Vertel de wereld wat je vindt van #Alma

Vind de auteur: @sander.meij

Vind de uitgever: @blossombooks

NUR 285 / JD062201

© 2022 Blossom Books

© 2022 Sander Meij

Omslagontwerp en kaart: Loudmouth

Ontwerp binnenwerk: Studio L.E.O.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

Wil je ons iets vragen of vertellen? Dat kan! Stuur een mailtje naar info@blossombooks.nl of vind ons op blossombooks.nl

Lieve lezer,

Een paar jaar terug was het veel in het nieuws: de manier waarop vluchtelingen werden opgevangen (of eigenlijk niet werden opgevangen) aan de Mexicaans-Amerikaanse grens. Sander Meij woonde in die periode in de VS en besloot een boek te schrijven over dit thema. Hij leerde vluchtelingen kennen en maakte van dichtbij mee wat voor impact de Amerikaanse opvangmethode had (en heeft) op de betrokkenen.

Voor mij was het bijzonder om dit boek te redigeren: zelf reisde ik in 2010 in mijn eentje drie maanden door Centraal Amerika en ik bezocht een aantal plekken die in dit boek besproken worden – iets wat nu ondenkbaar lijkt. Het was leuk om daaraan terug te denken, maar tegelijkertijd confronterend en pijnlijk omdat de situatie sindsdien behoorlijk veranderd is en ik besefte hoe weinig ik daar eigenlijk over wist.

Sander beschrijft ontzettend goed wat de invloed van drugsbendes is op stadsdelen of zelfs hele steden, wat er gebeurt als de overheid corrupt raakt of het geweld niet meer aankan, en hoe machteloos je je voelt als je eigenlijk nergens naartoe kunt om je veilig te voelen. Ook laat hij zien hoe gevaarlijk en uitputtend het is om te vluchten, en hoe vreselijk en bureaucratisch het opvangproces is als je denkt eenmaal de bestemming van je dromen te hebben bereikt.

Alma is een supersterk verhaal geworden en ik ben heel trots dat ik het mag uitgeven. Het brengt de problematiek aan de andere kant van de Atlantische Oceaan een stuk dichterbij, en laat heel goed zien dat drugshandel veel meer invloed heeft dan wij misschien denken.

Ik ben heel benieuwd wat je van dit boek vindt, laat je het weten?

Myrthe Spiteri

Eigenaar en uitgeefdirecteur Blossom Books

1. 21 augustus 2019

Douane-detentiecentrum ‘El Sueño’, Texas, VS

De vrouw droeg een mondkapje en plastic handschoenen, beide maat XXL. Met een beetje fantasie had het nog kunnen lijken alsof ze op het punt stond om een steriele operatiekamer binnen te gaan. Alleen was dit geen ziekenhuis, maar een lawaaierige, raamloze sporthal, die door de Amerikaanse grensbewaking in gebruik was genomen als gevangenis voor ‘minderjarige migranten’. Toen Alma hier vanuit de bus naar binnen was geleid, hadden ze haar verteld dat ze het recht had om binnen drie dagen verder geholpen te worden. Precies zoals Johnny Cash onderweg had voorspeld. Ook zou haar een advocaat worden toegewezen. Dat was inmiddels negentien dagen geleden.

Gespannen volgde ze de bewegingen van de bewaker, een vrouw in een groen douane-uniform. Met in haar ene hand een klembord baande die zich een weg door de hardnekkige chaos van rugzakken, kleding, knuffels, boeken en kinderlijven in de ijskoude zaal. Het stonk er naar desinfecterend reinigingsmiddel en zweet, in combinatie met iets zurigs, zoals het ook al had gedaan op die dag dat Alma hier was neergeplant door haar.

De bewaker bleef staan bij Carlos, een zeventienjarige jongen uit Guatemala die gedeeltelijk de leiding had gekregen. Dat was eigenlijk alleen maar omdat hij de oudste was. Hij deinsde er niet voor terug om klappen uit te delen als hij dat nodig vond, en Alma meed hem zoveel mogelijk. Zijn positie leverde hem de nodige voordeeltjes op. Niet alleen kreeg hij vaker en beter te eten dan de anderen, hij was ook in het bezit van maar liefst twee Amerikaanse legerdekens. De afgelopen weken was Alma erachter gekomen dat dat een ongekende luxe was. Alle anderen hadden maar één deken gekregen. Daardoor werden ze elke nacht gedwongen een bijna onmogelijke keuze te maken: óp of ónder hun deken slapen. Enerzijds had op de deken slapen als voordeel dat je niet op de harde, houten sporthalvloer hoefde te liggen. Nadeel was dat je het dan wel de hele nacht ijskoud had, vanwege de voortdurend loeiende airco. Anderzijds had onder de deken slapen als voordeel dat je je enigszins behaaglijk kon voelen, maar het nadeel was dan weer dat je gedwongen was om de hele nacht op die vloer te liggen. De meesten deelden daarom hun dekens en hielden elkaar ’s nachts warm door dicht tegen elkaar aan te kruipen. Sommige jongens namen dat iets te serieus. De eerste nacht had Alma geen oog dichtgedaan, al sliep ze sinds ze gevlucht was eigenlijk elke nacht heel licht.

Ze zag dat de bewaker het klembord aan Carlos liet zien, waarna die zoekend om zich heen begon te kijken. Zo ging het elke dag. Het betekende dat er weer iemand aan de beurt was voor een intakegesprek. Er waren altijd tientallen minderjarige vluchtelingen in de sporthal aanwezig, de ene dag meer dan de andere, maar alles bij elkaar waren het er gemiddeld toch meestal wel een stuk of tachtig. Het voelde dus elke dag als een loterij: wie wordt er vandaag uitgepikt? Wie schuift er een plaats op in de richting van de eindstreep: de Verenigde Staten van Amerika?

Niemand had haar verteld wat de gedachte erachter was, maar afgaande op wat ze had gezien, vermoedde ze dat de schrijnende gevallen als eerste aan de beurt kwamen. Dat waren de allerkleinsten, niet in de laatste plaats omdat die vrijwel helemaal afhankelijk waren van de hulp van de oudere kinderen, zoals zij. Alma keek even naar Monica, het schattige meisje met de grote ogen dat naast haar op de grond met twee knuffels zat te spelen. Die was pas drie. Een van de Mexicaans-Amerikaanse bewakers had gezegd dat de ouderen om de beurt voor het meisje moesten zorgen. Dat was blijkbaar hoe het ging in de Verenigde Staten. Je moest zorgen voor elkaar.

Ze schrok toen Carlos zijn blik op haar liet rusten. Ze dacht even dat ze het zich verbeeldde en keek snel over haar schouder achter zich. Maar hij wees nu ook naar haar en knikte tegelijkertijd. De bewaker volgde zijn blik en gaf hem zoals gebruikelijk een kauwgompje als beloning, alsof hij een afgericht dier was. Toen begon ze moeizaam Alma’s richting op te lopen. Ondanks de lage temperatuur in de sporthal zweette de vrouw hevig, zag Alma toen ze eenmaal voor haar stond. Haar huid was grauw en vettig, maar dat kon ook door het harde tl-licht komen.

Toen ze om haar naam werd gevraagd, kwam Alma snel overeind om zich met haar handen op haar rug voor te stellen. Je schudde geen handen met de bewaking. Verder durfde ze niets te zeggen. Alles om problemen te vermijden. Een verkeerde inschatting van de situatie kon haar kans op een gesprek en misschien wel een verblijfsvergunning in rook laten opgaan.

‘Meelopen,’ zei de bewaker en ze draaide zich om. Alma gaf snel een luchtkusje aan Monica en deed wat er van haar gevraagd werd. Ze volgde de vrouw door een gang van gaashekwerk naar de sluis, die leidde naar de ruimte waaraan de douches en toiletten grensden. Ze stopten voor de deur waardoor ze die eerste dag was binnengebracht. Die deur, die gevangenispoort die haar de afgelopen weken tot wanhoop had gedreven, omdat het voelde alsof ze hier al honderdduizend jaar vastzat en ze ten koste van alles aan de andere kant ervan wilde zijn. Ze hoorde hier niet thuis. Na al haar omzwervingen wist ze ook niet meer precies waar ze dan wel thuishoorde, maar in elk geval niet in deze stinkende sporthal, vol kinderen die van hun ouders waren gescheiden en allemaal leden aan een ernstig slaaptekort. Om nog maar te zwijgen van de alledaagse problemen, zoals luizen, griep en een aanzienlijke kans om aangerand te worden in je slaap.

Zonder dat Alma het serieus had durven hopen, en zonder vooraf een waarschuwing te krijgen, trok haar bewaker diezelfde vervloekte deur nu recht voor haar neus open. ‘Volg mij,’ zei ze zonder om te kijken. Met die woorden veranderde ze iets in de starre constellatie die de sporthal tot dan toe was geweest. Alsof er een schokgolfje door het universum trok.

Bijna op haar tenen sloop Alma achter de vrouw aan, de veelbelovende gang in. Ze kwamen langs een prijzenkast, gevuld met enorme zilveren basketbaltrofeeën. Aan de muren hingen slingers in de kleuren rood, wit en blauw. Heel Noord-Amerikaans en onschuldig allemaal. Het was haar de vorige keer allemaal niet opgevallen.

Alma hield haar handen voortdurend achter haar rug, stijf ineengeklemd, alsof ze in een museum rondliep en bang was dat ze door een verkeerde beweging per ongeluk iets zou beschadigen. Geconcentreerd focuste ze haar blik op de enorme billen van de vrouw voor haar.

Aan het einde van de gang opende die een nieuwe deur, waarna ze een soort tunnel van wit plastic in liepen. En dat niet alleen: het voelde alsof ze een oven instapten. De temperatuur schoot in een klap met tientallen graden omhoog. Geen airco meer. Blijkbaar waren ze buiten. Niet dat ze dat kon zien, want de tunnel was een soort massieve slurf zonder ramen. Vanaf het moment dat ze door Border Patrol was gearresteerd, hadden ze er alles aan gedaan om ervoor te zorgen dat ze niets van het Land van Vrijheid en Rechtvaardigheid te zien kreeg.

Na wat een eeuwigheid leek, eindigde de witte tunnel bij een nieuwe deur, waarna ze een nieuw gebouw in liepen. Van de oven weer een diepvries in. Deze nieuwe temperatuurwisseling sloeg op haar toch al zo geteisterde keel en ze nieste een paar keer in haar elleboog. Als ze nu maar niet dachten dat ze ziek was en daardoor niet geschikt om het land in te mogen.

Eindelijk hield de vrouw haar pas in voor een deur met een matglazen raam. Ze klopte een keer, wachtte niet op antwoord en opende hem op een kier.

‘Ga hier naar binnen,’ zei ze neutraal. Zonder verder nog een woord aan Alma vuil te maken, draaide ze zich om en beende terug de gang in. Nieuwsgierig opende Alma de deur.

2. 10 juli 2019

San Pedro Sula, Honduras

In een hoek bij de muur deed een iele vijgenboom een dappere poging om hoger dan de muur te groeien. Verder bestond de binnentuin van hun huis uit een stukje kunstgras van een paar vierkante meter. Meer was het niet. Daar hadden Alma, haar veertien maanden jongere broer Alfonso en zijn twee beste vrienden Martín en Dani zich deze zaterdagavond verzameld.

Bij het licht van een zwakke tl-buis in de aangrenzende keuken vormden ze een soort cirkeltje. Ze zwegen, keken elkaar bezorgd aan en luisterden bewegingsloos naar het gefloten melodietje, dat boven het verre geblaf van de honden in hun straat weerklonk.

Ze deden er alles aan om dit ommuurde binnenplaatsje als veilig te blijven beschouwen. Het hoorde tenslotte bij het huis van Alma en Alfonso: een compact, betonnen gebouw van twee verdiepingen, vijfentwintig vierkante meter in omtrek, met tralies en horren in plaats van ramen. Het geheel was afgeschermd van de straat door een twee meter hoge muur en een stalen hek dat op slot kon. Boven in de muur had hun vader vorig jaar grote glasscherven gemetseld. Vorige maand was hij begonnen om het aan de buitenkant roze te verven, omdat roze volgens hem een ‘vriendelijke kleur’ was. Hij dacht dat een nette en verzorgde buurt afstraalde op de bewoners ervan, hoe weinig er daarvan intussen ook maar over waren. Hij was nog niet klaar geweest met schilderen, toen hij vijf ochtenden geleden ineens had medegedeeld dat hij ‘een klus’ had. Hun vader hielp regelmatig mee bij de bouw van hoge elektriciteitsmasten en deed dat steeds vaker op de meest verafgelegen plaatsen, soms diep in de jungle. Daarna was hij bij iemand achter op een motor gestapt en de straat uit gescheurd. Hij was wel vaker meerdere dagen achter elkaar weg voor zijn werk, maar nooit zo lang als nu.

Iedereen zweeg nog steeds. Alma staarde naar de koffie-met-melkkleurige, glanzende borst van Martín, recht tegenover haar. Het gouden kettinkje met het dito kruisje eraan bewoog mee op het ritme van zijn snelle ademhaling. Het leidde haar af.

Tot voor kort had ze zich niet kunnen voorstellen dat iemand die op straat een liedje floot, zo angstaanjagend kon zijn. Het was een vrolijk melodietje dat ze eerst nog niet kende, een soort mars, maar het ging meteen in je hoofd zitten: Tada-tadada-tá-tá-tá. Telkens opnieuw, eindeloos herhaald. Alsof iemand voor wie ze net nog had moeten vluchten, door zijn gefluit controle over haar gedachten kon uitoefenen.

Ze waren erachter gekomen dat degene die dit melodietje floot, voor niemand bang was. Het feit dat hij een semi-automatisch geweer bij zich had, waarmee hij zojuist enkele kogels had afgevuurd, droeg ongetwijfeld bij aan die indruk. Het was al de derde keer deze week dat dit gebeurde. Ze leken te denken dat ze onaantastbaar waren.

Alma keek hoe Alfonso zwijgend met zijn vrienden leek te overleggen. Tot haar verbijstering haalde haar veertienjarige broertje een klein pistool onder zijn FC Barcelona-shirt vandaan.

‘Wat… doe weg!’ fluister-riep ze geschokt naar hem.

‘En dan?’ fluisterde hij terug. ‘Maar gewoon hopen dat die klootzakken ons met rust laten?’ Zijn ogen priemden verwilderd in de hare. ‘Iemand moet ons kunnen verdedigen als dat nodig is, en ik geloof dat ik diegene momenteel ben.’

‘Ssst!’ siste Dani met zijn wijsvinger voor zijn mond. Het gefluit werd luider, kwam dichterbij en voerde de geur van verbrand plastic aan.

Alsof ze het zo hadden afgesproken, kwamen ze tegelijkertijd in beweging en drukten zich tegen de muur die het binnenplaatsje van de straat afsloot, twee aan twee, aan weerszijden van de gesloten, stalen poort.

‘Hoe kom je aan dat pistool?’ fluisterde Alma met haar mond dicht bij Alfonso’s oor. Maar hij gaf geen antwoord. In zijn ogen zag ze voor het eerst oprechte angst.

Stil luisterden ze hoe het gefluit dichterbij kwam. Een walgelijk geurend, blauwachtig rookwolkje dreef over de poort, over hun binnenplaatsje, om op te lossen in de nacht. Daarna nam het gefluit in volume af. De schutter was hun huis voorbij gelopen. Alma ontspande zich een beetje en keek naar het bezorgde gezicht van haar broer, die het pistool nog steeds in beide handen geklemd hield, de loop als een Amerikaanse filmster naast zijn hoofd naar de hemel gericht.

Op dat moment stopte het gefluit abrupt. De hond van een paar huizen verderop was gealarmeerd door de aanwezigheid van een vreemde en had het op een blaffen had gezet. Alma slaakte een nerveuze zucht. Een seconde later weerklonk er een geweerschot.

3. 21 augustus 2019

Douane-detentiecentrum ‘El Sueño’, Texas, VS

Er volgde geen antwoord op haar begroeting. Ze ging zitten op de enige vrije stoel aan de andere kant van het ouderwetse, grijs-stalen bureau, waarachter een zwaarlijvige Mexicaan zat die net een hap van een enorme sandwich nam. Hij droeg hetzelfde soort uniform als de hartelijkste vrouw ter wereld, door wie Alma hier zojuist was afgeleverd. Hij vouwde het plastic bord krakend op, raapte het ongebruikte, eveneens plastic bestek bij elkaar en kieperde het geheel in een open prullenbak die naast zijn bureau stond. De hele ruimte stonk naar een veel te zoete variant van chipotle. Het herinnerde Alma eraan dat ze honger had. Geen trek. Maar echt honger.

Met zijn kleine, priemende ogen keek de man haar heel even aan vanachter zijn beeldscherm, dat eruitzag als een ouderwetse beeldbuistelevisie.

‘Oké,’ zei hij terwijl hij zijn toetsenbord herschikte. ‘Spreek je Engels?’

Alma knikte.

‘Ik ga je een aantal vragen stellen,’ ging hij in het Engels verder. ‘Geef zo kort en bondig mogelijk antwoord. Het is van het grootste belang dat je eerlijk bent. Anders wordt je aanvraag onherroepelijk afgewezen. Ben ik duidelijk?’

Ze ging rechtop zitten en legde haar handen in haar schoot. Dit was het dan. Geen excuses, geen verklaring. In plaats van dat alles was dit het begin van het beruchte vraaggesprek waar ze al zo vaak over gehoord had de afgelopen dagen. Het angstinterview.

‘Yes, sir,’ antwoordde ze netjes.

De man ramde met zijn vingers op het arme toetsenbord alsof hij een stel krioelende mieren probeerde dood te drukken. Daarna staarde hij weer een tijdje zwijgend naar het beeldscherm, waarna hij zijn blik op Alma liet rusten.

‘Hoe heet jij?’ vroeg hij terwijl hij haar leek te bestuderen.

‘Alma Maria Nunez.’

‘Geboortedatum?’

‘20 januari 2004.’

‘Wat is je huidige verblijfplaats?’

Dit was een lichtelijk verwarrende vraag. Casa Blanca, de buurt in San Pedro Sula waar ze was opgegroeid, leek verder weg dan ooit. Ze was al weken onderweg, maar er was in die tijd zoveel gebeurd, dat het voelde alsof ze al een paar jaar niet meer thuis was geweest.

‘Eh, San Pedro Sula?’ begon ze, maar doordat hij haar niet recht aankeek, wist ze niet zeker of de man tegenover haar wel registreerde wat ze zei.

‘…dat ligt in Honduras,’ vulde ze haar eigen zin aan. Het klonk alsof ze tegen zichzelf praatte. ‘Best ver weg, dus,’ zei ze er met een ironisch bedoeld lachje bij.

De man reageerde niet. Ze veronderstelde dat hij vast wel wist waar San Pedro Sula lag. Sinds ze hier, in El Sueño, oftewel ‘De Droom’ was gearriveerd, dacht ze al heel wat stad- en streekgenoten te zijn tegengekomen. Dat kwam door het accent waarmee ze spraken, een ietwat slepende variant van het Spaans dat gesproken werd in de drie landen die samen de Noordelijke Driehoek werden genoemd: Honduras, Guatemala en El Salvador. Maar meestal durfde ze er niet naar te vragen, de meeste kinderen hadden al weken niet goed meer geslapen en veel van hen waren daar behoorlijk opgefokt van geworden.

De man nam opnieuw het woord. ‘Heb je al eerder in een ander land asiel aangevraagd?’

‘Nee…’ Meteen bekroop haar de gedachte dat dit een verkeerd antwoord was en dat ze zo dadelijk werd teruggestuurd naar Mexico. Maar haar moeder…

‘Waarom niet,’ ging de ambtenaar onverstoorbaar verder.

‘Mijn moeder woont in de Verenigde Staten.’

‘Hoe heet je moeder?’

‘Alma Maria Nunez.’

‘Geboortedatum?’

‘14 oktober 1983.’

‘Wanneer is ze in de Verenigde Staten gearriveerd?’

‘Eh, even kijken… want ze volgt een opleiding hier, dus…’

De man keek geërgerd.

‘Eh, dus ze heeft een verblijfsvergunning…’

Hij liet haar niet uitspreken en herhaalde zijn vraag: ‘Wanneer is ze in de Verenigde Staten gearriveerd?’

‘In september 2018,’ zei ze vlug.

‘Kun je specifieker zijn?’ Het klonk hatelijk.

‘Ik ben bang van niet.’

‘Wat is haar huidige verblijfplaats?’

‘Eh… Madison.’

‘Madison wat?’

‘Eh, Madison, Wisconsin.’

Ditmaal trok de ambtenaar even zijn wenkbrauwen op, waarna hij zich achterover in zijn stoel liet zakken. Alsof iemand hem zojuist iets volkomen belachelijks had medegedeeld.

‘Is je moeder lid van een terroristische organisatie?’

Nu fronste ze zelf even. ‘Nee, hoezo?’

De ambtenaar bleef maar naar zijn computerscherm turen, alsof hij een tripje naar Alma’s geboortestad wilde plannen en nu op zoek was naar toeristische informatie.

‘Ben jij, Alma Maria Nunez, ooit lid geweest van een terroristische organisatie, of heb je ooit deelgenomen aan activiteiten die als terroristisch aangemerkt kunnen worden?’

Wat was dit voor onzin? Ze was gevlucht voor het steeds extremere bendegeweld in haar stad. Een vorm van terreur die als een vreselijke ziekte tot de diepste vezels van haar buurt was doorgedrongen. Na het incident in het donker durfde ze niet langer alleen thuis te zijn. Dacht die man dat ze meer dan tweeënhalfduizend kilometer voor de lol had afgelegd?

‘Nee,’ zei ze. ‘Ik ben nooit lid geweest van een terroristische organisatie.’ Het klonk onvriendelijker dan ze had gewild.

4. 12 juli 2019

San Pedro Sula, Honduras

Na een onrustige nacht was Alma opgestaan met een zeurende hoofdpijn, die na het drinken van drie glazen water iets in hevigheid afnam. Een nieuwe dag betekende een nieuwe kans voor haar vader om terug te komen. Alma hield zich voor dat met iedere dag die voorbijging die kans steeds groter werd. Ze verbood het zichzelf te denken aan alle vaders, moeders en kinderen die op een dag waren verdwenen en nog altijd niet terug waren.

En toch kon ze haar gepieker niet onderdrukken. De vraag hoe het zover had kunnen komen, hield haar ’s nachts uit haar slaap. Waar was het mis gegaan? Wanneer was alles uit elkaar beginnen te vallen? Wanneer was het verval onomkeerbaar geworden? Ze wist het niet precies, maar feit was wel dat de enorme ongelijkheid, de armoede en de onwetendheid onder de bevolking er zeker toe hadden bijgedragen dat steeds meer mensen zich naar de eisen van de drugsbendes gedroegen. Voor sommigen was het een makkelijke manier om snel wat geld te verdienen. Voor anderen betekende het bendeleven het definitieve einde. Als mensen zich laten meeslepen door lucratieve kansjes die te mooi lijken om waar te zijn, loopt het bijna altijd slecht af. Via Skype sprak Alma vaak met haar moeder over deze dingen. Niet in de laatste plaats omdat die als sociaal psycholoog van het beantwoorden van deze vragen haar beroep had gemaakt. Het was een zoektocht naar verklaringen die zich niet zo eenvoudig lieten vinden.

Bij wijze van lunch kocht Alma frisdrank, chips en extra lang houdbare koekjes. Goedkoop en lekker. Iets anders was er trouwens nauwelijks meer te krijgen in het winkeltje van Maritza, dat weliswaar heel groot het woord SUPERMERCADO op de gevel had staan, maar die naam al een tijdje geen eer meer aandeed.

Alma pakte haar portemonnee, waarbij het haar opviel hoe zorgelijk Maritza eruitzag: ze had zware wallen onder haar ogen, waarin een donkere blik lag.

‘Hoe is het?’ vroeg Alma lichtelijk bezorgd, maar Maritza schudde haar hoofd en gaf verder geen antwoord. Er was duidelijk iets mis met haar.

Alma boog zich naar haar toe. ‘Wat is er aan de hand?’ drong ze met gedempte stem aan. Maritza keek haar aan met een blik waaruit zowel verbazing als woede sprak en sloeg toen haar ogen weer neer.

‘Ach. Ze zijn bij me langs geweest,’ mompelde ze uiteindelijk.

Alma trok haar wenkbrauwen op. ‘Wie zijn “ze”? En wat wilden ze van je?’

‘Geld, wat anders,’ zei Maritza nog steeds binnensmonds. ‘Ze zeiden dat mijn oude ventersvergunning niet meer geldig is en dat ik een nieuwe kan krijgen van hen, maar dat me dat wel geld gaat kosten. En dat ik anders de boel kan sluiten.’

‘Maar wie vroeg dat dan?’

‘Weet ik veel.’

Toen Alma in gedachten verzonken de supermarkt verliet, scheurden drie harde knallen de lucht aan stukken. Geweerschoten. Op klaarlichte dag. In wat tot voor kort de drukste winkelstraat van de buurt was. Werktuigelijk zocht ze een plek om dekking te zoeken. Links van haar, in de betonnen gevel van de supermarkt, was een kleine, donkere uitsparing waar ze meteen in dook. Het stonk er verschrikkelijk naar urine en er stond een ranzige, kapotte koelkast. Er bewoog iets op de natte grond onder haar. Een kakkerlak met lange voelsprieten. Ze hield haar adem in en gluurde om het hoekje, zodat ze misschien kon zien waar de schoten vandaan kwamen.

De straat was al bijna helemaal verlaten. Mensen waren leegstaande gebouwen in gevlucht en over afzettingen geklommen om zich te midden van het illegaal gestorte vuilnis te verstoppen. Schuin tegenover haar, aan de overkant van de straat, zag ze een bejaard echtpaar achter een golfplaten afrastering schuilen. Toen ze naar rechts keek, zag ze midden op straat een jongen bewegingsloos in een rare houding op zijn rug liggen, zijn benen schuin onder zich dubbelgeklapt. Naast hem schitterde het scherm van een smartphone in de felle zon. Heel langzaam vormde zich een stroperige, donkere vlek om de jongen heen. De schutter stond gewoon nog aan het einde van de straat links van haar, alsof hij nog even wilde controleren of zijn slachtoffer echt dood was. Hij droeg een vuil hemd met gaten erin en stak zijn pistool net tussen zijn broekriem en buik, achteloos, alsof hij dit dagelijks deed. Hij was duidelijk nergens bang voor. Misschien kwam hij hier uit de buurt en kende ze hem zelfs, al was hij te ver weg om dat goed te kunnen zien. Bovendien verborg zijn baseballpetje het grootste gedeelte van zijn gezicht. Alleen zijn mond was te onderscheiden. Ze wist het niet zeker, maar het leek alsof hij grijnsde. Toen draaide hij zich om en liep kalm de straat uit. Hij keek niet een keer om.

Die avond zaten Alma en Martín weer op het binnenplaatsje. Alfonso en Dani konden er elk moment met het eten zijn.

Alma had behoefte aan ontspannen gezelschap, gewoon aan gezelligheid, en misschien wel aan meer dan dat. Wat dat betrof baalde ze ervan dat haar broer en Dani zoals elke dag opnieuw in aantocht waren.

Ze probeerde Martíns blik te vangen, maar hij hield zijn ogen strak op het gebarsten scherm van zijn oude iPhone gericht. ‘Grappig,’ zei hij zonder op te kijken. Zijn slanke gezicht lichtte blauw op in het scherm. Hij was de enige van hun vieren die een smartphone had. Bij Alma thuis deelden ze met z’n allen één smartphone en die had hun vader meegenomen op zijn meerdaagse klus. Samen hadden ze nog een oude Nokia, waarmee je enkel kon bellen en sms’en, maar het netwerk in dit deel van San Pedro Sula lag de laatste tijd vaak plat.

Alma streek een paar haren uit haar gezicht en keek naar Martín. ‘Wat is er grappig?’

‘O, niks.’

‘Wat is er grappig?’ drong ze aan.

‘Nee, laat maar.’

Typisch Martín. Aandacht trekken, alleen maar om degene die reageert gek te maken van nieuwsgierigheid.

Ze deed een paar stappen in zijn richting en hengelde naar de smartphone in zijn handen.

‘Hé, laat dat.’ Hij weerde haar af en hield zijn telefoon in een hand zo hoog mogelijk boven zijn hoofd, zodat ze er niet bij kon. Lachend verloor ze haar evenwicht en viel tegen hem aan. Hij grijnsde.

‘Laat zien dan! Je zit zeker naar vieze plaatjes te kijken?’

‘Echt niet!’

‘Zijn de kinderen weer bezig?’ Dani kwam de hoek om gesloft, zijn broek hing zowat op zijn enkels, waardoor je vooral zijn geruite boxershort zag, maar dat hoorde blijkbaar zo. Hij droeg een donker overhemd dat drie maten te klein was en helemaal openhing, waardoor zijn glanzende sixpack extra prominent zichtbaar was.

Martín reageerde niet op Dani’s opmerking, terwijl hij met zijn vrije hand Alma in een soort houdgreep probeerde te nemen.

‘Doe eens rustig zeg,’ zei Dani chagrijnig. ‘Ik kan niet tegen dat gegil van die wijven.’

Achter Dani kwam Alfonso de binnenplaats op, met in elke hand een dampende, witte plastic draagtas. ‘Eten,’ kondigde hij aan.

Meteen verslapte Martín zijn greep, om op Alfonso en zijn tassen af te stappen. Een beetje teleurgesteld trok Alma haar shirt recht. Tegelijkertijd voelde ze hoeveel honger ze had. Ze had sinds vanochtend alleen een pakje lang houdbare koekjes verorberd.

‘Wauw, ik ben zo benieuwd wat we vandaag eten,’ mompelde Martín terwijl hij een tas van Alfonso overnam. Zoals bijna elke dag aten ze kip met gebakken rijst, die ze de eerste minuten grotendeels zwijgend naar binnen werkten.

Het slachtoffer van de schietpartij was een jongen van zeventien die blijkbaar een redelijk bekend lid was van Barrio 18, wisten ze inmiddels. Hij was zo dom geweest om zich in MS-13-gebied te wagen. Iedereen wist dat je dat niet moest doen als je lid was van een andere bende. Beter respecteerde je die grenzen. Als je dat niet kon, moest je niet bij een bende gaan.

Op het nieuws hadden ze net gezegd dat de politie de zaak onderzocht, iets wat het vermelden eigenlijk niet eens waard was. De politie stond zo mogelijk nog slechter bekend dan alle bendes bij elkaar. Die bendes, die zichzelf mara’s noemden, maakten in steeds grotere delen van de stad de dienst uit. Alleen Casa Blanca, de buurt waar Alma al haar hele leven woonde, had de dans nog weten te ontspringen. Maar sinds kort was daar duidelijk verandering in gekomen.

Ook al beconcurreerden ze elkaar letterlijk dood, alle bendes gingen op dezelfde manier te werk: ze probeerden je eerst bang te maken. Zorgden ervoor dat je je niet meer veilig voelde in je eigen huis. Of op school, of op je werk. Daarna begonnen ze geld te eisen in ruil voor vage vergunningen of zogenaamde bescherming. Iedereen vroeg zich af waartegen precies. Tegen de politie, zeiden ze dan, en tegen andere bendes. Al snel bleek dat wanneer je niet meewerkte, het slecht met je kon aflopen. Ze gingen telkens een stapje verder, telkens een nieuwe grens over. Haar vader had vergeefs geprobeerd de meest beangstigende geruchten bij haar vandaan te houden, maar sinds de zus van een klasgenoot ’s nachts uit haar huis gesleurd was door een groepje rode zakdoeken, was er een constante alertheid in haar wakker geworden. Ze wilde niet denken aan wat er met dat meisje gebeurd kon zijn, waardoor ze er júíst de hele tijd aan moest denken.

‘Maritza zei vanmiddag dat ze ook al bij haar zijn langs geweest…’ zei Alma terwijl ze een hapje rijst nam.

Haar broer keek haar argwanend aan. ‘Weet ze wie het waren?’

‘Wat maakt dat uit? Ze zetten hun pistool tegen je hoofd, of hun tag bij je op de muur, en je kunt het wel vergeten verder.’

‘Het maakt meer uit dan jij denkt,’ zei Alfonso. Hij klonk behoorlijk opgefokt. Ze wist al dat hij er een hekel aan had wanneer ze alle bendes in hun buurt over één kam scheerde. Ongeveer een jaar geleden was hij zelf bijna lid geworden van MS-13. Drie uitgemergelde jongens hadden hem op straat aangesproken, joviaal gedaan en waarschijnlijk een paar trekjes van iets laten roken. Hij had mogen rondkijken in hun hoofdkwartier en op een flipperkast gespeeld. Allemaal gratis en voor niets! Hij had zelfs een echt T-shirt van Gucci gekregen, waarop de merknaam weliswaar verkeerd was gespeld, maar wie maalde daarom? Ze waren toch vrienden? Ze gaven hem zelfs de bijnaam ‘Gucci’, iets wat hij haar met trots had verteld. Alfonso was de dagen erna nog een paar keer teruggegaan naar het hoofdkwartier van MS-13, dat gevestigd was in een voormalig Chinees restaurant aan de zuidkant van hun buurt. Helemaal uit zichzelf. Maar toen hij na zo’n bezoekje aan het begin van de avond thuis was gekomen, stinkend naar verbrand plastic, had hun vader eindelijk doorgehad wat er aan de hand was. Hij was woedend geworden. Haar broer had een week huisarrest gekregen. De volgende dag was pater Reinaldo bij hen langsgekomen, de pastoor van de kerk van de Heilige Maagd om de hoek, waar ze allemaal gedoopt waren en hun eerste heilige communie hadden gedaan.

‘Kies niet voor de dood, kies voor het leven,’ had Alma de kerkdienaar door de deur heen tegen Alfonso horen zeggen. Daarna had hij lang en indringend op hem ingepraat, om hem ervan te weerhouden lid te worden van welke bende dan ook. Wie was hij om de wapens op te nemen tegen zijn naasten en over leven en dood te oordelen? Wie dacht hij, een kind nog, wel niet wie hij was? Godgelijk soms? Alma had geconcentreerd met haar oor tegen de deur van Alfonso’s kamer aan gestaan. Het had veel indruk gemaakt. Niet alleen op haar, maar ook op Alfonso. De woede van hun normaal gesproken zo zachtaardige vader, in combinatie met het bezoek van de pastoor en diens diepzinnige woorden, had hun de ernst van de situatie doen inzien. Bijna was Alfonso zo erg in de fout gegaan, dat vergiffenis een moeilijke opgave zou zijn geworden.

En nu stond hij een beetje stoer te doen, alsof hij alles afwist van straatbendes en hun uiteenlopende vormen van intimidatie en afpersing.

Alma probeerde haar broer aan te kijken, maar hij ontweek haar blik. ‘Ik weet niet bij welke groep ze hoorden,’ zei ze, ‘maar Maritza zei dat ze geld wilden zien. Dat ze voortaan aan hen moest betalen voor haar vergunning. Of een of ander vaag verhaal.’

‘Geld zien of anders…’ mompelde Dani. Met zijn duim maakte hij een kort gebaar van links naar rechts ter hoogte van zijn adamsappel.

Alfonso knikte gejaagd en zuchtte toen diep. ‘Dit begint steeds meer op een soort bezetting te lijken.’

Dani haalde zijn schouders op. ‘Dat is toch geen nieuws,’ zei hij. Het klonk bijna monter. ‘Kijk om je heen. Het is eigenlijk een wonder dat ze ons nog zo lang met rust hebben gelaten hier. Want we zijn met veel te weinig om nog iets terug te kunnen doen. Als ze willen…’ Hij liet zijn blik op Alma’s borsten rusten.

‘Hé,’ zei ze kwaad. ‘Mijn ogen zitten híér, hoor.’ Ze zette haar handen in haar zij en keek hem kwaad aan. Betrapt wendde Dani zijn blik af.

Alfonso lachte met een zekere trots naar haar. ‘Als ze aan jou willen komen, zullen ze eerst langs ons moeten.’

5. 21 augustus 2019

Douane-detentiecentrum ‘El Sueño’, Texas, VS

Er klonk een borrelend geluid, afkomstig uit de onpeilbare dieptes van het lichaam van de man tegenover haar. Hij hield zijn hand voor zijn mond en liet een zachte boer. Alma huiverde.

‘Goed,’ zei hij. Hij veegde zijn hand af aan zijn strakgespannen overhemd en nam daarbij de tijd om zijn blik maar weer eens over haar lichaam te laten glijden.

‘Heb je kinderen?’ De vraag klonk alsof hij ze anders wel even bij haar wilde verwekken.

‘Nee.’

Tot voor kort zou ze zo’n vraag idioot hebben gevonden. Maar sinds die nacht in San Pedro Sula keek ze daar anders tegenaan. Wat had het gescheeld?

‘Ben je ooit voor een rechtbank in de Verenigde Staten verschenen?’ ging de man emotieloos verder.

‘Nee, meneer.’

‘Heb je ooit een misdaad gepleegd in de Verenigde Staten? En denk eraan: wie de waarheid niet spreekt, komt het land niet in.’

‘Nee, meneer.’

‘Heb je ooit een misdaad gepleegd in je eigen land?’

Ze drukte de gedachte aan de snoepjes die ze als klein kind uit de winkel van Maritza had gestolen, snel weg. Zoiets kon je onmogelijk een misdaad noemen.

‘Nee, meneer.’

Hij snoof. ‘Ben je ooit lid geweest van een straatbende of een andersoortige criminele organisatie?’

Ze dacht aan Alfonso en de anderen, aan de onontkoombaarheid van de bendes die het leven in haar stad domineerden. Als je woonde waar zij woonde, dan was het onmogelijk om niet aan hun eisen te voldoen – om je niet aan hun regels te houden, niet te voegen naar hun afpersingen. Maar toegeven aan hun intimidaties, betekende in feite dat je zelf ook illegaal bezig was. Je zorgde ervoor dat zíj konden blijven bestaan. Maar weigeren kon je je leven kosten.

Kennelijk dacht ze alweer te lang na, want de man keek haar voor het eerst recht aan nu, zichtbaar geërgerd over het feit dat ze niet meteen antwoord gaf.

‘Nee, meneer,’ zei ze. ‘Ik ben nooit lid geweest van een bende.’ Ze probeerde zo veel mogelijk afkeuring in haar stem te laten doorklinken.

‘Heb je ooit gelogen tegen een functionaris van de Amerikaanse overheden?’

‘Nee, meneer.’

‘Heb je ooit in je leven gelogen?’

Haar adem stokte. Wat was dit voor vraag? Wat had dit te maken met haar asielprocedure?

Ze kuchte. ‘Sorry?’

‘Heb je ooit in je leven gelogen,’ herhaalde de man monotoon.

Ze was er bijna zeker van dat dit zo’n strikvraag was waarover ze anderen had horen praten in de sporthal. Let op, had een meisje gezegd toen ze terugkwam in de sporthal, na precies zo’n ondervraging als waaraan zij momenteel onderworpen werd. Let op. Soms proberen ze je erin te luizen. Dan stellen ze je een vraag om je te verwarren. Van je stuk te brengen. Om te kijken of je wel te vertrouwen bent. Dat hoort erbij.

‘Ik…’

De man slaakte een diepe, geërgerde zucht. ‘Heb je ooit van je leven gelogen? Ja of nee? Als je de vraag niet kan beantwoorden, zal ik dit gesprek moeten beëindigen.’ Hij spuugde de woorden bijna in haar gezicht. Dit was een van die momenten waarop ze de aanwezigheid van een volwassene miste. Haar moeder. Haar vader. Wat ging er gebeuren als hij het gesprek beëindigde?

‘Eh… ja? Denk ik?’ probeerde ze.

Hij zuchtte opnieuw. Met beide handen zette hij zich af tegen de bureaurand, waardoor zijn bureaustoel een stukje naar achteren reed. Hij liet zich achterover zakken, legde zijn handen in zijn nek en keek haar niet aan, maar bestudeerde haar, met een gezicht alsof ze een larf in een rotte appel was.

6. 15 juli 2019

San Pedro Sula, Honduras

In het weekend na die schietpartij op klaarlichte dag verschenen er steeds meer bendeleden in hun buurt. In het noorden van hun wijk had MS-13 een leegstaand kantoorpand ingenomen. Ze gebruikten het nu als hun uitvalsbasis en planden er de totale overname van de Casa Blanca-buurt. Bijna dagelijks stuurden ze er gewapende patrouilles op uit, die overal waar ze kwamen angst zaaiden. Door de grote leegloop zag je al veel minder mensen op straat dan vroeger, maar dat werden er nu nog minder. De bendeleden gingen langs bij winkels, garages, kantoren en restaurants. Naast het eisen van geld rekruteerden ze nieuwe leden om ‘medicijnen’ voor hen te gaan verkopen. Iedereen wist dat het niet om medicijnen, maar om cocaïne ging. Of een of ander goedkoop aftreksel daarvan.

En dat terwijl het offensief van Barrio 18 aan de zuidkant van de wijk ook al weken bezig was. Zij hadden hetzelfde idee als MS-13: Casa Blanca overnemen en het dagelijks leven van alle achterblijvers domineren. Wat MS-13 nu in het noorden van de buurt deed, deed Barrio 18 in het zuiden. Ze liepen gewoon bij mensen naar binnen en als ze weer buiten kwamen, spoten ze met een spuitbus het cijfer 18 op de buitenmuur van het gebouw dat ze net hadden bezocht, alsof het vanaf dat moment van hen was. De politie was intussen nergens te bekennen of deed gewoon niets. Stond erbij en keek ernaar. Iedereen vreesde de confrontatie tussen de twee bendes. Het leek onvermijdelijk. Dat dit niet goed kon blijven gaan, was overduidelijk.