Gouden Handel

Roman over de slavernij in Suriname en op Curaçao

Colofon

ISBN: 978 94 6365 514 9

NUR: 301

1e druk 2012

2e druk 2022

© Kees Uittenhout

Uitgeverij Elikser

Ossekop 4

8911 LE Leeuwarden

Telefoon: 058 - 289 48 57

Vormgeving omslag en binnenwerk: Evelien Veenstra

Foto achterflap: Miek Uittenhout

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op wat voor wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgeverij.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

Gouden Handel

Roman over de slavernij in Suriname en op Curaçao

Heruitgave ter gelegenheid

van de 150-jarige afschaffing van de slavernij

door Nederland

Kees Uittenhout

‘Hoe; het is Negotie, Vriend!

en alles wat Negotie is, wordt met betaalen vereffent;

mijn geweeten heeft daarmede nooit iets te doen.’

Toneelspel ‘De negers in Holland’

Jacob Eduard de Witte, 1801

Voor Odet,

inspiratie, spiegel en muze

Pur’ ju anu na ju fesi

Si, kon si na son na doro

Opo ju ede gi na loktu

Bikasi fri fu ala libiwan, na dapede a de ho…!

Den kasi mi-o kay…

Doe je handen weg voor je ogen

Kom naar buiten en bewonder de zon

Verhef je gezicht naar de lucht

Want daar heerst de vrijheid…!

Die wij allen zoeken.

Slavenliedje

1

Dit, deze nacht, is geen nacht om te sterven. Als het leven dan toch moet eindigen, is dit een slechte nacht: de slechtst mogelijke nacht. Niets is te horen, geen verdacht geluid, geen vogel die waarschuwt. En toch. Het bos zou na de avondlijke hoosbui vol moeten zijn van opgelucht diergekrijs, maar is dat niet. Zelfs de brulapen die nooit zwijgen, zwijgen. Ze wachten. Lucas weet wat het is. Híj is er. Geen paniek. Vooral geen paniek! Gemaakt achteloos laat hij het vuurstaal van zijn tondeldoos vallen, blaast het katoen aan en steekt de brand in zijn pijp. Dan pakt hij zijn Hawken uit het rek bij de deur, controleert de patronen en spiedt ondertussen naar de bosschages met de vagelijk zichtbare palmsilhouetten erbovenuit. Hij voelt, weet zelfs zeker, dat dit de nacht is waarop hij opnieuw in de ogen zal kijken van hem met wie hij lang geleden een broederschap sloot, een pact, zo zworen ze toen, dat nooit, maar dan ook nooit, verbroken zou worden, door geen enkel mens, door geen enkele omstandigheid, maar deze nacht in bloed uiteen zal spatten. Geen angst voelt hij, alleen berusting, opluchting misschien zelfs wel. Omdat ze elkaar de afgelopen jaren, stap voor stap, gebeurtenis op gebeurtenis, genaderd zijn en beiden weten dat een nacht als deze er ooit van moest komen. Hij kijkt om naar waar hij zijn lief weet, zijn liefste lief, zijn aan zijn gepleegde vergrijpen en verkeerd uitgepakte goede bedoelingen onschuldig lief. Zo graag wil hij haar beschermen voor wat in het bos op de loer ligt, maar hij weet dat die ander het hart en het geduld van een roofdier heeft en de tijd in zijn voordeel is. Zal de man die hij in het bos weet, haar sparen en als treurende weduwe ongedeerd naar Paramaribo laten vertrekken of zal hij ook háár doden, haar en haar ongeboren kind, simpelweg omdat ze zíjn vrouw en zíjn kind zijn? Misschien zullen ze deze nacht beiden sterven, de witte én de zwarte, de planter en de slaaf, hier op deze vochtige, aan het woud ontstolen, aangestampte rode aarde, om in de harmonie van de dood te beëindigen wat tien jaar geleden in zo’n zelfde woud, op eendere grond, aan de andere kant van de wereld, als een naïeve jongensvriendschap begon.

2

Vorst maakt alles stil. Sneeuw maakt het nóg stiller. Door vrieskou en sneeuwval gedwongen is het werk in de Middelburgse Dokhaven tot stilstand gekomen. Geen schip bonkt aan de trossen. Het dagelijks gebik van werklui om scheepswanden van aangroei te ontdoen en het schraperig gezaag van timmerlieden om door paalwormen aangevreten houtdelen te vervangen, is ingenomen door een stilte die ruist in je oren. Alle hozen staan vol ijs. De lucht is schoon en helder vandaag, en vrij van de bij de werf behorende, weeïge stank uit teerpotten met dampend harpuis waar de scheepsnaden die tegen het eind van de zeereis het zeewater almaar vrijelijker hebben doorgelaten, mee dichtgeteerd worden. Op de koppen van de meerpalen kijken meeuwen met opgetrokken schouders over het ijs uit, als mopperige oude mannen die de tijd niet meer begrijpen. Alleen het kraken van een mast en het tikken van een stijfbevroren stag tegen een mast zijn te horen.

* * *

Er staat een jongen op het ijs. Zijn jas is te groot, zijn vingertoppen piepen maar net onder zijn mouwrand vandaan. Hij haalt zijn neus op, proeft de lucht die vol zeezout zit en verwondert zich over de ongewone stilte. De Dokhaven is voor jongens als hij normaliter een lawaaiig warnest van sluiproutes en verstopplekken, een dagelijks terugkerend avontuur tussen balen en kanasters, langs kuipen, strakstaande landvasten waar je over kunt struikelen, en stapels scheepshout waar je hutten mee kunt bouwen. Op minder ijselijke dagen schreeuwen schoorders de heenlading het vrachtruim in – kisten, zakken, bundels geweren en tonnetjes met kruit – of de teruglast eruit. Er horen geluiden bij als het steunen van stuwers die het losgoed dat in kraanklauwen niet blijft hangen op hun rug het ruim insjouwen. Daar tussendoor het uitgelaten gelach van Zeeuwse en buitenlandse zeelui die, uitbetaald en afgedankt, weer een zeereis hebben overleefd, opgelucht van boord mogen om te passagieren en op de kade de horlepiep dansen om het deinen van de golven uit hun kuiten te verdrijven.

Alleen niet vandaag.

Vandaag is dat alles stil bevroren.

* * *

Een schipper, verkleumde handen in de oksels, leunt over de reling van zijn fluitschip ‘Vrouwe Maria’. Geketend aan de kade zijn ze, hij en zijn schip, als gevangenen aan een kerkermuur. Rijp heeft zich vastgezet op zijn kraag, op de verschansingen en de opgerolde zeilen, en klontert in zijn snor. Zijn mannen, waarmee hij oceanen heeft bevaren en verre havens heeft aangedaan, hebben warme herbergen opgezocht, waar soeppotten aan haken in haarden geuren en gulle Zeeuwse hoeren de warmte van de bonkig zoutwaterlijven al evenzeer verwelkomen als andersom.

Alleen híj, hij blijft op zijn post en verbijt zich.

‘Ga je het ijs beproeven, manneke?’

De jongen, een mottige muts over blond piekhaar, vuile doek om zijn nek, aarzelt. Met zijn mouw veegt hij een snottebel van zijn bovenlip en steekt de handen in de zakken waar hij maar net bij kan. Een schuifelend spoor heeft hij over de besneeuwde kasseien getrokken, van het steegje naar de kaai, waar de voetstapjes dremmelen tot ze de trap naar het water afdurven, twee voetjes op elke tree. Dan het ijs op, onder de boegspriet van de Vrouwe Maria door. Voorzichtig eerst, omdat het ijs hoorbaar tegen de scheepswanden aan het uitzetten is, maar stilaan zekerder. Hij kijkt omhoog naar de schipper.

‘Het zal wel dik genoeg zijn, zekers?’

Een schaatser komt voorbij. Met lange, trage slagen zwiert hij de halve breedte van de haven over alsof hem de dreiging van het water – slechts één duimdikte onder zijn ijzers van hem verwijderd – niets doet. Alsof hij het oppervlak niet raakt, erboven zweeft. Een overboord gevallen ton heeft een ster in het ijs gemaakt. Belletjes pruttelen eronderuit. Het laat de schaatser koud. Hij houdt zijn koers, de blik gericht op de dichtgevroren sluis die de haven afsluit, waarachter de vaart wegbuigt naar zee en de golfslag en het tij het altijd winnen, zelfs van de zwaarste vorst. Frivool en licht schaatst hij, als een meeuw met de vleugels corrigerend, links, rechts, de kop omlaag, elegant en zeker.

De schipper gniffelt.

‘Dik genoeg voor zo’n klein manneke!’

‘Ik ben al tien!’

‘Tien! Da’s nogal! En hoe heet je?’

‘Lucas Geluck. En als ik groot ben en het ijs gesmolten is, ga ik ook naar zee.’

De jongen schuifelt wat verder het van poedersneeuw schoongewaaide ijs op en kijkt om. De werkplaatsen en de pakhuizen spiegelen erin. Middelburg zelf is al even stil en wit en schoon in de vorst als de haven zelf. In de straten blijven de gaslampen de hele dag aan. Zelfs in de meest grauwe stegen, waar pispotten in geleegd worden en stank je ’s zomers naar de strot vliegt, zelfs daar heeft de vorst een rein laagje over het vuil gelegd.

‘Kom tegen die tijd nog maar ‘s langs. Zo’n dappere kerel met zo’n fortuinlijke naam als jij, kan ik op de Vrouwe Maria zeker wel gebruiken!’

‘Ik zal ‘t vader vragen.’

‘Wat doet je vader?’

Lucas haalt zijn neus op.

‘Die is scharrelaar.’

In een van de onooglijkste stegen die Lucas’ vader dagelijks op hondendrollen doorzoekt omdat die in de boekleerlooierij altijd nog wel een paar stuivers opbrengen om siccatief van te trekken, vond hij twee dagen geleden een deur waar een tegen illegale bewoning dichtgemetselde muur achter was. Hij sloopte hem eruit, sleurde hem de trap op naar het besneeuwde dak en brak hem met zijn blote handen op zijn knieën in genoeg stukken om het kacheltje in hun schamele dakkamer zeker een week lang brandend te houden. Zo blijft het kleine gezin tenminste enigszins warm, nu de lente in aantocht is maar de winter nog één keer laat zien wie de baas is.

‘Ga niet te ver. In het midden kun je ‘t niet vertrouwen!’

‘En die schaatser dan?’

De schipper klopt de rijp van zijn mouw.

‘Die schaatser is een onnozelaar.’

Met diepe verachting in zijn stem, mompelt hij erachteraan:

‘Alle schaatsers zijn onnozelaars.’

* * *

Terugkijkend vanaf het ijs, ziet Lucas voor het eerst de stad zoals de zeeman haar ziet als hij thuiskomt van een reis, scheel van scheurbuik, mager van ontberingen, zijn taken bij het afmeren verzakend omdat hij zijn vrouw op de kade denkt te herkennen, met kinderen aan haar rokken die ééns zo groot zijn als ze waren toen hij vertrok, hém niet meer herkennen en hem ondertussen ook vrijwel vergeten zijn. Lucas kent die mannen die, zodra het schip Fort Rammekens passeert, met een door zeewater bot geworden mes de baard van hun kin schrapen om er voor hun vrouw nog enigszins toonbaar uit te zien, maar aan de reling staan met bebloede kaken omdat ze na al die tijd op zee het scheren verleerd zijn. En eenmaal thuis halen ze in wat ze zolang gemist hebben: de warmte van een vertrouwd en toch helemaal opnieuw te ontdekken vrouwenlijf, de rust van een private bedstee, een kinderarm om hun nek en de koesterende gloed van een eigen haard.

* * *

Vanaf het ijs meent Lucas het platje te kunnen zien waar hij en zijn zusje Eline via het kippentrapje naartoe klimmen als vader en moeder weer eens ruziën en het nauwe kamertje dat ze bewonen geen andere ontsnapping biedt aan de woedeuitvallen dan omhoog en naar buiten. Daar zitten ze dan, hand in hand op de rand van het dak, te wachten tot de onmin geluwd is en het vaderlijk geschreeuw overgaat in moederlijk geween. Dan fantaseren ze over de verre oorden waar de schepen, waarvan de masten boven de gebouwen van de Dokhaven uitsteken, naartoe varen.

‘Ooit, Lien, als we ouder zijn, varen we samen op zo’n schip naar landen waar mensen nooit ruzie maken en de bomen het hele jaar bladeren hebben. Waar het nooit regent en het altijd fris en schoon ruikt als de haven in de winter. Dan varen we de sluis door en het kanaal in naar Rammekens, de Schelde over en dan naar zee.’

Dan fantaseren ze dat ze aan boord van zo’n schip zijn en onder vol zeil naar een paradijs aan de horizon reizen, de wind aflandig, naar landen met mensen die geen Zeeuws spreken en er misschien wel heel anders uitzien dan zij, zoals de matrozen beweren als ze tegen de avond op de Dam bij de muziektent lanterfanten.

‘Samen?’ vraagt ze dan vaak.

‘Jij en ik, altijd samen, altijd!’

* * *

Soms ook, dissen die zeelui verhalen op over de monsters van de zee. Lucas kijkt langs zijn klompen naar beneden, waar hij ze weet, de draken van het water, zo groot als botters, met een enorme bek en een zwiepende staart.

‘Af en toe,’ dreigen de mannen dan geheimzinnig grijnzend, ‘komen ze vanuit de diepte naar boven om adem te halen en stoten dan sloepen omver zonder het te merken! Sommigen zwemmen zelfs havens in om met hun van bloed druipende kaken jongetjes van de kade te happen en in één keer door te slikken.’

‘Jullie zijn kletsmeiers en zatladders!’ roept hij dan. Maar ’s avonds in zijn krib angstdroomt hij van tanden die zich om zijn borst sluiten en hem naar de diepte sleuren. Nu, op het donkere ijs, stelt hij zich voor dat zo’n monster onder zijn voeten heen en weer zwemt, met loerende ogen, door de vorst overvallen en gevangen tussen de dichtgevroren deuren van de sluis, de wallenkanten van de Dokhaven en het ijs, en naar adem snakt. Misschien kijkt hij hém wel aan, juist op dit moment, door het ijselijke glas. Misschien kijken ze elkáár aan, ieder in de eigen wereld. De één in die van het licht en de ander van de duisternis. De jongen in die van ijzige winterkou en het dier in die van het diepste stilzwijgen in donker water.

* * *

Ineens klinkt een hoge ping, als de verre klokslag van de Oostkerk, maar dan anders. Onder Lucas’ voeten stert het ijs. Niet door hem, dat kan niet, want hij is te klein en te licht en het ijs is ‘dik genoeg’ heeft de schipper gezegd. Dik genoeg zelfs voor de schaatser op zijn gekrulde ijzers.

‘Het móet het monster zijn,’ overtuigt Lucas zichzelf, ‘dat van onderuit tegen het ijs bonkt, als een vogel die tegen een ruit vliegt als de hemel erin spiegelt. Misschien is het monster wel in paniek omdat zijn vertrouwde golven getemd zijn en de vorst alles vlak en ondoordringbaar heeft gemaakt. Omdat het wil losbeuken wat aan elkaar gevroren is: planken, tonnen, strengen wier en lege drankflessen.’

Haastig klimt Lucas terug de kade op. Weg van het sterrende ijs, veilig voor de kaken van het monster.

* * *

Hij sjokt de trappen van hun woonhuis op. Op elke overloop staat een poepton te lekken en klinkt het gekijf van gezinnen die al een winterlang binnen zitten, op elkaar gepakt in tochtige hokken tegen veel te hoge huur. Op de doorzakkende en beschimmelde treden naar de tweede verdieping snurkt een tandeloze man, een fles klare liefdevol tegen zijn borst gedrukt. Ergens krijgt een kind een pak slaag. Veertjes van kraaien die elkaar in de nok nu al de beste nestplekken betwisten, dwarrelen omlaag. Driehoog ruikt het naar smeulend turf. Daar wordt gekookt en sist vet in een pan. In het nauwe gangetje onder het dak staat de deur op een kier en hoort Lucas zijn ouders op elkaar vitten. Hij ziet Lien. Ze heeft haar rug naar de ruzie gekeerd en wiegt haar stropop, gekleed in een cape van zakdoek, teder tegen zich aan. Hij beklimt het laddertje, duwt het luik uit de sponning en laat het een stukje open omdat het anders in het slot valt. Sneeuwresten vallen naar binnen. Achter hem is warmte maar ruzie, op het dak is kou maar rust. Hij zet zijn kraag op. De lucht is ondertussen loodgrijs geworden. De klok van de Lange Jan slaat vijf uur. Vanuit de stad klinkt vaag dronkenmansgelal, gelach en plagerig gegiechel van straatmeiden, zoals elke zaterdagavond. Ook nu de haven is dichtgevroren en er niet wordt uitgevaren, zijn de zaterdagse drank en vrouwen net zo heilig als de spijt van de zondag erop. Heiliger misschien zelfs. Morgen, dan zullen ze in hun beste lakense pak voor de kerkdeur de sneeuw van hun schoenen stampen, hun van de kater bonkende kop devoot buigen in de ijskoude kerk en God onder begeleiding van schurende orgelklanken om vergeving vragen voor hun zuip- en vechtpartijen en alle andere steevaste zaterdagse zonden. Maar dat is morgen pas. Ver weg ratelen koetswielen over de kasseien en hinnikt een paard. Het zijn de vertrouwde geluiden van de stad en haar stedelingen, gedempt door poedersneeuw en kou.

* * *

Ineens klinkt ook een ander geluid. Vanuit het huis. Een zacht krakend, loeiend geknetter. Dan breekt de rust van het platje in verscheurend meisjesgegil uiteen en ziet hij zijn zusje in paniek het trapje naar het platje beklimmen. Ze heeft iets in haar hand. Haar stropopje. Er komt rook uit.

* * *

Achter Eline kolkt vuur, aangewakkerd en naar buiten gezogen door de luchtstroom van het geopende luik. Ze roept zijn naam, twee keer, dan verstikt haar stem in de rook. Even staat Lucas verstijfd, een ijzig ogenblik, maar als hij haar gezicht ziet verschrompelen, grijpt hij haar handen en hijst haar het dak op. Haar voeten branden. Hij slaat de vlammen uit en blust haar gezicht met sneeuw.

‘Kom maar, Lientje. Stil maar, ik heb je. Ik heb je.’

Uit alle kieren van het dak komt nu rook. Ramen springen kapot en vlammen likken erdoor naar buiten. Donker gegrom stijgt op, als een draak op buit belust, als het havenmonster misschien wel, dat alsnog de ijslaag heeft weten te breken, zich met één zwiep van zijn staart de kade op heeft geslingerd, Lucas’ spoor is gevolgd en vuurspuwend de trap op is gekomen om hem en iedereen die in zijn weg komt te verschroeien met zijn kokende adem. In het luikgat ziet hij gillende, brandende silhouetten en zwaaiende armen, als spoken uit de hel. Misschien wel zijn moeder.

* * *

Eline stinkt naar verschroeid goed en verbrand vlees. Haar ogen zijn zwart. Het jurkje plakt tegen haar lijf. Ze rookt nog, maar huilt niet. Lucas trekt haar op zijn schoot, legt haar hoofd tegen zijn schouder en troost haar:

‘Stil maar, Lientje. We gaan varen. We wachten niet langer. Ik heb het er vanmiddag al met de schipper van de ‘Vrouwe Maria’ over gehad. Die zei dat hij ons goed kon gebruiken. Zodra het ijs gesmolten is, gaan we naar de haven en varen op dat schip naar waar het nooit koud is en geen vuur hoeft te zijn en waar je de hele dag rondloopt met een parasol.’

Hij voelt de gloed van de vlammen op de rug van zijn jas, maar het deert hem niet.

‘Dan maken we de hele dag plezier. Mensen zullen geld geven om je te zien dansen en daarvan kopen we dan een jurkje van onbrandbaar gele zijde met een kanten kraagje. Rats met worst kopen we er. En elke dag brij met suiker en boter. We maken nooit ruzie en blijven altijd bij elkaar.’

Lucas veegt voorzichtig een verkoolde streng haar van haar voorhoofd.

‘Ja…,’ kreunt ze.

Dan zijn er stemmen. Handen die aan zijn jas trekken. Vanaf het dak van het buurhuis springen mannen over en duwen hem en Eline naar hún kant van het dak.

‘Uit de weg! Uit de weg! Laat ons dóór!’

Bang dat de brand naar hun huis zal overslaan, geven ze haastig emmers met van de dakleien geschraapte sneeuw aan elkaar door en kieperen de inhoud op de vlammen. Geroepen wordt er en gescholden, boven, beneden, vanaf de straat, uit ramen. Verbaasd staat Lucas op de rand van het plat van de buren. Niemand kijkt naar hen of zegt iets. Alsof het niet om hen gaat, alsof het niet hún huis is dat in brand staat. Dan haalt hij zijn schouders op, schikt Eline hoger in zijn armen en legt haar wang tegen de zijne.

‘Toe maar Lientje, stil maar. Ik breng je naar beneden.’

* * *

Lucas begint zijn zusje de trap af te dragen. Ook in dít volgepakte buurhuis vullen etensgeuren de overlopen en wordt er geschreeuwd en gebekvecht. Alles is er nu op gericht de brand bij de buren te bestrijden en het van het eigen pand weg te houden. Mannen rennen naar boven om bij het blussen te helpen, vrouwen sjouwen snotterige kinderen of dierbaar meubilair de trap af om ze op straat in veiligheid te brengen voor het geval het fout loopt. Elke klimmer en elke daler stoot Lucas en zijn last opzij en plet hem tegen de muur. Bij iedere por is hij bang dat hij Eline zal laten vallen. Zijn voeten zoeken de treden. Hij ziet niet goed wat hij doet, rust soms even. Zijn blik is gericht op haar, niet op de trap. Ze kreunt en tilt haar linkerarm even op. Haar wijsvinger trilt. Beroet en gerimpeld is haar gezicht. Haar oogkassen zijn leeg. Moe gaat Lucas zitten op een tree en maakt zich zo klein mogelijk.

Dan is haar handje stil. Midden tussen rennende voeten, tegen de muur en trapleuning ketsende emmers en geschreeuw, valt haar arm slap omlaag.

3

Aaneengesloten jaren van vrede hebben de awi, het dorp op de heuvel aan de rivier, in slaap gesust en haar bewoners onoplettend gemaakt. Opwinding is er alleen bij de jacht of bij het weerstaan van hongerig rondsluipende roofdieren. Er is onmin soms, natuurlijk, onschuldig gekrakeel, maar de echte gewapende strijd is altijd ver weg geweest. De dorpelingen weten er van, maar ach, het is nauwelijks meer dan een zucht in de wind, een reizigersverhaal.

‘Vidye uyukile,’ zeggen ze dan berustend, ‘God weet het.’

De rondtrekkende verhalenvertellers uit andere streken die soms in de awi te gast zijn, vertellen ’s avonds aan het vuur verhalen over moordlustige strooptochten van hebzuchtige Ashanti, maar de jongelingen van het dorp hebben tot nog toe hun kracht en snelheid slechts met elkaar gemeten bij de jacht op de kleine dieren van het woud, nooit met een menselijke tegenstander. Zouden er niet mis te verstane tekenen geweest zijn, hád er een echte dreiging bestaan, dan hadden de ouden het ongetwijfeld geweten. De trommels, ja, díé! Die de dorpen over de kruin van het woud heen vertellen wat in aantocht is en wat voorbij is, die klinken strijdlustig! Maar ze zijn te ver, raken het dorp niet, worden door niemand verstaan als een oproep of waarschuwing. Niemand vermoedt enig gevaar, ook de Nganga niet, de tovenaar die nog maar twee dagen geleden met een feestelijke ceremonie contact maakte met de stamgod en in de fetisj geen enkel verontrustend teken had gezien. Dus trommelen de dorpelingen en zingen en dansen rond het altaar van Mawu, de maangodin van de vrede, zoals ze dat altijd hebben gedaan.

* * *

Ook voor Shala is alles vertrouwd: de geur van zijn slapende moeder, het getik van de kralen van de alagama om haar nek als ze zich omdraait en het aroma van de kruiden die onder de afdakjes te drogen hangen. De geiten rommelen zoals altijd in het stro van hun hok aan de andere kant van de hut en schuren hun hoorns aan het hout. De rook van het vuur, waarboven restjes kuduvlees onder de takken van de heilige boom aan het verkolen zijn, vervliegt samen met de geur van de pijpjes leámbo die de mannen ook deze nacht weer aan elkaar doorgeven en hen inspireren tot diepzinnige gedachten. Alle geluiden en geuren zijn bekend en geruststellend. Het is allemaal zoals het moet zijn en toch is er iets dat Shala wakker houdt.

Een onbekend gemompel?

Geschuifel?

Verre stappen?

Hij kruipt onder zijn moeders arm uit, gaat op zijn rug op de slaapmat liggen en staart naar het donker boven hem. Hij hoort twee mannen met dubbele tong gewichtige zaken onder de boom bespreken en ruikt zelfs vanaf hier de zurige geur die uit de ketel tussen hen in opstijgt en waarin het mengsel van geitenbloed en melk aan het fermenteren is. Hij kent die stemmen en weet dat hij hen slapend aan de vuurplaats zal aantreffen als hij met de andere kinderen en de moeders van het dorp bij het eerste licht opstaat om de geiten op de grasheuvel te verweiden en yammen, cassaves en bakbananen te snijden om fufu te maken. Dan halen de jongens water en bereiden de meisjes het eten zodat het klaar is als de mannen tegen de middag uit hun roes ontwaken. Alles lijkt zo gewoon en vredig, maar er is iets. Er hangt een dreiging in de lucht.

‘Misschien,’ denkt Shala, ‘sluipt Mokélé Mbembe wel op ons toe, het bosmonster dat niemand ooit gezien heeft, maar waarvan ik en alle kinderen van de awi weten dat het in het woud beneden aan de heuvel huist. Het ondier dat we soms tegen de bliksem horen brullen of met zijn harde kop tegen de bomen voelen donderen.’

Wellicht is het gesnerp dat Shala denkt te horen wel het geritsel van Mokélé Mbembe’s getande staart die zwiept over het gras dat taai is van opgezogen regen.

‘Ik moet niet bang zijn,’ neemt hij zich voor, ‘ik wíl niet bang zijn. Ik ben tenslotte niet klein meer, al zo hoog als mijn tata als die op zijn knieën zit.’

Over twee regenseizoenen al, als hij twaalf is, zal hij het asapanritueel ondergaan en man worden. Hij past al lang niet meer in de mand die moeder zo achteloos op haar rug draagt. Hij is kansloos nog, maar aan het groeien en zij is warm en veilig.

‘Als zíj het monster niet voelt,’ probeert hij zichzelf moed in te praten, ‘als de mannen bij het vuur, die het dorp tegen alle gevaar beschermen en elk ondier onbevreesd met hun assegaaien te lijf gaan, als zíj die zo rustig met elkaar spreken het niet voelen, zij die álles voelen en elke verstoring van geluiden en geuren bemerken, waarom kan ik dan niet rustig slapen?’

Zijn moeder draait zich op haar zij en smakt. Hij luistert naar haar ademhaling en het geritsel van de slaapmat. Er kruipt een dier over het dak. Hoog boven het dorp piept een nachtvogel. Normale geluiden.

‘Als de offerandes aan de Grote Stamgod die door de dierlijke bedienden van de voorouders elke nacht naar het rijk der geesten worden overgebracht, ons geen bescherming bieden, wat dan wel?’ vraagt Shala zich af. ‘Als Kilumbu, de grote tovenaar en ziener, die uit de ingewanden van offerdieren de toekomst voorspelt, de spanningen tussen al wat leeft voelt en weet heeft van elk wezen dat ademt op zijn eigen plek in de lucht en zijn eigen pad op de wereld beloopt, als die belangrijkste man van de awi het gevaar niet onderkent en de vaders, die slapen met hun speer op armlengte, zich niet druk maken over het monster, waarom zal ik, Shala Bachogu, onbetekenend kind, dan bang zijn?’

Dus prent hij zichzelf in dat het gesnuif dat hij meent te horen alleen maar de wind in de bomen is en de dreunende stappen in de verte slechts een onweersbui die zich boven de rivier aan het opbouwen is. Klaarwakker wacht hij tot de morgen zijn angst zal verdrijven, de eerste vogels gaan fluiten, buidelratten en marters het dorp op voedselresten zullen doorzoeken en de insecten nog stil zijn.

* * *

Dan waarschuwt een bergguereza in de top van een kapokboom dat Mokélé Mbembe eraan komt. Met grote stappen komt hij, dwars door het bos, onder luid gekraak en gestamp. De geiten springen op en beginnen te mekkeren. Als zijn moeder haar ogen opslaat, zit Shala al rechtop.

‘Mama, hij komt…’

Met een ruk staat ze op en vouwt haar omslagdoek om zich heen. Shala ziet in haar opengesperde ogen dat ze voelt wat híj voelt, als toen ze nog één lichaam waren. Resoluut zijn haar bewegingen, zonder aarzeling, alsof ze weet wat er komen gaat en wat ze er tegen moet doen. Ze rukt het cassavemes van de wand.

‘Sus Shala, wees stil, kruip bij de geiten onder het hooi. Wees heel erg stil!’

‘Nee mama, nee! Ik ben bang! Ik wil... ik ga…’

Zijn moeder legt haar voorhoofd tegen het zijne en drukte haar wijsvinger tegen zijn mond:

‘Gehoorzaam Shala! Ga nu!’

Hij springt over de afrastering zonder verder te protesteren maar met een van onrust bonkend hart, wringt zich tussen de dieren en trekt het gedroogde gras over zich heen. In het dorp klinken nu barse bevelen en geschreeuw. Vreemde stemmen. Hij hoort de omheining breken. Dingen vallen om. Geroep zwelt aan, kinderen gillen. Dan een knal, als een donderslag. Het dreunt door het dorp. Overal is geluid van rennende voetstappen.

‘Bachogu, waar ben je, Bachogu!’

Moeder roept om haar man. Shala ziet door de strootjes heen dat ze nu ook de gepunte weidestok pakt en zich schrap zet. Waar blijft zijn tata? Overal klinkt nu lawaai. Er is brand in het dorp, hij ruikt het! Waar blijft hij? Een tweede knal davert. Zijn moeder aarzelt in de hutopening, even. Dan stapt ze ferm naar buiten:

‘Bachogu! Waar ben je, Bachogu!’

Alle dieren zijn nu klaarwakker, grommen, brullen, krijsen in de bomen. De geiten botsen tegen elkaar en tegen de afrastering, apen slingeren zich schreeuwend het bos in. Er klinkt geknetter. Een stank van rook wolkt de hutopening binnen.

‘Roep jij om je man, vrouw?’

Ze deinst terug. De stem is zwaar en rafelig. Shala ziet door de hutopening de vreemdste en grootste man komen die ooit in de awi is geweest. Een felblauw hemd draagt hij, met gele bloemen. Met één hand duwt hij moeder achteloos terug naar binnen en verduistert met zijn gestalte een ogenblik de ingang. Zijn bezwete gezicht is wit gekalkt en in de huid van zijn armen zitten vierkante littekens. Luid en donker lacht hij, en grijnst zijn tot punten gevijlde voortanden bloot.

Dan herinnert Shala zich uit de verhalen die de ouden soms vertellen dat dit wezen een ‘Kidima’ is, een ‘verdorvene’. Half mens, half demon is hij, een ‘duivelsmens’. De verhalenvertellers hebben met draaiende ogen voorgedaan hoe mannen als deze met blote handen een hart uit een lichaam rukken en met hun tanden het hoofd van een kind afbijten. Dit zijn die mannen. Deze man is zó’n man. Ze zijn verloren! Moeder valt met een gil op de grond.

‘Ik ben je man! Kijk naar mij vrouw en vergeet je man. Ík ben je man, ík ben je man!’

De Kidima grijpt haar vast, rukt het mes zonder enige moeite uit haar handen en smijt het in een hoek. Ze slaat hem met de stok, maar het lijkt hem niet te deren.

‘Kom bij je man vrouw, mooie vrouw. Ik laat je gillen, gil voor mij, schreeuw je keel schor voor mij, ík ben je man!’

En gillen doet ze, schel en hard, zoals er overal in het dorp geschreeuwd en gegild wordt. Ze slaat hem met haar vuisten, trekt aan zijn blauwe hemd en probeert zich los te rukken uit zijn greep. Aldoor roept ze om Bachogu en Shala weet zeker dat zijn vader elk moment de hut binnen zal stormen om de aanvaller meedogenloos neer te slaan, zijn strot door te snijden en een speer dwars door zijn buik te stoten. Want zijn vader is de snelste en sterkste van alle dorpelingen! Shala drukt zijn oren met de handpalmen dicht, trekt zijn knieën op en duwt zijn hoofd ertussen.

‘Waar blijft hij nou! Waar blijft mijn tata? Wat moet ik doen! Wat kan ik doen? Ik ben niet sterk genoeg voor deze duivelsmens, niet groot genoeg. Ik ben slechts een kind met weinig krachten.’

Op de grond liggen ze, de aanvaller en Shala’s mama. Hij gromt, zij gilt. Ze vechten, ze slaat hem, hij mept haar in het gelaat. Ze slaat op zijn rug, kromt haar benen, stampt. Hij lacht alleen maar.

‘Bachogu, Bachogu!’

Zijn tata heeft hem vertelt welk spel mannen en vrouwen spelen als ze op elkaar gaan liggen. ‘Stroomopwaarts’ heet het. De vrouw is het water, doet de wervelingen en draaikolken van de rivier met haar heupen, de stroomversnellingen met haar rug, de watervallen met haar schouders. De man bevaart haar als een kano, probeert recht in de stroom te blijven, deint mee met haar bewegingen, stroomversnellingen op, watervallen af. Tot ze moe zijn. Maar deze kidima speelt het spel niet volgens de regels. Hij bestrijdt de rivier, legt zijn wil op aan de stroom, bedwingt haar.

‘Ik moet wat doen,’ besluit Shala. ‘Ik kan toch niet werkeloos toezien? Als mijn tata niet komt, dan moet ík! Dan is het míjn taak mijn mama te beschermen!’

Hij duwt het hooi van zich af en staat op. Hij is niet bang meer maar resoluut. Nu het niet Mokélé Mbembe is die de awi aanvalt en brullend en sissend door het dorp stampt, maar duivelsmensen. Nu het niet om het dorp gaat, maar om zijn mama. Nu is híj de man en zal híj haar bevrijden uit de armen van de aanrander en van het kwijl dat uit zijn openhangende mond op haar gezicht druipt. Hij stapt het hek over en pakt de maniokhak die zijn moeder heeft laten vallen, tilt hem boven zijn hoofd, laat hem tot achter op zijn billen zakken en slaat dan zo hard hij kan. Met een snokkend geluid kwakt de hak in de man zijn schouder. Even is er stilte. Shala met zijn handen om de staak van de hak, zijn moeder die hem langs de armen van de aanrander verbijsterd aanstaart en de man zelf die zijn hoofd omdraait en zijn aanvaller met samengeknepen ogen van pijn aankijkt. Het blauw van het hemd wordt paars op de plek waar de hak is ingeslagen. Shala ziet de neusvleugels open en dicht ademen, ruikt zijn zweet en ziet de gebarsten lippen die langzaam van elkaar gaan in een smalende grijns van gepunte tanden.

‘Ha! Daar is-ie dan, de man! Daar is de man! Daar is de kapitein van het dorp, de tata die zijn vrouw komt beschermen! Ha!’

De duivelsmens tilt zijn bovenlichaam overeind, leunt op één arm, trekt zijn andere naar achteren en haalt uit. Shala voelt de vuist als een steen tegen zijn mond slaan, zó hard dat hij achterover tegen het hek van het geitenhok klapt.