Colofon

Laat iedereen weten wat je vindt van Operatie Verity van @ewein2412.

Gebruik #OperatieVerity en vergeet @blossombooks niet te taggen!

Operatie Verity verscheen eerder onder de titel Codenaam Verity (2014, Van Goor).

NUR 285, 302 / W042401

© 2024 Nederlandse editie: Blossom Books

© 2012 Elizabeth Gatland

Oorspronkelijke titel: Code Name Verity

Vertaling: Esther Ottens

Omslagillustratie: Sam Ward

Omslagbelettering: Margo Togni

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Vertaling gedichtfragmenten Burns:

Frans de Cort, Liederen, J.B. Wolters, Groningen/J.W. Marchand & Co, Antwerpen 1868 (For the Sake o’ Somebody)

M.J.M. de Haan, Gedichten/Robert Burns, B.V. Maatschappij ‘De Nieuwe Haagsche’, Den Haag 1996 (For Auld Lang Syne)

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

Wil je ons iets vragen of vertellen? Dat kan! Stuur een mailtje naar info@blossombooks.nl of vind ons op blossombooks.nl.

Beste lezer,

Binnen de uitgeverswereld worden manuscripten verkocht via een soort veiling: een agent of uitgeverij biedt iets aan, roept in de rondte wie het manuscript wil kopen en hoopt dat er zoveel mogelijk geïnteresseerden zijn. Als meerdere uitgeverijen het manuscript willen uitgeven, wordt aan de hand van het hoogste bod bepaald welke uitgeverij de vertaalrechten krijgt.

De allereerste veiling waar ik in mijn uitgeefcarrière in verzeild raakte, ging om de rechten van Code name Verity van Elizabeth Wein – en, ik verloor. Het deed oprecht pijn, want ik vond het een geweldig boek en had het supergraag willen uitgeven. Wat ik niet kon voorspellen is dat het zó’n diepe indruk op me had gemaakt, dat het me voor altijd zou bijblijven als the one that got away; jaren later baalde ik nog steeds.

Toen ik vorig jaar aan een agent meldde dat ik graag weer een boek over de Tweede Wereldoorlog zou willen uitgeven, vroeg ze of ik me toevallig het boek Code name Verity nog kon herinneren. In haar ogen was dat het beste boek ooit over de Tweede Wereldoorlog en ze vertelde me dat de rechten onlangs waren vrijgekomen.

Hierna is alles vrij snel gegaan. Ik las het opnieuw (en hoewel het verhaal nog in mijn geheugen gegrift stond, huilde ik wederom tranen met tuiten en beleefde opnieuw waarom ik zo’n fan ben van dit verhaal), kocht de rechten en gaf het uit. Het resultaat daarvan heb jij nu in je handen.

Ik hoop echt heel erg dat je van dit boek zult genieten en zult snappen waarom het zo bijzonder voor mij is. Ergens ben ik jaloers dat je het misschien wel voor het eerst kunt lezen, maar heel eerlijk: dit boek wordt eigenlijk alleen maar beter als je het einde al een keer gelezen hebt. Ik ben benieuwd hoe vaak je het hierna nog zult openslaan.

Heel veel leesplezier! En als je enthousiast bent, vergeet dat dan vooral niet met de wereld te delen, dit boek verdient nu namelijk een nieuwe kans.

Myrthe Spiteri

Eigenaar en uitgeefdirecteur Blossom Books

Voor Amanda

— we vormen een spectaculair team —

‘Mensen die passief verzet plegen,

moeten beseffen dat zij net zo

belangrijk zijn als saboteurs.’

SOE, Handboek geheime operaties,

‘Methoden van passief verzet’

Aan mijn vriend(in),

Want of je dit boek nu voor het eerst gaat lezen of als een oude favoriet opnieuw oppakt, je bent een vriend(in) van me: je hebt mijn hart in je handen en kijkt er recht in, en daardoor worden we vrienden, ook al zal ik je misschien nooit ontmoeten of weten hoe je heet. Door dit boek te lezen – voor de eerste of voor de vijftiende keer, dat maakt niet uit – vier je met mij de vriendschap. Ik ben je net zo dankbaar als ik zou zijn wanneer we voor de rest van ons leven samen zouden lachen en huilen en geheimen en liefde delen – en in zekere zin gaan we dat ook doen.

Tussen oktober 2009 en mei 2010 beleefden mijn vroegste lezers Operatie Verity als reeks. Ik schreef in twee dagen twintig of dertig bladzijden (ja, de eerste versie schreef ik net als mijn personages met potloodstompjes en stokoude balpennen en een Montblanc-vulpen). Daarna tikte ik ze uit en stuurde ze naar een klein groepje vrienden en mensen uit het boekenvak, en onmiddellijk vroegen ze dan om meer – een beetje zoals het personage Anna Engel, die ongeduldig met haar nagels op tafel tikt terwijl ze op het vervolg wacht. Bij een bepaalde wending in het verhaal schreef een lezer niet meer terug dan

oh

mijn

god

elizabeth

Voor een auteur was Operatie Verity een geschenk. Ik kan bijna niet geloven dat ík de bofkont was die het op papier mocht zetten. Nu het onder de mensen is, ontvang ik nog steeds aan één stuk door, want dit tijdloze verhaal over liefde en moed verbindt me telkens weer met mijn lezers. Door middel van brieven, tekeningen, playlists, zelfgemaakte liedjes, gebreide kleren, sculpturen en, natuurlijk, persoonlijk contact delen zij hun liefde voor dit boek met mij. Ik sprak een keer iemand die vertelde dat ze door de politie aan de kant van de weg was gezet wegens onverantwoord rijgedrag, veroorzaakt door het luisterboek; toen de agent zag dat er in de auto een heel gezin in tranen was, dacht hij eerst dat hij midden in een huiselijke ruzie terecht was gekomen! Mensen hebben leren vliegen, zijn door dit boek letterlijk piloot geworden. Meer dan eens was ik verrast, en tot tranen toe geroerd, om te horen dat een lezer haar pasgeboren dochter Verity had genoemd.

Hoewel het verhaal zich in de oorlog afspeelt en sterk de nadruk legt op gendergelijkheid en het doorbreken van de traditionele rollenpatronen, heb ik er bewust voor gekozen om vriendschap tot het onderliggende thema van Operatie Verity te maken. Maar ik wil ook duidelijk tegen jou als lezer zeggen: als je jezelf op welke manier dan ook in dit boek herkent, op welke manier dan ook, dan is dat een gerechtvaardigde interpretatie. Als je jezelf ziet als angsthaas die moedig leert zijn of als een piloot die leert vliegen, als iemand die wijs probeert te worden uit een ingewikkelde liefdesrelatie of als harde werker die gebukt gaat onder verantwoordelijkheden, als een auteur die worstelt met een eerste boek (want het verzonnen manuscript in Operatie Verity is beslist het werk van een worstelende auteur), dan zeg ik tegen je: wat jij in dit boek leest is van jou. Ik stuur deze woorden de wereld in, sluimerend en stil op het papier. Jij, de lezer, wekt ze tot leven en maakt ze tot de jouwe.

Het raam staat altijd open.

Bedankt dat je dit boek leest – dat je mijn vriend(in) wilt zijn.

Gewoon doorvliegen.

Met liefde en dankbaarheid,

Perth, Schotland 2022

Deel 1

Verity

Ormaie 8-11-’43 J.B.-S.

IK BEN EEN LAFAARD.

Ik wilde heldhaftig zijn en deed alsof ik dat was. Ik ben altijd goed geweest in doen alsof. De eerste twaalf jaar van mijn leven heb ik met mijn vijf grote broers de Slag om Stirling Bridge nagespeeld, en hoewel ik een meisje ben, mocht ik altijd William Wallace spelen, die een voorouder van ons schijnt te zijn, want ik sprak van die mooie ophitsende oorlogstaal. God, ik heb echt mijn best gedaan vorige week. Goden, wat heb ik mijn best gedaan. Maar nu weet ik dat ik een lafaard ben. Na de bespottelijke afspraak die ik met ss-Hauptsturmführer Von Linden gemaakt heb, weet ik dat ik een lafaard ben. En ik zal jullie precies geven waar jullie om vragen, alles wat ik me maar kan herinneren. Jullie zullen het naadje van de kous weten.

Dit is onze afspraak. Ik schrijf het op om het in mijn hoofd op orde te houden. ‘Laten we het eens zo proberen,’ zei de Hauptsturmführer tegen me. ‘Waarmee kan ik u omkopen?’ En ik zei dat ik mijn kleren terug wilde.

Nu klinkt het zo kinderachtig. Hij had natuurlijk verwacht dat ik iets opstandigs zou antwoorden (‘Geef me mijn vrijheid’ of ‘Victorie’), of iets edelmoedigs, zoals ‘Speel niet zo met dat arme Franse verzetsjoch en gun hem een waardige en genadige dood’. Of op zijn minst iets wat rechtstreeks met mijn huidige toestand te maken had, zoals ‘Laat me alsjeblieft slapen’ of ‘Geef me eten’ of ‘Haal die achterlijke ijzeren staaf die al drie dagen tegen mijn ruggengraat zit nou eens weg’. Maar ik was bereid om nog een flink tijdje zonder slaap en zonder eten rechtop te blijven zitten, als het maar niet in mijn ondergoed hoefde – soms stinkend en nat, en VERSCHRIKKELIJK GÊNANT. De warmte en waardigheid van mijn flanellen rok en wollen trui zijn me op dit moment veel meer waard dan integriteit of vaderlandsliefde.

En zo verkocht Von Linden mijn kleren stuk voor stuk aan me terug. Behalve mijn sjaal en kousen, natuurlijk, die me meteen in het begin afgepakt zijn om te voorkomen dat ik mezelf ermee wurgde (ik heb het nog geprobeerd). De trui kostte me vier sets radiocodes, inclusief sleutelgedichten, wachtwoorden en frequenties. Von Linden gaf me de trui meteen op krediet terug. Toen ze me aan het eind van die drie vreselijke dagen eindelijk losmaakten, lag hij in mijn cel op me te wachten. Eerst kon ik dat stomme ding helemaal niet aankrijgen, maar zelfs als een soort das om mijn nek was hij een hele troost. Nu ik mijn armen eindelijk door de mouwen heb weten te prutsen, doe ik hem denk ik nooit meer uit. De rok en de blouse kostten beduidend minder dan de trui, en voor mijn schoenen heb ik maar één set per stuk betaald.

In totaal zijn er elf sets. Met de laatste had ik mijn onderjurk kunnen kopen. Merk op dat hij het zo speelt dat ik mijn kleren van buiten naar binnen krijg, zodat ik me als toppunt van gruwelijkheid telkens als ze me een kledingstuk geven moet uitkleden waar iedereen bij is. Hij is de enige die niet kijkt en dreigde alles weer van me af te pakken toen ik hem erop wees dat hij een legendarisch schouwspel misliep. Het was de eerste keer dat de totaalschade echt te bezichtigen was, en ik wilde dat hij zijn meesterwerk bewonderde (mijn armen vooral), én het was de eerste keer in een hele tijd dat ik weer op mijn benen kon staan, waarmee ik indruk op hem wilde maken. Hoe dan ook, ik heb besloten het verder zonder mijn onderjurk te stellen, wat me meteen de moeite van het weer helemaal uit- en aankleden bespaart, en in ruil voor de laatste set heb ik een voorraadje inkt en papier gekocht. Plus wat tijd.

Von Linden heeft gezegd dat ik twee weken heb en dat ik zo veel papier kan krijgen als ik nodig heb. Ik hoef alleen maar te vertellen wat ik van de Britse oorlogsinspanning weet. En dat zal ik doen. Von Linden lijkt op kapitein Haak in zoverre dat hij ondanks zijn beestachtigheid een rechtschapen heer is, en ik heb wel wat van Pan, met mijn naïeve vertrouwen dat hij zich aan de regels en zijn woord zal houden. Tot nu toe doet hij dat ook. Ik mag mijn bekentenis beginnen op het prachtige crèmekleurige briefpapier van hotel Château de Bordeaux, dat vroeger in dit gebouw zat. (Als ik de dichtgetimmerde luiken en de vergrendelde deuren niet met eigen ogen gezien had, had ik nooit geloofd dat een Frans hotel er zo afstotelijk grauw kon uitzien. Maar jullie hebben het ook voor elkaar gekregen om het mooie stadje Ormaie een grauwe aanblik te geven.)

Het is nogal wat voor één enkele codeset, maar behalve mijn verradersverslag heb ik Von Linden ook mijn ziel in het vooruitzicht gesteld, al geloof ik niet dat hij dit serieus neemt. Het zal in elk geval een opluchting zijn om iets te schrijven wat niets maar dan ook niets met codes te maken heeft. Ik ben het zo vreselijk beu om radiocodes te verraden. Pas toen we al die lijsten op papier zetten, besefte ik wat een enorme hoeveelheid code ik in mijn hoofd heb.

Het is eigenlijk toch wel een wonder.

STELLETJE ACHTERLIJKE MOFFEN.

Ik ben de klos. Ik ben finaal de klos. Wat ik ook doe, uiteindelijk schieten jullie me dood, want dat doen jullie nu eenmaal met vijandelijke agenten. Dat doen wij ook met vijandelijke agenten. Als ik deze bekentenis geschreven heb en jullie me niet doodschieten en ik toch nog thuiskom, word ik daar alsnog berecht en als collaborateur doodgeschoten. Maar van alle duistere kronkelpaden die voor me liggen, is dit het gemakkelijkste, het duidelijkste. Wat heeft de toekomst anders voor me in petto? Een blik petroleum in mijn keelgat en een lucifer tegen mijn lippen? Scalpel en zuur, zoals bij die verzetsjongen die zijn mond niet opendoet? Mijn levende skelet in een veewagen, samen met tweehonderd andere hopelozen op weg naar God weet waar, om nog voor we daar aankomen te sterven van de dorst? Nee. Die paden ga ik niet. Dit is het gemakkelijkste. Die andere zijn zo angstaanjagend dat ik niet eens om de eerste bocht durf te kijken.

Ik zal in het Engels schrijven. Voor een krijgsverslag in het Frans mis ik de woordenschat, en in het Duits kan ik niet goed genoeg schrijven. Iemand zal voor Hauptsturmführer Von Linden moeten vertalen; dat kan Fräulein Engel mooi doen. Die spreekt heel goed Engels. Zij legde me uit dat paraffineolie en petroleum hetzelfde zijn. Thuis zeggen we paraffine, maar de Duitsers en de Fransen noemen het petroleum.

(Wat betreft die paraffine, petroleum, hoe je het ook noemt. Ik geloof niet echt dat jullie een liter petroleum aan mij zouden verspillen. Of kopen jullie het op de zwarte markt? Hoe voer je zo’n post dan op? ‘1 l extreem brandbare olie ter executie van Engelse spion.’ Hoe dan ook, ik zal mijn best doen om jullie de uitgave te besparen.)

Een van de eerste dingen op de bijzonder lange lijst van onderwerpen die ik geacht word in mijn bekentenis op te nemen is ‘De locatie van Engelse vliegbases voor de invasie van het Europese vasteland’. Fräulein Engel kan bevestigen dat ik in lachen uitbarstte toen ik dat las. Denken jullie nu echt dat ik ook maar een flauw benul heb van waar de geallieerden van plan zijn bezet Europa binnen te vallen? Ik werk als geheim agent bij de Special Operations Executive omdat ik Frans en Duits spreek en goed ben in verhalen verzinnen, en ik zit gevangen in het Gestapo-hoofdkwartier in Ormaie omdat ik volstrekt geen richtinggevoel heb. Onthoud even dat de mensen die mij hebben opgeleid mijn zalige onwetendheid van vliegbases toejuichten omdat ik jullie er dan ook niets over zou kunnen vertellen als jullie me te pakken kregen, én dat ik niet eens te horen kreeg van welk vliegveld we vertrokken toen we hierheen kwamen, en laat me jullie er vervolgens aan herinneren dat ik nog niet eens achtenveertig uur in Frankrijk was toen die vriendelijke politieagent van jullie voorkwam dat ik door een Franse bestelwagen vol Franse kippen werd overreden omdat ik bij het oversteken de verkeerde kant op keek. Wat aantoont hoe geslepen de Gestapo is. ‘De persoon die ik onder de wielen van een wisse dood vandaan heb gehaald, verwachtte dat het verkeer aan de linkerkant van de weg reed. Ze moet derhalve Engels zijn en is waarschijnlijk door de geallieerden aan een parachute boven Frankrijk gedropt. Ik arresteer nu deze spion.’

Goed, ik heb dus geen richtinggevoel. Sommige mensen lijden aan deze ERNSTIGE TEKORTKOMING, en het heeft voor mij geen enkele zin om te proberen jullie ‘De locaties van vliegbases waar dan ook’ te wijzen. Niet zonder dat iemand me de coördinaten geeft. Om tijd te rekken zou ik er misschien een paar kunnen verzinnen, en ik zou het nog overtuigend doen ook, maar uiteindelijk zouden jullie me doorkrijgen.

‘Operationele vliegtuigtypen’ staat ook op de lijst van dingen waarover ik jullie moet vertellen. God, wat een grappig lijstje is dit. Als ik ook maar een jota om vliegtuigtypes gaf zou ik net als Maddie, de piloot die me heeft gedropt, voor de Air Transport Auxiliary vliegen, of als monteur werken, of als technicus. En niet lafhartig feiten en cijfers oplepelen voor de Gestapo. (Hierna zal ik het niet meer over mijn lafheid hebben, want ik begin er een onbetamelijk gevoel bij te krijgen. Bovendien wil ik niet dat jullie je gaan vervelen en me dit fraaie papier afpakken om me weer met mijn hoofd in een bak ijswater te houden tot ik flauwval.)

Nee, wacht, ik ken toch een paar vliegtuigtypes. Ik zal ze allemaal opnoemen, te beginnen met de Puss Moth. Dat was de eerste machine die mijn vriendin Maddie ooit vloog. Het was ook de eerste waarin ze meevloog, en zelfs de eerste die ze van dichtbij zag. En het verhaal van hoe ik hier beland ben, begint met Maddie. Ik zal wel nooit meer te weten komen hoe het kan dat ik in plaats van mijn eigen papieren haar identiteitskaart en vliegbrevet bij me had toen jullie me oppakten, maar als ik over Maddie vertel, zullen jullie begrijpen hoe het kwam dat we samen hiernaartoe vlogen.

Vliegtuigtypes

Maddie heet voluit Margaret Brodatt. Jullie hebben haar identiteitskaart, jullie kennen haar naam. Brodatt is geen Noord-Engelse naam, ik geloof dat hij Russisch is, want haar grootvader kwam uit Rusland. Maar Maddie is op en top Stockport. Anders dan ik heeft ze een uitstekend richtinggevoel. Ze kan navigeren op de sterren en op gegist bestek, maar ik denk dat ze haar richtinggevoel al heeft leren gebruiken sinds haar grootvader haar voor haar zestiende verjaardag een motorfiets cadeau gaf. Daar scheurde Maddie Stockport uit, over de ruige paden door het hoogveen van het Penninisch Gebergte. Rond Stockport zie je de heuvels overal, groen en kaal, met strepen wolk en zonlicht die eroverheen schieten als in een technicolorfilm. Ik weet dat omdat ik een keer met verlof een weekend bij Maddie en haar grootouders gelogeerd heb en zij me op haar motorfiets meenam naar de Dark Peak – het was een van de mooiste middagen van mijn leven. Het was winter en de zon liet zich maar vijf minuten zien, en zelfs toen bleef de natte sneeuw vallen; juist omdat er zulk onvliegbaar weer was voorspeld had ze die drie dagen vrij. Maar vijf minuten lang lag Cheshire er sprankelend groen bij. Maddies grootvader heeft een rijwielzaak, en speciaal voor mijn bezoek had hij op de zwarte markt benzine voor haar gekocht. Ik schrijf dit op (hoewel het niets met vliegtuigtypes te maken heeft) omdat het bewijst dat ik weet waar ik het over heb als ik beschrijf hoe het voor Maddie was om helemaal alleen over de wereld uit te kijken, doof van het gebulder van vier winden en twee cilinders, met de vlakte van Cheshire en zijn groene velden en rode schoorstenen als een geblokte picknickdeken aan haar voeten.

Maddie had een vriendin die Beryl heette en die van school was gegaan. In de zomer van 1938 werkte Beryl in de katoenfabriek in Ladderal, en op zondag gingen ze vaak op Maddies motorfiets uit picknicken omdat dat de enige dag was waarop ze elkaar nog konden zien. Beryl zat met haar armen stevig om Maddies middel achterop, net als ik die keer. Geen motorbril voor Beryl, of voor mij, al had Maddie er zelf wel een. Op die zondag in juni reden ze tussen de door Beryls ploeterende voorouders gebouwde stapelmuurtjes door naar de top van Highdown Rise, met de modderspatten op hun blote kuiten. Beryls rok werd die dag verpest, en later moest ze van haar vader van haar eigen loon een nieuwe kopen.

‘Ik ben dol op je opa,’ schreeuwde Beryl in Maddies oor. ‘Ik wou dat-ie de mijne was.’ (Dat wilde ik ook wel.) ‘Dat-ie je zomaar een Silent Superb voor je verjaardag geeft!’

‘Zo silent is die Superb anders niet,’ schreeuwde Maddie terug. ‘Hij was al niet nieuw toen ik hem kreeg, en nu is-ie vijf jaar oud. Ik heb vorig jaar de motor moeten reviseren.’

‘Doet je opa dat dan niet voor je?’

‘Hij wilde hem zelfs pas geven nadat ik de motor uit elkaar had gehaald. Ik moet het zelf doen, anders mag ik hem niet houden.’

‘Toch ben ik dol op hem,’ schreeuwde Beryl.

Ze sjeesden over de groene paden van Highdown Rise, door tractorsporen die hen bijna over de muurtjes tussen de brandnetels en de schapen in het slijk wipten. Ik herinner het me en ik weet hoe het geweest moet zijn. Hier en daar, voorbij een bocht of op de top van een heuvel, zie je hoe de kale groene bergketen zich sereen naar het westen uitstrekt, of hoe de fabriekspijpen van Zuid-Manchester met zwarte rook aan de blauwe hemel schrijven.

‘En je leert een vak,’ gilde Beryl.

‘Een wat?’

‘Een vak!’

‘Motoren repareren!’ brulde Maddie.

‘Dat is toch een vak? Beter dan schietspoelen opwinden.’

‘Jij wordt betaald om schietspoelen op te winden,’ gilde Maddie terug. ‘Ik verdien geen cent.’ Voor hen was het pad bezaaid met kuilen vol regenwater. Het leken wel de Schotse meren in het klein. Maddie reed stapvoets verder en moest uiteindelijk stoppen. Met haar rok om haar bovenbenen geschort en het betrouwbare en vertrouwde snorren van de Superb nog in haar lijf zette ze haar voeten op vaste grond. ‘Wie neemt er nou een meisje aan om motoren te repareren?’ zei Maddie. ‘Oma wil dat ik leer typen. Jij verdient tenminste.’

Ze moesten afstappen om de motorfiets langs de geulen in het pad te loodsen. Er kwam weer een heuvel, en daarna een boerenhek tussen twee muurtjes, en Maddie zette de motorfiets tegen een ervan zodat ze hun boterhammen konden opeten. Ze bekeken elkaar en lachten om de moddervegen.

‘Wat zal je vader wel niet zeggen!’ riep Maddie.

‘En jouw oma dan!’

‘Die is het wel gewend.’

Beryls woord voor picknicken was ‘schoften’, vertelde Maddie, en ze at dikke sneden grof tarwebrood dat haar tante elke woensdag voor drie gezinnen bakte, en inmaakuien zo groot als appels. Maddie at roggebrood van de bakker in Reddyke, waar haar grootmoeder haar elke vrijdag naartoe stuurde. De uien maakten een gesprek onmogelijk, want het kauwen veroorzaakte zo veel gekraak in hun hoofd dat ze elkaar niet konden verstaan, en ze moesten voorzichtig slikken om niet te stikken in een onverwachte klets azijn. (Hauptsturmführer Von Linden zal ingemaakte ui misschien een nuttig pressiemiddel vinden. En de gevangenen krijgen meteen te eten ook.)

(Hier geeft Fräulein Engel me opdracht om speciaal voor kapitein Von Linden op te schrijven dat ik twintig minuten van de mij toegewezen tijd verspild heb. Ik moest namelijk zo om mijn eigen domme grap lachen dat ik de punt van mijn potlood brak. Vervolgens moesten we wachten tot iemand een mes kwam brengen om een nieuwe punt te slijpen, want juffrouw Engel mag mij niet alleen laten. En daarna verspilde ik nog eens vijf minuten met huilen omdat ik de nieuwe potloodpunt ook meteen weer afbrak, want juffrouw E. had hem heel dicht bij mijn gezicht geslepen terwijl SS-Scharführer Thibaut mijn hoofd stilhield, waardoor het schaafsel in mijn ogen sprong, en daar was ik heel zenuwachtig van geworden. Op dit moment lach of huil ik niet meer, en ik zal proberen in het vervolg minder hard op mijn potlood te duwen.)

Maar goed, denk dus aan Maddie vóór de oorlog, in vrijheid thuis met haar mond vol inmaakui: ze kon alleen maar wijzen en zich verslikken toen er boven hun hoofd een walmend vliegtuig verscheen, dat sputterend over het veld waar ze vanaf hun hek op uitkeken begon te cirkelen. Dat was een Puss Moth.

Ik kan wel wat over Puss Moths vertellen. Het zijn snelle, lichte eendekkers, met één paar vleugels dus; de Tiger Moth (nog een type dat me opeens te binnen schiet) is een dubbeldekker en heeft twee paar vleugels. De vleugels van de Puss Moth kunnen worden ingeklapt voor vervoer of opslag, vanuit de cockpit heb je een eersteklas uitzicht en behalve de vliegenier kunnen er ook twee passagiers in. Ik ben een paar keer passagier geweest. De verbeterde versie is volgens mij de Leopard Moth (nu heb ik in één alinea al drie vliegtuigen genoemd!).

De Puss Moth die boven dat veld op Highdown Rise cirkelde, de eerste Puss Moth die Maddie ooit zag, was bezig de moord te stikken. Het was net alsof ze in het circus op de eerste rij zaten, zei Maddie. Met het vliegtuig zo laag boven de grond konden zij en Beryl alle onderdelen van de machine precies zien: de kabels, de stutten onder de linnen vleugels, de houten propeller die nutteloos ronddraaide in de wind. Uit de uitlaat kwamen dikke wolken blauwe rook.

‘Hij staat in de fik!’ gilde Beryl in opgetogen paniek.

‘Hij staat niet in de fik. Hij verbrandt olie,’ zei Maddie, die er verstand van had. ‘Als hij snugger is zet hij alles uit, dan houdt het wel op. En dan kan hij een glijvlucht maken.’

Ze keken toe. Maddies voorspelling kwam uit: de motor viel stil en de rook dreef weg, en nu was de vliegenier duidelijk van plan zijn beschadigde toestel pal voor hen in het veld aan de grond te zetten. Het was een weiland, niet geploegd, niet gemaaid, zonder vee erin. Heel even schoven de vleugels voor de zon als de deinende, klapperende zeilen van een schip. Bij de laatste overkomst van het vliegtuig werden de resten van hun lunch het weiland in geblazen; bruine korstjes en bruin papier, confetti van de duivel, dwarrelend in de blauwe rook.

Op een vliegveld was het een goede landing geweest, zegt Maddie. In het weiland hobbelde de gewonde vliegmachine nog een heel stuk ongelukkig over het ongemaaide gras. Vervolgens viel hij sierlijk voorover op zijn neus.

Maddie begon zonder nadenken te klappen. Beryl pakte haar handen beet en gaf er een tik op.

‘Onnozele griet! Misschien is-ie wel gewond! O, wat moeten we doen!’

Het was niet Maddies bedoeling geweest om te klappen. Ze had er niet bij nagedacht. Ik zie voor me hoe ze haar zwarte krullen uit haar ogen blies en haar onderlip naar voren stak voor ze van het hek sprong en over de groene pollen naar het vliegtuig holde.

Er was geen brand. Maddie klom tegen de neus van de Puss Moth op om bij de cockpit te komen en stak een van haar spijkerschoenen door de stof van de fuselage (zo noem je de romp van een vliegtuig, geloof ik), en ik wil wedden dat ze even in elkaar kromp; ook dat was niet haar bedoeling geweest. Uiteindelijk maakte ze met een hoofd als een boei de deur open, want ze verwachtte een enorme preek van de eigenaar van het vliegtuig, en tot haar schande voelde ze grote opluchting toen ze de vliegenier ondersteboven en duidelijk buiten westen in de halflosse gordels zag hangen. Maddie keek vlug op het vreemde instrumentenpaneel. Geen oliedruk (dit vertelde ze me allemaal). Gashendel dicht. Uit. Goed, in elk geval. Maddie maakte de gordels los en liet de vliegenier zakken.

Beryl stond beneden om het dode gewicht op te vangen. Maddie had minder moeite om van het vliegtuig af te komen dan erop; een klein sprongetje en ze stond op de grond. Ze zette de helm en de bril van de vliegenier af. Beryl en zij hadden bij de padvinderij allebei Eerste Hulp bij Ongelukken gedaan, wat dat ook waard mocht wezen, en ze wisten nog net dat de gewonde lucht moest kunnen krijgen.

Beryl begon te giechelen.

‘Wie is hier nou de onnozele griet!’ riep Maddie.

‘Het is een meisje!’ lachte Beryl. ‘Het is een meisje!’

Beryl bleef bij de bewusteloze vliegenierster terwijl Maddie op haar Silent Superb naar de dichtstbijzijnde boerderij reed om hulp te halen. Ze trof er twee grote, sterke jongens van haar leeftijd, bezig met koeienmest scheppen, en de boerin, die vroege aardappels aan het sorteren was en intussen op een troep meisjes schold die op de oude stenen keukenvloer een enorme legpuzzel zaten te maken (het was zondag, anders zouden ze de was hebben gedaan). Er werd een reddingsploeg op uit gestuurd. Maddie kreeg opdracht om naar de voet van de heuvel te rijden, waar een kroeg was en een telefooncel.

‘Ze zal een ziekenwagen nodig hebben, kind,’ zei de boerin tegen Maddie. ‘Als ze in een vliegtuig vloog moet ze naar het ziekenhuis.’

De hele weg naar de telefoon rammelden de woorden in Maddies hoofd. Niet ‘als ze gewond is moet ze naar het ziekenhuis’, maar ‘als ze in een vliegtuig vloog moet ze naar het ziekenhuis’.

Een meisje dat vliegt! dacht Maddie. Een meisje dat een vliegtuig bestuurt!

Nee, verbeterde ze: een meisje dat geen vliegtuig bestuurt. Een meisje dat een vliegtuig in een schapenwei laat omvallen.

Maar daarvóór had ze het bestuurd. Ze moest het kunnen besturen om ermee te landen (of om ermee te verongelukken).

Het was een logische gedachtesprong voor Maddie.

Ik ben met mijn motorfiets nog nooit verongelukt, dacht ze. Ik zou best een vliegtuig kunnen besturen.

Ik ken nog wel een paar vliegtuigtypes, maar de ene die me nu te binnen schiet is de Lysander. Dat is het vliegtuig waarmee Maddie vloog toen ze me hier dropte. Het was eigenlijk de bedoeling dat ze zou landen, niet dat ze me er in de lucht uit zou gooien. Maar we werden beschoten en de staart stond een tijdje in de brand en ze had de machine niet meer goed onder controle, en ze wilde dat ik sprong voor ze probeerde te landen. Ik heb haar niet naar beneden zien komen. Maar jullie hebben me foto’s laten zien die jullie ter plekke genomen hebben, dus ik weet dat ook zij inmiddels met een vliegtuig verongelukt is. Al kun je het de vliegenier moeilijk kwalijk nemen dat haar vliegtuig door luchtafweergeschut geraakt wordt.

Enige Engelse steun voor het antisemitisme

De Puss Moth verongelukte op zondag. De volgende dag ging Beryl weer naar haar werk in de fabriek in Ladderal. Bij de gedachte aan Beryl die in een industriële voorstad van Manchester schietspoelen opwindt en met een naar bier stinkende knul een stelletje snotneuzen opvoedt, kromp mijn hart ineen. Het verschrompelde van een jaloezie zo zwart en pijnlijk dat ik de helft van dit blad met tranen verpest had voor ik besefte dat ze uit mijn ogen liepen. Dat was natuurlijk in 1938 en sindsdien zijn ze allemaal kapotgebombardeerd, dus misschien zijn Beryl en haar kindjes allang dood, en in dat geval zijn mijn tranen van jaloezie erg zelfzuchtig. Het spijt me van het papier. Juffrouw E. kijkt over mijn schouder mee en zegt dat ik mijn verhaal niet meer met verontschuldigingen moet onderbreken.

In de week erna reconstrueerde Maddie aan de hand van een stortvloed aan krantenartikelen met de mentale onverzadigbaarheid van een Lady Macbeth het verhaal van de vliegenier. Ze heette Dympna Wythenshawe (dat herinner ik me omdat het zo’n rare naam is). Ze was de verwende jongste dochter van Sir weet-ik-veel Wythenshawe. Op vrijdag werd er in het avondblad nog wat verontwaardigd gemopperd omdat ze, zodra ze uit het ziekenhuis ontslagen was en terwijl de Puss Moth gerepareerd werd, alweer pleziervluchtjes had aangeboden met haar andere vliegtuig (een Dragon Rapide – knap van mij, hè?). Gezeten naast haar geliefde Silent Superb, waar een boel aan gesleuteld moest worden als ze hem voor de uitstapjes in het weekend fit wilde houden, worstelde Maddie in de schuur van haar grootvader met de krant. Pagina na pagina berichtte somber over de onmiddellijke dreiging van een oorlog tussen Japan en China en de groeiende dreiging van een oorlog in Europa. De voorovergevallen Puss Moth in het weiland op Highdown Rise was al bijna oud nieuws: op vrijdag stond er geen foto van het vliegtuig meer in de krant, alleen nog een kiekje van de grijnzende vliegenier zelf, blij en verwaaid en veel en veel mooier dan die achterlijke fascist van een Oswald Mosley, die Maddie met zijn laatdunkende kop van boven aan de pagina aankeek. Maddie verstopte hem onder haar mok chocolademelk en bedacht hoe ze het snelst op Catton Park kon komen. Het vliegveld was een eind weg, maar morgen was het weer zaterdag.

De volgende ochtend had Maddie er spijt van dat ze niet meer aandacht aan het verhaal over Oswald Mosley had besteed. Hij bleek in Stockport te zijn en een toespraak te houden voor de Mariakerk aan de rand van de zaterdagmarkt. Zijn achterlijke fascistische aanhangers trokken in optocht van het stadhuis naar de kerk om hem te horen spreken, waarbij ze het verkeer in de war schopten en de mensen ontregelden. Ze hadden hun antisemitisme inmiddels een beetje getemperd, en deze bijeenkomst was in naam van de ‘vrede’, geloof het of niet, bedoeld om mensen ervan te overtuigen dat het een goed idee zou zijn om de betrekkingen met de achterlijke fascisten in Duitsland hartelijk te houden. Mosley-aanhangers mochten hun smakeloze symbolische zwarte overhemden niet langer dragen, want er was nu een wet tegen demonstreren in politieke uniforms, vooral om te voorkomen dat die Mosley-lui opnieuw rellen zouden ontketenen zoals die in Londen, waar ze met z’n allen door joodse wijken waren getrokken. Maar ze kwamen Mosley evengoed toejuichen. Er was een opgetogen menigte die van hem hield en een boze menigte die hem haatte. Er waren vrouwen met manden die op de markt boodschappen probeerden te doen. Er was politie. Er waren dieren: sommige agenten waren te paard, een kudde schapen werd naar de markt gedreven en een melkboer met paard en wagen stond klem tussen de schapen. Er waren honden. En waarschijnlijk ook katten en konijnen en kippen en eenden.

Het lukte Maddie niet om Stockport Road over te steken. (Ik weet niet hoe de weg in het echt heet. Misschien inderdaad wel zo, want het is de hoofdweg die uit het zuiden komt. Ga maar liever niet op mijn aanwijzingen af.) Maddie stond eindeloos te wachten, speurend naar een opening in de kolkende massa. Na twintig minuten begon ze zich te ergeren. Er werd nu ook van achteren tegen haar aan geduwd. Ze probeerde haar motorfiets met twee handen aan het stuur te keren en botste tegen iemand op.

‘Hé! Kijk een beetje uit met dat ding!’

‘Sorry!’ Maddie keek op.

Ze stond tegenover een groepje schurken in zwarte overhemden (waarvoor ze dus gearresteerd konden worden), het haar met brillantine achterover gekamd alsof ze vliegeniers waren. Ze bekeken Maddie lachend, want ze dachten dat ze een makkelijk doelwit was.

‘Mooie motorfiets.’

‘Mooie benen!’

Een van hen grinnikte door zijn neus. ‘Mooie…’

Hij gebruikte een lelijk, onuitsprekelijk woord, en ik doe geen moeite om het op te schrijven, want ik denk niet dat het Engelse woord jullie iets zegt, en ik ken het Franse of het Duitse woord al helemaal niet. Het schurkenjong gebruikte het als een prikstok en het werkte. Maddie duwde het voorwiel van de motorfiets langs de jongen die ze eerder geraakt had en raakte hem opnieuw, en hij klemde zijn grote vuisten tussen haar handen om het stuur.

Maddie liet niet los. Ze vochten een tijdje om de motorfiets. De jongen vertikte het om los te laten, zijn kameraden lachten.

‘Wat moet zo’n grietje nou met zulk groot speelgoed? Waar heb je ’m vandaan?’

‘Uit de winkel, wat dacht je anders!’

‘Brodatt,’ zei een van de anderen. Er was aan die kant van Stockport maar één zaak die motorfietsen verkocht.

‘Die verkoopt aan joden, die vent.’

‘Misschien is het dan wel een jodenfiets.’

Jullie weten dit waarschijnlijk niet, maar Manchester en haar rokerige voorsteden hebben een vrij grote joodse gemeenschap, en dat vindt niemand erg. Dat wil zeggen, er zijn natuurlijk wat achterlijke fascisten die het wel erg vinden, maar jullie begrijpen wat ik bedoel. Ze kwamen in de negentiende eeuw uit Oost-Europa, eerst uit Rusland en Polen, later uit Roemenië en Oostenrijk. De winkel waarvan de klanten ter discussie stonden was toevallig de rijwielhandel die Maddies grootvader al dertig jaar bestierde. De zaken gingen goed, goed genoeg om de stand die Maddies deftige grootmoeder gewend is op te houden, en ze wonen in een groot oud huis in Grove Green aan de rand van de stad en ze hebben een tuinman en een dagmeisje voor het huishouden. Toen dat stelletje schooiers gif begon te spuien over de winkel van Maddies grootvader, ging Maddie dom genoeg het gevecht aan. ‘Moeten jullie altijd met z’n drieën zijn om één gedachte te formuleren?’ zei ze. ‘Of kunnen jullie het ook alleen af, als jullie genoeg tijd krijgen om erover na te denken?’

Ze duwden de motorfiets om. Maddie ging mee naar de grond. Intimideren is namelijk wat achterlijke fascisten het allerliefste doen.

Maar er zwol een lawaaiig protest aan van andere mensen in de drukke straat, en het groepje schurken liep lachend weg. Maddie hoorde het opvallende nasale gehinnik van een van de drie nog toen hij allang in de menigte was opgegaan.

De groep mensen die haar te hulp schoot was groter dan het groepje dat haar op de grond had gegooid: een arbeider en een meisje met een kinderwagen en een klein jongetje en twee vrouwen met boodschappenmanden. Ze hadden niet gevochten of ingegrepen, maar ze hielpen Maddie overeind en klopten haar kleren af, en de arbeider liet zijn handen liefdevol over het spatbord van de Silent Superb gaan. ‘Niks gebroken, meissie?’

‘Mooie motorfiets!’

Dat was het kind. Zijn moeder zei snel: ‘Hé, mondje dicht,’ want het was een volmaakte echo van de woorden van de jongen die Maddie omver had geduwd.

‘Maar mooi is-ie,’ zei de man.

‘Hij wordt oud,’ zei Maddie bescheiden, maar tevreden.

‘Rottige vandalen.’

‘Je moet wel even naar je knieën laten kijken, lieverd,’ adviseerde een van de dames met mand.

En Maddie, denkend aan vliegtuigen, zei bij zichzelf: wachten jullie maar, stelletje achterlijke fascisten. Ik krijg nog veel groter speelgoed dan deze motorfiets.

Maddies vertrouwen in de mensheid was hersteld, en ze baande zich een weg door de menigte en verliet Stockport via de met kinderkopjes geplaveide achterafstraatjes. Hier waren alleen jochies die in krijsende kluitjes achter een voetbal aan renden en geplaagde grote zussen met hun haar in een stofdoek, die met plompe bewegingen vloerkleedjes uitsloegen en stoepjes schrobden terwijl hun moeders de boodschappen deden. Ik zweer dat ik ga huilen van jaloezie als ik nog langer aan hen denk, kapotgebombardeerd of niet.

Fräulein Engel heeft weer eens over mijn schouder mee staan kijken en vraagt of ik geen ‘achterlijke fascisten’ meer wil schrijven, want ze denkt dat Hauptsturmfüher Von Linden dat niet leuk zal vinden. Volgens mij is ze een beetje bang voor kapt. Von Linden (geef haar eens ongelijk), en Scharführer Thibaut is denk ik ook bang voor hem.

Locatie van Engelse vliegvelden

Ik vind het maar moeilijk te geloven dat ik jullie moet vertellen dat Catton Park in Ilsmere Port ligt, want het is al zo’n tien jaar ongeveer het drukste vliegveld in het noorden van Engeland. Ze bouwen er vliegtuigen. Vóór de oorlog zat er een chique burgervliegclub en het is jarenlang een luchtmachtbasis geweest. Het plaatselijke eskader vloog er al sinds 1936 met bommenwerpers. Jullie weten waarschijnlijk beter dan ik waar het nu voor gebruikt wordt (het is ongetwijfeld omgeven door sperballonnen en luchtafweergeschut). Toen Maddie er die zaterdagochtend aankwam, stond ze een tijdje onnozel te koekeloeren (haar woorden), eerst naar de parkeerplaats, met de grootste verzameling dure auto’s die ze ooit gezien had, en daarna naar de lucht, met de grootste verzameling vliegtuigen. Ze leunde tegen het hek en keek toe. Na een paar minuten was ze erachter dat de vliegtuigen een soort patroon volgden, waarbij ze om de beurt landden en weer wegscheurden. Een halfuur later stond ze nog steeds te kijken en wist ze dat een van de piloten een beginneling was die zijn machine altijd eerst een eind de lucht in liet stuiteren voor hij hem goed aan de grond zette, en dat een ander volslagen krankzinnige acrobatische toeren aan het oefenen was, en dat weer een ander passagiers meenam – rondje rond het vliegveld, vijf minuten in de lucht, naar beneden, dat is dan twee shilling en geeft u die bril maar door aan de volgende klant.

Het was een overweldigende plek in die ongemakkelijke vredestijd, toen leger- en burgerpiloten nog om de beurt van de baan gebruikmaakten, maar Maddie was vastbesloten en volgde de bordjes naar de vliegclub. Ze vond de persoon die ze zocht bij toeval, met gemak eigenlijk, want Dympna Wythenshawe was de enige werkloze vliegenier op het vliegveld en zat in haar eentje te luieren in een lange rij verschoten ligstoelen voor het clubhuis. Maddie herkende de vliegenierster niet. Ze leek absoluut niet op het betoverende kiekje uit de krant of het bewusteloze slachtoffer dat ze de vorige zondag in dat weiland had achtergelaten. Dympna herkende Maddie ook niet, maar riep joviaal: ‘Wilde je een stukje vliegen?’

Ze sprak met het beschaafde accent van geld en aanzien. Een beetje zoals ik, maar dan zonder de Schotse r. Minder aanzien waarschijnlijk, maar meer geld. Maddie voelde zich hoe dan ook meteen een dienstmeid.

‘Ik zoek Dympna Wythenshawe,’ zei Maddie. ‘Ik wilde alleen weten hoe het met haar gaat na… na vorige week.’

‘Het gaat best met haar.’ De elegante vrouw glimlachte vriendelijk.

‘Ik heb haar gevonden,’ flapte Maddie eruit.

‘Ze is zo fit als een hoentje.’ Dympna stak een lui, lelieblank handje uit dat beslist nog nooit een oliefilter vervangen had (mijn lelieblanke handjes hebben dat wel, moeten jullie weten, maar alleen onder streng toezicht). ‘Ze is zo fit als een hoentje. Ze is mij.’

Maddie gaf haar een hand.

‘Ga toch zitten,’ sprak Dympna lijzig (stelt u zich maar voor dat ze mij is, geboren in een kasteel en getogen op een Zwitserse kostschool, maar dan groter van stuk en een minder grote huilebalk). Ze gebaarde naar de lege ligstoelen. ‘Er is plek zat.’

Ze was gekleed alsof ze op safari ging en zag er nog charmant uit ook. Behalve pleziervluchtjes verzorgde ze ook privéles. Ze was de enige vrouwelijke piloot op het vliegveld, en zeker de enige vrouwelijke instructeur.

‘Als mijn geliefde Puss Moth gemaakt is, neem ik je mee naar boven,’ zei ze, en Maddie, die heel berekenend kan zijn, vroeg of ze het vliegtuig mocht zien.

Ze hadden het gedemonteerd en in onderdelen van Highdown Rise naar huis vervoerd, en nu was een ploeg jongens en mannen in smerige overalls in een loods bezig het weer in elkaar te zetten. De verrukkelijke motor van de Puss Moth (dit zijn Maddies woorden; ze is een beetje gek) had maar HALF ZOVEEL VERMOGEN als Maddies motorfiets. Ze hadden hem uit elkaar gehaald en veegden met staalborstels de aarde eraf. In duizend glimmende stukjes lag hij op een lap zeildoek. Maddie wist meteen dat ze aan het juiste adres was.

‘O, mag ik kijken?’ vroeg ze. En Dympna, die nooit haar handen vuilmaakte, wist desondanks de naam van elke cilinder en elk ventiel dat op de grond lag en vond het goed dat Maddie wat van een kleverig spulletje dat naar inmaakuien rook op nieuwe textiel voor over de romp (de oude had ze immers kapotgetrapt) smeerde. Toen er een uur voorbij was en Maddie nog steeds vroeg waar al die onderdelen goed voor waren en hoe ze heetten, gaven de monteurs haar een staalborstel en mocht ze helpen.

Maddie zei dat ze zich daarna altijd heel veilig voelde als ze in Dympna’s Puss Moth vloog, want ze had zelf geholpen de motor weer in elkaar te zetten.

‘Wanneer kom je weer?’ vroeg Dympna haar vier uur later bij een vettige kop thee.

‘Het is te ver voor me om vaak langs te komen,’ antwoordde Maddie verdrietig. ‘Ik woon in Stockport. Door de week help ik mijn grootvader in zijn zaak. Hij betaalt mijn benzine, maar ik kan niet elk weekend komen.’

‘Dan ben je nu de grootste bofkont van de hele wereld,’ zei Dympna. ‘Zodra de Puss Moth weer vliegt, verplaats ik allebei mijn vliegtuigen naar Oakway, dat nieuwe vliegveld. Vlak bij de fabriek in Ladderal, waar je vriendin Beryl werkt. Volgende week zaterdag is er een groot gala voor de officiële opening. Ik kom je wel ophalen, dan kun je alles vanaf de pilotentribune goed zien. Beryl mag ook mee.’

Nu heb ik jullie al twee vliegveldlocaties genoemd.

Ik begin een beetje draaierig te worden, want ik heb sinds gisteren niets meer te eten of te drinken gekregen en ik zit al negen uur te schrijven. Eens kijken of het helpt als ik dit potlood op tafel smijt en het op een brullen zet.

Ormaie 9-11-’43 J.B.-S.

Deze pen wrkt niet. Sorry inktvlekken. Is dit test of strf ik wil mn potlood terug

[Memo aan SS-Hauptsturmführer Amadeus von Linden,

vertaald uit het Duits.]

De Engelse kapitein heeft gelijk. De inkt die ze gekregen heeft is te oud/te dik en klonterde in het kroontje. Hij is inmiddels verdund en ik test hem hier om te controleren of er naar behoren mee geschreven kan worden.

Heil Hitler!

SS-Scharführer Etienne Thibaut

Domme collaborerende rotzak die je bent, SS-Scharführer Etienne Thibaut, IK BEN SCHOTS.

De komedianten Laurel en Hardy, ik bedoel Sergeant-Loopjongen Thibaut en Bewaakster-van-dienst Engel, hebben dankzij de inferieure inkt die Thibaut voor me gevonden had het grootste plezier om mij. Hij moest hem ook zo nodig met petroleum verdunnen. Hij ergerde zich toen ik me over de inkt beklaagde en leek me niet te geloven toen ik zei dat de pen verstopt zat, dus ik raakte nogal over mijn toeren toen hij wegliep en even later met een liter petroleum terugkwam. Ik wist meteen wat het was toen hij met het blik binnenkwam, en juffrouw E. moest een kan water in mijn gezicht gooien, zo hysterisch werd ik. Nu zit ze tegenover me aan tafel haar sigaret op te steken en nog eens op te steken en de lucifers mijn kant op te schieten om me aan het schrikken te maken, maar ze lacht er wel bij.

Gisteravond was ze zenuwachtig omdat ze vond dat ik die dag niet genoeg feiten had opgelepeld voor een echte judas. Nogmaals, ik denk dat ze bang was voor de reactie van Von Linden, want zij is degene die moet vertalen wat ik voor hem schrijf. Maar hij bleek het een ‘interessant overzicht van de situatie in Groot-Brittannië gedurende langere tijd’ te vinden, en een ‘opvallend persoonlijk perspectief’ (hij stelde mijn Duits een beetje op de proef toen we het erover hadden). En ik denk dat hij hoopt dat ik wat over Monsieur Laurel en Mademoiselle Hardy wil klikken. Hij vertrouwt Thibaut niet omdat Thibaut Frans is en hij vertrouwt Engel niet omdat Engel een vrouw is. In het vervolg behoor ik de hele dag door water te krijgen terwijl ik schrijf (om te drinken, en ook om hysterische aanvallen tegen te gaan), én een deken. Voor een deken in mijn koude kamertje, SS-Hauptsturmführer Amadeus von Linden, zou ik zonder spijt of aarzeling mijn heroïsche voorvader William Wallace, Hoeder van Schotland, verlinken.

Ik weet dat jullie andere gevangenen mij verachten. Thibaut nam me mee voor… Ik weet niet hoe jullie het noemen als ik moet toekijken, is het onderricht? Om me in te prenten hoeveel geluk ik heb, misschien? Na mijn driftbui van gisteren, nadat ik gestopt was met schrijven en voordat ik te eten kreeg, dwong Scharführer Thibaut me op weg terug naar mijn cel om toe te kijken hoe Jacques voor de zoveelste keer verhoord werd. (Ik weet niet wat zijn echte naam is, maar in De geschiedenis van twee steden noemen de Franse burgers elkaar allemaal Jacques, dus dat lijkt me passend.) Die jongen haat me. Het maakt niet uit dat ook ik met pianosnaren of wat dan ook aan mijn stoel vastgebonden zit, dat ik huil om wat hem wordt aangedaan en de hele tijd de andere kant op kijk behalve wanneer Thibaut mijn hoofd vasthoudt. Jacques weet, iedereen weet, dat ik de collaborateur ben, de enige lafaard in deze cellen. Niemand anders heeft ook maar één flintertje geheime code prijsgegeven, laat staan ELF HELE SETS. En dan heb ik het nog niet eens over een geschreven bekentenis. Hij spuugt naar me als ze hem naar buiten sleuren.

‘Kleine Schotse etter.’

Het klinkt zo mooi in het Frans, p’tit merdeux écossaise. Ik heb eigenhandig de zevenhonderd jaar sterke Auld Alliance tussen Frankrijk en Schotland om zeep geholpen.

Een andere Jacques, een meisje, fluit ‘Scotland the Brave’ als we elkaar passeren (mijn cel is een voorvertrek van de suite die ze als verhoorkamer gebruiken), of een ander strijdlied dat met mijn erfgoed verbonden is, en zij spuugt ook. Ze walgen allemaal van me. Het is anders dan hun haat jegens overloper Thibaut, die een landgenoot van ze is en voor de vijand werkt. Ik ben ook jullie vijand, ik zou een van hen moeten zijn. Maar ik ben hun verachting niet waard. Een kleine Schotse etter, meer niet.

Denken jullie niet dat ze er sterker van worden als ze iemand hebben om te verfoeien? Ze zien mij huichelachtig grienen in de hoek en denken: ‘Mon Dieu. Als ik maar nooit word zoals zij.’

De Burgerluchtverdediging (enkele cijfers)

Die kop ziet er geweldig officieel uit. Ik voel me meteen beter. Als een echte kleine judas.

Stel dat je een meisje bent in Stockport in 1938, opgevoed door liefhebbende en inschikkelijke grootouders en geobsedeerd door machines. Stel dat je besloot dat je wilde leren vliegen: echt vliegen. Dat je vliegtuigen wilde besturen.

Een cursus van drie jaar zou meer dan duizend pond hebben gekost. Ik weet niet wat Maddies grootvader in die jaren verdiende. Zijn zaak liep goed, zoals ik al zei, in de crisisjaren iets minder goed, maar toch, voor onze begrippen in die tijd verdiende hij heel aardig. Toch zou een jaar vlieglessen voor Maddie hem algauw zijn hele jaarverdienste hebben gekost. Haar eerste vlucht kreeg ze voor niets: een excursie van een uur in Dympna’s gerepareerde Puss Moth, op een schitterende, heldere zomeravond met een verfrissende wind en lang licht. Voor het eerst zag ze het Penninisch Gebergte van bovenaf. Omdat ze net zo zeer bij Dympna’s redding betrokken was geweest als Maddie mocht Beryl ook mee, maar Beryl moest achterin zitten en kon niet zoveel zien en gaf over in haar handtas. Ze bedankte Dympna, maar ze is nooit meer meegevlogen.

En dat was natuurlijk een pleziervlucht, geen les. Lessen kon Maddie niet betalen. Maar vliegveld Oakway werd haar tweede thuis. Oakway ontstond tegelijk met Maddies liefde voor vliegtuigen. Ik wil groter speelgoed, had ze gedacht, en hopla, een week later was er Oakway. Het was maar vijftien minuten op de motorfiets. Het was zo gloednieuw dat de monteurs blij waren met een extra paar vaardige handen. Die zomer was Maddie elke zaterdag druk bezig met motoren oplappen en spanlak aanbrengen en vrienden maken. In oktober leverde haar volharding opeens, onverwacht resultaat op. Die maand begonnen we met de Burgerluchtverdediging.

Ik zeg we – ik bedoel Groot-Brittannië. Zo ongeveer elke vliegclub in het koninkrijk deed mee en er meldden zich zo veel duizenden mensen (gratis vliegles!) dat ze maar een tiende konden aannemen. En maar één op de twintig van hen was vrouw. Maar Maddie had alweer geluk, want alle technici en monteurs en instructeurs op Oakway kenden en mochten haar en schreven in jubelende aanbevelingsbrieven dat ze snel en toegewijd was en alles over oliepeilen wist. Ze was niet onmiddellijk beter dan andere piloten die op Oakway voor de Burgerluchtverdediging opgeleid werden, maar ze was ook niet slechter. In de eerste week van het nieuwe jaar maakte ze in een sneeuwbui haar eerste solovlucht.

Maar kijk eens naar de timing. Maddie begon eind oktober 1938 te vliegen … Hitler (het zal jullie opvallen dat ik mijn meer kleurrijke termen voor de Führer bij nader inzien toch maar weer zorgvuldig heb doorgestreept) viel op 1 september 1939 Polen binnen, en twee dagen later verklaarde Groot-Brittannië Duitsland de oorlog. Maddie vloog de praktijkexamenvlucht voor haar A-brevet, het basisvliegbrevet, zes maanden vóór alle burgervliegtuigen in augustus aan de grond werden gezet. Daarna werd het merendeel van die machines in overheidsdienst genomen. Dympna’s machines werden door het ministerie van Luchtvaart gevorderd voor communicatiedoeleinden, en daar was ze spinnijdig over.

Dagen voordat Groot-Brittannië Duitsland de oorlog verklaarde, vloog Maddie in haar eentje naar de andere kant van Engeland, over de toppen van het Penninisch Gebergte en om de sperballons die als een zilveren bolwerk het luchtruim rond Newcastle bewaakten. Ze volgde de kustlijn in noordelijke richting naar Bamburgh en Holy Island. Ik ken dat stuk van de Noordzee heel goed, want de trein van Edinburgh naar Londen rijdt erlangs, en toen ik nog op school zat reed ik het hele jaar op en neer. En toen mijn school vlak voor de oorlog dichtging, maakte ik hem niet ergens anders af, maar ging ik een beetje plotseling voor een semester naar de universiteit en moest ik ook weer met diezelfde trein. Ik voelde me heel volwassen in die tijd.

De kust van Northumbria is het mooiste stuk van de hele reis. In het noorden van Engeland gaat de zon in augustus heel laat onder, en Maddie vloog op haar linnen vleugels laag over de lange zandbanken rond Holy Island en zag er zeehonden liggen. Ze vloog over de machtige kastelen van Lindisfarne en Bamburgh en over de ruïnes van de twaalfde-eeuwse priorij, en over alle velden die zich geel en groen uitstrekten naar de Cheviot Hills in Schotland. Terug vloog ze langs de tweeduizend jaar oude drakenrug, de Muur van Hadrianus, naar Carlisle en vervolgens zuidwaarts over de Lakeland Fells, langs Lake Windermere. De heuvels rezen rond haar op en de meren van de dichters glinsterden onder haar in de dalen van de herinnering – massa’s gouden narcissen, Het onbewoonde eiland, Pieter Konijn. Om de mist van rook rond Manchester te vermijden, vloog ze naar huis via Blackstone Edge en de oude Romeinse weg, en snikkend van pijn en liefde landde ze op Oakway; liefde voor haar eiland, dat ze binnen het bestek van een middag door een glazen lens van zomer en zonlicht van kust tot kust, teer en gaaf, had zien liggen, maar met ingehouden adem. Op het punt om verzwolgen te worden in nachten van vuur en verduistering. Maddie landde voor zonsondergang op Oakway, zette de motor af en bleef in de cockpit zitten huilen.

Meer dan wat ook, denk ik, trok ze ten strijde namens de zeehonden van Holy Island.

Eindelijk klom ze uit Dympna’s Puss Moth. De late, lage zon bescheen de andere vliegtuigen in de hangar die Dympna gebruikte, dure speeltjes die algauw hun beste tijden zouden beleven. (Binnen een jaar zou diezelfde Puss Moth, bestuurd door iemand anders, donorbloed overvliegen voor het zieltogende Britse Expeditieleger in Frankrijk.) Maddie voerde alle controles uit die ze normaal na een vlucht uitvoerde, en begon toen nog eens opnieuw met de controles die ze altijd vóór een vlucht uitvoerde. Dympna trof haar een halfuur later aan terwijl ze in het gouden licht nog steeds muggen van de voorruit stond te poetsen.

‘Dat hoeft niet.’

‘Iemand moet het doen. Ik zal er niet meer in vliegen. Niet na morgen. Het is het enige wat ik kan doen, olie controleren, insecten wegpoetsen.’

Dympna stond kalm te roken in de avondzon en sloeg Maddie een tijdje gade. Toen zei ze: ‘In deze oorlog zal er ook vliegwerk zijn voor meisjes. Wacht maar af. Ze zullen alle piloten die ze maar kunnen krijgen nodig hebben voor de luchtmacht. Dat worden de jongemannen, sommigen met minder opleiding dan jij. En dan blijven de oude mannen en de vrouwen over om nieuwe kisten af te leveren en berichten en piloten heen en weer te vliegen. Dat gaan wij doen.’

‘Denk je echt?’

‘Er wordt een nieuwe organisatie opgericht, voor burgerpiloten die willen helpen met de oorlogsinspanning. De ATA, de Air Transport Auxiliary. Er mogen mannen en vrouwen bij. Het kan nu elke dag gebeuren. Mijn naam staat op de lijst; Pauline Gower is hoofd van de vrouwenafdeling.’ Pauline was een vliegeniersvriendin van Dympna, die haar had aangemoedigd in de pleziervliegerij te gaan. ‘Jij hebt er de bevoegdheid niet voor, maar ik zal je niet vergeten, Maddie. Zodra ze weer meisjes gaan opleiden, stuur ik je een telegram. Dan ben je de eerste.’

Maddie wreef over de voorruit en wreef in haar ogen, te ongelukkig om antwoord te geven.

‘En als je klaar bent met sloven, zet ik de lekkerste kop vette Oakway-thee voor je die er bestaat, en morgenochtend lever ik je af bij het dichtstbijzijnde wervingsbureau van de WAAF.’

De WAAF is de Women’s Auxiliary Air Force, de vrouwenafdeling van de RAF, de Royal Air Force. Je vliegt niet in de WAAF, maar tegenwoordig kun je verder bijna al het werk doen dat mannen ook doen: je kunt elektricien worden, ingenieur, monteur, sperballontechnicus, chauffeur, kok, kapper… Je zou denken dat onze Maddie een technisch beroep zou hebben gekozen, hè? Maar zo vroeg in de oorlog hadden ze die banen nog niet opengesteld voor vrouwen. Het deed er niet toe dat Maddie al veel meer ervaring had dan een heleboel jongens; er was geen plaats voor haar. Maar als onderdeel van de opleiding voor haar A-brevet had ze ook al morse en het een en ander over radiotechniek geleerd. In augustus 1939 stond het ministerie van Luchtvaart, in paniek toen het besefte hoeveel mannen er nodig zouden zijn om te vliegen, te springen om vrouwen die het radiowerk konden doen. Maddie ging bij de WAAF en werd uiteindelijk radiobediende.

Enige WAAF-beroepen

Het was net als op school. Ik weet niet of Maddie dat ook vond; zij had niet op een Zwitserse kostschool gezeten, maar op een middelbare school in Manchester, en het is beslist nooit bij haar opgekomen om naar de universiteit te gaan. Zij ging in haar schooltijd gewoon elke middag naar huis en hoefde nooit met twintig andere meisjes een kamer te delen, laat staan op een stromatras te slapen dat uit drie blokken bestond alsof het de kussens van een bank waren. We noemden ze ‘koekjes’. Je was altijd zo moe dat het je niets kon schelen, nu zou ik mijn linkerhand ervoor afhakken. Die pietepeuterige inspectie van je uitrusting, waarbij je al je aardse bezittingen willekeurig maar precies op je opgevouwen deken moest uitspreiden, als de stukjes van een legpuzzel, en als er ook maar iets een fractie scheef lag, gingen er punten van je totaal af – dat was net als op school. En ook het jargon, de discipline, het saaie eten en de uniforms, hoewel Maddies groep in het begin nog geen echte uniforms kreeg. Ze droegen allemaal hetzelfde blauwe vestje, net als padvindsters (padvindsters dragen geen blauwe vestjes, maar jullie begrijpen wel wat ik bedoel).

In het begin was Maddie gestationeerd op Oakway, handig dicht bij huis. Dit was eind 1939, begin 1940. De schemeroorlog. Er gebeurde niet veel.

In Groot-Brittannië niet, in elk geval. We beten op onze nagels, we oefenden.

We wachtten.

Telefoniste

‘Jij! Dat meisje met dat blauwe vestje!’

Vijf meisjes met hoofdtelefoons op keken om van hun schakelbord, wezen naar hun borst en zeiden geluidloos Ik?

‘Ja, jij! Aircraftwoman Brodatt! Wat doe je hier? Je bent bevoegd radiobediende!’

Maddie wees naar haar hoofdtelefoon en het koord dat ze net wilde aansluiten.

‘Zet dat stomme ding af en geef antwoord.’

Maddie draaide zich kalm weer om naar haar paneel en stak onbewogen de stop in de klink. Ze drukte tegen de sleutel en sprak duidelijk in de microfoon. ‘Ik heb hier de afdelingsleider voor u, meneer. Gaat uw gang.’ Ze zette de hoofdtelefoon af en draaide zich om naar de trol die op antwoord stond te wachten. Het was de hoogste vlieginstructeur van Oakways RAF-eskader, de man die haar bijna een jaar geleden het praktijkexamen had afgenomen.

‘Neem me niet kwalijk, sir. Hier ben ik gestationeerd, sir.’ (Ik zei toch dat het net school was.)

‘Gestationeerd! Jullie zijn niet eens in uniform!’