liggen.

De schrijfstijl van Cecile is efficiënt en recht voor zijn raap; ze vertelt hoe het is om uit je thuisland te vluchten zonder dat met metaforen of zweverige zinnen mooier te maken dan het is. De reis die Wassim, Romeo, Laila en Ahmed afleggen is vreselijk en het afzwakken omdat het te pijnlijk is om te lezen, zou duizenden mensen enorm tekortdoen.

Ik hoop dat het lezen van dit boek je raakt, en op wat voor manier dan ook invloed zal hebben op keuzes die je maakt in de toekomst; hoe klein of groot ze ook zijn. Namens Blossom Books doneren wij in elk geval een euro per verkocht boek aan Stichting Vluchteling; we hopen hiermee de vreselijke reis die duizenden vluchtelingen maken iets te kunnen verbeteren – al is het maar een piepklein beetje.

Ik hoor graag wat je van het boek vindt.

#ThuisDraagIkBijMe

Myrthe Spiteri

Eigenaar/uitgeefdirecteur

‘No one leaves home unless home is the mouth of a shark.’

Warsan Shire

Met speciale dank aan Michel, Hasan en Christine

Proloog

Als een orkaan kwam de oorlog op ons afrazen en nam ons alles af. Ons land, onze families, ons leven, alles wat ertoe deed. We vluchtten massaal, vaak halsoverkop, om uiteindelijk te komen waar het lot ons bracht. Op zoek naar veiligheid, een dak boven ons hoofd, een toekomst. Snakkend naar een leven zonder angst. Sommigen van ons hadden de hoop verloren, de meesten hielden vol. Hoe bouw je een nieuw bestaan op in een vreemd land als je ziel gestorven is en alleen je lichaam nog leeft? Als teruggaan geen optie is, terwijl je niets liever wilt dan dat? Als elke vezel in je verlangt naar vroeger, naar de wereld waarvan je ooit onderdeel was, en je weet dat dit nooit meer terugkomt? Dan krijgt het leven voor altijd een andere betekenis.

Homs, Syrië, 18 april 2011

Duizenden demonstranten hebben zich verzameld om de Klokkentoren op het plein. Met gebalde vuisten joelen ze erop los, klappen in hun handen en scanderen leuzen die de kleine jongen maar half begrijpt. Vrijheid voor allen, weg met de corruptie, weg met Bashar al-Assad, gonst het. Hun woorden schieten als kogels door de lucht.

Vanaf een muurtje aan de rand van het plein kijkt de jongen toe hoe de sfeer steeds verder oplaait. Hij staat er al een tijdje en houdt zijn handen voor zijn oren. Het lijken wel wilde dieren, denkt hij, bezeten van hun prooi; het vuur staat ze in de ogen. Ze springen op en neer, duwen tegen elkaar aan en sommigen staan zelfs boven op gebouwen of hangen hoog in een lantaarnpaal. De grond onder hem trilt. Zijn hart bonkt in zijn tengere bovenlijf.

Voor de Klokkentoren staat een man met een megafoon voor zijn mond. Hij draagt de Syrische vlag om zijn schouders en spreekt de menigte luidkeels toe. Het volk wil het regime omverwerpen, Bashar al-Assad moet luisteren, herhaalt hij elke keer opnieuw. Zijn woorden weergalmen tot ver voorbij het plein, misschien wel tot in de buitenwijken van Homs aan toe. De demonstranten herhalen al schreeuwend zijn woorden, hun gebalde vuisten schieten opnieuw de lucht in.

De man met de megafoon is zijn vader, de leider van de demonstratie.

De jongen kan nog steeds niet geloven dat hij daar staat. Nooit eerder heeft hij hem zo gezien. Zijn ogen onstuimig, zijn wenkbrauwen gefronst, zijn hals rood aangelopen tot aan zijn borsthaar dat boven zijn shirt uitsteekt. Om hem heen staan mannen van zijn leeftijd. Zijn nieuwe vrienden, zoals zijn vader ze noemt; pas sinds een aantal maanden gaat hij met ze om. Om het land te behoeden voor een monster, zo legde hij gisteren nog uit, om een oorlog te voorkomen.

Even hapt de jongen naar adem. De lucht om hem heen voelt zwaar. In zijn ogen is het al oorlog.

Zijn broer is er ook. Hij staat op een muur die om de Klokkentoren heen is gebouwd, tussen zijn revolutionaire kameraden in. Ze noemen zich ‘rebellen’, die strijden voor rechtvaardigheid. Zijn broer heeft zijn groene jas tot bovenaan dichtgeritst en zijn zwart-wit geblokte sjaal om zijn hoofd gedrapeerd. Hij ziet er gevaarlijker uit dan normaal.

Zijn broer mocht vanmiddag voor het eerst mee naar de demonstraties. Hij was immers groot en wijs genoeg en ze hadden jongens zoals hij nodig. Hij hoefde er geen moment over na te denken, wilde altijd al zijn zoals zijn vader, heldhaftig en onbevreesd.

De jongen wil dat ook, alleen is hij pas zeven; hij moet nog bij zijn moeder blijven. Daarom weet ook niemand dat hij hier nu is, dat hij ook mee wil strijden met zijn vader. Hij wil ook groot zijn en het gevoel hebben dat hij heeft geprobeerd een oorlog te voorkomen. Ook al begint hij er steeds meer aan te twijfelen dat dit de juiste manier is.

Hij drukt zijn handen nog steviger tegen zijn oren. Het gejoel, het weergalmen van de megafoon, het geklap van al die duizenden mensen. Het neemt met de seconde heftigere vormen aan. Een huivering trekt langs zijn ruggengraat. Het liefst wil hij naar zijn vader toe, tegen hem zeggen dat hij weg moet bij de Klokkentoren, en zijn broer ook. Dat het uit de hand gaat lopen, en dat dit niet de oplossing is. Dat hij Bashar al-Assad misschien beter een brief kan schrijven en dat er als ze zo doorgaan juist een oorlog komt.

Maar hij durft niets van dit alles. De mensenmassa heeft ook hem in zijn greep. Iedereen om hem heen lijkt bezeten van de duivel.

Hij speurt het plein over, op zoek naar een uitweg, naar de snelste route naar huis, naar zijn moeder, die vast overbezorgd is en van wie hij geheid straf zal krijgen.

Ineens klinkt er een schot. De jongen verstijft en kijkt paniekerig om zich heen. Al snel volgt er nog een. Hij richt zijn blik op de Klokkentoren, op de plek waar zijn vader stond, maar die is nergens meer te bekennen, en ook zijn nieuwe vrienden zijn verdwenen. Opnieuw klinken er schoten, nu meerdere achter elkaar. De jongen springt van het muurtje en duikt op de grond. Hij maakt zich zo klein mogelijk.

Even is het doodstil op het plein. Dan begint iedereen te schreeuwen. Geen leuzen deze keer, maar blinde paniek. De wilde dieren zijn weer mensen geworden, rennen door elkaar heen en duiken net als hij op de grond. De jongen kijkt radeloos om zich heen. Wat moet hij doen? Waar moet hij heen?

Dan staat hij op en begint te rennen. Zomaar ergens naar toe. Allahoe akbar, Allahoe akbar! roepen mensen die hem inhalen. Honderden kogels worden op iedereen die beweegt afgevuurd, alsof geen mensenleven meer telt. Voor hem vallen mannen op de grond, naast hem zakt een kind van zijn leeftijd door zijn knieën. Zijn hoofd is bebloed, zijn blik bevroren.

De jongen krijgt geen adem, overal is rook, hij kan niets meer zien. Dan duikt hij een steegje in, verstopt zich achter een vuilniscontainer en maakt zich opnieuw zo klein als hij kan. Zijn lichaam rilt, zijn mond voelt droog, tranen lopen over zijn wangen. Was hij maar nooit achter zijn vader en zijn broer aan gegaan.

Het schieten stopt pas als hij geen mens meer hoort, als de kogels alles wat leeft hebben weggejaagd. Voorzichtig kijkt de jongen om zich heen. Naast hem ligt een bewegingsloze man. Hij heeft zijn mond wijd open. Zijn gezicht is zo wit als marmer. De jongen neemt een diepe teug lucht en komt dan langzaam overeind. Hij is wankel en slap, zijn rug doet pijn. Het steegje oogt verlaten, het is er mistig en donker. De geur van buskruit doet zijn lichaam sidderen. Als hij achter de vuilniscontainer vandaan komt, weet hij even niet waar hij is. Dan herkent hij het rolluik van de winkel van zijn oom om de hoek van waar hij woont, en de Syrische vlag die ze er ooit samen op hebben geschilderd. Het luik is doorboord met kogelgaten.

Hij begint te rennen, zo hard als hij kan, terug naar zijn moeder.

De voordeur staat wagenwijd open. Bloedsporen lopen over de witbetegelde vloer van de hal de keuken in. Er klinkt een eentonig gejammer en licht gekreun, geluiden die hij niet kent van thuis. Stapje voor stapje volgt hij de sporen in de richting van de keuken. Zijn vader zit op een stoel. Voorovergebogen, met het lange lijf van zijn broer tussen zijn benen. De broekspijp van zijn broer is doordrenkt met bloed, net als zijn witte shirt, zijn gezicht zo grauw als de kleur van wolken op een regenachtige dag. Zijn groene jas ligt naast hem op de grond. Aan zijn voeten zit zijn moeder. Op haar knieën, haar hoofd schudt op en neer. Ze jammert. Onophoudelijk.

Wassim

Izmir, Turkije, 5 maart 2016

De zachtgele gloed van straatlantaarns mengt zich maar moeilijk met het koele tl-licht van restaurants en winkels. Overal lopen mensen: mannen, vrouwen, kinderen, jongens van mijn leeftijd. Sommigen staren voor zich uit, anderen lijken gehaast, opgefokt zelfs. Voor me huppelt een meisje. Ze houdt een slof Gauloises-sigaretten in haar linkerhand en met haar rechter maakt ze draaiende bewegingen op het ritme van een liedje dat ze zingt. Ik herken de melodie van vroeger; mijn oma neuriede het altijd als we bang waren of niet konden slapen. Het meisje is vast Syrisch, net als ik.

Ik sluit voor even mijn ogen. Geroezemoes, claxonnerende auto’s, razende brommers; de geur van eten, uitlaatgassen, rottend afval. Thuis in Aleppo ruikt het net zo, alleen vermengt deze typische stadslucht zich daar met de zoete geur van specerijen, fruittabak en jasmijn. Aleppo, mijn geliefde geboortestad. Met ons huis op de begane grond in de wijk al-Meridian, de ijswinkel op de hoek met de beste pistachetopping van de stad, en mijn school verderop, waar ik op alle doordeweekse dagen samen met de kinderen uit de buurt naartoe liep. Met een binnentuin als speelplaats, eromheen klaslokalen, van groep een tot en met acht. De plek waar ik vriendschappen sloot, ruziede over wie het hardst tegen de bal kon trappen en waar ik verliefd werd op het meisje dat naast me in de schoolbank zat. Waar juf Amira ons elke ochtend opwachtte, met haar armen wijd uitgespreid. Ons een voor een tegen haar boezem drukte en steevast een aai over onze bol gaf. Ze noemde ons ‘haar kuikentjes’. Keer op keer liet ik me benevelen door haar rozenparfum, waarmee ze zich dagelijks van top tot teen onderspoot, en door het gevoel dat ze me gaf, dat ik belangrijk voor haar was.

Nu is onze school platgebombardeerd. Net als ons huis en de ijswinkel op de hoek: alles in al-Meridian is weggevaagd of beschoten. De kinderen uit de buurt, mijn klasgenoten, vrienden met wie ik voetbalde op straat: veel van hen zijn verdwenen. Gevlucht, net als wij, omgekomen door bombardementen of opgepakt om te dienen voor Assad. Alleen Allah weet wat er met hen is gebeurd.

Zou Allah ook waken over mijn vader, die al sinds een paar maanden niet meer bij ons is? Zomaar vermoord, op klaarlichte dag. De huls van de kogel die zijn hart doorboorde, lag een paar uur later in onze brievenbus, met een briefje erbij voor mijn moeder, waarop stond: Uw zoon is de volgende. De huls draag ik nog altijd bij me, in de binnenzak van mijn jas. Het briefje heb ik in brand gestoken.

We zijn er nooit achter gekomen wie deze laffe daad op zijn geweten had, ook niet wat het motief was, maar één ding werd wél snel duidelijk: mijn moeder, mijn zusjes Nour en Shaima en ik moesten Aleppo direct verlaten. We vulden onze rugzakken met alleen de broodnodige spullen en vluchtten de volgende dag met hulp van een smokkelaar naar Libanon. Dat we niet de enigen waren die het land verlieten, verbaasde ons niets; een karavaan trok over de snelweg. Busjes, auto’s volgepropt met mensen. Spullen vastgesjord op het dak. De oorlog ging aan niemand voorbij, hij trof ons allemaal.

Na een lange tocht, die gevoelsmatig dagen duurde, kwamen we terecht in een van de vluchtelingenkampen in de Bekavallei, net over de grens. Er verbleven duizenden lotgenoten in tenten met in blauwe letters UNHCR erop, of in provisorische hutten gemaakt van golfplaten.

We brachten onze dagen doelloos door, in afwachting van wat komen ging, overgeleverd aan de grillen van Assad, en baden elke avond voor een spoedige terugkeer, naar daar waar we het liefst wilden zijn: thuis in Aleppo.

De oorlog waait vast snel over, hield mijn moeder ons in het begin nog voor. Ik geloofde haar, of beter gezegd: ik wilde haar geloven. Maar al snel bleek Libanon geen veilige plek te zijn voor een gezin zonder vader. Er was niemand die voor ons zorgde, geen werk te vinden en nul uitzicht op een beter bestaan. Mijn moeder was een leven zonder mijn vader niet gewend en al helemaal niet in een vreemd land, waar mensen uit Syrië nog minder voorstelden dan een zwerfkat. Ze werd met de dag stiller.

We keken het een winter lang aan. Tot onze tent voor de zoveelste keer onderliep met water na een heftige regenbui. Mijn jongste zusje liep een longontsteking op en we aten alleen nog maar couscous met beestjes erin. Mijn moeder besloot dat het zo niet langer kon. Ze stelde voor dat ik alleen verder zou reizen. Het liefst naar Turkije, niet te ver weg, en zodra ik daar een veiligere plek had gevonden, zouden ze me achternareizen. Hun lot lag in mijn handen.

Een voorbijganger stoot hard tegen me aan. Ik wankel en bots tegen een stalletje dat zoetigheid verkoopt. Alsof het mijn schuld is, snauwt de man in kwestie iets naar me in het Turks en maakt er een handgebaar bij dat me vertelt wat ik al langer weet: Syriërs zijn hier niet welkom. Vies zijn we, uitschot, zakkenvullers die geld opstrijken van president Erdogan en er met de buit vandoor gaan richting Europa. Ik krijg het dagelijks naar mijn hoofd geslingerd.

Dat de werkelijkheid anders is, weten wij alleen. We ontvangen geen cent. Sterker nog: voor een paar lira per uur doen we het werk waar niemand hier op zit te wachten, de stokslagen krijgen we er gratis bij. Ik kan niet anders dan de conclusie trekken: ook in Turkije ligt geen toekomst voor ons. Dus moet ik door, nog verder van huis dan ik al ben.

Ik vis een verfrommeld briefje uit mijn broekzak, dat ik gisteren door de smokkelaar in mijn handen geduwd kreeg, en probeer zijn hanenpoten te ontcijferen. Basmane Gar, staat erop geschreven. De letters komen overeen met de letters op de voorgevel van het treinstation dat voor me ligt. Hier moet het zijn.

Op het plein voor het station zitten mensen onderuitgezakt op de grond. Mensen zoals ik, bepakt met rugzakken, sommigen met tenten en zwarte, rubberen zwembanden om hun nek. Die worden verkocht op elke hoek van de straat, net als alle andere attributen die nodig zijn om te overleven op zee, zoals waterdichte telefoonhoezen en regenlaarzen.

De stationsklok slaat precies halfnegen; ik ben op tijd. Zal hij me nog herkennen na onze vluchtige ontmoeting gisteren op straat? Ik haal diep adem en speur het plein af. Vlak voor me springen verkeerslichten op rood. Ik steek de drukke weg over en stap alleen op de witte vlakken van het zebrapad. Een stomme gewoonte sinds ik onderweg ben, maar tot nu toe heeft het geluk gebracht. Met mijn nieuwe sneakers spring ik op de hoge stoeprand. Blauw zijn ze, het laatste paar in mijn maat. Er lopen witte strepen overheen en ze veren als matrassen. Besteed je geld alleen aan noodzakelijke dingen, waarschuwde mijn moeder me nog, vlak voor ik vertrok. Haar wijze woorden en adviezen suizen regelmatig door mijn hoofd, als een zachte bries die me de juiste richting op duwt. Ik doe mijn best.

Vanaf een rustige plek aan de rand van het stationsplein ga ik op zoek naar de smokkelaar. Dan valt mijn oog op een man in de buurt van de stationsklok, hij kijkt onrustig om zich heen. Even kruisen onze blikken elkaar. Dat moet hem zijn! Naast hem staat een jongen.

Als ik naar de man toe wil lopen, komt ook hij in beweging. Hij gebaart de jongen hem te volgen en houdt ondertussen zijn blik strak op mij gericht. Mijn hartslag versnelt. Die ogen, dat lange, vettige haar... Hij ziet er nog even smoezelig uit. Zweetdruppels glijden via mijn slaap naar mijn hals. Ligt mijn leven werkelijk in handen van deze engerd?

‘Eindelijk, je bent er,’ zegt hij als hij voor me staat. Zijn ogen zijn bloeddoorlopen. ‘We hebben geen tijd te verliezen. Kom mee, snel!’ Dan draait hij zich abrupt weer om en loopt zonder om te kijken tussen de mensenmassa door in de richting van de drukke weg.

De jongen kijkt de smokkelaar na en richt zich dan tot mij. ‘Hoi,’ zegt hij, ‘ik ben Ahmed, ik werk voor hem.’ Hij wijst met zijn ogen naar de weg. ‘Als hij zo’n bui heeft, kunnen we beter gehoorzamen.’ Een roze kauwgompje danst door zijn mond.

Een jaar of elf zal hij zijn, zeker niet ouder, of hij is klein voor zijn leeftijd, dat kan ook. Hij pakt mijn onderarm beet en trekt me mee.

Een moment later slalommen we tussen het verkeer door, achter de man aan die meters voor ons loopt. Automobilisten toeteren en roepen onverstaanbare woorden door hun open raam. Ik focus op Ahmed.

Hij springt de stoep op en gebaart me hem te volgen, alsof ik wat anders van plan was. We snelwandelen langs andere voetgangers, tussen eetstalletjes door en slaan de eerste de beste hoek om.

In de smalle steeg waar we uitkomen, is het opeens akelig stil, alsof iemand alle stadsgeluiden met één druk op de knop heeft uitgezet. Aan het einde staat de smokkelaar op ons te wachten. Hij is mager en heeft een gebogen rug.

Dan scheert uit het niets een brommer voorbij. Ik verlies mijn evenwicht en val tegen een vuilniscontainer aan die dwars in de steeg staat geparkeerd. Een scherpe pijn schiet door mijn schouder. Verward kijk ik om me heen en voel als eerste aan de binnenzak van mijn jas. Mijn pakketje opgerolde biljetten zit er nog, net als de huls van de kogel. Ik dwing mezelf weer op te staan en wrijf over de pijnlijke plek. Verdomme, ik heb nog wel op de witte vlakken gestapt.

Ahmed staat verderop naast de smokkelaar te wachten. Kom op, Wassim, doorlopen, kop erbij houden, stel je niet aan! Bij elke stap die ik zet, neemt de pijn in mijn schouder toe, het is of ook mijn benen niet goed meer willen.

Als ik het tweetal nader, loopt de smokkelaar meteen door. We hebben blijkbaar geen tijd te verliezen. Terwijl ik ze met moeite bijhoud, bid ik tot Allah dat dit alles snel voorbij is en mijn leven ooit weer normaal wordt.

De ene steeg volgt op de andere. We zijn voor mijn gevoel kilometers van Basmane Gar verwijderd. De smokkelaar loopt nog steeds voor ons uit. Gelukkig heb ik Ahmed, die honderduit vertelt. Over dat hij uit Homs komt, de stad waar de revolutie begon, waar alles is platgebombardeerd. Waar de regering hard optrad tegen demonstraties en niets en niemand gespaard is gebleven, ook zijn familie niet.

Ahmed vertelt dat hij erbij was toen het misging tijdens een van de demonstraties op het befaamde Klokkentorenplein. Zijn vader was er nauw bij betrokken. Hij was de leider van de protestbeweging, de stem van het volk dat in opstand kwam. De demonstraties moesten een keerpunt zijn in de geschiedenis van Syrië, dat hoopte zijn vader. Het begin van een nieuw tijdperk. Maar als hij had geweten dat die dag zo uit de hand zou lopen, met de dood van zijn zoon en later die van zijn vrouw tot gevolg, dan was hij er nooit aan begonnen. Dat wist Ahmed zeker.

Het regime van Assad vermoordde Ahmeds moeder op koelbloedige wijze met een kogel door haar hoofd, als straf voor de rol die zijn vader had gespeeld tijdens de demonstraties. Ze was op weg naar de soek om boodschappen te doen voor het avondeten.

Assad had zijn vader voor het leven getekend. Van de heldhaftige man die hij ooit was, was niets meer over.

‘Never nooit van zijn leven stapt mijn vader op zo’n gammel bootje. Dat soort dingen durft hij niet meer.’ Ahmed trapt tegen een plastic waterflesje. Het rolt over de ongelijke keien van de stoep waarop we lopen, in de richting van de entree van een gelig pand, met erboven in grote letters: HAMAMI VE BANYO. Ik maak eruit op dat we langs een badhuis lopen en moet me inhouden om niet naar binnen te gaan. Ik ruik mezelf al dagen.

Ahmed ratelt verder. ‘Mijn vader is als de dood om in het massagraf verderop te belanden, net buiten de stad. Wist je dat er al honderden mensen zijn aangespoeld hier aan de kust, op het strand tussen de toeristen? Vaak zonder kleren, met hun ogen wijd open als vissen. De Turken dumpen de lichamen in het massagraf, alsof ze vuilnis zijn. Ik heb het met eigen ogen zien gebeuren, toen ik er toevallig een keertje was. Zo wil niemand eindigen. Zelfs mijn vader niet. Hij drinkt zichzelf liever dood.’ Ahmed schudt zijn hoofd, alsof hij er niet bij kan wat er allemaal gebeurt, en haalt diep adem.

Het klinkt afschuwelijk wat hij me allemaal vertelt. Ik wist het van Homs, de demonstraties die daar uit de hand liepen, en dat er duizenden mensen door zijn omgekomen. Ik wist niet dat de bootjes zo gammel waren, en van het massagraf had ik ook nog nooit gehoord. Misschien verzint Ahmed het ter plekke? Jongens van zijn leeftijd hebben een rijke fantasie. Of probeert hij me bang te maken? ‘Waar ligt dat graf precies?’ vraag ik, terwijl ik zijn blik probeer te vangen.

Ahmed draait zich om en wijst omhoog, de verte in. ‘Daar, boven op die heuvel. Je belandt er als je familie je niet binnen twee weken identificeert, zonder doodskist, met alleen een houten bord boven je kop en een nummer erop. Dat is je grafsteen. Alsof je leven nooit iets heeft voorgesteld.’ Hij kijkt me met grote ogen aan.

Ik probeer de heuvel te ontdekken en druk ondertussen het beeld van mijn moeder weg, die wanhopig naar me op zoek is tussen honderden houten naamloze bordjes. Dit gaat mij niet overkomen, neem ik mezelf voor, en ik richt me weer tot Ahmed. ‘Wat bedoelde je met “gammel” bootje? We betalen tweeduizend dollar voor de oversteek, dan krijg je toch hopelijk waar voor je geld?’

Ahmed trekt met zijn mondhoeken. Even is hij stil. Hij kijkt omlaag. ‘Sorry, als ik hier iets over zeg, dan raak ik mijn baan kwijt.’

We duiken een straat in met aan weerszijden eucalyptusbomen. Het klinkt niet hoopgevend wat hij me vertelt, maar dan nog: heb ik een keuze? Is er een weg terug? Met een schuin oog kijk ik naar Ahmed, de assistent van de smokkelaar, een kind nog. Hij ziet er verwaarloosd uit: zwarte vegen in zijn gezicht, gaten in zijn kleding. Wat moet er van hem worden? Wat voor toekomst heeft hij hier in Turkije? Ik huiver bij de gedachte dat hij de rest van zijn leven voor de smokkelaar blijft werken. Ik denk aan Shaima. Ze is ongeveer even oud als Ahmed. Nee, zo zie ik haar toekomst niet voor me. Zij en Nour moeten zo snel mogelijk weg uit het kamp in Libanon. Ik recht mijn rug. Mijn schouder klopt nog steeds van de val. ‘Zijn we er bijna?’ vraag ik Ahmed.

Hij knikt naar de smokkelaar, die verderop staat te wachten en een sigaret opsteekt. ‘Daar, bij die hoge deur, daar moeten we zijn.’

We stoppen bij een portaal. Er hangt een elektriciteitskastje rechts bovenin waarvan de deurtjes openstaan. Er steken draden uit. Ze lopen kriskras door elkaar boven onze hoofden, als waslijnen tussen de eucalyptusbomen door, en verbinden alle huizen met elkaar. Een kat sluipt geruisloos naar de overkant van de steeg en duikt vlug weg tussen de nauwe opening van een opgang die op instorten staat.

De smokkelaar klopt op de hoge, houten deur. Een paar seconden later opent die op een kier. Een oude man steekt zijn hoofd naar buiten. Hij kijkt vluchtig langs ons heen de straat in, zijn ogen schieten van links naar rechts. Dan pas richt hij zijn blik op mij en gebaart me binnen te komen. Ahmed pakt mijn arm en duwt me vooruit.

Achter ons valt de deur met een doffe klap dicht. We staan in een smalle, donkere gang van wat een onbewoond pand lijkt. Het ruikt er naar oud karton, schimmel en ongewassen lakens. Een rilling loopt over mijn rug.

‘Salaam,’ zegt de oude man. ‘Jullie zijn laat. Kom, volg mij.’ Hij klinkt nerveus.

De smokkelaar gaat achter me staan en dwingt me met zijn vuist in mijn rug om door te lopen, langs opgestapelde dozen en losliggend puin. Zijn knokkels drukken pijnlijk tegen mijn ruggenwervels. Het liefst wil ik zeggen dat hij zijn hand moet weghalen, dat ik echt wel van plan ben om mee te lopen, maar ik durf het niet.

Langzaam wennen mijn ogen aan het donker. We naderen een trap. Even kijk ik om; gelukkig, Ahmed volgt ook. Ik stap voorzichtig op de eerste treden. Er klinkt geroezemoes.

Eenmaal boven stoppen we bij de enige deur op de smalle overloop. De oude man klopt drie keer. Het geroezemoes aan de andere kant van de deur stopt. Dan zwaait hij hem open. Ik houd mijn adem in.

Minstens twintig paar nieuwsgierige ogen staren me aan. De stilte is hoorbaar. Ik slik.

‘Marhaba,’ zeggen er dan enkelen, alsof ze me verwachtten.

Opgelucht haal ik adem; het zijn Syriërs. ‘Goedenavond,’ antwoord ik beleefd.

‘Daar kun je zitten,’ fluistert Ahmed, die nu naast me staat. Hij wijst op een vrije plek in het midden van de ruimte, tussen een jongen van mijn leeftijd en een oudere vrouw in.

Zonder na te denken wurm ik mezelf tussen de mensen door. Een voor een schuiven ze opzij. Ik ga op het Perzische tapijt zitten dat zacht aanvoelt en neem de groep in me op. Bejaarden, vrouwen, mannen, jongens, meisjes, oorlog maakt geen onderscheid. Achter me klinkt gehuil. Ik draai me om en kijk naar een moeder die haar in doeken gewikkelde baby sust. Ze nemen zelfs baby’s mee de zee op! Onthutst draai ik me terug en richt mijn blik op de muur voor me. Op sommige plekken laat het stucwerk los. Boven me bungelt een peertje dat de ruimte maar zwak verlicht.

‘Goed dat je er bent.’

Ik kijk opzij, recht in de donkere ogen van de jongen van mijn leeftijd. Zijn lange haar krult weelderig alle kanten op.

‘Hoelang ben je al in Izmir?’ vraagt hij.

Zijn gezicht zit onder de littekens en ik hoef niet door te vragen om te weten dat dit sporen uit de oorlog zijn, de oorlog waar iedereen in deze ruimte vandaan komt. Bij sommigen duidelijk zichtbaar, bij anderen verborgen onder een dikke huid, zoals bij mij.

‘Sinds twee dagen,’ antwoord ik.

Dan buigt de jongen zich naar me toe en fluistert: ‘Ik al maanden. Tot vier keer toe heb ik geprobeerd over te steken. Maar elke keer werd de boel afgeblazen. Door die oplichters daar...’ Hij werpt een blik op de smokkelaar en de oude man die ernaast staat. ‘Vanwege slechte weersomstandigheden of politiecontroles, bla, bla, bla, het is elke keer wel wat. Bullshit, ze liegen dat ze barsten, de teringlijers. Ze willen die boot gewoon zo vol mogelijk proppen met mensen en op die manier zo veel mogelijk geld verdienen. Dus als iemand op het laatste moment besluit niet mee te gaan, moeten we dagen wachten tot iemand anders zich aanmeldt.’ De jongen bolt zijn wangen en blaast lucht uit. ‘Het maakt je gek. Maar gelukkig ben jij er nu.’ Even legt hij zijn hand op mijn pijnlijke schouder en gaat dan weer rechtop zitten. ‘Nu nog hopen op mooi weer.’

Verbluft staar ik voor me uit en haal diep adem. Wat een type, zeg. Ik hoop dat hij verder zijn mond houdt.

Voor me plegen de smokkelaar en de oude man overleg, ze knikken instemmend. Dan schraapt de oude man zijn keel. ‘Aandacht, aandacht!’ roept hij.

Alle gezichten draaien zijn kant op, het is onmiddellijk stil.

‘Morgenochtend vertrekken we om halfacht. We verzamelen bij Basmane Gar. Vanaf daar is het twee uur rijden met het busje naar Dikili, een plaatsje verderop aan de kust. Daar wachten we tot het donker is. Om tien uur ’s avonds vertrekken we met de boot naar Lesbos. Dat is vier uur varen. De weersvoorspellingen zijn goed, er staat weinig wind. En deze man wordt jullie kapitein.’ De oude man wijst naar de smokkelaar naast hem, die hem schaapachtig aankijkt. ‘Hij kan als de beste varen.’ Dan klopt hij hem op zijn schouder.

Iedereen richt zijn blik op de smokkelaar. De zojuist benoemde kapitein weet duidelijk niet welke kant hij op moet kijken en trekt met zijn mond. Zijn schuchtere blik en magere postuur dragen niet bij aan het vertrouwen in zijn vaarkunsten. Even komt het beeld van het massagraf langs in mijn gedachten. Ik klem mijn kiezen op elkaar en bal mijn vuisten, net zo lang tot mijn nagels in de huid van mijn handpalmen snijden.

‘En dan nu de regels,’ vervolgt de oude man. ‘Eén: jullie luisteren naar wat ik zeg, te allen tijde. Twee: je mag onderweg niet naar het toilet. Drie: als de politie ons betrapt, is het jullie probleem. Vier: jullie moeten nu betalen. Duidelijk?’

Terwijl de oude man zelfvoldaan de ruimte in kijkt en mensen om me heen hun bankbiljetten tevoorschijn toveren, voel ik me verder van huis dan ooit. Alsof het laatste stukje touw waarmee ik aan mijn verleden vastzit elk moment kan worden doorgeknipt. Als ik straks op dat bootje stap, is er geen weg meer terug, voeren de golven me nog verder weg van waar ik thuishoor. Tranen wellen op, ik kijk omlaag. Het liefst kruip ik onder het Perzische tapijt, om voor eeuwig en altijd te verdwijnen.

‘Ik hoor je denken,’ zegt de jongen naast me.

Ik weet dat hij het tegen mij heeft, maar vertik het om op te kijken.

‘Misschien word je opgegeten door een haai?’ Hij maakt er een geluid bij dat niet eens lijkt op dat van een haai.

Ik doe nog steeds alsof ik hem niet hoor.

Dan begint hij te lachen en tikt me op mijn rug. ‘Kom op, man, ik probeer je alleen maar op te vrolijken. Je zit erbij alsof je een geest hebt gezien.’ Hij pakt opnieuw mijn schouder vast.

Ik voel dat ik mijn controle verlies. Dan draai ik me om en kijk hem recht in de ogen. ‘Maak je om mij vooral geen zorgen, oké? Ik red me prima. En laat me nu met rust.’ Even maak ik mijn ogen groot en richt dan mijn blik weer naar voren, op de muren, de smokkelaar en de oude man. Om me heen klinkt gestommel van mensen die opstaan. Ze pakken hun spullen en maken zich klaar om te gaan.

‘Sorry,’ klinkt het naast me. ‘Ik bedoelde het niet zo. Mocht je het willen weten... ik heet Romeo. We zullen elkaar vast nog nodig hebben onderweg, dus laten we geen ruzie maken. Insjallah.’

Meteen heb ik spijt van mijn reactie. De jongen is vast net zo nerveus als ik. ‘Het is al goed,’ mompel ik en ik geef hem een kortstondig knikje. ‘Ik heet Wassim. We zien elkaar morgen.’ Dan krabbel ik overeind en laveer tussen de mensen naar voren om de oude man te betalen. Het enige wat ik wil, is veilig aankomen op Lesbos en daarvoor heb ik voorlopig niemand nodig.

Als ik de houten deur achter me dichttrek, staart de kat me vanaf de opgang aan de overkant van de straat onbewogen aan. Het onschuldige beest heeft geen idee van wat er zich binnen afspeelt. Het lijkt me een heerlijk leven. Vroeger hadden we ook katten, om brutale stadsmuizen buiten de deur te houden. Bij elk bombardement stierf er een. Ook katten kunnen niet tegen oorlog.

Ik sla links af en loop tot het einde van de straat, die kruist met eenzelfde steeg als de tientallen waar ik eerder vandaag doorheen liep met Ahmed. Dan haal ik diep adem en schud de spanning van het afgelopen uur van me af. De eerste hobbel richting Europa is genomen. Ik kan niet meer terug.

‘Wassim, Wassim! Wacht!’

Verschrikt draai ik me om en kijk naar de jongen die gehaast naar me toe komt lopen. ‘Ahmed! Jij bent het. Je bezorgt me bijna een hartaanval.’

Ahmed kijkt me met een vertwijfelde blik aan als hij voor me staat.

‘Sorry, maar ik wil je nog iets geven voordat je gaat.’ Uit zijn broekzak haalt hij een klein voorwerp tevoorschijn. ‘Hier,’ zegt hij en hij steekt het naar me uit. ‘Voor morgen. Het brengt geluk. Ik geef het aan iedereen die aardig tegen me is.’ Hij overhandigt me een ster, gemaakt van ijzerdraad, niet groter dan mijn handpalm. ‘Als alle sterren boven zee zich verschuilen achter een wolkendek en geen licht meer afgeven, dan heb je altijd deze nog. Deze ster verlicht je hart.’ Hij gniffelt en begint te lachen. ‘Nee hoor, grapje, zo romantisch ben ik niet. Ik hou er gewoon van om dingen te maken als ik me verveel.’ Dan kijkt hij me spottend aan. ‘Je trapte erin, hè?’ Ahmed lacht onbedaarlijk. Het flauwe straatlicht schijnt in zijn gezicht en accentueert de kuiltjes in zijn wangen.

‘Je wordt bedankt, Ahmed,’ zeg ik net zo spottend als hij. ‘Ik wil jou weleens zien op dat bootje. Maar erg aardig van je. En ook knap gedaan, zeg!’ Ik bekijk het kunstwerk van dichtbij. Het is gemaakt van fijn ijzerdraad, dat hij vernuftig heeft verbogen tot een stervorm. ‘Ik zal het goed bewaren, dat beloof ik.’ Dan kijk ik omhoog. Op dit moment is het helder. Maar wat als het nachtlicht werkelijk wegvalt door bewolking? Ik druk de gedachte weg. ‘Moet je niet naar huis? Het is al laat voor een jongen van jouw leeftijd.’

Ahmed haalt zijn schouders op en gooit een steentje tegen een verkeersbord. ‘Nee hoor, ik heb thuis niets te zoeken.’

‘Hoezo? En je vader dan?’

‘Die is altijd aan het werk. Of dronken. Dus gezellig is het er niet. Sinds we nog maar met z’n tweeën zijn, is niets meer hetzelfde. Is mijn vader niet meer de man die hij ooit was, sterk en liefdevol. Was alles maar zoals vroeger.’ Ahmed zucht en pakt opnieuw een steentje van de grond.

Ik probeer zijn blik te vangen, maar hij kijkt onafgebroken de andere kant op. ‘Woon je hier ver vandaan?’ vraag ik dan.

Hij knikt. ‘Vlak bij het massagraf waarover ik je vertelde, in een grote flat.’ Hij lacht er onverschillig bij. ‘Volgens mijn vader wil geen Turk er wonen. Daarom verhuren ze het aan ons, voor veel te veel geld. Hij maakt zich er nogal kwaad over. Eén keer gooide hij zelfs een fles tegen de muur. Die had hij vlak daarvoor nog leeggedronken.’ Ahmeds blik dwaalt af.

Een triest gevoel bekruipt me. ‘Kom,’ zeg ik, ‘dan breng ik je.’

Net als hij wil antwoorden, klinkt er uit het niets een loeiend geluid in de verte. Het komt in rap tempo dichterbij. Ahmed kijkt me met grote, waarschuwende ogen aan. ‘Maak dat je wegkomt,’ roept hij dan. Het volgende moment is hij verdwenen.

Het geluid komt snel dichterbij, het is nu bijna voelbaar. Paniekerig zoek ik een uitweg. Ik heb geen tijd. Vlug duik ik achter een muurtje, te smal om me helemaal achter te kunnen verstoppen. Het geluid is oorverdovend, ik stop mijn vingers in mijn oren en knijp mijn ogen dicht.

Het volgende moment schiet het aan me voorbij, rakelings langs het muurtje. Ik blijf duizelig achter. Was het een politieauto? Een ambulance? Ik open mijn ogen tot spleetjes. Pas als ik zeker weet dat het veilig is, haal ik langzaam mijn vingers uit mijn oren. Mijn lichaam trilt, ik kan mezelf met moeite staande houden.

Het geluid blijft een eindje verderop hangen. Ik spits opnieuw mijn oren. Zijn ze op zoek naar de smokkelaars? Of misschien naar Ahmed? Een moment later verdwijnt het, net zo snel als het kwam, in de donkerte van weer een nieuwe nacht.

Romeo

Izmir, Turkije, 6 maart 2016

Ik word wakker van het gepiep van de wekker op mijn telefoon. Slaperig vis ik hem uit mijn onderbroek, de plek waar ik al mijn kostbaarheden verstop, de enige plek waar niemand zoekt. Ik kreeg deze tip toen ik in het leger zat en onder Bashar al-Assad diende. Het enige nuttige wat ik aan die periode heb overgehouden.

Ik scrol door mijn berichten: geen afmelding van De Cobra, de oude smokkelaar met zijn plofkop en zijn onberekenbare gedrag. Echt, hij kan totaal onverwacht toeslaan als iets hem niet bevalt. Een paar maanden geleden nog, na mijn eerste poging Lesbos te bereiken. Ik had hem te weinig betaald, bewust, dat wel, maar niet om hem te belazeren. Ik was kort ervoor bestolen en kon het bedrag niet in één keer voldoen. Diezelfde nacht nog stuurde hij twee van zijn handlangers op me af. Ik lag te slapen en was er totaal niet op bedacht. Ze schopten me in mijn buik, trapten me tegen mijn rug en takelden mijn gezicht toe. Ik brak verdomme mijn neus en kon me dagen niet bewegen. Stelletje klootzakken.

Ik check mijn Facebook-groepen, waar ik mijn valse naam Romeo Al-Qadi gebruik. Als je besluit het leger te verlaten en Assad de rug toe te keren, kun je beter doen alsof je niet meer bestaat en een andere identiteit aannemen. Zelfs dan ben je je leven niet zeker. Het verraad loert op elke hoek van de straat, op elk moment van de dag, ook hier in Turkije. Dus heet ik Romeo sinds ik Syrië heb verlaten en ben ik achttien jaar in plaats van zestien.

Het is inmiddels halfzeven. De eerste zonnestralen verlichten de brug die me de afgelopen maanden bescherming gaf. Een eenzame plek, zo naast het open riool; niemand wil slapen in deze stank.

Naast me ritselt de hagedis die hier dagelijks zijn maaltijd verzamelt: sprinkhanen, muggen, pissebedden, oorwormen. Hij eet alles waar ik last van heb. Met zijn egale, bruine glans is hij aangepast aan zijn omgeving, aan de kleur van de oevers langs het riool, de bruinige betonkleur van de brug. Hij lijkt hier op zijn gemak.

Maar dat geldt niet voor mij. Izmir is om meerdere redenen geen plek voor mij.

Mijn maag knort. Het is een bekend, maar nog altijd onbehaaglijk gevoel. Ik stop de paar spullen die ik bezit in mijn versleten rugzak en maak me klaar om weg te gaan. Even kijk ik om me heen. In stilte neem ik afscheid, van de brug, het riool en de hagedis. Nooit kom ik hier meer terug.

Zou het me deze keer wél lukken om de oversteek te maken, om me van mijn verleden los te rukken? Om het kloteleven dat ik leid voorgoed vaarwel te zeggen?

Ik slenter door de brede straten, op weg naar Basmane Gar. De plek die ik inmiddels goed ken. Het is zondagochtend en nog vroeg en op enkele straatvegers na is er nog niemand buiten. Winkels, restaurants en supermarkten zijn gesloten, alleen de fonteinen doen hun werk. Vanaf een minaret verderop doet een imam een oproep tot gebed. Zijn monotone stemgeluid echoot door de straten. Hierna zal de stad langzaam ontwaken.

Boven me zijn reusachtige Turkse vlaggen gespannen. Het is binnenkort verkiezingstijd. De voor mij onbekende kandidaten prijken als filmsterren op enorme posters tegen de voorgevels van de betonnen appartementencomplexen die het straatbeeld domineren.

Mijn maag krampt opnieuw samen. Pijnlijker deze keer. Ik moet eten, anders val ik om. Uit de eerste vuilnisbak die ik tegenkom, pluk ik een half opgegeten kebab. Ik heb geluk, de sla zit er nog op. Al sinds mijn dertiende is het vinden van voedsel op straat een terugkerende bezigheid. Eerst toen ik in Aleppo rondzwierf en nu hier. Het is niet makkelijk om aan geld te komen als je op de vlucht bent. Alles wat ik verdien als rioolontstopper, plasticverzamelaar of botenplakker gaat op aan smokkelaars. Duizelingwekkend hoog zijn de bedragen die ze vragen voor een bootoversteek. Afpersers zijn het. Bloeddorstige criminelen. Ze maken vluchten onbetaalbaar voor mensen zoals ik.