Colofon

ISBN: 978 94 6365 530 9
1e druk 2022
© 2022, Berna Wellen

Exemplaren zijn te bestellen via de boekhandel of rechtstreeks bij de uitgeverij:
Uitgeverij Elikser Ossekop 4
8911 LE Leeuwarden www.elikser.nl

Vormgeving binnenwerk en omslag: Evelien Veenstra
Afbeelding voorkant: dubbelportret: Mieke en Jeanne van der Heijden. (www.studiorovers. nl)
Foto auteur: Yet Bosman

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op wat voor wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur en de uitgeverij.

This book may not be reproduced by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from the author and the publisher.

mantel van wildernis

berna wellen

We hebben allemaal innerlijk meerdere huiden die ons hart beschermen.
We weten veel maar ons diepere zelf kennen we niet. Zeker wel dertig veertig huiden,
dik en hard als de huid van een os of een beer bedekken de ziel. Daal af in je eigen grond en ontdek wie je daar bent.
~ Meister Eckhart ~

Rouwenden en hondenvrouwen herkennen elkaar. Ergens vanaf een ver erf klinkt een gerafelde blaf. Een gehandschoende hand drukt de kruk neer van de smeedijzeren poort, de pin schuurt in het gat.

Ze weet dat ze hier geen hond hebben. De kou van het metaal dringt door het gat in de handschoen in haar vlees. Haar adem is beheerst, geen wolken op haar uitademing. De concentratie maakt haar gevoelloos.

Is hij open? Haar aderen sidderen van opwinding. Op duwen komt geen beweging. Nu niet wanhopen. Op een gerichte stoot geeft de poort mee, een moment lang houdt ze zich stil, de op- luchting heeft haar ademritme verstoord.

Als ze een stap vooruitzet, lispelt herfstblad over de drempel van kale bakstenen. Dan, tot haar ontzetting: grint. Op de doek over haar kin vormen zich glinsterende kristallen. De regel van deuren en poorten past ze automatisch toe: niet open laten achter je, sluiten ook niet. Aan laten staan. Terwijl ze met elke stap probeert haar gewicht boven de steentjes te laten zweven, moedigt ze zich aan – kom op, je bent doorgewinterd grintloopster – en bereikt geruisloos het klinkerpad.

een

De ziel trekt gewaden aan overeenkomstig de sfeer die zij zal binnengaan. Vóór de geboorte draagt ze een omhulling van hoger licht (...) Na de geboorte draagt de ziel een mantel van huid.
~ Zohar 2:130b, Sperling 2:220 ~

mantel van huid

Wie was ik als ik niets meer deed, bestond ik dan nog?

Vroeg in de ochtend, na de nacht van de vallende sterren, loopt Zwaantje Niemantsverdriet door de uiterwaarden met haar waxcoat bol op de wind als een grootzeil. Haar rubberlaarzen soppen in het gras dat nat is van dauw. Terwijl ze het jagen van de wolken volgt, draaft Senna slingerend voor haar uit. De gemiddelde hond legt de dubbele afstand af op een traject, een Ierse Wolfshond als Senna de driedubbele.

Lopen en haar gedachten laten gaan, dat is hoe Zwaantje ontdekkingen doet zoals die in simpele dingen schuilen.

Eenvoud, is dat waar het om draait? Volgens haar vriendin Marta moeten we eerst de wegen buiten ons afzoeken en is dat normaal.

‘Ik hou van de wegen buiten, voor eens en voor altijd,’ had ze geantwoord, ‘daarom hou ik van dit vak, veel buitenspelen.’

De ontwerpen van architect Zwaantje Niemantsverdriet bevatten stuk voor stuk flinke glaspartijen in stalen kozijnen, stralen transparantie en kracht uit. Ze staan als een huis en zijn tegelijkertijd fragiel als een spinnenweb; een paddenstoel van spiegelend glas, een gekantelde kubus, een piramide met binnenterras. Geen muren. De afgescheidenheid van muren, daar ziet ze niets in.

Ze kijkt om zich heen en voelt zich nietig in de uitgestrektheid van de polder. Vanaf moment één dat iets haar aanspreekt, duiken er vormen op, deze wolkenhemel kan het dessin worden van behang of een gordijn, brokken leem in het profiel van haar zolen een wandafwerking.

Ik geloof niet dat ik geschikt ben om het leven bij anderen af te kijken, stelt ze vast, daarvoor vind ik de spanning die bij eigenheid hoort te lekker. In het onverwachte iets bruikbaars zien, op deze gekte bloeit Niemantsverdriet Architecten.

Ook als ik niet mezelf ben, ben ik mezelf, mijmert ze.

Bij deze gedachte krijgt ze dezelfde soort gewaarwording als die morgen toen ze wakker werd: het is alsof dit niet haar lijf is, niet haar eigen lijf. Er leek intern iets uit het lood, maar wat precies? Ze had haar ogen nog niet open of er was die vraag opgekomen die zij niet zelf leek te denken: besta ik wel?

Met de hand in haar jaszak betast ze de brief met daarin: ‘Ik zal jou nooit anders zien dan sterk.’

*

Het jaar ontvouwt zich op de tast, augustus kwam met zomerstormen en ongebruikelijk hevige slagregens.

Midden in dit weidelandschap aan de oever van waterloop de Zaan ligt Jisp, waar Dina me in een koude januarinacht baarde. Ze heeft je hoekig gedragen, had de ziener gezegd, als Brinta met te weinig melk.

Ik ken dit land als mijn broekzak, haar waterlopen, bruggen en taluds, eenden en waterkoeten, met altijd wind en overal weiden en water, de zee nooit ver weg. Het continent mensen dat niet woont waar ze geboren zijn, hoe krijgt dat het voor elkaar te aarden? Ik ga als een paardenbloem met een penwortel recht de klei in en hang aan mijn grond. In deze polder, hier hoor ik thuis.

De hond is grijnzend voor haar komen staan met een tak dwars in de bek. Sinds ze er voor het eerst een zag zijn Wolfshonden haar favoriete honden. Haar gevoel voor verhoudingen is verstoord sinds ze Senna heeft; alle andere honden lijken gekrompen te zijn.

Het dier gaat haar slingerpaden. Omwegen maken, het is een levenswijze.

Vrouw en hond lijken op elkaar, Senna is graag in haar buurt. Zwaantje houdt van het soort kalmte dat van een grote hond uitgaat. Als ze stilstaat om naar een vlucht eenden te kijken, vlijt de hond zich met een flank tegen haar dij en kijkt met haar mee omhoog. Alleen de bank, die heeft Zwaantje graag voor zichzelf.

Een hond laat je nooit alleen en dat werkt twee kanten op.

Karakter en afmetingen van een type als Senna zijn niet te passeren al wou je dat graag. Het verbaast me dat bij haar onbesuisde loop de poten niet in de knoop raken. Geen hond draaft als mijn Senna. Alles aan het beest is groot en met overal wapperende haren is het alsof ze voortdurend probeert zichzelf voorbij te rennen. Liggend voor de televisie volgt ze de bal bij voetbal en tenniswedstrijden. Een lachende hond is het, die iedereen aan het glimlachen krijgt. Behalve Dirk, mijn lief, misschien.

Het lijkt erop dat hechten aan zo’n bereikbaar wezen voor mij makkelijker is dan een wederkerige relatie met mensen.

Ik leef zoals oma Johanna, de moeder van mijn vader: een goed paard moet iedere dag hard werken. Zou zij daaronder ook dat onbestemde heimwee gehouden hebben vraag ik me af, naar tijd, ruimte voor niets.

Ervan uitgaan dat er tijd genoeg is zou me een beter mens maken, ik zou het werkpaard achter me laten. Of het beminnen. Ik zie het ook bij mijn klanten: gewoon wonen, al die minuten en uren laten wegtikken, dat is waar iedereen de grootste moeite mee heeft. Er moet altijd wat gebeuren.

Het is met mij zoals ik in een film zag. Over het ijs loopt iemand voor een ijsbreker uit; stilstaan zou verplettering of verdrinking betekenen.

Vriend en vijand had opgemerkt dat het vragen om moeilijkheden is om een hond Senna te noemen, haar temperament en formaat te paren aan het karakter van de Braziliaanse coureur, zijn maniakale gedrevenheid en het uitgelezen beroep om jong te sterven. Zoals de onstuimige coureur de limieten zocht van zijn raceauto, de baan en bovenal die van zijn eigen kunnen, bleek dit een opmaat voor de ijver waarmee de jonge windhond grenzen leert door ze te overschrijden.

Hoewel een langharige gentle giant, ging haar vermogen tot vernieling in de puberteit elk voorstellingsvermogen te boven, zelfs dat van een verliefde hondenbezitter als Zwaantje.

De roestbruine ogen en schuin gehouden kop zijn in staat haar ook bij extreme bewijzen van vernielzucht week te maken.

De hond gaat te water in het wiel, elke dag hetzelfde, drie keer liefst. Daarna staan de poten als stelten onder het wollige lijf. De uiteenrijtende kracht van Senna zou meer dan pumps en keukenstoelen treffen. Het had maar een paar maanden geduurd eer ze bij Zwaantje in bed sliep.

*

De overgang van zomer naar herfst levert bij trucker Dirk Tonks nogal wat gekraak op in het differentieel. Voor een man als hij, slim maar afkerig van verandering, was het niet handig geweest verliefd te worden op een architect, en zeker niet op een als Zwaantje Niemantsverdriet.

Als je aanbelt bij zijn appartement aan de Regulierdwarsstraat is er tijd genoeg om de tekst van de waarschuwende sticker tot je door te laten dringen die hij van zijn vriend Otto kreeg om op zijn truck te plakken. If you can read this you are much too close. Wat de zee is voor Ishmael – de magische verteller in De Walvis van Herman Melville – is zijn truck voor Dirk; de woorden passen hem als een jas. ‘Wanneer ik merk dat ik stuurse trekken om mijn mond krijg; wanneer ik merk dat er een druilerige, klamme novemberstemming in mijn ziel heerst; wanneer ik merk dat ik onwillekeurig blijf staan voor doodkistenwinkels, en de achterhoede vorm van iedere begrafenisstoet die ik tegenkom (...) dan acht ik het hoog tijd om zo gauw mogelijk naar zee te gaan.’

Tussen Dirk Tonks en Zwaantje Niemantsverdriet zijn de begrippen dichtbij en ver weg nogal eens aanleiding tot wrijving. De wereld in het midden is zelden onverdeeld. Hij kan het benauwd krijgen als zij nabijheid voelt en zijn idee van ruimte heet bij haar al snel afstand.

Hij is ook in de geest een trucker, kan ver gaan en heeft graag overzichtelijke wegen. Met televisieprogramma’s over auto’s maakt hij zijn leven behapbaar; om zijn denken te stoppen kijkt hij nachtelijke films. Discovery Channel en wedstrijden, meestal tussen een actieve en een flegmaticus, als er maar een V8 in zit. Hij is dol op een 8-cilinder, die met zijn V-vorm de omvang van de motor beperkt houdt en extra pit geeft.

De overzichtelijkheid van het wilde westen, ook prima, met rammelende huifkarren en wilde paarden, los van de heup schietende revolverhelden. Billy the kid, Butch Cassidy, Jesse James, Wild Bill Hickok. Vanaf de eerste beelden weet je wie de goeden zijn en wie de slechten. Clint Eastwood in Pale Rider is zijn favoriet, de dominee die een vrijkaartje heeft om iedereen naar de andere zijde te schieten. Kijkt hij geen western dan is het actie, met de zoetgevooisde vertelstem van Steven Seagal en harde vuisten die wapenhandel en drugsdeals moeiteloos verijdelen.

Hoewel hij nauwelijks vatbaar is voor verleiding, viel Dirk als een blok voor Zwaantje. Zijn bedoelingen zijn nooit verkeerd geweest.

Na een jaar zei hij: ‘We zijn een setje’ en gingen ze samen een weekend naar Parijs om er een slotje met hun initialen aan het hek van de Pont des Arts te bevestigen. Verliefd als hij was heeft Dirk het sleuteltje met een boog de Seine in geslingerd waar het met een plop onder het modderkleurige wateroppervlak verdween.

Het kriebelen in zijn borstkas vertelt hem dat hij er niet gerust op is. Zal het hun liefde vergaan als de Parijse brug, waarvan een gedeelte van het hekwerk in de loop van de tijd bezweek onder het gewicht van liefdes-aandenkens? Later liet de gemeente de slotjes verwijderen en een glazen wand plaatsen die de romantische zielen moest beletten een slotje te bevestigen en de brug tegen overbelasting moet beschermen.

Zijn nagels lichten bleek op in de met sproeten bezaaide huid van zijn handen. Als roodharige kleurt de zon hem via alle nuances rood en met de aan elkaar gegroeide sproeteneilandjes ziet hij er aan het eind van de zomer gebruind uit. Hij is een billenman hebben hij en zijn vrienden op een van hun doordenkavonden vastgesteld. Borsten en vrouwenbenen – zeker niet te versmaden – maar niets kan zijn lust zo aanjagen als vrouwenbillen, die van Zwaantje.

Otto – borsten. Raaf – borsten en billen.

Hengstenbal is het als hij en zijn vrienden Otto Wiertz en Raaf Theunissen samenkomen, drie truckers, mannen die door de wereld rondrijden en ondertussen weten binnen te blijven. Sommige mensen zouden zeggen dat ze binnenvetters zijn, anderen vinden dat de vraag.

Als Dirk ‘s nachts terugkeert van een verre rit, treft hij de hond op de plek in bed waarvan hij dacht dat het de zijne was. Lepeltje-lepeltje met een regelmatig ademende Zwaantje, in stabiele zijligging en een arm rond het dier. Ze knort van genoegen. Met een por tegen de gestrekte poten jaagt hij de hond weg en kruipt door een walm van hondenscheten en opgedroogde modder achter Zwaantje.

Als pup wist Senna al elk moment van onoplettendheid te benutten van wie toen nog onduidelijk was wie de baas en roedelleider was. Onder vinnig schudden ontploft een donzen kussen tussen haar kaken als een ivoren vulkaan en op haar achterpoten sleept ze een gemarineerde ribeye van het aanrecht. Nadat zijn BlackBerry tussen haar kaken is gekraakt is bij Dirk de maat vol.

‘Dit kán toch niet!’

‘Het gaat voorbij schat, het is de puberteit.’

Er moest nog een herfst overheen, waarin Zwaantje bij het planten van de tulpenbollen een van haar vermiste Versacepumps uitgekauwd onder de magnolia opgroef, voordat het ook haar – hoewel in stilte – te machtig werd.

Dirk, als doorgaans de meer praktische, sloot een nieuwe inboedelverzekering af met een clausule voor schade aan derden en met de wanhoop nabij meldde Zwaantje zich kort daarop, een half jaar later dan zinvol wordt gevonden, bij een puppycursus, onder het motto: wat je in het begin goed doet, hoef je ze later niet af te leren. Het tegenovergestelde bleek helaas ook het geval. Toch leken de staccato uitgesproken commando’s ‘voet’ en ‘zit’ wel het gewenste resultaat te hebben. Senna kón desgevraagd voor een moment stoppen om vervolgens met de kop schuin Zwaantje tot inconsequentie te verleiden. Door deelname aan de cursus werd Zwaantje leider van de roedel, met als gevolg dat de hond hijgend en nog sterker dan voorheen met bewonderende verwachting achter haar aan liep. Het was duidelijk wederzijds tussen die twee. Onverschillig zou de hond blijven voor opdrachten van Dirk, onafhankelijk of deze gesmeekt of gecommandeerd werden of in gezelschap gingen van een krant of tennisbal.

‘Ze lacht me gewoon uit,’ roept Dirk wanhopig uit.

‘Lieverd,’ antwoordt zij, ‘je moet het niet zo persoonlijk nemen.’

Met de hond in de buurt is krant lezen het enige waar hij nog toe komt, koppen snellen. Boeken kan hij vergeten. Daarom is hij tegen zijn zin beeldschermlezer geworden. Hij realiseert zich dat beeldschermlezers snel lezen en nooit literatuurlezers zullen worden en dat stoort hem. Hij houdt juist van het langzame, aandachtige glijden over de pagina’s en van de overdenkingen die dit oproept.

Zwaantje blijft stug een papiermens voor haar ontwerpen en veel van haar correspondentie. Klanten ontvangen handgeschreven kattenbelletjes en facturen. Behalve het schrijven en schetsen heeft ze het ineen proppen en mikken in de prullenmand nodig als fysieke exercitie om frustratie te ontladen. En haar kantoor ligt buiten de actieradius van Senna.

*

Zwaantje is vroeg op pad gegaan omdat ze zin had de zon te zien opkomen. Als anderen net hun bed uitkomen, heeft zij er vaak al een halve dag opzitten. Nu wordt ze in de rug verrast door heldere stralen die door het wolkendek komen. In de verte slaat een klok.

Het is die van mijn kerk, nou ja, mijn kerk… van die waarnaast ik woon. Ik ken het geluid van elke kerkklok uit ieder dorp hier in de omgeving.

De wind trekt aan over het platteland rond Zwaag en ik laat me er tegenaan hangen, eendenparen waggelen de oever op. Roepen en snateren is wat we doen. Wanneer voerden Dirk en ik voor het laatst een behoorlijk gesprek?

Met springen tussen projecten en panden lijkt mijn leven een hogere school van apenkooien – een gymzaal vol banken, touwen en turnkasten – steeds erop gespitst de voeten de grond niet te laten raken of door achtervolgers te worden getikt.

Zal ik hier ooit genoeg van krijgen, denk ik soms, van dit gaan, dit alsmaar aan staan? Ik vraag het me af. Het lijkt een spel, maar dat is het niet.

Misschien is elk mensenleven als een Grieks Meteoraklooster zoals ik ze in Thessalië zag, hoog op steile rotsen. Het kon wel zeventig jaar duren – seffentie jiers – de gids tekende om twijfel uit te sluiten een zeven en een nul in de lucht – eer al het benodigde materiaal naar de top gebracht was. Dan kon met de eigenlijke bouw begonnen worden. Ik weet nog dat ik opgelucht ademhaalde: dan is er hoop, er is tijd.

Een camper staat als een icoon van lelijkheid aan de rand van het water terwijl de trein naar Alkmaar en Enkhuizen over de spoorbrug dendert. In de verte zie ik een vrouw lopen met de zware tred van iemand die net een huisdier heeft begraven. Het water rimpelt aangedaan onder het jagen van de wind.

Ik weet dat straks, als het water wast en de wind aantrekt tot de kracht van een zomerstorm, het gevoel van urgentie in me zal groeien, er staat iets te gebeuren, ongeplande verandering die me opwindt en ook angst aanjaagt. Daarom verbouw ik liever bij anderen.

‘Senna!’ Ze fluit op haar vingers en de hond draaft mee.

Bij thuiskomst pakt ze het boek met op de voorkant ‘notieboek’, een verschrijving waar ze nog altijd blij van wordt. Uit de losse pols schetst ze in een paar lijnen het vlakke land, gras en wuivend riet, strakke vaarten en het silhouet van een dravende hond. Ze leest het gedicht dat ze die week schreef.

ik ruik je graag
je zwijgen in geuren en kleuren
met
als een hond
mijn neus in de wind
kan ik je
– blindelings –
volgen
snuif ik je stilte
in alle kleuren van de wind

de donkere warmte van je winterjas
van herfstig gember en kaneel
het zwarte zweten in de nacht
als ik rot en stink in de aarde
je mis
je roep met alle gekke namen
waar niemand een reet van snapt

tot het céladon van je zomerhuid
de verre beloften om niets
in mijn blauwe angst verbleekt

als ik toch eens
ergens binnenkwam
en jou niet
blindelings
vond
– blindelings –
in alle geuren van de wind

Ik aanbid hem. Met een siddering realiseert ze het zich, ze grijpt een appel van het aanrecht en de bak groenafval die daar klaar staat, schiet haar jas aan en loopt naar buiten.

‘Allah Akbar!’ joelt ze, de haan reageert onmiddellijk, de kippen en ganzen piepen en gakken opgetogen, pikken in het groente- en fruitafval dat ze over de afrastering heeft geslingerd.

Ze rijdt naar Alkmaar voor een afspraak met een klant en neuriet mee met Still my guitar gently weeps. De rivier kronkelt in donkerblauwe lussen door de lappendeken van het zomerland. Kale aarde is er bijna nergens te zien. Een warme golf direct uit haar oorsprong overspoelt haar, de voorliefde voor land en water. Diezelfde verbinding met waar ze vandaan komen ziet ze als mensen vertellen over het verlangen naar verandering in hun woonomgeving, dat ze hopen dat die beter bij hen gaat passen.

Johanna Zwaantje Peters, de oma van vaderskant, waarnaar zij is genoemd, was natuurlijk tuinierster – boerin zou zij zelf gezegd hebben – en Zwaantje leeft naar de wet volgens welke elke volgende generatie groter, sterker en slimmer wordt dan de voorafgaande. Ze durft vragen te stellen ook als daar in de verste verte geen antwoord op is. Wat is onkruid, kon oma zich afvragen, terwijl ze in haar groentetuin over een bed bonen gebogen stond met haar lievelingskleinkind zelden meer dan drie stappen bij haar vandaan.

Is het niet gewoon een plant waar we de kwaliteiten nog niet van hebben ontdekt? De ene vraag kon bij oma zomaar een nieuwe oproepen.

En viezigheid dan, oma? En meuk? vraagt Zwaantje zich af, terwijl ze de oude Range Rover parkeert langs de rand van het trottoir aan de Randweg die doodloopt achter het slachthuis. Ze stapt uit en houdt onwillekeurig haar adem in bij de ranzige lucht van urine, bloed en slachtafval. Hoe kunnen mensen op zo’n plek wonen? vraagt ze zich af. En wie had het perverse idee hier te bouwen? Als dit mijn huis was, zette ik het subiet te koop, met geen haar op mijn hoofd zou ik aan verbouwen denken. Eerst maar eens kijken.

Bouwen is voor haar als de taal van wrijven en tikken van tolken in de handpalmen van doof-blinden. Ze houdt van bouwen voor anderen; het laat haar het idee vergeten dat ze zelf belangrijk zou zijn.

Aandacht maakt alles mooi. Nadat ze een interview had gezien met Raghu Rai, de beroemde Indiase fotograaf, had ze de slogan gekozen voor haar bedrijf. Aandacht maakt alles mooi, ze houdt van die zin. Rai vertelde wat hij tegen zijn dochter had gezegd: alles om ons heen heeft aandacht en verbinding nodig, dan komt ook uit het gewoonste gewone iets speciaals voort. Toen was als een parapluplug – zo’n ding dat recht de muur in gaat en eenmaal binnen openklapt als een paraplu, je krijgt hem er met geen mogelijkheid meer uit – het besef bij haar ingeslagen: zo wil ik werken en anders niet. Ze had geen idee van de impact van deze gelofte.

Wat moet het heerlijk zijn om een wijze vader te hebben, dacht ze. Willem Niemantsverdriet zou nooit op deze manier over zijn innerlijk kunnen vertellen. Al had ze er zelf niet zo een, het gedachtegoed en de beelden van een man als Rai zijn een goede tweede.

Als ze over het bemoste tegelpad naar de voordeur van het herenhuis loopt, bedenkt ze dat er een aardverschuiving in haar werk gaande is. Haar voorkeur is minder bij glas en staal komen te liggen, ze neigt eerder naar hout, ijzer en roest. Het soort opdrachtgevers dat haar zoekt verandert. Jarenlang was ze besmet door het adagium dat architectuur het geld volgt, en ontwierp ze voor de overheid, bedrijven, instellingen en voor veelal even vermogende als verveelde mensen. Nog steeds vindt ze het een geweldig vak. Het is de architectonische verslaving aan de overtreffende trap – groter, hoger, duurder, spectaculairder – die haar verveelt.

Mensen vragen haar nu, gewone mensen. Of ze eens mee wil denken over een verbouwing of restauratie en het valt haar op dat ze steeds vaker met hen aan de keukentafel belandt. Zo is het doorvragen begonnen, eerder over wonen en verblijven dan over grootsheid en beloning. Als een opdrachtgever maar even sjoege geeft, popelt ze om bij een bouwproject ideeën aan te dragen voor de aankleding.

Het half vrijstaande pand waar ze aanbelt heeft het niet alleen qua lokatie slecht getroffen. Het is schonkig, verwaarlozing en onverschilligheid lijken samen te klonteren tot een in steen opgetrokken schreeuw van Janov. Soms is het alsof woonruimte de bewoner naar het leven staat.

Op het klingelen van een trekbel doet een vrouw van haar eigen formaat en proporties open, pront en met rondingen. Voorbij een trap met bonte loper gaan ze de gang door naar de achterkant van het huis. Van ergens boven in het trappenhuis valt wat daglicht door een verweerd koepelraam. In het voorbijgaan scant ze de granieten vloeren, opgedekte deuren, lambrisering van slagerijtegels tot op anderhalve meter en afgewerkt met een rand in oranje en zwart, het stucplafond met beschadigde ornamenten.

Achter in de gang gaat de vrouw haar voor een woonkeuken in. De twee vrouwen blijven even midden in de ruimte staan alsof ze beiden bezoekers zijn. Dan gaan ze zitten aan een rechthoekige houten tafel, een rij lampen aan een chromen lijst brandt erboven. Krant met gedeeltelijk ingevuld kruiswoordraadsel, stapels papieren en tijdschriften, koffiemokken. De vrouw vouwt de krant dicht en strijkt met haar hand over het tafelblad alsof er iets weg te vegen is. Zwaantje voelt haar ongemak en besluit als eerste wat te zeggen.

‘Heeft u het hier naar uw zin?’

‘Zeg maar Greta, hoor.’

Greta Vos laat haar blik rusten op het zwart spiegelende televisiescherm op een dressoir achter Zwaantje, alsof zij uit die hoek een antwoord verwacht. Haar huid heeft de gloed van een mediterraan type, bijna zwart haar met een elastiek in de nek bij elkaar gebonden. Grote ogen onder iets opgetrokken wenkbrauwen geven de indruk dat ze steeds verbaasd is, stevige handen, gestroomlijnde schouders en volle borsten onder een aansluitend truitje.

‘Tja wat heet naar mijn zin?’

Zwaantje houdt van het gewone, omdat er letterlijk in gewoond kan worden. Tegenover haar zit zo’n vrouw. Ze belde met de aandoenlijke vraag – ‘Wilt u eens komen kijken?’ – en ondersteunt nu met haar rechterhand haar kin terwijl ze met de andere aan haar elleboog krabt.

Bij een kennis, ze poetst het huis van de familie Meyer, had de verbouwing die Zwaantje er realiseerde de boel opgeknapt op een manier die haar aansprak. Zoiets zou ze ook wel willen. Vandaar.

Terwijl Greta Vos praat, kijkt Zwaantje rond. De ruimte staat vol meubelstukken die niets met elkaar te maken willen hebben. Op het jaren vijftig dressoir staan naast de televisie ingelijste foto’s die allemaal vooraan willen staan, daarachter een vaas met veel goud en kunstbloemen. Het klimaat in de ruimte is een mengsel van vocht en mensenvlees, etensgeur en sigarettenrook als in een kroeg na sluitingstijd, er is nergens een sigaret of asbak te bekennen. Oude lucht, die is het ergst. Ver over de openslaande deuren getrokken gordijnen knijpen het daglicht af en via een zijraam zou het wel binnen willen vallen als het niet zou botsen op de plooien van kanten vitrage.

Aan het donker en licht in de leefruimte van mensen is veel af te lezen over de bewoners. Licht maakt een ruimte bewoonbaar, het spel van licht en schaduw maakt het leefbaar. Marta zou het anders zeggen weet Zwaantje, zij kan de dingen mooi vertellen. ‘In de schaduw ligt de schat,’ vertelde ze nog maar pas. ‘Het is de verbinding met de wond die iedereen heeft, zonder schaduw geen toegang tot je bron. Het is hoe parels groeien: als verdediging rond een bedreiging die de oesterschelp binnendringt.’

Dan is hier nog aardig wat te schatgraven, bedenkt Zwaantje half geamuseerd. De inrichting werkt zo massief afwerend dat het haar fysiek zeer doet. Schoonheid en waarheid houden van elkaar, hier lijkt dat allemaal ver te zoeken.

Wat doet ze hier? Dit is niet het kaliber klant waarmee ze gewend is om te gaan, of waar ze dacht geduld voor te hebben. Er was iets in de stem van de vrouw geweest dat haar ingaf dat ze iets voor haar wil betekenen.

‘Dit huis heeft mijn peettante me nagelaten,’ vertelt Greta, ‘ik voel me er min of meer mee opgezadeld.’

‘Heeft u er over nagedacht wat u anders zou willen?’

Ze wil wat doen, maar is niet van plan om aan een dood paard te trekken. De blik van de vrouw leeft op terwijl ze langs Zwaantje heen naar iets achter haar kijkt.

Gebeurt er iets? Zwaantje vraagt het zich hoopvol af. Ze bedenkt dat de middag al op zijn eind loopt en dat ze misschien nog een paar boodschappen kan doen. Greta Vos staat op, loopt langs haar heen en verschuift de gitaar aan de muur een fractie van een millimeter. ‘Hij hing scheef.’

Zwaantje kan het niet laten schuin op haar horloge te kijken. ‘Bij de verbouwing van de Meyers vroeg ik me af,’ gaat Greta monter verder, ‘wat zou die architect doen als ze bij mij thuis haar gang mocht gaan?’

Zwaantje zegt niets, kan de geniepige gedachte niet laten: verhuizen.

‘Ik wil niet de rotzooi van een verbouwing, maar wel dat de boel hier wat opengetrokken wordt. Er zat ook wat geld bij de erfenis, dus over kosten hoef je je niet druk te maken.’

De openhartige insteek treft Zwaantje.

‘Zal ik om te beginnen een beetje vertellen wat me opvalt in deze ruimte?’

Greta knikt gretig als een kind naar een hand snoep.

Zwaantje is verrast door haar eigen bereidwilligheid de vrouw tegemoet te komen. Ze begint met de pluspunten, flinke afmetingen en ramen aan twee kanten, gave granieten vloer, klassieke deuren met profiel die onder dergelijke afdekplaten zitten, om dan verder te gaan over de veelheid spullen, weggehouden licht, de keuken van fineer, de tussenmuur die de ruimte hokkerig maakt.

‘Ik doe moeilijk wat weg, dat merk jij meteen, daarin lijk ik op tante Toos, van haar erfde ik dit huis. Het is net een museum, of misschien zeg jij, een uitdragerij, we kregen haar inboedel erbij. Tja en Jos – dat is mijn man – en ik, wij worden het toch al niet gauw eens over hoe we de boel inrichten.’

*

Zwaantje Niemantsverdriet ontwerpt zoals Marcel Proust schrijft. Woorden worden aan elkaar geregen tot zinnen en vervolgens ontstaat er uit losse zinnen een compleet nieuwe wereld. Gaandeweg knipt ze draden en gehechtheden door en rangschikt de eindjes tot iets volslagen anders.

Ze is geen gemakzuchtige kijker, de dingen hoeven zich niet te tonen als mooi zonder meer. Ze is thuis in de discipline het uit te houden met de ondoorgrondelijkheid van het mooie in het lelijke. Schoonheid werkt op haar fysiek, is soms ondraaglijk overweldigend. Dan helpt lelijkheid, die vraagt meer tijd.

Zit er misschien meer muziek in Greta Vos dan ze zelf weet?

‘Een mooi exemplaar, die gitaar. Speelt u erop?’

‘Nee joh, ik niet, hij is van mijn oudste zoon, die woont nu in Rotterdam. We woonden hiervoor in Den Helder, daar zette hij met zijn band de boel op z’n kop in de kelder. Hier is ook een flink souterrain, maar ja, hij is de deur uit.’ De vrouw glimlacht. Wat verdrietig, denkt Zwaantje, zo’n dichtgeslibd leven, net als deze woning.

Wat nu? Is er een leven vóór de dood? De vrouw wil iets anders, maar waar gaat het over? Misschien, denkt Zwaantje, is het voor Greta Vos tijd om naar leeuwtje Christiaan te kijken. Als ze zelf in een droogtetijd zit en weinig haar nog kan raken, bekijkt ze films die haar aan het huilen maken, zoals over de hond Hachi. Een filmpje over leeuwtje Christiaan is haar favoriet. De leeuwenwelp is opgegroeid bij twee jongens en als hij groot is, moet hij naar een reservaat. Het filmpje laat zien wat er gebeurt als de twee mannen de volwassen leeuw bezoeken. Ter begroeting legt hij zijn grote voorpoten om hun nek en lebbert hartstochtelijk hun gezicht af, dan gaan bij Zwaantje alle sluizen open. Andere mensen proberen de bunker die ze om zichzelf of om hun relatie hebben opgetrokken met een verbouwing open te krijgen. Zwaantje heeft leeuwtje Christiaan. Greta Vos wil het sprookje: dat de boel opengetrokken wordt zonder stof en puin.

‘Goed.’

Ze staat op en wil er een eind aan breien.

‘Ik maak schetsen en kom met wat voorstellen en dan kunt u daarop schieten.’

Het lukt haar niet om de vrouw bij haar voornaam te noemen en je te zeggen.

‘Ik ben benieuwd.’ Greta kijkt als een meisje dat haar eerste snoepje binnen heeft.

‘We beginnen met de keuken en dan kijken we verder.’

Zwaantje veert op bij de opeens doortastend klinkende stem van Greta.

Ze keert haar auto in de doodlopende straat, de ganzen trekken schaterend in V-vorm over.

Met weinig enthousiasme neemt Zwaantje een hap van het verlepte broodje met kaas van die ochtend. Hoewel het al begint te schemeren, besluit ze door te rijden naar Clemens Dekker; Dirk verwacht ze pas laat op de avond terug van zijn rit naar Frankrijk. De avond valt onverwacht snel en in het kreupelhout van de bosrand lichten in het schijnsel van de koplampen de ogen van vossen en wilde katten op.

Ze heeft nog nooit meegemaakt dat Clemens niet thuis was als ze hem wilde bezoeken. Lijstenmaker en stoffeerder Clemens Dekker is de meest aimabele man die ze ooit ontmoet heeft. Wat zijn ogen zien, kunnen zijn handen maken. Onvermoeibaar zet hij creatieve uitingen in een kader en heeft begrip voor kunstenaars en voor de mensen die daar graag voor door zouden gaan. Aftands meubilair geeft hij het spreekwoordelijke tweede leven. Als ze het donkere terrein op rijdt, ziet ze nog net de rode kater Ahab onder een struik wegschieten. Sinds de kat door een vossenklem een van zijn achterpoten kwijtraakte en strompelt als de manke kapitein van Moby Dick, heeft Clemens zijn naam veranderd. Dorus werd Ahab.

Hij schenkt net een glas wijn in als ze via de achterdeur zijn keuken binnenkomt.

‘Ha, nog niet laat op de avond en nu al schoon volk. Doe je mee?’ gebaart hij terwijl hij de wijnfles omhooghoudt.

Met een glas in de hand beginnen ze aan de rondgang door zijn werkplaats en loods, het gebruikelijke verloop van haar bezoeken. Haar neusgaten sperren open bij de geur van houtlijm, blanke lak en gekookte lijnzaadolie. Eén project is geen project voor Clemens Dekker. De door Fingerspitzengefühl gedreven handen van de meubelmaker met hun ruime handpalmen doen haar denken aan die van haar vader. Zijn handen voelden altijd wat vettig, hij is een metaalman. Clemens is een houtman, heeft de poederige handen van een meubelmaker. Hij lijkt alles te koesteren wat hij aanraakt, zoals hij nu de lade met lijmklemmen oppakt om haar de zwaluwstaart verbindingen te laten zien. In het voorbijgaan buigt hij zich over een pianokruk en laat hem draaien terwijl hij over de zitting van wijnrood fluweel aait. De rand koperen sierspijkers heeft hij er minutieus spijkertje voor spijkertje ingetikt.

‘Ik heb nog een jugendstil driezitter staan waar ik wat mee wil doen.’ Ze laat de wijn door het glas walsen en neemt een flinke slok. Dit is voor haar een paradijs van genoegens, zo rondgaan in de wondere wereld van materiaal met overal mogelijkheden en erover praten met een man die er ook daadwerkelijk iets meedoet. Ze neemt nog een slok en voelt de wijn zijn geruststellende werk doen. En ondertussen kijken, fantaseren.

‘Wil je eens komen kijken of het de moeite is hem opnieuw te bekleden?’

‘Voor een klant of voor jezelf?’ Terwijl hij het vraagt, komt er in zijn bovenlip een lichte welving, een trekje dat hem iets onweerstaanbaars geeft. Seks zou ze nooit met hem willen, zoenen evenmin, dat weet ze zeker, maar hij is de beste vriend die ze zich voor kan stellen. Waardoor zouden zijn relaties met vrouwen altijd op de klippen lopen?

‘Voor mezelf, voor zover de ontvangstruimte van de zaak tenminste bij mezelf hoort.’

‘En je weet zeker dat je het geduld hebt om te wachten tot ik tijd heb?’ Weer het golfje.

‘Ik dacht dat je van de winter wel een hoop achterstalligs had weggewerkt.’

‘Ik maak maar een geintje.’

Hij houdt de deur voor haar open naar de loods achter de werkplaats, waar in stellingen en op de vloer eromheen bergen materiaal opgetast liggen.

‘Ben je nou nooit eens wat kwijt als je het nodig hebt?’ Ze vraagt naar de bekende weg, Clemens zelf weet hier alles te vinden. Ze ziet hem graag tevreden met zichzelf, zoals hij dan kijkt.

‘Nooit,’ zegt hij, en grijnst van opzij naar haar.

Storm is de droom van elke jutter en bij laagwater struint ze met Clemens de wal van het IJ en de Amstel af. Hij heeft een neus voor wonderlijke dingen.

Omdat ze er zelf geen plaats voor had, ligt een deel van haar vondsten zolang in zijn loods opgeslagen. Nu heeft ze zelf een schuur en stouwen ze de kofferbak van haar Land Rover vol. Hij geeft haar een paar werkhandschoenen en met lang gestrekte armen slepen ze een stapel Belgisch hardsteen plaat voor plaat de auto in, die onder het gewicht van elke plaat zichtbaar verder in de veren zakt. Als laatste tilt hij een antiek paardenhalster op zijn schouder, duwt dat de achterbak in en drukt behendig door de weerstand van de gasveer heen de achterklep dicht.

‘Kijk,’ zegt hij, ‘dat brengt plek in de tent.’ Hij slaat denkbeeldig vuil van zijn armen terwijl zijn blik valt op een paar eiken balken, uitgevreten door de geduldige kracht van de rivier. ‘Die zijn ook voor jou, weet je nog? Of kunnen ze de kachel in?’

‘Nee, nee, ik wil ze wel, hoor, maar ze passen er nu niet bij en ik dacht dat jij ze misschien nog wat kunt schaven. Volgende keer?’

‘Best Zwaantje, ik ben sowieso benieuwd hoelang het duurt eer jouw opslag uitpuilt en je weer bij me aanklopt.’ Het trekje barst open in een glimlach.

‘Hoelang zou zo’n balk wel in het water hebben gelegen voordat hij als een veertje op te tillen is?’ verandert ze van onderwerp, zodat het lichte gevoel van ongemak geen spanning wordt.

‘Tja,’ zegt hij, ‘eiken, dat duurt wel even, hoor.’

Wat onthand staan ze daar nog. Hij zal haar nooit binnenvragen, zij hem ook niet bij haar thuis. Zo’n vriendschap is het niet. ‘Ik heb die auto van jou nog nooit schoon gezien,’ rekt hij de tijd en legt een hand op het met modder bespatte achterlicht. ‘Stoffig en zwaar beladen als een werkpaard.’

Clemens Dekkers is kalm, heeft nooit haast, ze heeft niet de indruk dat hij zich ooit verveelt. Hij houdt van spullen die een leven achter zich hebben en waar nog wat van te maken is. Oude spullen schromen niet karakter te geven aan nieuw werk. Vergenoegd werpt hij een blik op de stapels planken, bakken potscherven en gesmede spijkers, kratten dof gestraalde flessen die door de achterruit zichtbaar zijn.

‘Wacht,’ zegt Zwaantje, en steekt een wijsvinger op zoals oma Johanna het deed, ‘ik wil je nog wat laten zien, die stof waarover ik het laatst had.’

Ze maakt de zijdeur open en trekt een rol naar buiten.

‘Zo, weet je wat dat is?’ Clemens slaat de lap open en wrijft er met de vingertoppen over.

‘Linnen?’

‘Daar lijkt het op, maar het is hennep, zo’n grove structuur en deze breedte, dat moet handgeweven zijn. Ik denk dat het minstens honderd jaar oud is. Hoe kom je eraan?’

‘Een antiekmarkt in Italië. Ik zou dit wel op die driezitter willen doen, of is het daar te stug voor?’

‘Daar weet ik wel wat op.’ Hij glimlacht raadselachtig en dan, als een kind dat geen geheim kan bewaren, verklapt hij trots zijn trucjes.

‘Ik laat de lap een paar dagen met soda in koud water staan, stop hem in de droger met tennisballen erbij en dan onder het stoomstrijkijzer ermee.’

Ze ziet de sofa al voor zich nadat hij in handen van Clemens Dekker is gevallen. Ze hoeft hem er niet eerst naar te laten kijken, hij zal de look and feel van de driezitter compleet weten te transformeren.

‘De poten en armleuningen zou ik kaal schuren, dan komen de kleuren van het hout en de bekleding als een verliefd stel naar elkaar toe.’

‘Met jou kan ik praten. Wanneer zal ik hem brengen?’