In balpinne tsjin ’e râne fan it trottwaar

Kolofon

ISBN: 978 94 6365 196 7

1e printinge 2019

© 2019, Meindert Bylsma

Utjouwerij Elikser

Ossekop 4

8911 LE Ljouwert

Til: 058 - 289 48 57

www.elikser.nl

Dizze útjefte waard mei mooglik makke troch de Provinsje Fryslân

Foarmjouwing binnenwurk en omslach: Evelien Veenstra

Omslachûntwerp: Hayden van Stormbroek

Neat út dizze útjefte mei fermannichfâldige wurde, opslein yn automatisearre gegevensbestannen en/of iepenbier makke troch middel fan print, fotokopy, mikrofilm of op hokfoar oare wize ek, sûnder foarôfgeande skriftlike tastimming fan de einredakteur en de útjouster.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

In balpinne tsjin ’e râne

fan it trottwaar

Meindert Bylsma

In dripke argewaasje,

in gruzeltsje protest,

in boaiemke bangens,

in goatsje selsmeilijen,

in flutske selsspot,

in nustje ûnrêst,

in kromke noed,

in stealtsje weemoed,

in prûske fernuvering,

in bewyske fan berêsting,

wat neatom’ehakkenhawwers (of krekt al),

wat keunst en wat kitsch,

in dichter is foar neat te lyts.

Balpinne

Ta weismiten keard, tsjin ’e râne fan it trottwaar, leit in

balpinne. Nei alle gedachten leech, mar fol fragen, daget

se my út: net freegje is net fierder komme as de râne

fan ’e wurklikheid, gjin antwurden krije op wa en wat en

wêrom, de ferhalen misse fan wêr en wannear en hoe,

op ’e grins fan wis en wif de wisse kant kieze, it aventoer

fan fantasije net oandoarre: wa wit is der mei dy pinne

wol in gedicht skreaun oer in earste betiizjende leafde,

of in twadden, of in tredden, of in boadskipbriefke foar

Albert Heijn mei yngrediïnten foar in feestmiel, wa wit is

der mei dy pinne wol in skatkaart tekene mei in krúske

op it plak fan in lúsjefersdoaske fol fan noch noait fertelde

mearkes, fan in mysterieuze stien mei in wûndere wurking,

fan in núnder dy ’t rûst fan noch noait hearde meldijen.

Tsjin ’e râne fan it trottwaar leit se my út te daagjen:

litst my leech lizze of nimst my fol mei?

Boer en dichter

En de boer yn my jarret, donget, meant de gerzen

mei hynsteblommen en fôltsjeblommen, mei

soerstâlen, kowe-, skieppe-, pinkster-, bûter-

en bargeblommen, swilet it hea yn wurdzen, timet,

set reakken op, weidloeget en sturtswilet. Op in

tuolle mei de holle tsjin ’e waarme koweliven lûkt er

de jaren leech, spetet de amers fol en roait it bern

yn my in speet yn ’e mûle.

En de dichter yn my rydt op in weide krûdfolle

wurden it gedicht yn.

En de boer yn my buorket fierder, ynjektearret de

greiden mei in cocktail fan mych en stront en strie,

jaget raaigersgrien fan kleurleazens it gers sûnder

hynsteblommen, fôltsjeblommen, soerstâlen,

kowe-, skieppe-, pinkster-, bûter- en bargeblommen

yn ’e bulten en lit, as ict-baas fan ’e molkput, de

kowejaren automatysk leechlûke. Speten yn ’e mûle

binne net programmearre.

En de dichter yn my dichtet fierder. Mei de siele en

de laptop ûnder de earm, fynt er noch wat iensume

hynsteblommen, fôltsjeblommen, soerstâlen, kowe-,

skieppe-, pinkster-, bûter- en bargeblommmen.

En mei in boskje krûdige gerzen, nostalgysk plôke yn in

ynternetgreide, besiket er steech- en dreechkoppich om

der dochs noch in swietrokich gedicht fan te mjoksjen.

Under de namme rûchskerne slacht er it op.

Bang

Wie it buorman wol dêr’t ik niis mei stien ha te praten?

En wienen wy it der âlderwenst wol wer oer iens dat it

waar wolris better west hie, mar dat it ek noch wol

minder koe?

Wêrom dy fraachtekens, wêrom fertrou ik ynienen it

fertroude net mear?

Sil ik aanst foar de boekekast stean, ynbûn yn mysels,

wylst alle boeken út ’e bân springe, har de bledsiden

útskuorre om in omkoal dy’t himsels net mear

ferklearje kin?

Is ûngemurken de tiid tichterby slûpt dat fan ’e

Rimen en Teltsjes de Rimen ynienen net mear rymje

en de Teltsjes my neat mear te fertellen ha?

Wâlet my in omkearde echo, oanboazjend ynstee fan

útstjerrend, troch de kop: bang, banger, mar it bangst

bin ik foar it boek dat wa wit noch wol skreaun wurde sil,

oer in earme siel, dy’t ferdwaald yn himsels as in asylsiker

yn eigen asyl om asyl siket en Gysbert Japicks

en Piter Jelles hâldt foar kriminelen of kickboksers?

Bûgywûgyske strjitmakker

Yn in strjitsje

fan inkeld giele stien,

hat in bûgywûgyske strjitmakker,

de monotoanens ferklinkere

mei in readenien.

‘Net normaal,’

roppe de gielen oerémis,

‘gjin gesicht,

dy strjitmakker doocht net,

set him yn ’t gesticht.’

Monotoan fan ienriedigens

wurdt de reade wer út ’e giele

woldogendheid slein.

En de strjitmakker wurdt,

yn in twangbuis,

oan ûnbûgywûgyske bannen lein.

It museum

As er in metaaldetektor keapet, beneamt er himsels fuortdaliks mar ta direkteur fan it ‘Museum fan bysûndere fynsten’. Mar de gouden fibula dy’t er fine soe, is de dop fan in fytsbel, de sulveren hierspjelde in rustige spiker, de potfol munten út lang ferfleine tiden, in losse munt út in tiid dy’t noch net oan ferfleanen ta is.

Syn museum liket in ‘Museum fan yllúzjes’ te wurden. Mar dan fynt er op in kear in kûgeltsje fan lead. Dat sjit syn tinken yn beweging en in fraach los: wêrom soe in kromme rustige spiker it tinken en betinken net op gong bringe kinne?

Ienris wie dy spiker in kreaze rjochte spiker. En omdat spikers makke binne om wat los sit fêst te spikerjen, sil er brûkt wurde foar it wer fêstsetten fan in losse planke. No binne der spikerlju yn soarten, gewoane mei ien rjochter- en ien lofterhân, minder gewoane mei twa rjochterhannen en beheinden mei twa lofter- hannen. De spiker treft ien fan it lêste skift. Dy slacht de spiker heal op ’e kop, himsels, au godfer!, op ’e tomme en de spiker krom. Ynstee fan lilk op himsels te wurden, wurdt er poer op ’e spiker. Hy soalt him yn ’e feart. Dat soe de ein fan it ferhaal wêze kinne. Mar nee: in slatter slat him wer op ’e wâl en mei de slatmodder bedarret er op in stik bou. Dêr hie er noch lang en ûngelokkich lizze kinnen te ferrustkjen, mar al wer nee: hy wurdt detektearre en wer rjocht slein. Is dat dan de ein fan it ferhaal?

Nei alle gedachten is trije kear net allinnich skippersrjocht, mar ek spikerrjocht. Foar de tredde kear nee: yn in noch op te rjochtsjen museum sil de spiker fierder libje yn it ferhaal “The survival of a rusty nail” (Ingelsk skoart!) en as in soarte fan ‘minimal rhythm’ sil it ferhaal op ’e eftergrûn sêft begelaat wurde troch it lûd fan spikerslaan.

Sa begjint syn museum foarm te krijen. Hy feroaret de namme yn: “Museum fan bysûndere fynsten en bysûndere ferhalen”, mei as ûndertitel: “Foar it weiwurden bewarre.” De kolleksje waakst oan: stikjes stikeltried, hageltsjes út ’e patroan fan in jachtgewear dy’t it doel mist ha, (In hazze, in einfûgel, in fazant, in guos?) doppen fan drank- en oare flessen, kroankoarken yn soarten, in nei in grienens útskaaiende koperen knoop, aluminium ôfslútlipkes dêr’t bier- en oare blikjes mei iepenlutsen binne, (dy dingen soenen as ekstra aktiviteit foar de bern faaks wol brûkt wurde kinne as projektyltsjes yn in wedstriid fan: wa sjit him mei in ilastykje it fierst fuort?) heal ferruste spikers en krammen en skroeven en moeren en bouten en hiele nusten net te definiearjen losse stikjes blik en izer en sink en stiel en aluminium en koper. En as de besikers, útsjoen op al dy bysûndere fynsten, har begjinne ôf te freegjen wêr’t de bysûndere ferhalen binne, sil er in hiel bysûndere fynst omheech hâlde.

Alearen wie dit stikje stikeltried in stikje fan in grut stik stikeltried dêr’t in stik lân mei ôffrede wie. Op in stuit hingje dêr pluzen skieppewol yn. In lyts famke, Nynke hjit se, wol dy pluzen meinimme foar mem: dy kin der miskien noch wol in waarme sjaal fan breidzje of in mûtse, of allebeide. By it losplúzjen bliuwt se mei de jurk yn it stikeltried hingjen. In winkelheak. Yn ’e nije jurk. Noch mar krektlyn kocht. Se woe him perfoarst oan ha, om oan ’e kammeraatskes sjen te litten. Mar dy koe se net fine. En doe seach se dy pluzen.

Thús sitte heit en mem te wachtsjen. It iten stiet al op ’e tafel en noch altyd gjin Nynke. Heit giet nei bûten en begjint te roppen. Gjin Nynke. Mem komt ek bûtendoar, begjint ek te roppen. De buorlju hearre dat en dogge mei. De buorlju fan ’e buorlju hearre dat wer en sa ropt en siket op in stuit elkenien om Nynke.

Yn it hokje foar it túnark, efter yn ’e tún, heart Nynke it roppen wol, mar se doart net foar ’t ljocht te kommen.

Mem hie ommers noch sa sein: ‘Soest dat no wol dwaan, dy nije jurk oan!’ Mar Nyke die gjin lichten en mem joech ta: ‘Do dyn sin, mar foarsichtich, gjin healwizichheden, it is net samar ien fan ’e Hema.’

As elkenien op in stuit yn it wetter fan ’e grutte feart stiet te stoareagjen, slûpt Nynke stikem fan it hokje yn ’e hûs. By de foardoar skopt se de skuon, dy’t ûnder de drek sitte, noch gau út. Mei de klean noch oan krûpt se op bêd, djip ûnder de tekkens.

As heit en mem, har rie te’n ein, lang om let yn triennen wer thús komme, sjogge se de skuon lizzen. Se fleane nei de keamer, nei de keuken en by de trep op. Under de tekkens fine se Nynke, in fûstfol pluzen skieppewol stiif fêst.

Sa fertelt er, yn syn “Museum fan bysûndere fynsten en ferhalen foar it weiwurden bewarre,” mei fjoer en faasje de rust fan syn fynsten ôf. En dan liket it wol as begjint alles út in goudens te skinen.

Krimp

De geranium yn ’e midden fan ’t finsterbank

-earste teken fan in ôfnimmende aksjeradius-

sko ik fansiden: oan it siedbakje yn ’e apelbeam

hingje in swartmûtske en in blaumûtske. Mei in

linige slach fan ’e kopkes nukke se sied dat har

net noasket op ’e grûn. In stikmannich mosken

skarrelet der yn om. In readboarstke yn ’e hage

loert op in kânske om ek in graantsje mei

te pikken.

Ynienen in frjemd fûgeltsje! Gaugauwer noch as

ik myn ‘Fûgels fan Fryslân’ pakke kin, snipt de

frjemdling in siedsje fan ’e grûn en set

de wjukken der wer yn.

It tempo yn myn nei in túntsje ta krompen

territoarium wurdt my, sa’t liket, ek al oermânsk.

Om gjin krimp te jaan, beneam ik it fûgeltsje

ta in eksoat, net yn ‘Fûgels fan Fyslân’ te finen.

De geranium sko ik wer teplak.