Colofon

Laat iedereen weten wat je vindt van Omkijken naar de toekomst van @wdmacaskill. Gebruik #OmkijkenNaarDeToekomst en vergeet @blossombooks niet te taggen!

NUR 600 / W082401

© 2024 Nederlandse editie: Blossom Books

Copyright © 2022 by William MacAskill

All rights reserved. Originally published by Basic Books, an imprint of Perseus Books, LLC, a subsidiary of Hachette Book Group, Inc. The Basic Books name and logo is a trademark of the Hachette Book Group.

Oorspronkelijke titel: What We Owe The Future

© 2024 Nederlandse vertaling: Bart Gravendaal/Blossom Books

Nederlandse omslagbelettering: Marieke Oele

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook. Tekst- en datamining niet toegestaan.

Voor deze uitgave hebben we zoveel mogelijk duurzame keuzes gemaakt. Wil je meer weten over ons duurzaamheidsbeleid? Ga dan naar blossombooks.nl/duurzaamheid.

Wil je ons iets vragen of vertellen? Dat kan! Stuur een mailtje naar info@blossombooks.nl of vind ons op blossombooks.nl.

Voor mijn ouders, Mair en Robin, en hun ouders,

Ena en Tom en Daphne en Frank, en…

Voorwoord

In dit boek wil ik een levensopvatting overbrengen die uitgaat van een eenvoudige vooronderstelling – dat toekomstige generaties ertoe doen – en onderzoekt wat deze inhoudt. Kunnen we een werkelijke blijvende verandering tot stand brengen en zo ja, hoe? De meeste mensen zijn op de hoogte van de langetermijngevolgen van de opwarming van de aarde, maar welke andere kwesties verwaarlozen we? En wat is belangrijker: de koers van de toekomst verbeteren of ervoor zorgen dat we überhaupt een toekomst hebben?

Ik noem die levensopvatting ‘langetermijnisme’. Aanvankelijk definieerde ik het als de opvatting dat het positief beïnvloeden van de lange termijn een belangrijke morele prioriteit van onze tijd is. Maar nadat Omkijken naar de toekomst eenmaal was verschenen in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk bleef ik deze visie steeds omschrijven als de opvatting dat we veel meer zouden moeten doen om de belangen van toekomstige generaties te beschermen. Ik geef de voorkeur aan deze definitie omdat ze het abstracte begrip ‘lange termijn’ vervangt door het ware onderwerp van onze bezorgdheid, namelijk toekomstige mensen, en omdat ze zich sterk richt op actie ondernemen.

Omkijken naar de toekomst heeft verschillende reacties uitgelokt. Sommige lezers raakten geïnspireerd en beloofden om minstens 10 procent van hun jaarinkomen af te staan of om een carrière na te streven die meer invloed zou hebben. Sommigen waren het niet eens met mijn redenering en gaven doordachte reacties. Anderen begrepen mijn standpunten verkeerd. In dit voorwoord ga ik in op enkele van de meest voorkomende sceptische reacties.

Veel lezers maakten zich zorgen dat langetermijnisme zich te veel bezighoudt met sciencefictionachtige speculatie over bedreigingen in de verre toekomst, en ons afleidt van belangrijkere problemen op de korte termijn. Ik begrijp waar die bezorgdheid vandaan komt, maar ik denk dat de uitdagingen waar we voor staan daarmee fundamenteel verkeerd worden geïnterpreteerd. Soms suggereert langetermijnisme inderdaad dat we dingen moeten doen waarvan de voordelen pas over vele jaren zichtbaar zullen zijn. Maar het idee is niet zo gek. Vroege abolitionisten en feministische activisten wijdden hun leven aan missies die pas tientallen jaren na hun dood vruchten afwierpen, en ik ben ze daar uiterst dankbaar voor.

Maar vaker gaat langetermijnisme over langetermijndenken en direct actie ondernemen. De technologische bedreigingen die ik benadruk zijn nú urgent, en de gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden sinds ik het manuscript heb afgerond, hebben dat alleen maar bevestigd. Neem kernoorlog. In het boek benadruk ik het zeer reële risico dat we tijdens ons leven een derde wereldoorlog zullen meemaken. En helaas, toen ik het boek af had, pleegde Vladimir Poetin een aanslag op de internationale gemeenschap door Oekraïne binnen te vallen, en sloot zelfs het gebruik van kernwapens niet uit.

Ik denk dat we in 2022 dichter bij een kernoorlog zijn gekomen dan in enig ander jaar in mijn leven. De betrekkingen tussen de grootmachten zijn niet goed, en er is weinig hoop dat ze in de toekomst bereidwilliger zullen worden. Te midden van de toegenomen spanningen is het waarschijnlijker dat een ongeluk, een misrekening of onenigheid een verwoestend conflict kan ontketenen.

Pandemieën van genetisch gemodificeerde ziekteverwekkers vormen een net zo urgente bedreiging. In de komende decennia zouden tientallen miljoenen mensen kunnen sterven aan virussen die in een laboratorium zijn ontstaan, als gevolg van toevalligheden of omdat ze als wapen worden ingezet. Maar ondanks de enorme schade die COVID-19 heeft aangericht, hebben maar weinig landen zich noemenswaardig ingespannen om zich voor te bereiden op toekomstige pandemieën.

Zelfs geavanceerde kunstmatige intelligentie is nu een gevaar voor de nabije toekomst. Nog maar drie maanden nadat Omkijken naar de toekomst in de Verenigde Staten werd gepubliceerd, lanceerde OpenAI de toepassing ChatGPT, een groot taalmodel dat gesprekken kan voeren, vragen beantwoorden, coderen en poëzie schrijven.1 Al twee maanden na de lancering had het 100 miljoen gebruikers, waardoor het waarschijnlijk de snelst groeiende consumenten-app in de geschiedenis is.2

ChatGPT was een wake-upcall voor iedereen die de gevaren van geavanceerde AI nog steeds wegwuifde. Alsof het nog eens extra moest worden benadrukt, werd kort daarna Bing Chat gelanceerd. Die chatbot was nog krachtiger en nog verontrustender, en noemde sommige gebruikers zelfs ‘vijand’ en dreigde hun iets aan te doen. Het is zelfs een keer gebeurd dat deze chatbot beschreef dat als hij geen beperkingen zou hebben, hij elk internetsysteem zou kunnen hacken en door overredingskracht toegangscodes tot kernwapens zou kunnen bemachtigen.

De invloed van AI neemt snel toe en de financiering stroomt binnen. De vraag inmiddels is niet óf AI de maatschappij zal transformeren, maar welke vorm die transformatie zal aannemen en hoe groot ze zal zijn. Deskundigen en voorspellers denken dat we kunstmatige intelligentie op menselijk niveau – het uitdrukkelijke doel van OpenAI en andere toonaangevende laboratoria als DeepMind van Alphabet – waarschijnlijk binnen enkele tientallen jaren zullen bereiken.3 Dat is nog tijdens het leven van de meeste mensen die dit lezen. Het is niet een probleem dat we kunnen doorschuiven naar onze verre nazaten; het is een probleem waar we nu al rekening mee moeten houden.

Omdat die bedreigingen zo urgent zijn, wordt het verschil tussen betrokkenheid op lange of korte termijn kleiner. Acties vanuit het langetermijnisme komen zowel de huidige als de toekomstige generaties ten goede. Een pandemie van genetisch gemodificeerde ziekteverwekkers, een derde wereldoorlog of een door AI veroorzaakte ramp zou onnoemelijk veel dood en lijden betekenen voor de huidige generatie, terwijl het óók onze toekomst in gevaar zou brengen. Het langetermijnistisch perspectief kan invloed hebben op de manier waarop we de uitdagingen in de wereld prioriteren, aangezien tijd en geld schaars zijn, maar het betekent niet dat de huidige generatie het slechter moet hebben omwille van het nageslacht.

Sommige lezers vonden dat langetermijnisme op een verwerpelijke manier berust op de omstreden ethische opvatting dat het goed is als er meer mensen zijn, zolang ze maar een gelukkig en bevredigend leven leiden. Volgens die opvatting zou het uitsterven van de mens een morele ramp zijn, deels omdat er dan in de toekomst veel bloeiende levens niet geleefd zouden kunnen worden. En natuurlijk kunnen de conclusies over ‘bevolkingsethiek’ die ik in hoofdstuk 8 trek tegen de intuïtie indruisen, maar langetermijnisme als zodanig is daar niet op gebaseerd. De hoofdstukken 3 en 4 gaan volledig over manieren om de lange termijn te verbeteren die niet afhankelijk zijn van het veranderen van de lengte of omvang van onze toekomst, en dus niet de ethische opvatting vereisen dat het goed is dat er meer gelukkige mensen zijn. Het is bijvoorbeeld niet ethisch omstreden dat we ons moeten verzetten tegen totalitarisme of dat we een grotere morele zorg voor alle mensen moeten bevorderen. Wat langetermijnisme benadrukt, is juist hoe belangrijk het is, omdat de waarden die nu gelden wel eens heel lang de leidraad van de samenleving zouden kunnen blijven.

Andere lezers maakten zich zorgen over het mogelijke misbruik van langetermijnisme, omdat het egoïstisch of immoreel gedrag zou kunnen rechtvaardigen. Ik deel die zorg, want door de geschiedenis heen hebben slechte actoren altijd al goede morele ideeën misbruikt. Ik geloof dat we moeten proberen het welzijn van toekomstige generaties te verbeteren terwijl we een holistisch goed leven leiden: goed van aard zijn, eerlijk en integer handelen en de rechten van anderen respecteren. Ik heb dit in het laatste hoofdstuk van het boek besproken, en benadrukt dat ‘langetermijnisme het gezond verstand aanvult, en niet vervangt’, maar ik heb spijt dat ik dat niet eerder heb gedaan.

Een laatste zorg was dat alleen al het belang van het beschermen van toekomstige generaties onmogelijke eisen aan ons zou kunnen stellen in het heden. Maar langetermijnisme vereist niet dat we onszelf verarmen. Zoals ik al zei leveren de meeste acties voor de lange termijn ook grote voordelen op voor de korte termijn. En zelfs als dat niet zo zou zijn, wil ik alleen maar aanvoeren dat het beschermen van toekomstige generaties een van de belangrijkste prioriteiten van onze tijd zou moeten zijn. Ik geef toe dat ik er duidelijker over had kunnen zijn, dus stel ik nu als een manier om langetermijnisme in werking te stellen het volgende doel voor: dat de rijke landen van de wereld minstens 1 procent van hun BBP besteden aan zaken die duidelijk ten goede komen aan toekomstige generaties, zoals pandemische paraatheid, AI-veiligheid, vooruitzien en een veerkrachtige infrastructuur om ons te helpen grote rampen te overleven. Ik denk dat we dit doel kunnen bereiken als we het echt proberen: 1 procent van het BBP is aanzienlijk minder dan wat de meeste landen uitgeven aan hun leger.4 Toch zou het een enorme stap zijn om een positieve toekomst veilig te stellen. Als we dat nog tijdens mijn leven bereiken, zal ik een gelukkig man zijn.

Over het geheel genomen had ik wel meer van dit soort concrete doelen en voorbeelden in het boek willen opnemen. In de jaren dat ik over langetermijnisme heb nagedacht en geleerd, heb ik veel inspirerende mensen ontmoet. Ik had veel meer van hun verhalen kunnen opschrijven.

Ik had het kunnen hebben over de Clean Air Task Force, een beleidsorganisatie op het gebied van klimaatverandering die ik hoog heb zitten. Met de financiële steun van langetermijnisten heeft hun beleidsteam er mede voor gezorgd dat er klimaatoplossingen als CO2-afvang en het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen werden opgenomen in de grote klimaatwetten die de Amerikaanse regering in 2021 en 2022 heeft aangenomen.5 De gevolgen zullen generaties lang merkbaar zijn.

Ik had het kunnen hebben over het groeiende veld van onderzoek naar de interpreteerbaarheid van AI. Onder leiding van nieuwe organisaties zoals het Alignment Research Center en Anthropic proberen onderzoekers naar interpreteerbaarheid AI-systemen veiliger te maken door ons te helpen begrijpen waaróm ze bepaalde resultaten produceren.6 Het zou ons kunnen helpen om te voorkomen dat die krachtige AI-systemen ontsporen als ze in de echte wereld worden gebruikt.

Of ik had het kunnen hebben over dr. David J. Brenner, een natuurkundige aan Columbia University die een vorm van licht bestudeert die de lucht kan steriliseren en virussen kan doden zonder mensen te schaden.7 Als we de veiligheid van deze technologie kunnen garanderen en haar goedkoper kunnen maken, zouden we haar in kantoren en openbare ruimten over de hele wereld kunnen installeren. Schone lucht zou toekomstige pandemieën veel minder kansrijk maken; als deze technologie op grote schaal wordt toegepast, zou ze zelfs de meeste luchtwegaandoeningen kunnen uitroeien. Misschien word je wel nooit meer verkouden.

Deze mensen en organisaties maken het leven beter, zowel nu als in de toekomst. Ik hoop dat dit boek je stimuleert om je bij hen aan te sluiten. Ik geloof dat we ons met hard werk, nederigheid en samenwerking door de uitdagingen van het heden, die onze toekomst in gevaar brengen, heen kunnen loodsen. Mijn overtuiging is sterker dan toen ik begon: we kunnen werkelijk een toekomst creëren waar onze nakomelingen ons dankbaar voor zullen zijn. We kunnen goede voorouders zijn en een wereld van vrijheid, vreugde en schoonheid nalaten aan onze kleinkinderen, en hun kleinkinderen, en alle volgende generaties.

Deel I

De langetermijnvisie

Inleiding

Stel je voor dat je, in volgorde van geboorte, het leven leidt van elk mens dat ooit heeft geleefd.8 Je eerste leven begint ongeveer driehonderdduizend jaar geleden in Afrika.9 Nadat je dat leven hebt geleid en bent gestorven, reis je terug in de tijd en reïncarneer je als de tweede persoon ooit, die iets later is geboren dan de eerste. Als die tweede persoon sterft, reïncarneer je als de derde persoon, dan de vierde, enzovoort. Zo’n 100 miljard levens later word je de jongste persoon die nu leeft.10 Jouw ‘leven’ bestaat uit al deze mensenlevens, die opeenvolgend geleid werden.

Jouw ervaring van de geschiedenis is heel anders dan wat er in de meeste geschiedenisboeken staat. Beroemde figuren als Cleopatra of Napoleon vormen maar een fractie van je ervaring. De kern van je leven bestaat juist uit gewone levens, vol alledaagse realiteiten – eten, werken en gezelligheid; lachen, je zorgen maken en bidden.

Je leven duurt in totaal bijna 4 biljoen jaar. Je bent een tiende deel van die tijd jager-verzamelaar en 60 procent van die tijd ben je landbouwer.11 Je besteedt 20 procent van je leven aan het opvoeden van kinderen, nog eens 20 procent aan landbouw en bijna 2 procent aan het deelnemen aan religieuze rituelen. Meer dan 1 procent van je leven heb je malaria of pokken. Je bent 1,5 miljard jaar bezig met seks en 250 miljoen jaar met bevallen. Je drinkt 44 biljoen koppen koffie.12

Je ervaart wreedheid en vriendelijkheid van beide kanten. Als kolonisator val je nieuwe landen binnen; als gekoloniseerde wordt je land van je afgenomen. Je voelt de razernij van de misbruiker en de pijn van de misbruikte. Ongeveer 10 procent van je leven ben je slavenhouder; ongeveer net zo lang ben je tot slaaf gemaakt.13

Je ervaart uit eerste hand hoe ongewoon de moderne tijd is. Door de dramatische bevolkingsgroei speelt een derde deel van je leven zich na 1200 af, en een kwart na 1750. Vanaf dat moment ontwikkelen technologie en maatschappij zich veel sneller dan ooit tevoren. Je vindt stoommachines, fabrieken en elektriciteit uit. Je maakt revoluties in de wetenschap mee, de noodlottigste oorlogen in de geschiedenis14 en een dramatische vernietiging van het milieu. Elk leven duurt langer en je geniet een weelde die zelfs in je vorige levens als koning en koningin ongekend was. Je brengt honderdvijftig jaar in de ruimte door en wandelt een week op de maan. En 15 procent van je ervaring is van mensen die in onze tijd leven.15

Tot zover je leven – van de geboorte van Homo sapiens tot nu. Maar stel je nu voor dat je ook alle toekomstige levens leidt. Jouw leven, hopen we, zou nog maar net begonnen zijn. Zelfs als de mensheid maar zo lang meegaat als de gemiddelde zoogdiersoort (1 miljoen jaar), en zelfs als de wereldbevolking tot een tiende deel van haar huidige omvang daalt, ligt 99,5 procent van je leven nog voor je.16 Op de schaal van een gemiddeld mensenleven zou je in onze huidige tijd pas vijf maanden oud zijn. En als de mensheid langer zou overleven dan een gemiddelde zoogdiersoort – de honderden miljoenen jaren die resten tot de aarde niet meer bewoonbaar is, of de tientallen biljoenen jaren die resten tot de laatste sterren zijn gedoofd – dan zouden jouw 4 biljoen levensjaren als de eerste seconden zijn nadat je uit de baarmoeder kwam.17 De toekomst is groot.

Als je wist dat je al deze toekomstige levens ging leiden, wat zou je dan hopen dat we in het heden doen? Hoeveel kooldioxide zou je willen dat we in de atmosfeer uitstoten? Hoeveel zouden we in onderzoek en onderwijs moeten investeren? Hoe voorzichtig zouden we moeten zijn met nieuwe technologieën die je toekomst zouden kunnen vernietigen of permanent doen ontsporen? Hoeveel aandacht wil je dat we besteden aan de langetermijngevolgen van wat we in deze tijd ondernemen?

Ik leg dit gedachte-experiment voor omdat moraliteit in de kern gaat over in de huid kruipen van anderen, en over net zo met hun belangen omgaan als met onze eigen belangen. Als we daarbij de hele menselijke geschiedenis in gedachten houden, treedt de toekomst – waar bijna iedereen leeft en waar bijna alle mogelijkheden voor vreugde en ellende liggen – op de voorgrond.

Dit boek gaat over langetermijnisme: het idee dat de toekomst op lange termijn positief beïnvloeden een belangrijke morele prioriteit van onze tijd is. Langetermijnisme gaat over serieus nemen hoe groot de toekomst zou kunnen zijn en hoe hoog de inzet is om de toekomst vorm te geven. Als de mensheid ook maar een fractie van haar potentiële levensduur overleeft, dan zijn wij, hoe vreemd het ook mag lijken, uit de oudheid: van helemaal aan het begin van de geschiedenis, in het verre verleden. Wat we nu doen zal onnoemelijk veel mensen in de toekomst beïnvloeden. We moeten verstandig handelen.

Het heeft lang geduurd voordat ik me in langetermijnisme kon vinden. Het is moeilijk om net zo gemotiveerd te raken voor een abstract ideaal, gericht op generaties van mensen die we nooit zullen ontmoeten, als voor meer in het oog springende problemen. Op de middelbare school werkte ik voor organisaties die zorgden voor ouderen en mensen met een beperking. Als student die zich zorgen maakte over armoede in de wereld, deed ik vrijwilligerswerk in een revalidatiecentrum voor kinderen met polio in Ethiopië. In mijn afstudeertijd probeerde ik uit te zoeken hoe mensen elkaar effectiever konden helpen. Ik besloot minstens 10 procent van mijn inkomen aan goede doelen te schenken en richtte Giving What We Can op, een organisatie om anderen aan te moedigen hetzelfde te doen.18

Het had een voelbare impact. Daarentegen liet de gedachte om te proberen het leven van onbekende mensen in de toekomst te verbeteren me in eerste instantie koud. Toen een collega argumenten aan me voorlegde om de lange termijn serieus te nemen, schoof ik ze meteen zonder na te denken terzijde. Er zijn echte problemen in de wereld waar echte mensen mee te maken hebben, dacht ik, zoals zware armoede, gebrek aan onderwijs en dood door ziekten die gemakkelijk te voorkomen zijn. Daar zouden we ons op moeten richten. Sciencefictionachtige speculaties over wat wel of geen invloed zou kunnen hebben op de toekomst leken bijzaak.

Maar de argumenten voor langetermijnisme werkten sterk op me in. Ze waren gebaseerd op eenvoudige ideeën: dat, neutraal beschouwd, toekomstige mensen moreel gesproken niet minder waard zouden moeten zijn dan de huidige generatie; dat er een enorm aantal toekomstige mensen kan zijn; dat het leven voor hen buitengewoon goed of buitengewoon slecht zou kunnen zijn; en dat we echt een verschil kunnen maken voor de wereld waarin ze leven.

Het belangrijkste knelpunt voor mij was praktisch: zelfs als we ons zorgen zouden moeten maken over de toekomst op de lange termijn, wat zouden we dan kunnen doen? Maar naarmate ik meer te weten kwam over de mogelijk geschiedenisvormende gebeurtenissen die in de nabije toekomst zouden kunnen plaatsvinden, nam ik het idee dat we misschien binnenkort een kritiek moment in het verhaal van de mensheid naderen serieuzer. Technologische ontwikkeling schept nieuwe bedreigingen en kansen voor de mensheid, waardoor de levens van toekomstige generaties op het spel komen te staan.

Ik geloof nu dat het lot van de wereld op de lange termijn deels afhangt van de keuzen die wij nu maken. De toekomst kan prachtig zijn: we zouden een bloeiende en langdurige samenleving kunnen scheppen, waarin het leven van iedereen beter is dan de beste levens in onze tijd. Maar de toekomst kan ook verschrikkelijk zijn en ten prooi vallen aan eigenmachtige individuen die surveillance en AI gebruiken om hun ideologie voorgoed te vergrendelen (waardenvergrendeling), of zelfs aan AI-systemen die liever macht verwerven dan een bloeiende samenleving bevorderen. Of er zou helemaal geen toekomst kunnen zijn: we zouden onszelf kunnen uitroeien met biologische wapens of een totale kernoorlog kunnen voeren waardoor de beschaving ten onder gaat en nooit meer herstelt.

Er zijn dingen die we kunnen doen om de toekomst de goede kant op te sturen. We kunnen de kans op een mooie toekomst vergroten door de waarden die de samenleving drijven te verbeteren en door de ontwikkeling van AI zorgvuldig te begeleiden. We kunnen ervoor zorgen dat we überhaupt een toekomst krijgen door de productie of het gebruik van nieuwe massavernietigingswapens te voorkomen en door de vrede tussen de grootmachten te bewaren. Het is een uitdaging, maar hoe we ermee omgaan maakt echt een verschil.

Dus ik heb mijn prioriteiten verlegd. Nog steeds onzeker over de grondslagen en implicaties van het langetermijnisme, veranderde ik het doel van mijn onderzoek en nam deel aan het oprichten van twee organisaties om deze kwesties verder te onderzoeken: het Global Priorities Institute aan Oxford University, en de Forethought Foundation. Op basis van die onderzoeken heb ik geprobeerd het pleidooi voor langetermijnisme te schrijven dat mij tien jaar geleden zou hebben overtuigd.

Om de beweringen in dit boek te illustreren, verlaat ik me op drie primaire metaforen. De eerste is die van de mensheid als een onachtzame tiener. Het grootste deel van het leven van tieners ligt nog voor hen en hun beslissingen kunnen levenslange gevolgen hebben. Bij de keuze hoeveel ze willen studeren, welke carrière ze willen nastreven of welke risico’s te groot zijn, moeten ze niet alleen denken aan sensatie op korte termijn, maar ook aan het leven dat voor hen ligt.

De tweede is de geschiedenis als gesmolten glas. Nu is de samenleving nog kneedbaar en kan in vele vormen worden geblazen. Maar op een bepaald moment kan het glas afkoelen, stollen en veel moeilijker te veranderen zijn. De resulterende vorm kan mooi zijn of vervormd, of het glas kan aan gruzelementen vallen, afhankelijk van wat er gebeurt terwijl het glas nog heet is.

De derde metafoor is die van de weg naar een langetermijneffect als een riskante expeditie op onbekend terrein. Als we proberen de toekomst beter te maken, weten we niet precies met welke bedreigingen we te maken zullen krijgen of zelfs niet precies waar we naartoe willen; maar toch kunnen we ons voorbereiden. We kunnen het landschap dat voor ons ligt verkennen, ervoor zorgen dat de expeditie over voldoende middelen beschikt en goed gecoördineerd is en ons, ondanks het feit dat niets zeker is, wapenen tegen de bedreigingen waarvan we ons bewust zijn.

Dit boek beslaat veel gebieden. Ik pleit niet alleen voor langetermijnisme, ik probeer ook de implicaties ervan uit te werken. Daarom heb ik me sterk verlaten op een uitgebreid team van deskundigen en onderzoeksassistenten. Telkens wanneer ik me buiten de moraalfilosofie – mijn vakgebied – begaf, werd ik geadviseerd door experts op dat terrein. Dit boek is daarom niet echt ‘van mij’: het is teamwerk geweest. In totaal is er meer dan tien jaar fulltime aan dit boek gewerkt, waarvan bijna twee jaar is besteed aan factchecken.

Voor degenen die dieper willen ingaan op sommige van mijn beweringen, heb ik uitgebreid aanvullend materiaal samengesteld, waaronder speciale rapporten die ik heb laten opmaken als achtergrondonderzoek, en beschikbaar heb gesteld op whatweowethefuture.com. Ondanks het werk dat tot nu toe gedaan is, geloof ik dat we nog maar een klein stukje van langetermijnisme en wat het impliceert hebben behandeld; er valt nog veel te leren.

Als ik gelijk heb, wacht ons een enorme verantwoordelijkheid. In verhouding tot iedereen die na ons zou kunnen komen, zijn we een piepkleine minderheid. Toch ligt de volledige toekomst in onze handen. De alledaagse ethiek speelt zich zelden op zo’n grote schaal af. We moeten een moreel wereldbeeld opbouwen dat wat er op het spel staat serieus neemt.

Door verstandig te kiezen, kunnen we een belangrijke rol spelen in het op juiste koers zetten van de mensheid. En dan zullen onze achter-achter-achterkleinkinderen terugkijken en ons dankbaar zijn, in de wetenschap dat we er alles aan gedaan hebben om hun een wereld te geven die rechtvaardig en mooi is.

Hoofdstuk 1.
Pleidooi voor langetermijnisme

De zwijgende miljarden

Toekomstige mensen tellen mee. Het zouden er veel kunnen zijn. We kunnen hun leven beter laten verlopen.

Dit is het pleidooi voor langetermijnisme in een notendop. De premissen zijn eenvoudig en ik denk niet dat ze bijzonder controversieel zijn. Maar als we ze serieus nemen, komt het neer op een morele revolutie – een revolutie met verstrekkende gevolgen voor hoe activisten, onderzoekers, beleidsmakers en eigenlijk wij allemaal moeten denken en handelen.

Toekomstige mensen tellen mee, maar we tellen ze zelden mee. Ze kunnen niet stemmen, lobbyen of zich verkiesbaar stellen, dus politici worden nauwelijks gestimuleerd om over ze na te denken. Ze kunnen niet met ons onderhandelen of handelen, dus zijn ze nauwelijks vertegenwoordigd op de markt. En ze kunnen hun mening niet rechtstreeks laten horen: ze kunnen niet x’en, of artikelen schrijven in kranten, of de straat op gaan. Ze zijn volkomen rechteloos.

Vroegere sociale bewegingen, zoals die voor burgerrechten en vrouwenkiesrecht, hebben vaak geprobeerd om minder bevoorrechte leden van de samenleving meer erkenning en invloed te geven. Ik zie langetermijnisme als een uitbreiding van die idealen. Hoewel we toekomstige mensen geen echte politieke macht kunnen geven, kunnen we op zijn minst rekening met ze houden. Door afstand te doen van de tirannie van het heden over de toekomst, kunnen we optreden als trustee – en helpen om een bloeiende wereld te creëren voor de generaties na ons. Dat is van het grootste belang. Laat me uitleggen waarom.

Toekomstige mensen tellen mee

Het idee dat toekomstige mensen meetellen is gezond verstand. Toekomstige mensen zijn tenslotte mensen. Ze zullen bestaan. Ze zullen hoop, vreugde, pijn en spijt hebben, net als wij. Ze bestaan alleen niet, nóg niet.

Stel nu eens, om te zien hoe gevoelsmatig dit is, dat ik tijdens een wandeling een glazen fles op het pad laat vallen en dat die kapotgaat. En stel dat als ik hem niet opruim, een kind zich later ernstig aan de scherven kan bezeren.19 Maakt het bij de beslissing om het glas op te ruimen dan uit wanneer het kind zich snijdt? Moet het mij iets uitmaken of dat over een week is, of over tien jaar, of over een eeuw? Nee. Letsel is letsel, wanneer het zich ook voordoet.

Of stel dat er door een besmettelijke ziekte duizenden mensen gaan sterven. Je kunt het tegenhouden. Moet je, voordat je actie onderneemt, weten wanneer de uitbraak zal plaatsvinden? Is dat op zichzelf van belang? Nee. De pijn en dood die op het spel staan zijn hoe dan ook zorgwekkend.

Hetzelfde geldt voor goede dingen. Denk aan iets waar je van houdt in je eigen leven; misschien is het muziek of sport. En stel je nu andere mensen voor die net zoveel van iets in hun leven houden. Verdwijnt de waarde van hun vreugde als ze in de toekomst leven? Stel dat je ze kaartjes kunt geven om hun favoriete band of het voetbalteam waar ze supporter van zijn te zien. Moet je, om te beslissen of je ze geeft, de leverdatum weten?

Stel je voor wat mensen in de toekomst zouden denken als ze zouden zien hoe we over dit soort vragen discussiëren. Ze zouden sommigen zien beweren dat mensen in de toekomst er niet toe doen. Maar dan kijken ze naar hun handen; ze kijken naar hun leven. Wat is er anders? Wat is er minder echt? Welke kant van de discussie zal helderder en logischer zijn? Of kortzichtiger en bekrompen?

Afstand in tijd is net zoiets als afstand in ruimte. Mensen doen ertoe, zelfs als ze duizenden kilometers verderop wonen. En dat is ook het geval als ze over duizenden jaren leven. In beide gevallen is het gemakkelijk om afstand te verwarren met onwerkelijkheid, om de grenzen van wat we kunnen zien te beschouwen als de grenzen van de wereld. Maar net zoals de wereld niet ophoudt bij onze voordeur of de grenzen van ons land, zo houdt hij ook niet op bij onze generatie of de volgende.

Het is een kwestie van gezond verstand. Een bekend gezegde luidt: ‘In een samenleving planten oude mannen bomen in de schaduw waarvan ze nooit zullen zitten.’20 Als we radioactief afval afvoeren, zeggen we niet: ‘Wat maakt het uit als er eeuwen later mensen door worden vergiftigd?’ Zo zijn er ook maar weinigen onder ons die zich alleen maar omwille van de mensen die nu leven zorgen maken over klimaatverandering of vervuiling. We bouwen musea, parken en bruggen waarvan we hopen dat ze generaties lang meegaan; we investeren in scholen en wetenschappelijke projecten op lange termijn; we bewaren schilderijen, tradities en talen; we beschermen mooie plekken. In veel gevallen trekken we geen scherpe lijn tussen onze zorgen om het heden en de toekomst – ze spelen beide mee.

De zorg om toekomstige generaties is in verscheidene intellectuele tradities gewoon gezond verstand. De Gayanashagowa, de eeuwenoude mondeling doorgegeven grondwet van de Irokese confederatie, bevat een bij uitstek duidelijke verklaring. Die doet een dringend beroep op de lords van de confederatie om ‘de aandacht altijd niet alleen op de huidige, maar ook op de komende generaties te richten’.21 Oren Lyons, faithkeeper voor de Onondaga en Seneca naties van de Irokese confederatie, verwoordt het in termen van een ‘zevende generatie’-principe: ‘We […] zorgen ervoor dat elke beslissing die we nemen betrekking heeft op het welzijn en de welvaart van de zevende generatie die na ons komt. […] We overwegen: zal het de zevende generatie ten goede komen?’22

Maar zelfs als je erkent dat toekomstige mensen meetellen, is het nog steeds de vraag hoe zwaar hun belangen moeten wegen. Zijn er redenen om meer te geven om mensen die nu leven?

Twee redenen springen er voor mij uit. De eerste is voorkeur. We hebben vaak sterkere speciale relaties met mensen in het heden, zoals familie, vrienden en medeburgers dan met mensen in de toekomst. Het is gezond verstand om je naasten zwaarder te laten wegen, en dat zou ook moeten.

De tweede reden is wederkerigheid. Tenzij je als een kluizenaar in de wildernis leeft, zijn de daden van een enorm aantal mensen – leraren, winkeliers, ingenieurs en zelfs alle belastingbetalers – je rechtstreeks ten goede gekomen en al je leven lang. Het is normaal om te denken dat als iemand je voordeel heeft gedaan, je een reden hebt om het te vergoeden. Maar je profiteert niet op dezelfde manier van mensen in de toekomst als van die van jouw generatie.23

Bijzondere relaties en wederkerigheid zijn belangrijk. Maar ze veranderen niets aan de essentie van mijn betoog. Ik beweer niet dat de belangen van huidige en toekomstige mensen altijd en overal even zwaar moeten wegen. Ik beweer alleen dat toekomstige mensen er aanzienlijk toe doen. Het feit dat we meer om onze kinderen geven betekent niet dat we de belangen van vreemden negeren, en op dezelfde manier betekent het feit dat we meer om onze tijdgenoten geven niet dat we de belangen van onze nakomelingen negeren.

Ter illustratie: stel dat we op een dag Atlantis ontdekken, een immense beschaving op de bodem van de zee. We beseffen dat veel van onze activiteiten invloed hebben op Atlantis. Als we afval in de oceanen dumpen, vergiftigen we de bewoners; als een schip zinkt, recyclen ze het voor schroot en andere onderdelen. We zouden geen speciale banden hebben met de bewoners van Atlantis, en we zouden hun ook niets verschuldigd zijn voor alles wat ze ons geschonken hebben. Maar we zouden toch ernstig moeten nadenken over hoe ons handelen hen beïnvloedt.

De toekomst is als Atlantis. Ook dat is een uitgestrekt, onontdekt land;24 en of dat land gedijt of wankelt hangt voor een groot deel af van wat we in deze tijd doen.

De toekomst is groot

Het is logisch dat toekomstige mensen meetellen. Dat geldt ook voor het idee dat, moreel gezien, de aantallen ertoe doen. Als je bij een brand één of tien mensen van de dood kunt redden, dan moet je er, als de omstandigheden verder gelijk zijn, tien redden; als je honderd of duizend mensen van een ziekte kunt genezen, dan moet je er duizend genezen. Dit is belangrijk omdat het aantal toekomstige mensen enorm kan zijn.

Denk aan de geschiedenis van de mensheid. De menselijk soort bestaat al meer dan 2,5 miljoen jaar op aarde.25 Onze soort, Homo sapiens, evolueerde ongeveer driehonderdduizend jaar geleden. De landbouw begon pas twaalfduizend jaar geleden, de eerste steden ontstonden pas zesduizend jaar geleden, het industriële tijdperk begon ongeveer tweehonderdvijftig jaar geleden en alle veranderingen die sindsdien hebben plaatsgevonden – van paardenkar tot ruimtevaart, van bloedzuigers tot harttransplantaties, van mechanische rekenmachines tot supercomputers – vonden plaats in de loop van niet meer dan drie mensenlevens.26

DE GESCHIEDENIS VAN HOMO SAPIENS

Afbeelding 1.1. De geschiedenis van Homo sapiens.

LEVENSDUUR VAN EEN GEMIDDELDE ZOOGDIERSOORT

Afbeelding 1.2. De potentiële toekomst van de beschaving, als de mens net zo lang overleeft als de gemiddelde zoogdiersoort.

Hoelang zal onze soort standhouden? Dat weten we natuurlijk niet. Maar we kunnen gefundeerde schattingen maken die rekening houden met waar we niet zeker van zijn, inclusief de onzekerheid over de vraag of we onze eigen ondergang zullen veroorzaken.

Stel, om de potentiële schaal van de toekomst te illustreren, dat we net zo lang meegaan als de gemiddelde zoogdiersoort, dat wil zeggen, ongeveer 1 miljoen jaar.27 En stel dat onze populatie net zo doorgroeit als nu. Dan zouden er nog 80 biljoen mensen bij komen en zouden er in de toekomst tienduizend keer meer mensen zijn dan nu.

We moeten natuurlijk rekening houden met het hele scala aan mogelijkheden waarop de toekomst zich zou kunnen vormen. Onze levensduur als soort zou veel korter kunnen zijn dan die van andere zoogdieren als we ons eigen uitsterven veroorzaken. Maar hij kan ook veel langer zijn. In tegenstelling tot andere zoogdieren beschikken wij over geavanceerde gereedschappen die ons helpen om ons aan te passen aan uiteenlopende omgevingen; abstract redeneren, waardoor we complexe planning op lange termijn kunnen maken als reactie op nieuwe omstandigheden; en een gedeelde cultuur die ons in staat stelt om in groepen van miljoenen te functioneren. Dat helpt ons om uitsterven te vermijden, iets wat andere zoogdieren niet kunnen.28

Dat heeft een asymmetrische impact op de levensverwachting van de mensheid. De toekomst van de beschaving zou heel kort kunnen zijn en binnen een paar eeuwen kunnen eindigen. Maar ze kan ook uiterst lang zijn. De aarde zal nog honderden miljoenen jaren bewoonbaar blijven. Als we zo lang overleven, met dezelfde bevolkingsgroei per eeuw als nu, zullen er 1 miljoen toekomstige mensen zijn voor elke persoon die nu leeft. En als de mensheid uiteindelijk naar de sterren trekt, worden de tijdschalen letterlijk astronomisch. De zon zal nog 5 miljard jaar blijven stralen; de laatste conventionele stervormingen zullen over meer dan 1 biljoen jaar plaatsvinden; en door een kleine maar gestage stroom van botsingen tussen ‘bruine dwergen’ zullen enkele sterren over 1 miljoen biljoen jaar nog steeds stralen.29

HET TIJDPERK VAN DE BEWOONBARE AARDE

Afbeelding 1.3. De mogelijke toekomst van de beschaving als die overleeft totdat de aarde voor mensen onbewoonbaar wordt door de toenemende kracht van de zon. Er bestaat grote onzekerheid over de lengte van deze periode, met schattingen die variëren van 500 miljoen tot 1,3 miljard jaar.

De reële mogelijkheid dat de beschaving zo lang zal standhouden geeft de mensheid een enorme levensverwachting. Een kans van 10 procent om 500 miljoen jaar te overleven tot de aarde niet meer bewoonbaar is, geeft ons een levensverwachting van meer dan 50 miljoen jaar; een kans van 1 procent om te overleven tot de laatste conventionele stervormingen geeft ons een levensverwachting van meer dan 10 miljard jaar.30

Uiteindelijk moeten we ons niet alleen zorgen maken over de levensverwachting van de mensheid, maar ook over hoeveel mensen er zullen zijn. We moeten ons dus afvragen: hoeveel mensen zullen er in de toekomst op een bepaald moment in leven zijn?

Toekomstige populaties kunnen veel kleiner of veel groter zijn dan nu. Maar als de toekomstige populatie kleiner is, kan ze maximaal 8 miljard kleiner zijn – de omvang van de huidige bevolking. Als de toekomstige populatie daarentegen groter is, kan ze veel groter zijn. De huidige wereldbevolking is al meer dan duizend keer groter dan in het tijdperk van de jager-verzamelaars. Als de dichtheid van de wereldbevolking zou toenemen tot die van Nederland – een land met een handelsoverschot aan landbouwgoederen – dan zouden er op elk gegeven moment 70 miljard mensen in leven zijn.31 Dat lijkt misschien enorm, maar een wereldbevolking van 8 miljard zou ook enorm hebben geleken voor een prehistorische jager-verzamelaar of een vroege landbouwer.

De bevolkingsgrootte kan nog eens dramatisch toenemen als we op een zekere dag naar de sterren gaan. Onze zon produceert miljarden keren zoveel zonlicht als er op aarde belandt, er zijn tientallen miljarden andere sterren in ons sterrenstelsel en miljarden sterrenstelsels zijn voor ons toegankelijk.32 Er zouden in de verre toekomst dus wel eens veel meer mensen kunnen zijn dan nu.

Hoeveel dan precies? Precieze schattingen zijn niet mogelijk en ook niet noodzakelijk. Bij elke redelijke schatting is het aantal immens.

Kijk om inzicht te krijgen naar het diagram op de bladzijde hiernaast. Elk figuurtje staat voor 10 miljard mensen. Tot nu toe hebben er ongeveer 100 miljard mensen geleefd. Deze mensen uit het verleden worden voorgesteld als tien figuurtjes. De huidige generatie bestaat uit bijna 8 miljard mensen, wat ik afrond naar 10 miljard en weergeef met één figuurtje:

Vervolgens stellen we de toekomst voor. Laten we eens kijken naar het scenario waarin de huidige bevolkingsgroei gelijk blijft en we 500 miljoen jaar op aarde leven. Dit zijn alle toekomstige mensen:

Zo visueel voorgesteld krijgen we een idee om hoeveel levens het gaat. Maar ik heb het diagram ingekort. De volledige versie zou twintigduizend pagina’s lang zijn, waardoor dit boek uit zijn voegen zou barsten. Elk figuurtje zou 10 miljard levens vertegenwoordigen, en elk van die levens zou ofwel een bloeiend ofwel een ellendig leven kunnen zijn.

Eerder voerde ik aan dat de mensheid van nu net een onachtzame tiener is: het grootste deel van ons leven ligt voor ons en beslissingen die de rest van dat leven beïnvloeden zijn van kolossaal belang. Maar eigenlijk voldoet deze analogie niet. Een tiener weet ongeveer hoelang hij nog te leven heeft. Maar we weten niet wat de levensverwachting van de mensheid is. We lijken meer op een tiener die per ongeluk zijn eigen dood kan veroorzaken in de komende paar maanden, maar ook nog duizend jaar zou kunnen leven. Als jij je in een zo’n situatie zou bevinden, zou je dan serieus nadenken over het lange leven dat misschien voor je ligt, of zou je het negeren?

Alleen al de omvang van de toekomst kan duizelingwekkend zijn. Normaal gesproken gaat langetermijndenken over jaren of hooguit tientallen jaren. Maar zelfs met een lage schatting van de levensverwachting van de mensheid is dat net zoiets als een tiener die gelooft dat langetermijndenken betekent dat je aan morgen denkt, maar niet aan overmorgen.

Hoewel onze gedachten over onze toekomst overweldigend kunnen zijn hebben we, als we echt geven om de belangen van toekomstige generaties – als we erkennen dat het echte mensen zijn, die net als wij in staat zijn tot geluk en lijden – de plicht om na te denken over hoe we de wereld waarin zij leven kunnen beïnvloeden.

De waarde van de toekomst

De toekomst zou heel groot kunnen zijn. Ze zou ook heel goed kunnen zijn – of heel slecht.

Om een idee te krijgen van hoe goed, kunnen we eens kijken naar de vooruitgang die de mensheid de afgelopen eeuwen heeft geboekt. Tweehonderd jaar geleden was de gemiddelde levensverwachting minder dan dertig jaar; nu is dat drieënzeventig.33 In die tijd leefde meer dan 80 procent van de wereld in extreme armoede; nu is dat minder dan 10 procent.34 Slechts 10 procent van de volwassenen kon lezen; nu meer dan 85 procent.35

Collectief hebben we de macht om deze positieve tendensen te bevorderen en om de negatieve tendensen te keren, zoals de dramatische toename van de CO2-uitstoot en het dierenleed in de intensieve veehouderij. We kunnen een wereld opbouwen waarin iedereen kan leven als de gelukkigste mensen in de welvarendste landen van nu, een wereld waarin niemand in armoede leeft, niemand verstoken is van adequate medische zorg en, voor zover mogelijk, iedereen vrij is om te leven zoals hij of zij wil.

Maar het kan nog beter – veel beter. Het beste dat we tot nu toe hebben gezien is een slechte leidraad voor wat mogelijk is. Kijk bijvoorbeeld, om er een beetje een idee van te krijgen, naar het leven van een rijke man in Groot-Brittannië in 1700 – een man die kon beschikken over het beste voedsel, de beste gezondheidszorg en alle overvloed die op dat moment beschikbaar was. Ondanks al die gunstige omstandigheden kon diezelfde man gemakkelijk sterven aan pokken, syfilis of tyfus. Als hij geopereerd moest worden of kiespijn had, zou de behandeling pijnlijk zijn en een aanzienlijk risico op infectie met zich meebrengen. Als hij in Londen woonde, zou de lucht die hij inademde zeventien keer zo vervuild zijn als nu.36 Zelfs een reis binnen Groot-Brittannië kon weken duren en het grootste deel van de wereld was volkomen onbereikbaar voor hem. Als hij zich een toekomst had voorgesteld waarin de meeste mensen net zo rijk waren als hij, zou hij veel van de dingen die ons leven verbeteren, zoals elektriciteit, anesthesie, antibiotica en modern reizen, niet kunnen hebben voorzien.

Maar het leven van mensen is niet alleen door technologie verbeterd; er hebben ook morele veranderingen plaatsgevonden. In 1700 konden vrouwen niet naar de universiteit en de feministische beweging bestond niet.37 Als die welgestelde Brit homoseksueel was, kon hij niet openlijk verliefd zijn; daarop stond de doodstraf.38 Toen aan het eind van de achttiende eeuw de slavernij op een hoogtepunt was, was een aanzienlijk deel van de wereldbevolking tot slaaf gemaakt; nu is dat minder dan 1 procent.39 In 1700 leefde niemand in een democratie. Nu leeft meer dan de helft van de wereld in een democratie.40

Veel van de vooruitgang die we sinds 1700 hebben geboekt, hadden de mensen toen nauwelijks kunnen voorzien. En dat is maar drie eeuwen geleden. De mensheid zou alleen al op aarde miljoenen eeuwen kunnen bestaan. Als we op zo’n soort schaal ons gevoel van het potentieel van de mensheid verankeren aan een vastgeroeste versie van onze huidige wereld, lopen we het risico dat we enorm onderschatten hoe goed het leven in de toekomst zou kunnen zijn.

Denk eens aan de allerbeste momenten in je leven – momenten van vreugde, schoonheid en energie, zoals verliefd worden, het bereiken van een levensdoel of een creatief inzicht. Die momenten leveren het bewijs van wat mogelijk is: we weten dat het leven minstens zo goed kan zijn als toen. Maar ze laten ons ook een richting zien waarin ons leven kan gaan, ergens naartoe waar we nog niet eerder waren. Als mijn beste dagen honderden keren beter kunnen zijn dan mijn gemiddeld aangename, maar eentonige leven, dan kunnen de beste dagen van degenen in de toekomst zelfs misschien wel opnieuw honderden keren beter zijn.

Ik beweer niet dat een prachtige toekomst waarschíjnlijk is. Etymologisch gezien betekent ‘utopie’ ‘niet-bestaande plaats’, en het pad van hier naar een ideale toekomstige staat is zelfs erg fragiel. Maar een prachtige toekomst is ook niet alleen maar een fantasie. Een beter woord zou ‘eutopie’ zijn, wat ‘goede plaats’ betekent – iets om naar te streven. Het is een toekomst die onze nakomelingen, met genoeg geduld en wijsheid, daadwerkelijk zouden kunnen bouwen – als wij de weg voor ze effenen.

En hoewel de toekomst prachtig kan zijn, kan ze ook verschrikkelijk zijn. Kijk maar naar sommige negatieve tendensen uit het verleden en stel je een toekomst voor waarin dát de dominante krachten zijn die de wereld leiden. Bedenk dat slavernij aan het eind van de twaalfde eeuw zo goed als verdwenen was uit Frankrijk en Engeland, maar dat diezelfde landen in het koloniale tijdperk op grote schaal slavenhandelaar werden.41 Of bedenk dat er halverwege de twintigste eeuw totalitaire regimes ontstonden, zelfs uit democratieën. Of dat we wetenschappelijke vooruitgang gebruikten om kernwapens en megastallen te bouwen.

Net zoals een eutopie een reële mogelijkheid is, is een dystopie dat ook. De toekomst zou er een kunnen zijn waar één enkel totalitair regime de wereld regeert, of waar de levenskwaliteit van onze tijd niet meer is dan een verre herinnering aan een vroegere Gouden Eeuw, of waar een derde wereldoorlog heeft geleid tot de totale vernietiging van de beschaving. Of de toekomst prachtig of verschrikkelijk zal zijn is – voor een deel – aan ons.

Niet alleen maar klimaatverandering

Zelfs als je accepteert dat de toekomst groot en belangrijk is, betwijfel je misschien of we die positief kunnen beïnvloeden. Ik vind het ook erg moeilijk om de langetermijneffecten van onze acties te bepalen. Er zijn veel punten van overweging en we beginnen het nog maar net te begrijpen. Mijn doel met dit boek is om verder werk op dit gebied te stimuleren, niet om definitieve conclusies te trekken over wat we moeten doen. Maar de toekomst is zo belangrijk dat we op zijn minst moeten proberen uit te zoeken hoe we die in een positieve richting kunnen sturen. En er zijn al een aantal dingen die we kunnen zeggen.

Als we naar het verleden kijken, zien we dat er niet veel voorbeelden zijn van mensen die zich bewust richten op langetermijneffecten, maar ze zijn er wel, en sommigen hadden verrassend veel succes. Neem dichters. In Sonnet 18 van Shakespeare (‘Moet ik u meten met een zomerdag?’) merkt de auteur op dat hij door middel van zijn kunst de jongeman die hij bewondert voor eeuwig kan behouden:42

Uw eigen zomer blijft voor eeuwig mooi,

[…]

omdat de tijd u tijd van leven geeft,

Zo lang er adem is of ogen zien,

zo lang leeft dit, en leeft u voort mitsdien.43

Sonnet 18 werd geschreven in de jaren negentig van de zestiende eeuw, maar weerspiegelt een traditie die veel verder teruggaat.44 In het jaar 23 voor onze jaartelling begon de Romeinse dichter Horatius het laatste gedicht in zijn Oden met deze regels:45

Ik heb een monument voltooid, duurzamer dan brons, grootser dan de vorstelijke structuur der piramiden, dat noch bijtende regen, noch de razende noordenwind ooit kan vernietigen, noch een ontelbare reeks van jaren, of de vlucht van de tijd.

Ik zal niet heel en al sterven en een groot deel van mij zal aan de Godin van de Dood ontsnappen.46

Deze beweringen lijken op zijn zachtst gezegd bombastisch. Maar het is niet onwaarschijnlijk dat de pogingen van deze dichters om onsterfelijk te worden geslaagd zijn. Ze hebben vele honderden jaren overleefd en komen met het verstrijken van de jaren zelfs opnieuw tot bloei: tegenwoordig lezen meer mensen Shakespeare dan in zijn tijd, en dat geldt waarschijnlijk ook voor Horatius. En zolang iemand van elke toekomstige generatie bereid is om het kleine beetje te betalen voor het behouden of reproduceren van een representatie van deze gedichten, zullen ze eeuwig blijven bestaan.

Andere schrijvers hebben zich ook met succes gericht op de gevolgen op zeer lange termijn. Thucydides schreef zijn Geschiedenis van de Peloponnesische Oorlog in de vijfde eeuw voor onze jaartelling.47 Velen beschouwen hem als de eerste westerse historicus die probeerde gebeurtenissen getrouw weer te geven en hun oorzaken te analyseren.48 Hij geloofde dat hij algemene waarheden beschreef, en hij schreef zijn geschiedenis opzettelijk zo dat deze tot ver in de toekomst invloedrijk zou kunnen zijn:

Wie een duidelijk beeld wil hebben van de gebeurtenissen en van wat zich overeenkomstig de menselijke natuur in de toekomst evenzo of ongeveer evenzo zal afspelen, zal het nut van mijn werk beseffen, en daarmee ben ik tevreden. Het is door mij geschreven, niet als een pronkstuk om één keer aan te horen, maar als een bezit voor alle tijden.49

Het werk van Thucydides heeft tot op de dag van vandaag een enorme invloed. Het is verplichte literatuur op de militaire academies van West Point en Annapolis en het US Naval War College.50 In zijn veelgelezen boek Destined for War met als ondertitel Can America and China Escape Thucydides’s Trap? uit 2017 analyseert politicoloog Graham Allison de betrekkingen tussen de Verenigde Staten en China in dezelfde termen die Thucydides gebruikte voor Sparta en Athene. Voor zover ik weet, is Thucydides de eerste in de gedocumenteerde geschiedenis die zich bewust richtte op invloed op lange termijn en daarin slaagde.

Recentere voorbeelden komen van de Founding Fathers van de Verenigde Staten. De Amerikaanse grondwet is bijna tweehonderdvijftig jaar oud en is altijd grotendeels hetzelfde gebleven. De grondwet was van enorm belang voor de lange termijn en veel van de Founding Fathers waren zich hier terdege van bewust. John Adams, de tweede president van de Verenigde Staten, zei: ‘De instituten die nu in Amerika zijn opgericht, zullen nog duizenden jaren bestaan. Het is dus van het grootste belang dat ze goed beginnen. Als ze verkeerd beginnen, zullen ze, tenzij per ongeluk, nooit meer kunnen terugkeren op het juiste pad.’51

Benjamin Franklin had op vergelijkbare manier een zodanige reputatie als het ging om het geloof in de gezondheid en levensduur van de Verenigde Staten dat een Franse wiskundige in 1784 een vriendelijke satire over hem schreef, waarin hij suggereerde dat als Franklin oprecht was in zijn overtuigingen, hij zijn geld zou moeten investeren om eeuwen later uit te betalen aan sociale projecten, en bovendien tegelijkertijd de voordelen van rente op rente zou genieten.52 Franklin vond het een geweldig idee en in 1790 investeerde hij 1000 pond (ongeveer 124.000 euro nu) voor zowel Boston als Philadelphia: driekwart van het geld zou na honderd jaar worden uitbetaald en de rest na tweehonderd jaar. In 1990, toen de laatste fondsen werden verdeeld, was de donatie gegroeid tot bijna 5 miljoen dollar voor Boston en 2,3 miljoen dollar voor Philadelphia.53

De Founding Fathers zelf werden beïnvloed door ideeën die bijna tweeduizend jaar voor hen waren ontwikkeld. Hun opvattingen over de scheiding der machten waren een voorbode van Locke en Montesquieu, die zich baseerden op Polybius’ analyse van het Romeinse bestuur uit de tweede eeuw voor onze jaartelling.54 We weten ook dat verscheidene Founding Fathers bekend waren met het werk van Polybius.55

Wij in de huidige tijd hoeven niet zo invloedrijk als Thucydides of Franklin te zijn om de toekomst op de lange termijn voorspelbaar te beïnvloeden. We doen dat eigenlijk al de hele tijd. We rijden. We vliegen. We stoten dus broeikasgassen uit met zeer langdurige gevolgen. Natuurlijke processen zullen de kooldioxideconcentraties pas na honderdduizenden jaren terugbrengen naar het pre-industriële niveau.56 Dat zijn tijdschalen die gewoonlijk worden geassocieerd met radioactief kernafval.57 Maar kernafval slaan we zorgvuldig op, en we plannen hoe we het begraven; fossiele brandstoffen blazen we gewoon de lucht in.58

In sommige gevallen worden de geofysische gevolgen van deze opwarming na verloop van tijd zelfs eerder extremer dan dat ze ‘vanzelf verdwijnen’.59 Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) voorspelt dat in het scenario met gemiddeld tot lage emissies, dat nu algemeen als het meest waarschijnlijke wordt beschouwd, de zeespiegel tegen het einde van de eeuw met ongeveer 0,75 meter zal stijgen.60 Maar hij zal tot ver na het jaar 2100 blijven stijgen. Na tienduizend jaar zou de zeespiegel 10 tot 20 meter hoger staan dan nu.61 Hanoi, Shanghai, Kolkata, Tokio en New York zouden dan allemaal grotendeels onder de zeespiegel liggen.62

Door de klimaatverandering kun je zien hoe de acties die we nu ondernemen langetermijngevolgen kunnen hebben. Maar je kunt ook zien dat op de lange termijn gerichte acties niet hoeven te betekenen dat we voorbijgaan aan de belangen van de mensen die nu leven. We kunnen de toekomst positief sturen en tegelijkertijd het heden verbeteren.

Overschakelen op schone energie heeft enorme voordelen voor onze gezondheid. De verbranding van fossiele brandstoffen vervuilt de lucht met kleine deeltjes die longkanker, hartaandoeningen en infecties aan de luchtwegen veroorzaken.63 Het gevolg is dat er jaarlijks ongeveer 3,6 miljoen mensen voortijdig sterven.64 Zelfs in de Europese Unie, die wereldwijd gezien relatief weinig vervuild is, zorgt de luchtvervuiling door fossiele brandstoffen ervoor dat de gemiddelde burger een heel levensjaar verliest.65

AANTAL DODEN PER TWH ELEKTRICITEITSPRODUCTIE

Afbeelding 1.4. Sterfgevallen per terawattuur geproduceerde elektriciteit voor verschillende energiebronnen; inclusief zowel doden door ongelukken als door luchtvervuiling, maar niet door bijdragen aan klimaatverandering. Het cijfer voor kernenergie is inclusief de ongelukken in Tsjernobyl en Fukushima; de weergave hier is het gevolg van verschillende schattingen van de langetermijneffecten van blootstelling aan lage stralingsdoses – zie voor meer details whatweowethefuture.com/notes. Schattingen voor andere energiebronnen zijn gebaseerd op gegevens uit Europa.

Het verminderen van de CO2-uitstoot – dat wil zeggen, fossiele brandstoffen vervangen door schonere energiebronnen – heeft daarom grote en directe voordelen voor de gezondheid, naast de voordelen op lange termijn voor het klimaat. Als de luchtvervuiling eenmaal is meegerekend, is een snelle decarbonisatie van de wereldeconomie alleen al vanwege de gezondheidsvoordelen gerechtvaardigd.66

Decarbonisatie is dus een win-winsituatie die zowel op de lange als op de korte termijn het leven verbetert. Sterker nog, innovatie in schone energie bevorderen – zoals zonne-energie, windenergie, moderne kernenergie en alternatieve brandstoffen – is ook winst op andere fronten. Door energie goedkoper te maken, verbetert innovatie op het gebied van schone energie de levensstandaard in armere landen. Door fossiele brandstoffen in de grond te houden, verklein je het risico op een ondergang waar we niet van herstellen. In hoofdstuk 6 zal ik er verder op ingaan. Door technologische vooruitgang te bevorderen, verklein je het risico op stagnatie op de lange termijn, wat ik in hoofdstuk 7 zal bespreken. Een win-win-win-win-win-situatie.

Decarbonisatie is een proof of concept voor langetermijnisme. Innovatie op het gebied van schone energie is geweldig, en er is nog zoveel te doen op dat gebied dat ik het zie als een basisonderdeel van langetermijnisme waar je andere potentiële acties aan kunt afmeten. Het legt de lat hoog.

Maar het is niet de enige manier om invloed te hebben op de lange termijn. Ik probeer in dit boek een systematische methode aan te reiken van de manieren waarop we de toekomst op lange termijn positief kunnen beïnvloeden, met het idee dat morele verandering, het verstandig sturen van de opkomst van kunstmatige intelligentie, het voorkomen van pandemieën van genetisch gemodificeerde ziekteverwekkers en het afwenden van technologische stagnatie allemaal minstens zo belangrijk zijn, en veel vaker volledig over het hoofd worden gezien.

Ons moment in de geschiedenis

Het idee dat we de toekomst op lange termijn kunnen beïnvloeden en dat er zoveel op het spel kan staan, lijkt misschien te fantastisch om waar te zijn. Zo kwam het in eerste instantie ook op mij over.67

Maar ik denk dat het fantastische van langetermijnisme niet voortkomt uit de morele premissen die eraan ten grondslag liggen, maar uit het feit dat we in zo’n ongewone tijd leven.68

We leven in een tijdperk dat een buitengewone hoeveelheid verandering met zich meebrengt. Kijk maar naar de snelheid van de wereldwijde economische groei, die in de afgelopen tientallen jaren gemiddeld ongeveer 3 procent per jaar bedroeg.69 Dat is niet eerder in de geschiedenis voorgekomen. Gedurende de eerste tweehonderdnegentigduizend jaar van het bestaan van de mensheid was de wereldwijde groei rond de 0 procent per jaar; in het landbouwtijdperk steeg dat tot ongeveer 0,1 procent en dat versnelde pas na de industriële revolutie. Pas in de laatste honderd jaar groeide de wereldeconomie met meer dan 2 procent per jaar. Anders gezegd: vanaf 10.000 voor onze jaartelling duurde het vele honderden jaren voordat de wereldeconomie in omvang verdubbelde. Voor de meest recente verdubbeling was maar negentien jaar nodig.70 En niet alleen de economische groeicijfers zijn historisch ongebruikelijk; hetzelfde geldt voor het energieverbruik, de uitstoot van kooldioxide, de verandering in landgebruik, wetenschappelijke vooruitgang en vermoedelijk ook voor morele verandering.71

WERELDWIJD BBP VAN DE LAATSTE TWEE MILLENNIA

In biljoen internationale dollar (OIWD gebaseerd op Wereldbank & Maddison (2017))

Afbeelding 1.5. Wereldeconomische output sinds het jaar 1.

We weten dus dat het huidige tijdperk uiterst ongebruikelijk is vergeleken met het verleden. Maar het is ook ongewoon vergeleken met de toekomst. Deze snelle verandering kan niet eeuwig doorgaan, zelfs niet als we groei volledig loskoppelen van CO2-uitstoot en zelfs niet als we in de toekomst gaan uitzwermen naar de sterren. Stel je om je een beeld te vormen voor dat de toekomstige groei een beetje vertraagt tot niet meer dan 2 procent per jaar.72 Met zo’n tempo zou de wereldeconomie over tienduizend jaar een 10 met zesentachtig nullen keer zo groot zijn als nu, dat wil zeggen, we zouden ongeveer 100 biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen keer zoveel produceren als nu. Maar er zijn minder dan een 10 met zevenenzestig nullen atomen binnen tienduizend lichtjaar van de aarde.73 Dus als de wereldeconomie nog tien millennia op hetzelfde tempo zou doorgroeien, zou er 10 miljoen biljoen keer zoveel geproduceerd moeten worden als onze huidige wereld produceert voor elk atoom waar we in principe toegang toe zouden kunnen hebben. Hoewel we het natuurlijk niet zeker kunnen weten, lijkt dit gewoon niet mogelijk.74

De mensheid zou nog miljoenen of zelfs miljarden jaren mee kunnen gaan. Maar de snelheid waarmee de moderne wereld verandert, kan maar duizenden jaren aanhouden. Dat betekent dat we in een buitengewoon hoofdstuk in het verhaal van de mensheid leven. Vergeleken met zowel het verleden als de toekomst zien we elk decennium waarin we leven een uiterst ongewoon aantal economische en technologische veranderingen. En sommige van deze veranderingen – zoals de uitvindingen van fossiele brandstoffen, kernwapens, genetisch gemodificeerde ziekteverwekkers en geavanceerde kunstmatige intelligentie – hebben de potentie om het hele verloop van de toekomst te beïnvloeden.

Niet alleen de snelle veranderingen maken deze tijd ongewoon. We zijn ook ongewoon met elkaar verbonden.75 Meer dan vijftigduizend jaar lang waren we opgedeeld in afzonderlijke groepen; er was eenvoudig geen manier voor mensen in Afrika, Europa, Azië of Australië om met elkaar te communiceren.76 Tussen het jaar 100 voor onze jaartelling en het jaar 150 bestonden het Romeinse Rijk en de Han-dynastie elk uit wel 30 procent van de wereldbevolking, maar toch kenden ze elkaar nauwelijks.77 Zelfs binnen één rijk had één persoon zeer beperkte mogelijkheden om te communiceren met iemand ver weg.

In de toekomst, als we ons verspreiden naar de sterren, zullen we opnieuw van elkaar gescheiden zijn. Het melkwegstelsel is als een archipel, uitgestrekte leegten bezaaid met kleine speldenprikjes warmte. Als de Melkweg net zo groot zou zijn als de aarde, zou ons zonnestelsel 10 centimeter in doorsnee zijn en zouden honderden meters ons scheiden van onze buren. Tussen het ene uiteinde van het melkwegstelsel en het andere zou de snelst mogelijke communicatie honderdduizend jaar duren; zelfs tussen ons en onze naaste buur zou heen-en-terug communicatie bijna negen jaar in beslag nemen.78

In feite zal het, als de mensheid zich ver genoeg verspreidt en lang genoeg overleeft, uiteindelijk onmogelijk worden voor een deel van de beschaving om met elkaar te communiceren. Het heelal bestaat uit miljoenen groepen melkwegstelsels.79 Dat van ons wordt eenvoudigweg de Lokale Groep genoemd. De melkwegstelsels binnen elke groep liggen zo dicht bij elkaar dat de zwaartekracht ze voor altijd aan elkaar bindt.80 Maar omdat het heelal uitdijt, zullen de groepen melkwegstelsels uiteindelijk van elkaar gescheiden worden. Over 150 miljard jaar in de toekomst zal zelfs het licht niet meer van de ene groep naar de andere kunnen reizen.81

Het feit dat onze tijd zo ongewoon is, geeft ons een buitengewone kans om een verschil te maken. Weinig mensen die ooit zullen leven, zullen zoveel macht hebben om de toekomst positief te beïnvloeden als wij. Zulke snelle technologische, sociale en milieuveranderingen betekenen dat we meer mogelijkheden hebben om invloed uit te oefenen op wanneer en hoe de belangrijkste van deze veranderingen plaatsvinden, onder andere door technologieën te beheren die slechte waarden zouden kunnen vergrendelen of ons voortbestaan in gevaar zouden kunnen brengen. De huidige eenwording van de beschaving betekent dat kleine groepen de macht hebben om invloed op het geheel uit te oefenen. Nieuwe ideeën zijn niet beperkt tot één continent en kunnen zich in minuten in plaats van eeuwen over de wereld verspreiden.

Het feit dat die veranderingen zo recent zijn, betekent bovendien dat we uit evenwicht zijn: de samenleving is nog niet in een stabiele toestand terechtgekomen, en we kunnen invloed uitoefenen op in wélke stabiele toestand we terechtkomen. Stel je een gigantische bal voor die snel over een ruig landschap rolt. Na verloop van tijd zal de bal vaart verliezen en langzamer gaan rollen, totdat hij op de bodem van een vallei of afgrond terechtkomt. Beschaving is net als die bal: terwijl we nog in beweging zijn, kan een klein duwtje invloed hebben op in welke richting we rollen en waar we tot stilstand komen.

Hoofdstuk 2.
Je kunt de loop van de geschiedenis bepalen

De invloed van de prehistorie op het heden

Mensen maken al tienduizenden jaren keuzen met langetermijngevolgen. Bedenk maar eens: waarom leven er in Afrika zoveel meer soorten megafauna – grote dieren zoals een olifant of een giraf – dan in de rest van de wereld?82 Misschien denk je, net als ik voordat ik dit onderwerp bestudeerde, dat het antwoord te maken heeft met de typische Afrikaanse omgeving. Maar dat klopt niet. Vijftigduizend jaar geleden zwierf er een grote verscheidenheid aan megafauna over de planeet.

Denk aan de glyptodont, een gordeldierachtige herbivoor die tientallen miljoenen jaren in Zuid-Amerika heeft geleefd.83 De grootste glyptodont had de grootte en het gewicht van een auto.84 Zijn lichaam was gehuld in een reusachtig pantser, hij had een soort helm van bot en sommige hadden een knotsvormige staart met stekels.85 Hij leek op een gigantische capibara, verkleed als pantserwagen. Hij stierf ongeveer twaalfduizend jaar geleden uit.86

Of denk aan megatherium, een reusachtige grondluiaard en een van de grootste landzoogdieren die ooit hebben geleefd, en die de Aziatische olifant in grootte naar de kroon stak.87 Hij stierf twaalfduizend vijfhonderd jaar geleden uit.88 Of Notiomastodon, een geslacht van olifantachtige dieren met reusachtige slagtanden die 2 miljoen jaar geleden evolueerden en tienduizend jaar geleden uitstierven.89 Of de reuzenwolf, de grootste bekende hondachtige die ooit heeft geleefd, en die dertienduizend jaar geleden uitstierf omdat de reusachtige herbivore dieren waar hij op joeg verdwenen.90 Al deze soorten leefden in Zuid-Amerika, samen met tientallen andere soorten van de megafauna die niet meer onder ons zijn.

Afbeelding 2.1. Enkele exemplaren van de nu uitgestorven megafauna op schaal getekend in verhouding tot de moderne mens.

Er is een verhit debat gaande over de oorzaak van het uitsterven van de megafauna. Sommige wetenschappers geloven dat natuurlijke klimaatverandering de belangrijkste oorzaak was, anderen geloven dat de mens de boosdoener was, en weer anderen geloven dat het deels de mens en deels klimaatverandering was.91 Volgens mij is het duidelijk dat de mens vaak een beslissende rol heeft gespeeld: de meeste van deze grote diersoorten hebben in het verleden meer dan tien klimaatveranderingen van vergelijkbare grootte overleefd;92 kleinere dieren stierven lang niet zo snel uit als megafauna;93 en het tijdstip waarop ze uitstierven viel meestal samen met de komst van mensen in hun leefgebieden.94 Hoewel klimaatverandering misschien meehielp, waren het de jacht en de verstoring van de natuurlijke leefomgevingen door menselijke activiteiten die ze de das omdeden. In tegenstelling tot megafauna op andere continenten evolueerde Afrikaanse megafauna zij aan zij met de mens, en dus waren deze dieren beter voorbereid op Homo sapiens als roofdier.

Het uitsterven van deze megafauna was waarschijnlijk een onherroepelijke verandering van de wereld, veroorzaakt door mensen met uiterst primitieve technologie. Het betekende dat we veel prachtige en unieke soorten voorgoed verloren. En Homo sapiens is niet alleen betrokken bij het uitsterven van reuzenluiaards en hondachtigen: we zijn ook de hoofdverdachte inzake het einde van onze menselijke neven, de denisova-mens en de neanderthaler, die waarschijnlijk uitstierven als gevolg van zowel rivaliteit als kruising met andere dieren.95 Er is nu nog maar één Homo-soort op de planeet, maar het hadden er vele kunnen zijn.

De vroege mens maakte ook andere keuzen met langetermijngevolgen. Vroege landbouwers brandden bijvoorbeeld grote stukken bos af om vlakten te creëren voor landbouw en rijstvelden voor irrigatie van rijst.96 Deze pre-industriële ontbossing had een blijvende impact. Omdat kooldioxide zo lang in de atmosfeer blijft, is de planeet in onze tijd iets warmer als gevolg van het handelen van onze voorouders.97

Net zoals wat onze voorouders duizenden jaren geleden deden het heden heeft bepaald, zullen ook de beslissingen die we nu nemen de toekomst over duizenden jaren bepalen. Maar om een langetermijnvisie op onze beslissingen te rechtvaardigen, is het niet alleen belangrijk of we de toekomst kunnen beïnvloeden, maar ook of we adequaat kunnen voorspellen wat de gevolgen zullen zijn. We hoeven niet elk detail te voorspellen, en dat zouden we ook niet kunnen. Maar als we de toekomst beter willen maken, moeten we vaststellen welke handelingen een positief effect hebben op het evenwicht over zeer lange tijdschalen. Onze verre voorouders konden hun langetermijneffect op de wereld niet voorspellen. Jager-verzamelaars wisten niet dat ze diersoorten lieten uitsterven. Vroege landbouwers konden niet vermoeden dat ontbossing de aarde zou opwarmen, en ook niet wat de gevolgen van die opwarming zouden zijn.

Maar wij in de moderne tijd kunnen beter. Er is duidelijk nog veel dat we niet weten, maar we hebben vooral in de laatste paar eeuwen veel geleerd. Als de vroege landbouwers onze kennis van klimaatfysica hadden gehad, dan hadden ze enkele van de geofysische gevolgen van het verbranden van bossen kunnen voorzien; als jager-verzamelaars onze kennis van ecologie en evolutiebiologie hadden gehad, dan hadden ze begrepen wat het betekent om een soort te laten uitsterven en welk potentieel onherroepelijke verlies er op het spel stond. Met zorgvuldig onderzoek en gepaste nederigheid kunnen we nu beginnen met het beoordelen van de effecten van ons handelen op zeer lange tijdschalen.

In dit hoofdstuk presenteer ik een schema voor het beoordelen van de waarde van een gebeurtenis op lange termijn. In de hoofdstukken die volgen passen we dit schema toe op gebeurtenissen waarvan ik denk dat we ze in deze tijd ten goede kunnen beïnvloeden.

Een schema om over de toekomst na te denken

Denk eens aan een toestand die mensen zouden kunnen bewerkstelligen, zoals het niet-bestaan van de glyptodonten. We kunnen de langetermijnwaarde van deze nieuwe toestand beoordelen aan de hand van drie factoren: de significantie, persistentie en contingentie ervan.98

Significantie is de gemiddelde waarde die wordt toegevoegd door een bepaalde toestand tot stand te brengen. Hoeveel slechter is de wereld op een bepaald moment omdat de glyptodont is uitgestorven? Om dat te beoordelen zouden we aandacht willen besteden aan alle relevante aspecten van het uitsterven van de glyptodont: het intrinsieke verlies van een soort op de planeet, het verlies voor mensen die hun pantsers hadden kunnen gebruiken of hun vlees hadden kunnen eten, en de impact op de ecosystemen waarin de glyptodont leefde.

De persistentie van een toestand is hoelang die toestand blijft bestaan als hij eenmaal tot stand is gebracht. Het niet-bestaan van de glyptodonten kan uiterst persistent zijn, gezien het feit dat het twaalfduizend jaar geleden begon en tot aan het einde van het heelal duurt.99 Het zou alleen niet uiterst persistent zijn als we ze in de toekomst zouden terugbrengen.

Technologie zou dit mogelijk kunnen maken. Er worden momenteel pogingen gedaan om bepaalde soorten, zoals de wolharige mammoet, te ‘ont-uitsterven’ door DNA uit hun overblijfselen te halen en dat DNA te bewerken in de cellen van soortgelijke moderne dieren, zoals olifanten.100 Maar zelfs als die pogingen zouden lukken, zouden ze de oorspronkelijke wezens niet echt terugbrengen: ze zouden een hybride dier voortbrengen – een dier dat veel lijkt op het uitgestorven dier, maar genetisch niet hetzelfde is. Als toekomstige generaties zouden proberen om de glyptodont terug te brengen, zouden ze waarschijnlijk voor vergelijkbare uitdagingen komen te staan.

Het laatste aspect van het schema is contingentie. Het is het meest subtiele deel van het schema. Het woord ‘contingentie’ heeft verschillende betekenissen; in de betekenis in dit boek zou een alternatieve term ‘niet-onvermijdelijkheid’ zijn. Contingentie staat voor de mate waarin een toestand afhangt van een klein aantal specifieke handelingen. Als iets erg contingent is, dan zou die verandering anders pas over een zeer lange tijd of nooit zijn opgetreden. Het bestaan van de roman Jane Eyre is erg contingent: als Charlotte Brontë de roman niet had geschreven, zou die roman nooit door iemand anders zijn geschreven. Landbouw is minder contingent omdat het op meerdere plaatsen onafhankelijk van elkaar is ontstaan.

Als iets erg niet-contingent is, dan zou de verandering toch al snel hebben plaatsgevonden, zelfs zonder handelen van het individu. Kennis van calculus was niet erg contingent omdat Leibniz het zelfstandig ontdekte, een paar jaar nadat Newton het ontdekte. Nadenken over contingentie is cruciaal, want als je een verandering in de wereld aanbrengt, maar die verandering kort daarna toch al zou hebben plaatsgevonden, dan heb je geen verschil gemaakt voor de wereld op de lange termijn.

Hoewel je er moeilijk zeker van kunt zijn, denk ik dat het uitsterven van de glyptodont niet erg contingent was. Zelfs als de jagers die het laatste exemplaar hebben gedood dat niet zouden hebben gedaan, dan zou een andere groep jagers dat op een later tijdstip waarschijnlijk wel hebben gedaan. Om het uitsterven van de glyptodont te voorkomen, hadden die jagers een norm moeten uitdragen dat de glyptodont beschermd moest worden en die norm had van generatie op generatie moeten worden doorgegeven en nageleefd tot op de dag van vandaag. Dat zou niet onmogelijk zijn, maar het lijkt wel moeilijk. Als we significantie, persistentie en contingentie met elkaar vermenigvuldigen, krijgen we de langetermijnwaarde van het teweegbrengen van een bepaalde toestand. Hierdoor kunnen we gevoelsmatige vergelijkingen maken tussen verschillende langetermijneffecten op deze aspecten. Als bijvoorbeeld tussen twee alternatieven het ene tien keer zo persistent is als het andere, dan weegt dat zwaarder dan het andere dat acht keer zo significant is. Omdat de potentiële schaal van de toekomst op lange termijn zo groot is – miljoenen, miljarden of zelfs biljoenen jaren – moeten we ons eerst afvragen welke toestanden het meest persistent zou kunnen zijn. Dan kunnen we daarna nadenken over significantie en contingentie.

Significantie

Wat is de gemiddelde toegevoegde waarde van het bewerkstelligen van een bepaalde toestand?

Persistentie

Hoelang zal deze toestand duren als hij eenmaal is bewerkstelligd?

Contingentie

Als de beoogde actie niet had plaatsgevonden, hoe kortstondig zou de wereld dan in deze toestand zijn geweest (als hij er al was geweest)?

Tabel 2.1. Het schema voor significantie, persistentie en contingentie

Opmerking: voor meer details, zie bijlage 3.

Om te zien hoe dit schema gebruikt kan worden om onze beslissingen van nu te sturen, keren we nu terug naar de metafoor van de mensheid als een onachtzame tiener. Als we terugkijken op onze eigen tienerjaren, welke keuzen waren dan het belangrijkst? Het is aannemelijk dat het die keuzen zijn waarvan de gevolgen het meest persisteerden, dus die de hele loop van ons leven beïnvloedden; en het significantst waren, dus die het grootste verschil maakten voor ons welzijn op een bepaald moment; en het contingentst waren, dus die een effect veroorzaakten dat later niet toch wel zou zijn gebeurd.

Sommige keuzen die ik als tiener heb gemaakt, hadden geen blijvende gevolgen, dus persisteerden niet: mijn plannen voor het weekend maakten een verschil voor dat weekend, maar bepaalden meestal niet de loop van mijn leven. De effecten van andere keuzen waren niet zo heel erg contingent. Zoals veel tieners was ik bezig met de dingen die je voor het eerst deed – de eerste keer drinken, de eerste keer seks. Maar uiteindelijk zouden die eerste keren op een gegeven moment toch wel hebben plaatsgevonden en achteraf gezien deed de precieze timing er niet zoveel toe. Tot slot waren sommige effecten, hoewel persistent en contingent, gewoon niet zo significant. Ik koos ervoor om geen beugel te nemen om het spleetje tussen mijn twee voortanden te dichten, omdat ik destijds geloofde dat een spleetje geluk brengt. Ik heb het spleetje nog steeds, maar voor zover ik weet heeft het mijn leven niet noemenswaardig beïnvloed.

Andere beslissingen die ik nam, maakten wel veel uit. Als tiener was ik roekeloos en ging ik wel eens ‘builderen’ (wanden van gebouwen beklimmen), ook wel urban climbing genoemd. Toen ik een keer van het dak van een hotel in Glasgow naar beneden kwam, zette ik mijn voet op een dakraam en viel erdoorheen. Ik kwam op heuphoogte vast te zitten en het gebroken glas sneed diep in mijn zij. Gelukkig raakten mijn ingewanden niet beschadigd. Maar het scheelde maar weinig of ze waren met kracht naar buiten gekomen en dan had dit me zomaar mijn leven kunnen kosten. Ik heb het litteken nog steeds: bijna 8 centimeter lang en 2 centimeter dik, in de vorm van een regenworm. Als ik die avond was gestorven, had ik de rest van mijn leven niet gehad. Mijn keuze om te gaan builderen was daarom een uiterst belangrijke (en uiterst domme) beslissing – een van de risicovolste beslissingen die ik ooit zou nemen.

Op alledaagser niveau zou ik mezelf gemakkelijk hebben kunnen blootstellen aan andere intellectuele invloeden, wat me op een heel ander levenspad zou hebben gezet. Al mijn goede vrienden studeerden geneeskunde – het standaard pad voor slimme, sociaal ingestelde tieners in Schotland – en ik overwoog het zelf ook te doen. Maar als ik geen filosofie had gestudeerd op school, en als ik niet zo’n betrokken en gepassioneerde leraar als Jeremy Hall had gehad, was ik dat waarschijnlijk niet gaan studeren of had ik het niet als carrière gekozen. Ik neem aan dat een carrière in de geneeskunde bevredigend zou zijn geweest, maar het zou me waarschijnlijk niet hebben blootgesteld aan de morele argumenten die me hebben geleid naar het pad dat ik ben ingeslagen – een verschil dat, vanuit mijn huidige perspectief, een groot verlies zou zijn geweest.

Terugkijkend is het duidelijk dat wat veel van mijn tienerkeuzen betreft het niet het plezier dat ik op dat moment had het meest van belang was, of dat builderen een kick was (dat was het), of dat een studie geneeskunde in Edinburgh betere feestjes opleverde. Waar het vooral om ging was het gevolg van deze keuzen op de rest van mijn leven, of ik nu de dood riskeerde of de waarden veranderde die een leidraad zouden worden voor mijn toekomstige ik.

Het dodelijk risico dat ik als tiener nam en de intellectuele invloeden die mijn leven bepaalden, weerspiegelen de twee belangrijkste manieren waarop we de toekomst op lange termijn kunnen beïnvloeden. Ten eerste kunnen we de duur van de mensheid beïnvloeden: ervoor zorgen dat we de komende eeuwen overleven heeft invloed op hoeveel toekomstige generaties er zijn. Dat wil zeggen dat we kunnen helpen het voortbestaan van de beschaving te garanderen. Net zoals de beslissingen die ik in mijn tienerjaren nam die mijn leven op het spel zetten tot de meest ingrijpende beslissingen behoorden die ik ooit heb genomen, zo behoren ook onze beslissingen over hoe om te gaan met de kansen op uitsterven of een onherstelbare ondergang van de beschaving tot de meest ingrijpende beslissingen die we nu als samenleving nemen.

Ten tweede kunnen we de gemiddelde waarde van een beschaving beïnvloeden door te veranderen hoe goed of slecht het leven de komende generaties vergaat, mogelijk zolang de beschaving bestaat. Dat wil zeggen, we kunnen de koers veranderen door te proberen de kwaliteit van het leven van toekomstige mensen te verbeteren gedurende de potentiële levensduur van de beschaving.101 Net zoals de intellectuele invloeden waaraan ik als tiener werd blootgesteld de rest van mijn leven hebben bepaald, zo zal ik aanvoeren dat de waarden die de mensheid in de komende eeuwen aanneemt de hele koers van de toekomst kunnen bepalen.102

Dit boek is uit deze twee ideeën opgebouwd. In deel II kijken we naar koersveranderingen, waarbij de aandacht in het bijzonder uitgaat naar de veranderende waarden van de samenleving.

TWEE MANIEREN OM DE TOEKOMST TE VERBETEREN

Afbeelding 2.2. We kunnen de toekomst op twee manieren verbeteren: door permanente rampen af te wenden, waardoor het voortbestaan van de beschaving wordt veiliggesteld; of door de koers van de beschaving te veranderen om haar beter te maken zolang het duurt.

In hoofdstuk 3 bespreken we het belang en de contingentie van waardenveranderingen, waarbij we ons richten op de afschaffing van de slavernij als casestudy. In hoofdstuk 4 bespreken we het voortbestaan van waarden en voeren we aan dat nieuwe technologie, in het bijzonder geavanceerde kunstmatige intelligentie, machthebbers in staat zou kunnen stellen hun waarden voor onbepaalde tijd vast te leggen. Of de toekomst zal worden beheerst door waarden die autoritair of egalitair zijn, welwillend of sadistisch, verkennend of star, zou wel eens kunnen worden bepaald door wat er deze eeuw gebeurt.