Vertaald door Merel Leene

Colofon

Vertel de wereld wat je vindt van #ZolangDeCitroenbomenBloeien

Vind de auteur: @thelemonwitch_

Vind de uitgever: @blossombooks 

NUR 302, 285 / W102201 

© 2022 Nederlandse editie: Blossom Books 

© 2022 Zoulfa Katouh

All rights reserved. Originally published Little, Brown and Company, a division of Hachette Book Group, Inc.

Oorspronkelijke titel: As Long as the Lemon Trees Grow 

Nederlandse vertaling: Merel Leene

Cover art copyright © 2022 David Curtis

Cover design: David Curtis/Patrick Hulse

Nederlandse omslagbelettering: Shiralee Kat 

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

Wil je ons iets vragen of vertellen? Dat kan! Stuur een mailtje naar info@blossombooks.nl of ga naar blossombooks.nl.

Voor Hayao Miyazaki, die mijn
verbeelding inspireerde

Voor Ali Al-Tantawi, die mijn verbeelding
op haar kop zette

En voor alle Syriërs die liefhadden, verloren,
leefden en stierven voor Syrië.
Op een dag zullen we terugkeren.

Elke citroen zal een nakomeling voortbrengen en de citroenen zullen nooit uitsterven.
Nizar Qabbani

Beste lezer,

In maart 2021 werd Zolang de citroenbomen bloeien van Zoulfa Katouh door onze scout getipt met onder andere de woorden ‘This book broke my heart’. Linda, onze redacteur, en ik besloten het te lezen en nog voordat we halverwege waren, wisten we zeker: dit boek móest in Nederland uitgegeven worden en wij wilden ontzettend graag het team zijn wat daarvoor zou zorgen.

Het boek was duidelijk overal erg in trek, en uitgevers buitelden over elkaar om de gelukkigen te zijn die het boek aan hun fonds mochten toevoegen. Ik besloot me aan te sluiten bij een de uitgeverijen die het boek middels een pre-empt probeerden van de markt te halen. Ik deed een flink bod en schreef een korte, persoonlijke brief aan (de agent van) Zoulfa en gelukkig waren zij overtuigd; je hebt het resultaat immers in je handen.

Wie het boek ook las; iedereen was diep geraakt. Ook van het Nederlandse team dat meewerkte aan de totstandkoming van deze vertaling, kregen we diverse e-mails met hun bewondering. Merel Leene, de vertaalster, mailde ‘Ik moest soms echt even stoppen met vertalen door de inhoud. Prachtig indringend boek. Ik hoop dat veel mensen het gaan lezen’ en een van de correctoren schreef ‘Eerst even een alineaatje jubelen hoor, want jeetje, geweldig boek! Komt beslist op mijn ‘Best of 2022’-klusjes’.

Ik kan dan ook niet wachten tot de eerste reacties binnendruppelen – ik hoop natuurlijk dat iedereen op eenzelfde manier geraakt wordt en we er met zoveel mogelijk mensen over kunnen praten.

Tot slot nog wel een korte waarschuwing: dit boek is niet voor de lezers met een zwak hart. Diverse gruweldaden van Assad worden beschreven, soms inclusief de meest walgelijke details. Voor sommigen onsmakelijk misschien, maar hoe had Zoulfa Katouh anders kunnen overbrengen hoe vreselijk de situatie in Syrië was, als ze om deze details heen zou dansen zodat de lezers hun ogen ervoor zouden kunnen sluiten?

Heel veel leesplezier, en zet alvast een doos tissues binnen handbereik.

Myrthe Spiteri

Eigenaar en uitgeefdirecteur Blossom Books

1

Drie verschrompelde citroenen en een plastic zak met pitabrood, eerder droog dan beschimmeld, liggen naast elkaar in het schap.

Meer heeft de supermarkt niet te bieden.

Met vermoeide ogen staar ik naar de producten voordat ik ze oppak. Bij elke beweging doen mijn botten zeer. Nog één keer loop ik door de gangpaden in de hoop dat ik misschien iets over het hoofd heb gezien, maar het enige wat ik aantref is een sterk gevoel van heimwee. De dagen dat mijn broer en ik vanuit school naar deze supermarkt renden en onze armen vollaadden met zakjes chips en gummibeertjes. Meteen moet ik aan mama denken, en hoe ze dan haar hoofd schudde en haar best deed om niet te glimlachen naar haar kroost, terwijl wij met rode blosjes en glinsterende ogen probeerden om de oorlogsbuit in onze rugzak te verstoppen. Daarna kamde ze ons haar…

Ik schud mijn hoofd.

Stop.

Als alle schappen echt leeg blijken, slof ik naar de kassa om de citroenen en het brood af te rekenen met baba’s spaargeld. Dat wil zeggen, wat hij daarvan vóór die noodlottige dag nog had weten op te nemen. De eigenaar, een kale, oude man van een jaar of zestig, glimlacht meelevend voordat hij me het wisselgeld teruggeeft.

Buiten de supermarkt word ik begroet door een desolaat tafereel. Ik deins er niet voor terug, ik ben aan de verschrikkingen gewend, maar het verdriet in mijn hart dijt uit.

Een kapotte straat waarvan het asfalt tot puin verbrokkeld is. Grijze gebouwen, uitgehold en vervallen, die door de elementen nog verder worden aangetast alsof die willen afmaken waaraan de bommen van het regeringsleger begonnen zijn. Totale, absolute verwoesting.

Door de zon zijn de laatste resten van de winter langzaam weggesmolten, maar de kou is gebleven. De lente, symbool van nieuw leven, reikt niet tot in het kapotte Syrië. En al helemaal niet tot in mijn stad, Homs. De ellende heeft zich stevig in de dode, zware takken en het puin genesteld, en alleen de hoop in de harten van de mensen biedt nog tegenstand.

De zon hangt laag en begint al afscheid van ons te nemen; de kleur van de hemel verandert langzaam van oranje in een loodzwaar blauw.

Ik mompel: ‘Madeliefjes. Madeliefjes. Madeliefjes. Zoet ruikende madeliefjes.’

Voor de supermarkt staan een paar mannen. Hun gezichten zijn mager en getekend door ondervoeding, maar in hun ogen glinstert het licht. Wanneer ik langs ze loop, hoor ik flarden van hun conversatie, maar ik blijf niet staan. Ik weet waar ze het over hebben. Hetzelfde als waar iedereen al negen maanden over praat.

Snel loop ik door, want ik wil er niet naar luisteren. Ik weet dat de militaire bezetting die ons is opgedrongen gelijkstaat aan een doodvonnis. Dat onze voedselvoorraden uitgeput raken en we dus verhongeren. Ik weet dat het ziekenhuis elk moment het punt zal bereiken waarop geneesmiddelen een mythe worden. Dat weet ik omdat ik vandaag chirurgische ingrepen heb uitgevoerd zonder verdoving. Mensen sterven door bloedingen en infecties, en ik kan ze op geen enkele manier helpen. En ik weet dat ons allen een erger lot dan de dood te wachten staat als het Vrije Syrische Leger er niet in slaagt om de militaire opmars naar het oude centrum van Homs te stoppen.

Terwijl ik naar huis loop, wordt de bries kil, dus trek ik mijn hidjab strakker om mijn hals. Ik ben me scherp bewust van de opgedroogde bloedvlekjes die onder de mouwen van mijn witte doktersjas hebben weten te kruipen. Voor ieder leven dat ik tijdens mijn dienst niet kan redden, wordt een volgende druppel bloed deel van mij. Hoe vaak ik mijn handen ook was, het bloed van onze martelaren sijpelt mijn huid in en dringt mijn cellen binnen. Inmiddels is het waarschijnlijk zelfs in mijn DNA vastgelegd.

Bovendien hoor ik vandaag in mijn hoofd het onafgebroken geluid van de trillende zaag van de amputatie waarbij ik van dokter Ziad moest assisteren.

Zeventien jaar lang heeft Homs me grootgebracht en mijn dromen gevoed: met een hoog cijfergemiddelde afstuderen, een goede baan als apotheker in het Zaytouna-ziekenhuis bemachtigen en eindelijk de kans krijgen om buiten Syrië te reizen en iets van de wereld te zien.

Van die dromen is er maar één uitgekomen, en niet op de manier waarop ik had gedacht.

Toen een jaar geleden de Arabische Lente door de regio trok, raakte Syrië in de ban van de hoop die bij de bevolking de kop opstak, en overal in het land klonk de roep om vrijheid. Het dictatoriale regime reageerde door de hel op ons los te laten.

Doordat het regeringsleger opzettelijk artsen tot doelwit koos, werden die even zeldzaam als het geluid van mensen die lachen. Maar zelfs zonder artsen bleven de bommen komen, en omdat het Zaytouna-ziekenhuis dreigde te bezwijken, hadden ze alle hulp nodig die ze konden krijgen. Zelfs niet-medisch personeel werd tot verpleger gepromoveerd. Als student met één jaar farmacieopleiding achter de rug was ik vrijwel een gepokt en gemazeld arts, en nadat hun laatste apotheker onder het puin van zijn eigen huis begraven was, zat er niets anders op.

Het maakte niet uit dat ik achttien was. Het maakte niet uit dat mijn medische ervaring zich tot de teksten in mijn studieboeken beperkte. Dat was allemaal niet meer belangrijk toen het eerste lichaam voor me werd neergelegd zodat ik het kon dichtnaaien. De dood is een uitstekend docent.

In de afgelopen zes maanden heb ik geassisteerd bij meer operaties dan ik kan tellen en meer ogen gesloten dan ik ooit had kunnen denken.

Zo had mijn leven er niet uit horen te zien.

De rest van de weg naar huis moet ik denken aan de zwart-witfoto’s in mijn geschiedenisboeken van Duitsland en Londen na de Tweede Wereldoorlog. Ingestorte huizen waarvan het hout en beton van de binnenkant als bij een geperforeerde darm naar buiten puilt. De geur van bomen die tot as zijn verbrand.

De koude wind blaast door de versleten stof van mijn witte jas; de wrede aanraking doet me huiveren. Ik mompel: ‘Moederkruid. Ziet eruit als een madeliefje. Helpt tegen koorts en artritis. Moederkruid. Moederkruid. Moederkruid.’

Eindelijk zie ik mijn huis opdoemen en mijn hart zwelt. Het is niet de woning die ik ooit met mijn familie deelde; het is het thuis dat Layla me bood nadat er een bom op onze flat was gevallen. Zonder haar zou ik op straat staan.

Layla’s huis – of dus eigenlijk: ons huis – is een gelijkvloerse woning in een rijtje van precies dezelfde woningen. Allemaal hebben ze kogelgaten, die als dodelijke kunst de muren sieren. Allemaal zijn ze stil, triest en eenzaam. Onze buurt is een van de laatste waar de meeste huizen nog overeind staan. In andere wijken slapen mensen onder kapotte daken of op straat.

Het slot is roestig en piept wanneer ik de sleutel omdraai. ‘Ik ben thuis!’ roep ik.

‘Hier ben ik!’ roept Layla terug.

We kwamen samen deze wereld binnen toen onze moeders een kamer in het ziekenhuis deelden. Ze is mijn beste vriendin, mijn steunpilaar, en omdat ze verliefd werd op mijn broer Hamza ook mijn schoonzus.

En nu, met alles wat er gebeurd is, is ze mijn verantwoordelijkheid en de enige familie die ik nog heb.

Toen Layla dit huis voor het eerst zag, werd ze onmiddellijk verliefd op de eigenaardige schoonheid ervan, dus kocht Hamza het ter plekke voor haar. De twee slaapkamers maakten het perfect voor een pasgetrouwd stel dat er zijn eigen plek van wilde maken. Ze schilderde op een van de muren groene ranken, van de plint tot aan het plafond, tekende paarse lavendelbloesems op een andere en bedekte de vloer met dikke Perzische tapijten die we samen op de Al-Hamidiyah-soek kochten. Ze verfde de keukenmuren wit, als contrast met de walnotenhouten planken, die ze vulde met een hele verzameling van door haar ontworpen mokken. Vanuit de keuken kijk je de woonkamer in, waar vroeger overal haar teken- en schilderbenodigdheden rondslingerden. Vellen papier met haar gekleurde vingerafdrukken verspreid over de vloer, kwasten waar de verf uit haar schilderdoos vanaf droop. Als ik langskwam, trof ik haar vaak languit op haar rug liggend onder haar ezel, haar haren in een waaier om haar hoofd, terwijl ze naar het plafond staarde en zachtjes de teksten van een populair oud Arabisch liedje meezong.

Het huis was de belichaming van Layla’s ziel.

Dat is het nu niet meer. Layla’s huis heeft zijn glinstering verloren; de kleuren zijn verbleekt en hebben alleen een dofgrijze schaduw achtergelaten. Het is nog slechts een lege schil.

Ik loop naar de keuken, vanwaar ik haar op de bank met madeliefjes in de woonkamer kan zien liggen, en zet de tas met het pitabrood op het aanrecht. Zodra ik haar zie, verdwijnt mijn vermoeidheid. ‘Ik warm de soep op. Wil jij ook wat?’

‘Nee, dank je,’ antwoordt ze. Haar stem klinkt, anders dan die van mij, vol van de belofte van leven en hult me in mooie herinneringen, als een warme deken. ‘Hoe ging het met de boot en zo?’

Shit. Ik doe alsof ik druk bezig ben met de met water aangelengde linzensoep; ik giet hem in de steelpan en druk op de ontsteker van het campinggasstel. ‘Weet je zeker dat je niet ook wat wilt?’

Layla gaat rechtop zitten. De stof van haar marineblauwe jurk spant over haar zwangere zevenmaandenbuik. ‘Vertel me hoe het ging, Salama.’

Met mijn blik strak op de bruine soep gericht luister ik naar het suizen van de vlammen. Vanaf het allereerste moment dat ik hier woon, dringt Layla er bij me op aan om in het ziekenhuis met Am te praten. Ze heeft de verhalen gehoord over Syriërs die veilig naar Duitsland zijn ontkomen. Ik ook. Sommige van mijn eigen patiënten hebben via Am een boottocht over de Middellandse Zee weten te regelen. Ik heb geen flauw idee hoe hij die boten vindt, maar met geld is alles mogelijk.

‘Salama.’

Zuchtend steek ik een vinger in de soep, die nog lauw is. Maar het kan mijn arme, rammelende maag niets schelen of het eten echt warm is, dus haal ik de pan van het vuur en ga naast haar op de bank zitten.

Layla kijkt me geduldig aan, haar wenkbrauwen opgetrokken. Haar zeeblauwe ogen zijn onmogelijk groot en domineren haar gezicht. Ze heeft er altijd als de vleesgeworden herfst uitgezien, met de roodgouden tinten van haar kastanjebruine haar, de verspreide sproetjes op haar gezicht en haar lichte huid. Zelfs nu ziet ze er, ondanks alle ellende, nog betoverend uit. Maar haar vreemd naar buiten stekende ellebogen en haar ooit zo volle, maar nu smalletjes geworden wangen ontgaan me niet.

‘Ik heb hem er niet naar gevraagd,’ zeg ik uiteindelijk. Ik lepel een hap soep naar binnen en zet me schrap voor haar protest.

Daar is het al. ‘Waarom niet? We hebben wat geld…’

‘Ja, geld dat we nodig hebben om te kunnen overleven als we eenmaal daar zijn. We weten niet hoeveel hij zal vragen, en trouwens, de verhalen…’

Ze schudt haar hoofd, waardoor er een paar lokken haar voor haar wang vallen. ‘Oké, ja. Sommige mensen halen… halen het vasteland niet, maar er zijn er meer die wel aankomen! Salama, we móéten een beslissing nemen. We moeten vertrekken! Dat weet je. Voordat ik straks met borstvoeding moet beginnen.’

Ze is nog niet klaar; haar ademhaling wordt moeizaam. ‘En waag het niet om te zeggen dat ik zonder jou moet gaan! Of jij en ik gaan samen aan boord van zo’n boot, of geen van ons vertrekt. Ik weiger doodsbang in mijn uppie God weet waar te gaan wonen, zonder te weten of jij dood bent of leeft. Dat gaat dus echt niet gebeuren! En we kunnen niet naar Turkije lopen, dat heb je zelf gezegd.’ Ze wijst naar haar dikke buik. ‘Nog los van alle grenswachten en de sluipschutters die als mieren overal opduiken en ons zullen neerschieten zodra we een stap buiten het gebied van het Vrije Syrische Leger zetten. Er is maar één optie. Hoe vaak moet ik je dat nog zeggen?’

Ik kuch. De soep glijdt traag door mijn keel en landt als een zware steen in mijn maag. Ze heeft gelijk. Ze is in haar derde trimester; we zijn beiden absoluut niet in staat om vierhonderd kilometer naar veilig gebied te lopen en ondertussen ook nog eens de dood te slim af te zijn.

Ik zet de steelpan op het grenen tafeltje voor ons en staar naar mijn handen. De littekens die kriskras op mijn huid staan, zijn de sporen die de dood daar heeft achtergelaten toen ze me probeerde mee te nemen. Sommige zijn vaag en zilverachtig; van andere ziet het nieuwe vlees er nog rauw uit, hoewel het al wel geheeld is. Ze herinneren me er dagelijks aan dat ik sneller moet werken, dat ik door de vermoeidheid heen moet om nog een leven te redden.

Ik wil mijn mouwen eroverheen trekken, maar Layla legt haar hand voorzichtig op de mijne en ik kijk haar aan.

‘Ik weet waarom je het hem niet vraagt, en dat is niet vanwege het geld,’ zegt ze.

Mijn hand trilt onder die van haar.

Fluisterzacht klinkt Hamza’s stem in mijn hoofd, gekleurd door zorgen. Salama, beloof het me. Beloof me.

Ik schud mijn hoofd om zijn stem niet meer te hoeven horen en haal diep adem. ‘Layla, ik ben de enige overgebleven apotheker in drie wijken. Wie helpt ze nog als ik vertrek? De huilende kinderen. De slachtoffers van sluipschutters. De gewonden.’

Ze knijpt de stof van haar jurk bijna fijn. ‘Ik weet het. Maar ik ben niet van plan om jou op te offeren.’

Ik open mijn mond om iets te zeggen, maar stop als ze haar voorhoofd fronst en haar ogen dichtknijpt.

‘Schopt de baby?’ vraag ik meteen. Ik schuif naar haar toe. Hoe hard ik ook probeer mijn bezorgdheid te onderdrukken, het lukt nooit. Door de bezetting is er een tekort aan vitaminen voor zwangere vrouwen, en de mogelijkheid van controles is beperkt.

‘Een beetje,’ geeft ze toe.

‘Doet het pijn?’

‘Nee. Het voelt alleen onprettig.’

‘Kan ik iets voor je doen?’

Ze schudt haar hoofd. ‘Het gaat wel.’

‘Oké, ik kan je van een kilometer afstand horen liegen. Draai je om,’ zeg ik, en lachend doet ze wat ik vraag.

Ik masseer de knopen in haar schouders totdat ik de spanning uit haar weg voel vloeien. Ze heeft nauwelijks vet onder haar huid, en elke keer dat mijn vingers haar schouderdak en -blad raken, huiver ik. Dit… Dit is niet goed. Ze zou niet hier moeten zijn.

‘Je kunt nu wel stoppen,’ zegt Layla na een paar minuten. Ze schenkt me een dankbare glimlach. ‘Bedankt.’

Ook ik probeer te glimlachen. ‘Dat is de farmaceut in me, hè. De behoefte om voor je te zorgen zit in mijn bloed.’

‘Ik weet het.’

Ik buig me naar voren en leg mijn handen op haar buik. Daar voel ik de baby zachtjes terugduwen. ‘Ik hou van je, baby, maar je moet ophouden met je moeder pijn te doen. Ze moet slapen,’ zeg ik lief.

Layla’s glimlach wordt breder en ze tikt op mijn wang. ‘Je bent gewoon veel te schattig, Salama. Binnenkort verovert iemand je en neemt je mee, ver bij mij vandaan.’

‘Een huwelijk? In deze economische situatie?’ zeg ik snuivend. Ik denk aan de laatste keer dat mama tegen me zei dat we een tante en haar zoon op de koffie zouden krijgen. Gek genoeg kwam het er nooit van. De opstand vond diezelfde dag plaats. Maar ik herinner me dat ik opgewonden was over het bezoekje. Over het vooruitzicht verliefd te worden. Als ik nu terugkijk, is het alsof ik een ander meisje zie, al draagt ze mijn gezicht en spreekt ze met mijn stem.

Layla fronst haar wenkbrauwen. ‘Het zou best kunnen. Niet zo pessimistisch.’

Ik lach om haar verontwaardigde gezicht. ‘Wat jij wilt.’

Wat dat betreft is Layla geen spat veranderd. Toen ik haar die dag belde om haar over het aanstaande bezoek te vertellen, stond ze binnen een kwartier gillend op de stoep met een enorme tas vol kleren en make-up.

‘Deze doe je aan!’ verkondigde ze nadat ze me mijn kamer in had getrokken, en ze rolde haar azuurblauwe kaftan uit. De prachtige stof gleed soepel over mijn armen. De zoom was met goud bestikt, net als de riem rond de taille, waar de stof als een waterval naar beneden viel. De kleur deed me denken aan de uit regen ontstane zee in de animatiefilm Spirited Away. Betoverend, dus.

‘Combineer die met blauw oogpotlood en hij zal je smeken om je nog eens te mogen zien.’ Ze knipoogde en ik grinnikte. ‘Blauw oogpotlood staat je echt fantastisch.’

‘O, dat weet ik.’ Ik bewoog mijn wenkbrauwen op en neer. ‘Het voordeel als je een bruine teint hebt.’

‘Terwijl ik eruitzie als een gekneusd lijk!’ Toen ze de denkbeeldige tranen uit haar ogen veegde, zag ik haar trouwring schitteren.

‘Stel je niet zo aan, Layla,’ zei ik lachend.

Haar glimlach werd ondeugend en haar blauwe ogen glommen. ‘Je hebt gelijk. Hamza is er dol op. Heel erg.’

Onmiddellijk drukte ik mijn handen tegen mijn oren. ‘Ieuw, nee! Daar wil ik niks over horen.’

Bulderend van het lachen trok ze aan mijn armen en probeerde me een nog ongemakkelijker gevoel te bezorgen, maar ze kon geen twee woorden op een samenhangende manier achter elkaar zetten. Zodra ze mijn gegeneerde gezicht zag, kreeg ze de slappe lach.

Door Layla’s gezucht ontwaak ik uit mijn dagdroom.

‘Het leven is meer dan alleen overleven, Salama,’ zegt ze.

‘Dat weet ik,’ antwoord ik. Onze plagerige stemming is verdwenen.

Ze kijkt me scherp aan. ‘Meen je dat? Want ik zie wat je doet. Je richt al je aandacht op het ziekenhuis, op je werk, op mij. Maar je leeft niet echt. Je denkt er niet over na waarom deze revolutie eigenlijk plaatsvindt. Het is alsof je er helemaal niet aan wílt denken.’ Ze zwijgt even en fixeert mijn blik. Mijn mond wordt droog. ‘Het is alsof het je niks kan schelen, Salama. Maar ik weet dat dat niet zo is. Je weet dat deze revolutie erom gaat dat we ons leven terugkrijgen. Het gaat niet om overleven. Het gaat erom dat we vechten. Als je hier niet kunt vechten, zul je dat ergens anders ook niet kunnen. Zelfs niet als je van gedachten zou veranderen en we in Duitsland zouden weten te komen.’

Ik sta op en gebaar naar de troosteloze, bladderende verf op de muren. Naar niets. ‘Vechten waartegen? We hebben geluk als de dood het ergste is wat ons hier overkomt, en dat weet jij ook. Ofwel we worden door het leger gearresteerd, ofwel we worden door een bom gedood. Er valt niets te vechten, omdat we niet kúnnen vechten. Niemand helpt ons! Ik werk vrijwillig in het ziekenhuis omdat ik er niet tegen kan om mensen te zien sterven. Maar meer doe ik niet.’

Layla kijkt me aan, maar zonder ergernis in haar blik. Ik zie alleen mededogen. ‘We vechten zolang we hier nog zijn, Salama, omdat dit ons land is. Dit is het land van je vader, en zijn vader vóór hem. Je geschiedenis is verbonden met deze aarde. Geen land ter wereld zal van je houden zoals je eigen land.’

Tranen prikken in mijn ogen. Haar woorden klinken als een echo uit de geschiedenisboeken die we op school lazen. Liefde voor ons land zit in ons beenmerg. Staat in ons nationale volkslied, dat we vanaf onze eerste dag op school elke ochtend zongen. Destijds waren de woorden alleen woorden. Maar nu, na alles wat er gebeurd is, zijn ze onze realiteit geworden.

Onze geest is trots en onze geschiedenis glorieus.

En de zielen van onze martelaren zijn geweldige beschermers.

Ik ontwijk Layla’s blik. Ik heb geen zin om me schuldig te voelen. Dat heb ik wel genoeg gedaan. ‘Ik ben al te veel kwijtgeraakt in deze oorlog,’ zeg ik bitter.

Haar stem is resoluut. ‘Het is geen oorlog, Salama. Het is een revolutie.’

‘Ook goed.’

En met die woorden loop ik naar mijn slaapkamer en doe de deur achter me dicht zodat ik weer kan ademhalen. De enige dingen waar ik om geef – het enige wat ik nog overheb op deze wereld – zijn Layla en het ziekenhuis. Ik ben geen monster. De mensen lijden en ik kan helpen. Daarom wilde ik ook apotheker worden. Maar ik weiger erbij stil te staan waarom ze in het ziekenhuis terechtkomen. Waarom dit allemaal gebeurt. Dat ‘waarom’ heeft mama van me afgenomen; ik herinner me haar vingers, koud in de mijne. Het heeft baba en Hamza naar God weet waar meegenomen. Ik wil niet in het verleden blijven plakken. Ik wil niet huilen omdat ik aan het einde van mijn tienerjaren niks anders overheb dan verloren hoop en nachten vol angstdromen. Ik wil overleven.

Ik wil mijn familie. Ik wil alleen maar mijn familie terug.

Zelfs als het waar is wat Layla zegt.

Ik kleed me uit en trek de enige pyjama aan die ik nog heb. Een zwarte katoenen sweater met joggingbroek. Netjes genoeg voor als ik ooit midden in de nacht moet vluchten. In de badkamer probeer ik niet te kijken naar mijn magere spiegelbeeld en het droge, bruine haar dat over mijn schouders valt, en draai uit gewoonte de kraan open. Niets. Al weken is er in de hele buurt geen water en elektriciteit. Eerder was het er nog af en toe, maar met de bezetting is het helemaal gestopt. Gelukkig heeft het vorige week geregend; Layla en ik hadden emmers buiten gezet om het water op te vangen. Ik gebruik wat om mijn handen ritueel te wassen en bid.

De zwakke zonnestralen zijn van de bekraste vloerplanken van mijn slaapkamer verdwenen en de donkere mantel van de nacht valt over Homs. Mijn tanden klapperen bij het vooruitzicht, maar ik pers mijn lippen op elkaar en slik moeizaam. Het kleine beetje controle dat ik overdag nog weet uit te stralen, verdwijnt zodra de zon ondergaat.

Ik ga op mijn bed zitten, sluit mijn ogen en haal een paar keer diep adem. Ik moet mijn hoofd leegmaken. Ik moet me op iets anders concentreren dan op de angst en de pijn die wortel hebben geschoten in mijn ziel.

‘Sneeuwkleed. Zoete geur,’ mompel ik, terwijl ik bid dat mijn zenuwen me niet in de steek laten. ‘Witte bloemblaadjes. Gebruikt voor pijnverlichting. Ook bij verkoudheid, buikkrampen en hoesten. Zoet. Zoet.’

Het werkt. Mijn longen beginnen de zuurstof gelijkmatig aan mijn bloed af te geven en ik open mijn ogen en kijk door het raam naar de dikke, grijze wolken. Aan de rand is het glas beschadigd – dat is gebeurd toen Layla’s huis de schok van een vlakbij neerkomende bom te verwerken kreeg – en het kozijn is versplinterd. Toen ik hier introk, moest ik het bloed van de ruit wassen.

Hoewel het raam dicht is, is het koud in de kamer en ik huiver bij de gedachte aan wat er staat te gebeuren. De verschrikkingen die ik zie, blijven niet beperkt tot wat ik in het ziekenhuis tegenkom. Mijn angst is in mijn hoofd gemuteerd, heeft een eigen leven en stem gekregen en laat elke nacht van zich horen.

‘Hoelang ga je hier zitten zonder met me te praten?’ De diepe stem komt van naast de vensterbank en ik krijg kippenvel in mijn nek.

Zijn stem doet me denken aan het ijskoude water waarmee ik me was als ik onder het bloed van de martelaren thuiskom. Het voelt alsof er stenen op mijn borst liggen die me tegen de grond drukken. Het voelt zwaar als een vochtige dag en is oorverdovend als de bommen die het leger op ons laat neerdalen. Het is waar ons ziekenhuis op is gebouwd, het zijn de woordeloze geluiden die we maken.

Langzaam draai ik me naar hem om. ‘Wat wil je deze keer?’

Khawf kijkt me aan. Zijn pak is onberispelijk en schoon. Alleen de spikkeltjes rood op zijn schouders boezemen me angst in. Ze zitten daar al sinds we elkaar voor het eerst zagen en ik ben er nog niet aan gewend. Toch vind ik het ook niet prettig om naar zijn ogen te kijken. IJsblauw. In combinatie met zijn nachtzwarte haar ziet hij er nauwelijks menselijk uit, wat waarschijnlijk ook de bedoeling is. Hij imiteert een mens zo goed hij kan.

‘Je weet wat ik wil,’ golft zijn stem, en ik huiver.

2

Afgelopen juli verloor ik alles.

En dat binnen één week.

Destijds lag ik in een ziekenhuisbed, en mijn stille tranen prikten in de snijwonden op mijn gezicht. Mijn linkerbovenbeen deed zeer van de val en mijn pijnlijk gekneusde ribben protesteerden bij elke ademhaling. Mijn handen waren zo dik in verband gewikkeld dat het was alsof ik wanten droeg. Granaatscherven hadden gaten in mijn handen geslagen; het bloed spatte eruit als een fontein. Maar dat was allemaal nog te hanteren.

De enige ernstige wond was die aan mijn achterhoofd. De kracht van de explosie had me naar achteren geslingerd en mijn achterhoofd had contact gemaakt met het beton, waardoor ik voor het leven getekend was. Dokter Ziad hechtte al mijn wonden. Het was de eerste keer dat ik hem ontmoette. Hij zei tegen me dat ik geluk had dat ik er met slechts littekens vanaf kwam. Ik denk dat hij me wilde afleiden van het feit dat mama minder geluk had gehad. Dat de bom haar bij me weg had gesleurd en dat ik haar nooit meer zou kunnen knuffelen.

Later die dag, toen Khawf verscheen en me vertelde hoe hij heette, duurde het even voordat ik besefte dat ik de enige was die hem zag. Aanvankelijk dacht ik dat ik hallucineerde door de medicijnen, dat hij zou verdwijnen zodra de morfine was uitgewerkt. Maar hij bleef aan mijn zijde en fluisterde me afschuwelijke dingen in het oor terwijl ik om mama huilde. Zelfs toen de pijn zakte, mijn ribben genazen en de wonden op mijn handen in littekens veranderden, vertrok hij niet. En zodra dat besef indaalde, volgde al snel de paniek.

Hij was een hallucinatie die weigerde te verdwijnen. Die, nu al zeven maanden lang elke nacht, wreed mijn angsten een voor een bij de kop pakt en nieuw leven inblaast.

Een andere verklaring is er niet. De enige manier om me tegen hem teweer te stellen is door hem terug te brengen tot wat wetenschappelijk verklaarbaar is.

‘Als jij je er beter door voelt.’ Hij grijnst gemeen.

Ik wrijf over het litteken op mijn achterhoofd, voel de harde ribbels onder mijn vingers. ‘Madeliefjes,’ fluister ik. ‘Madeliefjes, madeliefjes.’

Khawf strijkt het haar uit zijn ogen en haalt een pakje sigaretten uit zijn borstzak. Het doosje is rood, altijd dezelfde kleur als de vlekjes op zijn schouders. Hij plukt er een sigaret uit, stopt die tussen zijn lippen en steekt hem aan. Het puntje gloeit op; het vuur vreet aan de randjes als hij diep inhaleert.

‘Ik wil weten waarom je niet met Am hebt gepraat,’ zegt hij. ‘Had je gisteren niet beloofd dat je dat zou doen? Zoals je me al een tijdje elke avond belooft?’ Zijn stem is zacht, maar de dreiging die als gif al zijn woorden binnensijpelt, is onmiskenbaar.

Zo begon het met hem: af en toe een hatelijke opmerking waarmee hij mijn gedachten telkens weer de richting op duwde om Syrië te verlaten, totdat hij op een dag besloot dat ik Am naar een boot moest vragen. En hij is niet meer gestopt dat van me te eisen. Soms vraag ik me af hoe mijn fantasie iemand zoals hij heeft weten op te roepen.

Een druppel koud zweet glijdt langs mijn nek. ‘Ja,’ weet ik uit te brengen.

Hij tikt tegen zijn sigaret en er valt as op de vloer, die vlak voordat ze de planken hoort te raken opeens verdwijnt. ‘Wat gebeurde er?’

Een vijfjarig meisje met bruine krullen stierf door een sluipschutterkogel in haar hart, terwijl ik probeerde haar oudere broertje met bloedvergiftiging te redden. Ik ben onmisbaar. ‘Ik… Ik kon het niet.’

Hij knijpt zijn ogen tot spleetjes. ‘Je kon het niet,’ herhaalt hij droog. ‘Dus je wilt onder dit huis begraven worden, begrijp ik. Levend, gewond en bloedend. Met niemand om je te redden, want hoe zou dat moeten? Door ondervoeding weggekwijnde spieren, zoals die van jou, kunnen nauwelijks lijken tillen, laat staan beton. Of misschien wil je gearresteerd worden? Naar de plek gebracht worden waar Hamza en je baba zijn. Verkracht en gemarteld worden voor antwoorden die je niet hebt. Door het leger de dood als beloning voorgehouden krijgen in plaats van als straf. Is dat wat je wilt, Salama?’

Mijn botten beven. ‘Nee.’

Nadat hij een laatste rooksliert heeft uitgeblazen, trapt hij de sigaret met de hak van zijn nette schoen uit. Daarna stapt hij naar het midden van de kamer en gaat voor me staan. Ik leg mijn hoofd in mijn nek om hem aan te kunnen kijken. Zijn ogen zijn even koud als het water van de Orontes in december.

‘Dan is “ik kon het niet” niet genoeg,’ zegt hij. ‘Je had beloofd dat je Am vandaag naar een boot zou vragen. En hoewel hij drie keer langs je gelopen is, heb je het hem niet gevraagd.’ Zijn lippen vormen een dunne streep en in zijn kaak trilt een spiertje. ‘Of wil je dat ik op onze afspraak terugkom?’

‘Nee!’ schreeuw ik. ‘Nee.’

Eén vingerknip van hem is voldoende om mijn werkelijkheid compleet te veranderen en een eindeloze stroom hallucinaties op me los te laten, waardoor iedereen zal zien dat de kant die ik de buitenwereld toon niet veel sterker is dan een paar breekbare takjes in een stormwind. Dokter Ziad zou me niet meer in het ziekenhuis laten werken. Niet als ik een gevaar voor de patiënten kan vormen. Ik heb het ziekenhuis nodig. Ik heb het nodig om mijn pijn te vergeten. Om mijn handen bezig te houden, zodat mijn geest zich niet schor schreeuwt. Om levens te redden.

En erger, ik zou Layla met nog meer stress en zorgen opzadelen, wat niet goed is voor haar gezondheid en die van de baby. Nee. Voor haar kan ik alles verduren. Ik zal in mijn tranen verdrinken en mijn ziel aan hem uitleveren als Layla daardoor blijft denken dat met mij alles in orde is.

En dus heeft Khawf beloofd zich overdag niet met me te bemoeien en me alleen ’s nachts zijn verschrikkingen te tonen. Ver weg van alle andere ogen.

Zijn lippen krullen op in een onvriendelijke glimlach. ‘Dit is je laatste kans, Salama, en ik zweer het je: als je het hem morgen niet vraagt, verwoest ik je hele leven.’

Tussen mijn angstige hartslagen door steekt woede de kop op. Mijn onderbewuste heeft me dan misschien goed onder de duim, maar het is wel míjn onderbewuste.

‘Zo eenvoudig is het niet, Khawf,’ sis ik, terwijl ik probeer te vergeten hoe het jongetje keek toen hij zijn zusje in zijn armen hield, haar kleine lijfje. Zo klein. ‘Misschien heeft Am geen boot. En zelfs als hij er wel een heeft, is het vast zo duur dat we het toch niet kunnen betalen. Dus dan is naar Turkije lopen de enig overgebleven vluchtweg. Waarbij we een perfect doelwit voor het leger zouden zijn. Als Layla het lopen al overleeft!’

Geamuseerd trekt hij zijn wenkbrauwen op. ‘Waarom kies je ervoor de belofte te negeren die je Hamza deed, namelijk dat je Layla hieruit zou halen? Je tegenstrijdige gevoelens over het ziekenhuis storten je hart in chaos. Het punt is dat je beloften hebt gedaan waaraan je je nu probeert te onttrekken. Al die woorden van je zijn niet veel meer dan smoesjes om je schuldgevoel te sussen. Welke prijs zou je niet voor Layla’s veiligheid willen betalen?’

Ik wend mijn gezicht af, duw mijn handen in mijn zakken en zink weg in het matras.

‘Deze herinnering’ – hij recht grijnzend zijn rug – ‘zal je beslissing vast eenvoudiger maken.’

Voordat ik kan gillen knipt hij met zijn vingers.

De rijke geur van pepermunt en kaneel die van het in yoghurt sudderende vlees af komt, dringt mijn neus binnen en ik word overspoeld door heimwee. Ik aarzel een seconde voordat ik mijn ogen open. Als ik het uiteindelijk doe, zit ik niet langer in mijn bedompte kamer, maar ben ik weer thuis. Bij mij thuis.

De keuken is precies zoals ik me herinner. De marmeren muren afwisselend beige en cederbruin, met ingelijste Arabische kalligrafie en geschilderde gouden citroenen. In de kastjes onder het aanrecht staan keurig opgestapeld al onze potten en pannen. Op de keukentafel ligt een kleed van wit satijn waarop lelies geborduurd zijn. Rond de tafel staan vier houten stoelen, en op tafel staat een kristallen vaas met orchideeën. Blauwe orchideeën, door mij gekocht voor een bezoek dat later die dag – vandaag – zou plaatsvinden. Ik kocht altijd blauwe orchideeën als we mensen over de vloer kregen.

Eindelijk kijk ik naar links, waar mama naast me staat, starend naar de shish barak, waar ze met een houten lepel in roert. Prevelend vormen haar lippen een gebed.

‘Bescherm ze,’ fluistert ze. ‘Bescherm mijn mannen. Breng ze vandaag levend en wel bij me terug. Bescherm ze tegen iedereen die ze kwaad wil doen.’

Terwijl ik daar als aan de grond genageld sta, breekt mijn hart in tweeën.

Ze staat naast me.

Een paar tranen biggelen geluidloos over mijn wangen en ik word overmand door de behoefte om me in haar armen te werpen. Ik wil mijn mama. Ik wil dat ze mijn verdriet laat verdwijnen en me kust terwijl ze ya omri en ta’bourni tegen me zegt. ‘Mijn leven’ en ‘begraaf me’.

In plaats daarvan stoot ik zachtjes tegen haar arm. Ze kijkt op met rode ogen, afwezig, totdat er een vermoeide glimlach rond haar lippen verschijnt, en ik kan zien hoe deze oorlog haar vreselijk veranderd heeft. Haar gezicht, dat nooit ouder dan vijfendertig leek te worden, is vermoeid door de zorgen, en de wortels van haar omberkleurige haar zijn grijs. Ze liet haar haarwortels nooit grijs worden, was altijd tot in de puntjes verzorgd. Haar botten steken uit en onder haar ogen liggen schaduwen waar die er eerder nooit waren.

‘Te’eburenee, het komt wel goed. Insjallah,’ fluistert ze, terwijl ze een arm om mijn schouders slaat en me tegen zich aan drukt. Begraaf mij voordat ik jou begraaf.

Dat deed ik.

‘Ja, mama,’ zeg ik met verstikte stem, terwijl ik wegsmelt door haar aanraking.

‘Ah, Saloomeh,’ roept Hamza, terwijl hij met baba vanuit de woonkamer de keuken binnenkomt, en bijna schreeuw ik het uit. Ze zijn er. Hamza’s levendige honingkleurige ogen zijn als het spiegelbeeld van die van baba. Alle twee dragen ze een jas met over één schouder de vlag van de Syrische revolutie. Eén keer draaien en het zou een strop kunnen zijn. ‘Ga je nou serieus huilen?’

Ik vraag Hamza niet waar Layla is, want ik weet dat ze gewoon bij hen thuis op hem wacht. Alleen zal hij vandaag niet naar haar terugkeren.

‘Hamza, niet je zusje plagen,’ zegt baba. Hij loopt naar mama toe. Ze geeft hem meteen een dikke knuffel en hij slaat zijn armen om haar heen en fluistert iets in haar oor.

Ik kan hier niet naar kijken, dus wend ik me af.

‘Vertrekken jullie nu?’ vraag ik met een snik in mijn stem aan Hamza. Ik moet mijn kin optillen om hem aan te kunnen kijken. Dat heb ik al in geen zeven maanden gedaan.

Hij glimlacht zachtjes. ‘De demonstratie is meteen na het gebed, dus moeten we er vroeg zijn.’

Ik wil jammeren, maar verbijt het. Hij was net tweeëntwintig geworden, kortgeleden afgestudeerd in de geneeskunde, en had gesolliciteerd naar een opleidingsplaats in het Zaytouna-ziekenhuis. Hij wist niet dat hij vader ging worden. Zou dat hem ervan hebben weerhouden om aan de protesten mee te doen?

‘G-g-ga niet,’ stamel ik. Misschien kan deze hallucinatie wel goed aflopen. Misschien kan ik de dingen veranderen. ‘Alsjeblieft. Ga vandaag niet!’

Hij grijnst. ‘Dat zeg je echt elke keer.’

Ik grijp zijn arm stevig beet en prent me zijn lichte slonzigheid in, en het kuiltje dat in zijn ene wang verschijnt als hij glimlacht. Dit is de laatste herinnering die ik aan mijn broer heb. Met het verstrijken van de tijd raken herinneringen vervormd, en ik weet dat ik de precieze lijnen van zijn gezicht zal vergeten. Ik zal baba’s met grijs doorschoten bruine haar vergeten, en de vriendelijke twinkeling in zijn ogen. Ik zal vergeten dat Hamza op zijn minst twee koppen groter is dan ik en dat we precies dezelfde kleur bruin haar hebben. Ik zal de kuiltjes in mama’s wangen vergeten en haar glimlach, die alles laat stralen. Onze familiefoto’s liggen begraven onder het puin van dit flatgebouw en ik zal ze nooit meer terugkrijgen.

‘Hè, Salama, doe niet zo raar.’ Hij schudt zijn hoofd als hij de tranen in mijn ogen ziet. Vriendelijk voegt hij eraan toe: ‘Ik beloof je dat we veilig terugkomen.’

Mijn longen verkrampen. Ik weet wat hij hierna gaat zeggen. Ik heb dit gesprek in gedachten eindeloos vaak afgespeeld, totdat de woorden één grote kluwen werden.

‘Maar als ik niet terugkom…’ Hij haalt diep adem en wordt opeens serieus. ‘Salama, als ik niet terugkom… zorg jij dan voor Layla. Zorg dat er niets met haar en met mama gebeurt. Zorg dat jullie alle drie in leven blijven, breng iedereen in veiligheid.’

Ik slik moeizaam. ‘Dat heb ik je al beloofd.’

Toen tijdens het allereerste protest de straten met mensen volliepen, nam Hamza me meteen apart en dwong me precies die belofte te doen. Hij had altijd een goede intuïtie. Was wijs voor zijn leeftijd. Hij voelde het aan als ik somber was, zelfs als ik niets zei. Zijn hart, zacht als een wolk, omhulde iedereen die hem na stond. Hij wist dat mama ondanks haar angst gillend en schreeuwend uit Syrië gesleept zou moeten worden, dat Layla verontwaardigd zou protesteren als hij haar vroeg te vluchten en hem achter te laten. Maar ik zou ervoor zorgen dat ze alle twee bleven leven. Ik zou de veiligheid van mijn familie boven alles stellen. Van wat er nog van over was.

‘Beloof het me nog eens,’ zegt hij fel. ‘Ik kan niet met een gerust hart de straat op gaan als ik het niet zeker weet. Ik moet de woorden horen.’ De honing in zijn ogen lijkt net vloeibaar vuur.

‘Ik beloof het,’ fluister ik. Nooit waren drie woorden moeilijker uit te spreken.

Nu hoort hij een hand door mijn haar te halen voordat hij met baba de keuken uit loopt, om nooit meer terug te komen.

Maar dat doet hij niet.

Hij grijpt mijn beide schouders beet. ‘En, heb je het gedaan?’

Mijn adem stokt. ‘Wat?’

Het vuur spat uit zijn ogen. ‘Heb je toen het leger mij en baba oppakte mama in veiligheid gebracht? Heb je Layla gered? Of heb je hun levens verkwanseld?’

Mijn botten rammelen.

‘Salama, heb je tegen me gelogen?’ De pijn druipt van zijn gezicht.

Ik deins achteruit en druk mijn handen tegen mijn borst.

‘Heb je mama dood laten gaan?’ vraagt hij, zijn stem luider nu.

Mama en baba staan naast hem. Bloed sijpelt langs de rechterkant van mama’s gezicht. Het drupt op de tegelvloer, die ze elke dag schoonwreef. Elke druppel voelt als een messteek in mijn hart.

‘Het spijt me,’ zeg ik smekend. ‘Alsjeblieft. Vergeef me!’

‘Het spijt je?’ Baba fronst zijn wenkbrauwen. ‘Je hebt je moeder laten sterven. Je laat Layla sterven. Waarvoor?’

‘Mama zal het je misschien vergeven,’ zegt Hamza, ‘maar ik niet. Als Layla lijdt door jouw keuzes, Salama, zal ik je dat nooit vergeven.’

Huilend zak ik ineen op de keukenvloer. ‘Het spijt me. Het spijt me.’

‘Niet genoeg,’ zeggen ze in koor.

Onder me beeft de vloer, en groene ranken slaan zich om mijn enkels heen, trekken me onder de tegels. De keuken, mijn huis valt uiteen en ik tuimel schreeuwend de zwarte afgrond in. Mijn rug raakt een grote steen, en alleen met moeite kan ik ademhalen. Als ik mijn ogen open, gaat de lichtblauwe hemel boven me schuil achter de rook van een brandend gebouw.

De zuurstof in mijn longen raakt op; hoestend en beverig kom ik overeind. Voor me staat de zeven verdiepingen hoge flat die ik thuis noemde. Op het balkon op de zesde verdieping droogt de was aan de lijn, en bij het balkon daaronder hangt de vlag van de Syrische revolutie trots aan de balustrade. De vlag wappert in de wind, alsof hij elk moment kan wegvliegen, maar Hamza had hem aan beide kanten stevig vastgeknoopt om te zorgen dat hij bleef zitten. Nadat baba en hij gearresteerd waren, kon mama zich er niet toe zetten om het ding weg te halen.

Om me heen is alles stil. Ik weet waar ik ben zonder dat ik iets hoef te vragen. Khawf heeft me een week verder de toekomst in gesleept, naar een van de ergste dagen van mijn leven.

Mama.

‘Nee,’ kreun ik. ‘Nee.’

‘Je kunt haar niet redden.’ Khawf staat een paar meter bij me vandaan. ‘Ze is al dood.’

Mijn flat is hier vijftien stappen vandaan. Ik kan het nog doen. Ik kan haar nog redden.

‘Mama!’ schreeuw ik, terwijl ik naar haar toe ren. ‘Ga naar buiten! Naar buiten! De vliegtuigen komen!’

Maar het is te laat. Ze zijn sneller dan mijn stem en de bommen malen er niet om dat er onschuldige mensen binnen zijn. Het hoge geluid giert in mijn oren terwijl ze de flat tot bloederige brokstukken reduceren. De naschok blaast mij niet omver, maar maakt wel de flat met de grond gelijk, en ik sta naast mama’s verminkte lichaam. Ze had haar hidjab niet om; haar bruine haar is grijs van het stof, haar hoofd ligt verdraaid in een onmogelijke hoek. En bloed. Er is heel veel bloed, dat mijn blote voeten besmeurt, en mijn maag draait zich om zodra ik de metalige geur ruik.

Huilend val ik op mijn knieën en pak haar lichaam beet, trek het tegen mijn eigen levende lijf. Mijn handen trillen oncontroleerbaar als ik het haar dat tegen haar wangen geplakt zit probeer weg te vegen, maar ik smeer alleen maar bloed uit over haar gezicht. Spatjes ervan komen in mijn mond terecht. ‘Mama! O God, niet weer! Niet weer!’

Haar ogen, die me strak aanstaren, worden dof. ‘Waarom heb je me niet gered?’ fluistert mama met een lege blik. ‘Waarom?’

‘Het spijt me,’ snik ik. ‘Alsjeblieft, alsjeblieft, vergeef me.’

Mijn tranen druppen op haar roerloze gezicht terwijl mijn lippen haar smeken om bij me terug te komen. Ik omhels haar. Ondanks al het bloed ruikt ze nog hetzelfde.

‘Ze is er niet meer, Salama,’ zegt Khawf achter me. ‘Kijk, jij staat daar.’

Ik kijk naar de plek die hij aanwijst. Tussen het puin en de rook van de bom zie ik mijn vroegere ik. Haar wangen zijn nog vol; in haar ogen is een begin te zien van de pijn die haar trouwe metgezel zal worden. Ze is pas zeventien en heeft nog nauwelijks een glimp opgevangen van hoe echte verschrikking eruitziet. Hoestend probeert ze in haar gescheurde kleding en hidjab naar mama’s lijk te kruipen, maar haar spieren laten haar in de steek en ze valt bewusteloos op de grond.

Woede en verdriet strengelen zich ineen in mijn hart, klampen zich vast aan mijn vermoeide botten.

‘Zo is het genoeg,’ zeg ik hijgend, terwijl ik mama nog steviger tegen me aan druk. ‘Breng me terug.’

Khawf hurkt naast me neer, veegt een bloedspatje van mijn wang en glimlacht. Het puin blijft ver bij hem vandaan; zijn kleding is schoon. Alleen de rode vlekjes op de schouders van zijn jasje zijn groter geworden, en ik weet niet of ik het me verbeeld of niet, maar het lijkt alsof ze langs zijn revers naar beneden druipen.

Hij knipt in zijn vingers en ik zit weer op mijn bed, waarop geen spoor van roet of bloed te bekennen is. Knipperend met mijn ogen staar ik naar mijn schrale handen vol littekens, van mijn stuk gebracht door de plotselinge manier waarop mama uit mijn omhelzing is verdwenen. De nog natte tranen op mijn gezicht zijn het enige bewijs van wat ik zojuist heb doorgemaakt.

Khawf, wiens bleke gezicht niets dan tevredenheid uitstraalt, haalt diep adem en gaat bij het raam staan. ‘Als je zo koppig blijft, is dat straks Layla.’ Hij pakt nog een sigaret. ‘Je hebt de helft van je belofte al verbroken. Wil je dat Layla’s dood jouw ondergang wordt?’

Mijn hevig bevende lichaam verraadt me, en ik grijp naar mijn versleten dekens om het te verbergen.

Hij blaast een donkergrijze rookwolk uit, die in losse flarden naar de haveloze vloerplanken neerdaalt en daarna verdwijnt. ‘Elke dag overlijden er meer van je patiënten. Bij ieder van hen neemt de spijt in je hart toe. Hier blijven zal je ondergang betekenen, zelfs als Layla het overleeft.’

‘Ga weg,’ jammer ik. Ik haat mijn verbeelding, die me dit aandoet.

‘Ik hou er niet van om voor dom gehouden te worden, Salama,’ mompelt hij. ‘Geef me wat ik wil en dan laat ik je misschien met rust.’

Mijn tong is droog en de halvemaantjes die mijn nagels in mijn handpalmen hebben achtergelaten beginnen pijn te doen. In plaats van hem antwoord te geven wend ik mijn gezicht af. Het is alsof mijn hersenen tegen de binnenkant van mijn schedel bonken. Mijn blik valt op het dichte laatje van het nachtkastje naast het bed, waarin ik mijn geheime voorraad paracetamol bewaar. Ik spaar de tabletten al sinds juli op voor Layla’s bevalling, en heel even overweeg ik er een te nemen. Toch besluit ik het niet te doen. Ik heb geen idee waar we straks zullen zijn en of we daar toegang tot medicijnen zullen hebben.

‘Jasmijn. Jasmijn. Jasmijn…’ mompel ik telkens weer, totdat ik zweer dat ik de bloemen kan ruiken, net als vroeger wanneer mama me in haar armen nam.

3

De volgende ochtend geef ik Layla een kus op haar wang en vertrek naar mijn werk. We weten nooit of we elkaar zullen terugzien. Elk moment is een afscheid.

‘Praat met Am.’ Haar glimlach is warm, en meteen moet ik aan Hamza denken.

Niet in staat om iets te zeggen knik ik, glip de deur uit en doe die achter me op slot.

Het ziekenhuis is vijftien minuten lopen bij Layla’s huis vandaan. Hamza verheugde zich erop dat hij niet hoefde te rijden: een jonge arts die in het ziekenhuis in zijn eigen buurt werd opgeleid. Vanaf het moment dat hij kon lezen, op zijn derde, zagen mama en baba dat hun zoon erg slim was. Hij ging al vroeg naar school, haalde alles op zijn sloffen en kon kiezen uit elke universiteit die hij wilde. Hij koos de universiteit in Homs om dicht bij zijn familie te zijn. Maar ik wist dat hij in werkelijkheid vooral dicht bij Layla wilde zijn en aan een leven met haar wilde beginnen.

Nu heb ik de baan gekregen die eigenlijk van hem had moeten zijn. Een baan die nauwelijks iets met mijn eigen vakgebied te maken heeft. Apothekers schrijven geneesmiddelen voor; ze voeren geen operaties uit. Het was de bedoeling dat ik mijn studie farmacie zou afmaken en apotheker zou worden. Of onderzoeker. Ik ben geen chirurg. Ik ben er niet geschikt voor om in lichamen te snijden, wonden te hechten en ledematen te amputeren, maar ik heb mezelf gedwongen die persoon te worden.

Het Homs waarin ik me bevind zodra ik de deur uit stap, voelt als iets uit een geschiedenisboek. De verwoesting rondom me heeft door de jaren heen vele steden getroffen. Hetzelfde verhaal, maar een andere locatie. Ik weet zeker dat de geesten van de martelaren door de verlaten huizen en straten dolen en hun vingers over de op de muren getekende revolutionaire vlaggen laten glijden. De levenden zitten buiten op plastic stoelen, dik ingepakt in jassen en sjaals. Vandaag zijn er kinderen, die spelen met wat ze maar uit het puin hebben weten te redden.

Een oude vrouw schreeuwt dat ze voorzichtig moeten zijn op het tapijt van glasscherven. Zodra ze mijn witte jas ziet, grijnst ze. Ze mist een paar tanden. ‘Allah ma’ek!’ God zij met je.

Met een beverige glimlach knik ik naar haar.

Het ziekenhuis is niet immuun voor de ziekte van het dictatorschap, en dat is te zien aan de buitenmuren, aan het verbleekte geel en rood. Het vuil onder mijn oude sneakers is vermengd met het bloed van de gewonden die dag na dag naar binnen worden gedragen.

De deuren staan bijna altijd open; vandaag is dat niet anders. Het is zoals gewoonlijk druk en het gekerm en gegil van de gewonden weergalmt tegen de muren.

Het tekort aan chirurgische benodigdheden en medicijnen is nijpender dan ooit, en het effect daarvan kan ik zien op de magere gezichten van de patiënten die op de bedden om me heen liggen. Sinds een tijdje geef ik de patiënten soms een zoutoplossing en zeg dan dat het een verdoving is, in de hoop dat ze me geloven en het daardoor als een placebo werkt. Ik herinner me de artikelen die ik in het eerste jaar van mijn studie las, over placebo’s en hoe succesvol ze zijn. Toen ik nog met mijn thermosfles vol zhoorat-thee in een hoekje van de trap voor het universiteitsgebouw zat en de aantekeningen doornam die ik tijdens college had gemaakt. Zo zat ik daar een paar uur te studeren totdat tegen het vallen van de avond Layla verscheen en tegen mijn neus tikte om mijn aandacht te trekken.

Ondanks alle tekorten doet ons ziekenhuis het onder het bewind van het Vrije Syrische Leger een stuk beter dan ziekenhuizen in de gebieden die door het regeringsleger worden gecontroleerd.

We hebben de verhalen gehoord over mensen die door het leger zijn opgepakt. De patiënten in de ziekenhuizen daar sterven niet door de verwondingen die ze tijdens de protesten hebben opgelopen, maar door wat hun in de ziekenhuizen wordt aangedaan. Terwijl wij onder de bezetting lijden, worden gewonde demonstranten daar met hun enkels aan het bed vastgeketend geblinddoekt en gemarteld. Artsen en verpleging doen soms mee.

Hier, in ons ziekenhuis, staan de bedden vlak naast elkaar en worden de patiënten omringd door hun familie, zodat ik me tussen de mensen door moeten wringen om aan de patiënt te kunnen vragen hoe die zich voelt. Dokter Ziad haast zich mijn kant op en stapt zorgvuldig tussen de talloze patiënten door die overal op de vloer liggen; zij zijn helemaal alleen op deze wereld en hebben geen familie. Zelfs geen bed. Zijn grijzende haar zit in de war en de rimpels rond zijn bruine ogen zijn dieper dan anders. Hij werkt als hoofdarts sinds de vorige tijdens een aanval is gestorven. Daarvoor was hij endocrinoloog en werkte hij nog zo veel uren als hij zelf wilde, omdat hij tegen zijn pensioen aan zat. Zodra de onlusten begonnen, stuurde hij zijn hele familie naar Libanon en werd het ziekenhuis zijn thuis. Net als ik werd hij gedwongen chirurg.

‘Nieuwe patiënten. Berichten over een bom op Al-Ghouta. Twintig doden. De zeventien gewonden worden hierheen gebracht,’ zegt hij. Als hoofdarts heeft hij contact met het Vrije Syrische Leger, dat hem voorziet van alle informatie die zij hebben en die ons kan helpen om levens te redden.

Heel even zwelt mijn hart van opluchting. Dat is aan de andere kant van Homs, ver bij mijn buurt vandaan. Een halfuur met de auto. Layla is veilig. Maar dan verschrompelt het weer. Bommen betekenen dat er van alles door die deuren naar binnen kan komen. Uitpuilende, in elkaar verstrikt geraakte darmen, brandwonden, ontbrekende ledematen…

Samen met dokter Ziad, die Koranverzen over kalmte en de genade van God prevelt, wacht ik bij de ingang. Zijn woorden helpen tegen het koude zweet dat langs mijn nek druipt. Elk moment nu zullen de deuren openzwaaien.

Elk moment.

Khawf verschijnt achter de ramen. Zijn pak glanst, ondanks de defecte verlichting van het ziekenhuis, en zijn haar is naar achteren gekamd; geen haartje zit verkeerd. Hij grijnst naar me. Khawf is gek op het ziekenhuis. Hij weet dat mijn angst dat Layla het volgende verminkte lijk is dat ik moet begraven mijn vastberadenheid om hier te blijven zal ondermijnen en ik uiteindelijk Syrië zal willen verlaten.

We horen het geschreeuw voordat de deuren opengaan, waardoor we een fractie van een seconde hebben om ons schrap te zetten. Maar hoe vaak ik het ook zie, geen enkele waarschuwing kan me voorbereiden op de aanblik van iemand die moet vechten voor elke ademhaling. Dit is niet normaal, en dat zal het ook nooit zijn.

‘Salama, ontferm je eerst over de kinderen,’ zegt dokter Ziad scherp terwijl hij al naar buiten rent, naar de patiënten toe. ‘Nour, zorg jij dat er niemand doodbloedt. Mahmoud, zorg ervoor dat ze geen tekort aan verband hebben. Gebruik als het moet de beddenlakens. Aan de slag!’

Vijf slachtoffers worden op brancards vervoerd, de rest is door vrijwilligers hierheen gedragen. Er heeft zich een hele drom mensen om ze heen verzameld en iedereen roept en schreeuwt. Dokter Ziad blijft het personeel instructies geven, en voor de zoveelste keer ben ik dankbaar dat hij ondanks deze verschrikkingen kalm blijft. Hij is degene die ons met beide benen op de grond houdt. De reden dat we in staat zijn om levens te redden.

De lange Khawf kijkt met een tevreden blik naar de zich ontvouwende chaos en begint een wijsje te neuriën, dat helder boven het kabaal uit klinkt: ‘Hoe mooi is de vrijheid’, het lijflied van de demonstranten. Maar ik heb geen tijd om hem te berispen. De dood wacht op niemand.

Voor mij is bovendien patiënten in leven zien te houden niet de enige uitdaging bij het verbinden en behandelen van slachtoffers. Soms vragen ze zodra ze mij zien om een oudere, meer ervaren arts. Aanvankelijk kromp ik dan ineen en probeerde uit alle macht niet te beven, terwijl ik iets mompelde over dat alle artsen het druk hadden. Dat ik net zo capabel was als zij. Nu zeg ik als iemand mijn kostbare seconden dreigt te verspillen gewoon: ‘Dit of de dood.’ Dat helpt ze om heel snel hun beslissing te nemen.

Het werk hier heeft mijn hart gehard én zachter gemaakt op manieren die ik me nooit had kunnen voorstellen.

Terwijl ik mijn vijfde patiënt verbind, zie ik een jongen met een verwilderde blik die een klein meisje in zijn armen draagt. Hij lijkt niet veel ouder te zijn dan ik. Nog geen twintig. Het hoofd van het meisje is opzijgevallen en bloed drupt van haar T-shirt op de vloer. Met mijn ogen volg ik de jongen en zie hoe het licht van de flakkerende ziekenhuislampen op zijn slordige lichtbruine haar lijkt te stuiteren. Hij komt me bekend voor. Maar voordat ik hem kan plaatsen, roept dokter Ziad me en vraagt of ik hem met een andere patiënt kan helpen. De ellepijp van het slachtoffer is gebroken en steekt dwars door zijn huid heen. Bij de aanblik van het uit de arm prikkende bot komt er brandend maagzuur omhoog in mijn keel. Ik slik het weg en voel hoe het nu mijn maagslijmvlies wegvreet. En ik ga aan de slag om het bot terug te plaatsen op de plek waar het hoort.

Als ik na drie opeenvolgende operaties even uitrust, zie ik Am langslopen. Ik moet met hem praten. Vandaag. En ik voel Khawfs blik in mijn achterhoofd boren, terwijl in mijn gedachten opnieuw zijn dreigement klinkt.

Ik verwoest je hele leven.

Hij staat erop dat ik uit Syrië vertrek en zal alles doen om me zover te krijgen. In al die maanden dat ik hem ken, heb ik zijn stelligheid nooit begrepen, maar vandaag klinkt er een fluistering in mijn gedachten, als een echo. Een gevolg van mijn gesprek met Layla.

Wat kan het kwaad om ernaar te vragen? Je vraagt hem alleen om informatie. Gewoon, om te weten hoeveel het kost. Doe het voor haar.

‘Am,’ flap ik eruit.

Hij blijft staan en draait zich naar me om. ‘Ja?’ zegt hij verrast. Hij is jonger dan hij eruitziet, maar met alles wat er aan de hand is, is het geen wonder dat een man van achter in de dertig al grijs begint te worden.

‘Ik, eh… Ik vroeg me af…’ stamel ik. Meteen kan ik me wel voor het hoofd slaan. Ik had moeten nadenken over wat ik tegen hem wilde zeggen.

‘Wil je een boot, Salama?’ Hij komt onmiddellijk ter zake en mijn wangen worden warm.

Ik grijp mijn besmeurde witte jas beet, waardoor de ruwe stof kreukelt. Hij vindt me een lafaard. Dat juist ik hem naar een uitweg vraag: de laatste en enige apotheker van drie wijken.

‘Nou, wil je dat?’ herhaalt hij met opgetrokken wenkbrauwen.

In gedachten zie ik Hamza’s gepijnigde gezicht. ‘Ja.’

Hij draait zich opzij om te zien of er iemand binnen gehoorsafstand staat, en zegt daarna: ‘Oké. Kom over tien minuten naar de centrale hal.’

Ik kan wel een paar minuten pauze nemen voordat dokter Ziad of Nour me komt zoeken. Dokter Ziad dringt er altijd op aan dat ik pauze neem. Toch staat het zweet me in de handen. In tien minuten kan er ontzettend veel gebeuren. Plotselinge ademhalingsmoeilijkheden, een hartstilstand, de zoveelste patiënt die bloed en gal opgeeft. Van alles. Maar ik heb het Hamza beloofd. Layla is mijn zus, mijn enige familie. Ze is zwanger van het kind van mijn broer. Een kind van wie hij nooit geweten heeft en dat hij nooit zal ontmoeten. Ik moet op zijn minst weten of we het kunnen betalen. Bovendien voel ik er niets voor om Khawfs geduld op de proef te stellen. Als hij werkelijk doet waar hij mee dreigt, zou vandaag mijn laatste werkdag in het ziekenhuis kunnen zijn.

‘Daglelie,’ fluister ik, terwijl ik naar de centrale hal loop met mijn ogen strak op de vieze vloer gericht. ‘Zorgt voor ontspanning bij spiertrekkingen en krampen. Werkt als tegengif tegen arsenicum. Daglelie. Daglelie…’

In de centrale hal wemelt het van de patiënten, en meteen begrijp ik waarom Am deze plek heeft uitgekozen. Het is gratis reclame voor iedereen die binnen gehoorsafstand staat. Ze weten wie Am is, wat hij doet en wat hij ze belooft: een kans om te leven.

Am komt elke dag naar het ziekenhuis op zoek naar mensen die misschien bereid zijn om zijn aanbod aan te nemen. Die al hun spaargeld ervoor overhebben om op een boot weg te kunnen varen naar een continent waarover velen van ons alleen in boeken hebben gelezen. Iedereen in het ziekenhuis kent Am, zelfs dokter Ziad, die er heel stellig over is dat er meer mensen in Syrië zouden moeten blijven. Hoewel hij nooit iemand zou tegenhouden die ervoor kiest te vertrekken; hij heeft zijn eigen familie immers ook naar het buitenland gestuurd. Zolang Am niet in de weg loopt als we levens proberen te redden, mag hij hier met zijn aanbod leuren. En dat doet Am dus ook. Hij blijft uit de buurt van de artsen en richt zich op de patiënten. Hij zorgt ervoor dat iedereen van de succesvolle reizen op de hoogte is door mensen foto’s te laten zien van degenen die eindelijk de Europese kust hebben bereikt. Niemand is bereid verdrinking te riskeren zonder de verzekering dat dit kán lukken. Soms. Maar ja, misschien is een minieme overlevingskans zelfs zonder bewijs wel beter dan leven met de dreiging van genocide.

Niemand gaat in een gammel bootje de zee op als er ook een andere keuze bestaat.

Onder alle vermoeide gezichten valt dat van Khawf vreselijk op, met zijn glanzende ogen en veelbetekenende grijns.

Misschien is het feit dat hij bereid is me te breken en me zo aan boord van een boot te krijgen wel op een wetenschappelijke manier te verklaren: hij is een verdedigingsmechanisme dat mijn geest geproduceerd heeft om ervoor te zorgen dat ik dit overleef, ongeacht hoe. Toch voel ik het in mijn maag knagen wanneer ik bedenk welke verschrikkingen me te wachten staan als ik mijn lot in zijn handen leg.

Binnen tien minuten slaagt Am erin om me in de grote hal te vinden. Hij waadt door de zee van mensen naar het met een dun stuk karton bedekte half kapotte raam waarbij ik me geposteerd heb.

Mijn zenuwstelsel slaat compleet op hol en stuurt elektrische impulsen door mijn hele lijf, die ik maar niet onder controle lijk te kunnen krijgen, hoe hard ik dat ook probeer. Ik ben vreselijk bang dat dokter Ziad onverwacht in de hal zal verschijnen en stop mijn handen diep in mijn zakken zodat niemand ze kan zien trillen. Ik geloof niet dat ik dit gesprek zou kunnen voortzetten als hij me zag. Ik keer me tegen mijn eigen mensen.

‘Goed. Met hoeveel zijn jullie?’ vraagt Am.

Meteen ben ik weer met mijn aandacht bij hem. ‘Twee,’ antwoord ik. Het is alsof mijn stem van ver weg komt.

Hij neemt me onderzoekend op. ‘Is dat je hele familie?’

Kleine scherfjes breken van mijn hart af en vallen door mijn ribbenkast. ‘Ja.’

Hij knikt, maar zijn uitdrukking verraadt niets. Tegenwoordig is het zelfs niet ongewoon om een familie van één te zijn.

‘Ik breng jullie met de auto naar Tartus,’ zegt hij alsof hij het over het weer heeft. ‘Meestal vertrekt de boot daarvandaan. Na ongeveer anderhalve dag op de Middellandse Zee bereiken jullie Italië. Daar wacht een bus die jullie naar Duitsland brengt. Het belangrijkste is om in Italië terecht te komen.’

Bij elk woord dat hij zegt, maakt mijn hart een sprongetje. En ondanks zijn zakelijke toon zie ik de reis al voor me. De boot die zachtjes schommelend over de blauwe zee vaart, de golfjes die tegen een veilige kust slaan. Layla, die zich naar me omdraait en ontspannen lacht, alsof ze zegt: we zijn veilig. Ik voel het verlangen als een steek in mijn buik.

Een baby huilt en mijn dagdroom breekt aan stukken. Plotseling klinken de pijnkreten van de patiënten oorverdovend. Nee. Nee. Hoe kan ik aan mijn eigen veiligheid denken terwijl ik gezworen heb om zieken te genezen?

Maar Layla is zwanger en ik heb het Hamza beloofd. Layla zou nooit zonder mij vertrekken, en bovendien kan ik haar niet in haar eentje in Europa laten verdwalen, terwijl ze nauwelijks Engels spreekt en al helemaal geen Duits of Italiaans. Een zwanger meisje alleen is een gemakkelijke prooi. Niet alleen in Syrië heb je monsters.

Besluiteloosheid is een gif dat in mijn bloedvaten ontkiemt.

Ik schraap mijn keel. ‘Hoeveel kost het?’

Hier denkt hij over na. ‘Vierduizend dollar. En er is een wachtlijst.’

Ik knipper met mijn ogen. ‘Wat?’

‘Ik handel in dollars. De lira is zwak. Vierduizend dollar. Tweeduizend per persoon.’

Het bloed trekt uit mijn gezicht en mijn mond wordt droog. Dat is meer dan we hebben. Toen alles begon, kon baba zesduizend dollar opnemen, maar het meeste daarvan is opgegaan aan eten, omdat dat zo veel duurder is geworden. We hebben nog maar nauwelijks drieduizend over.

Hij ziet de verandering op mijn gezicht en snuift. ‘Dacht je dat het goedkoop was om naar Europa te gaan? Dacht je dat het gemakkelijk was? We hebben het hier over twee mensen naar een heel ander continent smokkelen. En dan heb ik het nog niet over de soldaten die we onderweg moeten omkopen.’

Het gevoel in mijn benen is verdwenen. ‘Je… Je snapt het niet. Die tweede persoon is mijn schoonzus. Ze is zeven maanden zwanger. Als ze bevalt… Dat geld heeft ze nodig om te kunnen overleven. Ik heb niet genoeg. Alsjeblieft.’

Een minuut lang kijkt hij me aan. ‘Vierduizend dollar en ik laat jullie voorgaan. Verder kan ik niet zakken. Denk er niet te lang over na. De boot wacht op niemand.’ Daarna loopt hij weg.

Ik blijf als verstijfd achter en Khawf kijkt hem met half toegeknepen ogen na. Ik vraag me af wat mijn hersenen met dit obstakel zullen doen.

4

Als dokter Ziad me vindt, zit ik trillend en huilend op de vloer in de hoek van een van de uitslaapkamers. In een poging mezelf te troosten heb ik mijn armen om mijn knieën geslagen en wieg heen en weer. Twee kleine meisjes liggen roerloos naast me, met kogelgaten in hun hals. Sluipschutters van het leger verschansen zich op daken bij de grens tussen militaire posten en door het Vrije Syrische Leger beschermde zones. De meisjes lijken een jaar of zeven. Hun kleren zijn gescheurd en er zitten schaafplekken op hun knieën.

De slachtoffers van de sluipschutters zijn altijd de onschuldigen die niet terug kunnen vechten. Kinderen, ouderen, zwangere vrouwen. Het Vrije Syrische Leger heeft dokter Ziad verteld dat soldaten hen in het begin zelfs voor de lol als doelwit kozen. Ook Layla is in oktober een keer bijna geraakt, dus nu mag ze het huis niet meer uit. Nooit meer. Niet zonder mij.

Met zijn door verdriet getekende gezicht hurkt dokter Ziad naast me. ‘Salama,’ zegt hij vriendelijk. ‘Kijk me aan.’

Ik scheur mijn blik los van de gezichtjes met de paarse lippen en kijk hem aan. Met mijn handen tegen mijn eigen lippen gedrukt smeek ik of ze willen stoppen met trillen.

‘Salama, we hebben het hierover gehad. Je kunt niet doorwerken tot je erbij neervalt. Je moet voor jezelf zorgen. Als je uitgeput bent en verdriet hebt, kun je helemaal niemand helpen. Geen mens zou gedwongen mogen worden om met dit soort verschrikkingen om te gaan. Zeker niet iemand zo jong als jij.’ Zijn blik verzacht. ‘Jij hebt meer verloren dan iemand zou moeten verdragen. Sluit jezelf niet op in het ziekenhuis. Ga naar huis.’