Els Quaegebeur

..

Zoals vogels vliegen

..

..

Het bewogen leven van twee zusjes na MH17

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, september 2021

..

© 2021 Els Quaegebeur

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Verzorging e-book Michiel Niesen

Foto auteur en zusjes Keke Keukelaar

..

isbn 978 94 6381 014 2

..

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Mirjam en Sandra

Lady Macduff

Sirrah, your father’s dead; and what will you do now?

How will you live?

..

Son

As birds do, mother.

..

Lady Macduff

What, with worms and flies?

..

Son

With what I get, I mean; and so do they.

..

..

Uit Macbeth, William Shakespeare

Cause-and-effect never takes a break.

George Saunders

..

..

..

The universe is under no obligation to make sense to you.

Neil deGrasse Tyson

i Iedereen rouwt op zijn eigen manier

De hond van Mirjam moet even wennen dat ik er ben. Ze blaft een paar keer kort en hard, snuffelt aan mijn handen en duwt haar neus in mijn tas. Ik dacht bij binnenkomst, niet helemaal onbevreesd, dat ze een pitbull is, maar dat klopt niet. Senna is waarschijnlijk een kruising tussen een staffordshireterriër en een bull mastiff, ook geen frêle wezens. In 2012 haalde Mirjam haar vlak voor kerst uit het asiel waar ze samen met een broertje en een zusje was achtergelaten in een kartonnen doos op de stoep.

Eigenlijk kwam ze voor een andere hond naar het asiel, maar haar toenmalige vriend wees op de puppy van een maand of vier oud, die klaar is met snuffelen en nu als een uit de kluiten gewassen brok gemoedelijkheid op de bank ligt. Als je haar in de ogen kijkt, zie je hoe lief ze is. Dat had Mirjam ook meteen door. In het asiel mocht zij het hondje niet aaien of even met haar lopen omdat het sluitingstijd was, toch koos ze zonder te twijfelen voor haar. ‘Het voelde goed,’ zegt ze. ‘Senna is mijn maatje. Ik heb haar een thuis gegeven, zij heeft mij door zware tijden heen geholpen.’

Het is december 2019. Mirjam en Sandra zijn bezig de kerstboom op te tuigen. Op tafel staan vier oude postkratten vol kerstversiering, met militaire precisie ingepakt: een krat met lichtjes, een met ballen, eentje met andere ornamenten voor in de boom en de laatste met decoratie bedoeld voor elders in het huis, de tuin en aan de voordeur. De vader van de zusjes werkte als puber als postbode bij de PTT, zo komen ze aan die kratten. De kerstversiering wordt erin bewaard sinds hij samen is met hun moeder.

De boom (middelmaatje) staat op een lage bijzettafel naast de bank. Senna volgt nieuwsgierig de bewegingen van Mirjam die een bal aan een moeilijk bereikbare tak hangt. Sandra haalt een wollen pompon met franjes tevoorschijn uit een doos, ooit geknutseld door hun grootmoeder, en vraagt aan Mirjam of ze die mee mag nemen.

Haar studentenflat is in Overvecht, een half uur fietsen vanuit Maarssen. Daar wonen Mirjam en haar verloofde Maurice in de eensgezinswoning waar zij, Sandra en hun broer Robert opgroeiden onder de vleugels van hun moeder Edith Ploeg-Cuijpers en hun vader Alex Ploeg. Dat huis staat op de Fazantenkamp, een typisch jaren zeventig Randstad-woonerf: veilig voor kinderen want weinig verkeer, school, speeltuin en een lelijk winkelcentrum op loopafstand, wat aangeharkt groen hier en daar, architectonisch niet bijzonder spannend. Edith verhuisde er eind 1992 heen, een jaar nadat Mirjam werd geboren op Bonaire. Alex had daar nog werkverplichtingen en volgde een maand later, net op tijd voor de geboorte van Robert, hun tweede kind. Ze bleven op de Fazantenkamp wonen tot ze op de ochtend van 17 juli 2014 naar buiten liepen met hun vakantiekoffers, uitgezwaaid door hun jongste dochter.

Overvecht heeft de reputatie het getto van Utrecht te zijn, zegt Sandra over haar huidige woonplaats. Zij heeft zich er nog nooit onveilig gevoeld. ‘Je hoort regelmatig over een schietincident in de buurt, maar ja, alsof dat ooit op mij gericht is,’ zegt ze op de nuchtere toon die kenmerkend zal blijken te zijn voor haar, en voor haar zus. Mirjam en Sandra zijn qua uiterlijk Hollands zoals in een toeristengids: lang, blond, blozend en blauwogig. Toch lijken ze helemaal niet op elkaar. Hun lichaamsbouw en gezichtskenmerken zijn totaal anders. Sandra maakt een meer extraverte indruk; nieuwsgierig, aardig, enthousiast hoewel zeker niet onbesuisd, eerder bedachtzaam. Mirjam heeft een soort overwonnen verlegenheid over zich. Ze is ook aardig, maar meer op haar hoede. Goedlachs zijn ze allebei op het eerste gezicht, bescheiden en rechtdoorzee ook.

Met haar armen over elkaar geslagen kijkt Sandra van krat naar krat. ‘Het is wel veel.’ Mirjam lacht. ‘Je weet toch nog wel dat mama de boom altijd zo vol hing dat je hem niet meer kon zien? Dat probeer ik na te streven. Er zitten ook nieuwe spullen bij, van plastic. Gekocht toen ik een kat nam. Marni tikt graag ballen uit de boom.’

Ze gaat zitten om een streng lampjes te ontwarren. Senna komt aangesjokt. Ze legt haar kop op Mirjams schoot: aai mij nu, alsjeblieft.

Dan roept Maurice iets van boven aan de trap. Mirjam loopt naar de gang en sluit de deur naar de woonkamer. Als ze weer zit, zegt ze dat haar verloofde een posttraumatische stressstoornis heeft overgehouden aan een val tijdens zijn werk als sportleraar waarbij hij zijn been brak. De breuk was zo ernstig en gecompliceerd dat hij waarschijnlijk nooit meer zal kunnen lopen als voorheen, laat staan zonder pijn. ‘Zijn leven is ingrijpend veranderd door stomme pech. Tijdens een les maakte hij een sprong, of niet eens een sprong, meer een actief hupje, waarbij hij verkeerd terechtkwam. Dat een doodgewone beweging zo’n buitenproportioneel en dramatisch gevolg kan hebben, dáár zit het mentale trauma: je waant je gezond, je bent het ook, en toch heb je ineens een serieuze aandoening met verstrekkende gevolgen.’

Ze lacht op de balen-maar-wat-doe-je-eraan-manier. Sandra lacht mee. Ik vind het ironisch dat de geliefde van iemand die vier dierbaren verloor in een vliegramp PTSS overhoudt aan een ongelukkig uitgepakte sprong op de grond, maar die gedachte is typisch zo’n simpel vooroordeel (zowel over Maurice als over Mirjam) van een buitenstaander waar de zusjes allergisch voor zijn. En terecht. Zoals Sandra een paar weken geleden zei in een verkennend telefoongesprek over haar drijfveer voor dit boek: ‘Yo, doe geen aannames, iedereen rouwt op zijn eigen manier. Dat willen we laten zien.’

Ik kijk de kamer rond. Er hangt of staat nergens een foto. Geen portretten van Edith, Alex en Robert, geen oude vakantiefoto van het gezin, maar ook nergens beeld van het huidige leven van Mirjam. ‘Wij zijn geen shrine-types,’ zegt ze. De zusjes zijn ook niet opgevoed met uitbundig fotovertoon. Er is ontzettend veel materiaal van vroeger, maar dat is door Edith in dikke albums geplakt.

In die zin is de inrichting van het huis nog hetzelfde als op de dag van de aanslag. Verder is bijna alles gaandeweg veranderd. De zusjes moeten er ook niet aan denken dat het huis er nog precies zo zou uitzien als hun ouders het achterlieten. Sandra en Mirjam hebben op nabestaandenbijeenkomsten weleens mensen gesproken die de slaapkamers van hun omgekomen kinderen volledig intact laten. Tot lege koekjesverpakkingen rondslingerend op bureaus aan toe. ‘Dat lijkt mij niet fijn,’ zegt Sandra. ‘Vlak na het ongeluk, toen alles nog was zoals het was, durfde ik Roberts kamer echt niet in te lopen, want dat was zó zijn kamer. Het voelde altijd als een soort vesting, zowel voor hem als voor ons, je mocht er nooit zomaar naar binnen.’

Grinnikend houdt ze even later het favoriete kerstitem van haar broer in de lucht: een minidiscobal van donkerblauwe spiegeltjes. De rest van het gezin vond het een gedrocht, maar Robert wilde hem elk jaar per se in de boom hebben. ‘Hij was ook pas drie toen hij dat ding uitkoos,’ voert Mirjam aan ter verdediging. Sandra reikt over haar zus heen en hangt het balletje op een plek vanwaar hij alle kanten op schittert. ‘Hier goed?’ Mirjam knikt: ‘Alsof Robert het zelf heeft gedaan.’

ii Wij willen vandaag geen krant

De zusjes zijn bij mij thuis in Amsterdam vandaag. Ze lijken in een ernstige bui. Er wordt weinig gelachen om zwartgallige grappen, misschien omdat morgen een belangrijke zittingsdag is in de strafzaak van Nederland tegen de vier verdachten van de aanslag: drie Russen en een man uit Oekraïne. Mirjam en Sandra waren gisteren ook al in Amsterdam, voor een bijeenkomst op het kantoor van hun advocaat die in een collectieve schadevergoedingszaak optreedt namens tientallen nabestaanden. Ze schrokken ervan dat bij sommigen woede en verdriet nog zo aan de oppervlakte liggen. Mirjam zat naast een jongen van haar leeftijd die zijn vader verloor door de aanslag. Hij voelt zich nog steeds zo onbegrepen dat hij zijn zelfbeheersing verloor. Ze baalt dat ze hem niet haar contactgegevens heeft gegeven. Misschien zouden Sandra en zij kunnen helpen, als lotgenoten die het idee hebben meer rust te hebben gevonden sinds de aanslag.

Sandra was onder de indruk van een oudere man die begon te huilen toen de advocaat uitleg gaf over een visuele schokervaring. In het geval van MH17 is die ingewikkeld te bewijzen omdat de nabestaanden de aanslag niet zagen gebeuren. ‘Die meneer zei: “Stel je voor dat je je kind overhandigd krijgt in een doosje.” En toen brak hij. Het was echt zo zielig.’

En hij heeft gelijk, zegt Mirjam: ‘Hoe visueel wil je het hebben?’

We kijken elkaar een tijdje zwijgend aan.

Van tevoren spraken we af in onze appgroep ‘Boek!’ om te praten over de dag waarop hun ouders Edith en Alex, broer Robert en zeventienjarige pleegbroer Robin zouden beginnen aan een drieweekse rondreis door Maleisië, Bali en Indonesië. Als bioloog gespecialiseerd in onder meer siervissen kende Alex veel mensen in Azië. Op elke vakantiebestemming wonen bekenden die hen hadden uitgenodigd te komen logeren. Sandra vindt het een verdrietig idee dat iemand in Kuala Lumpur misschien de dag voor de aanslag bedden heeft opgemaakt voor haar familie, met een strak gevouwen handdoek aan het voeteneinde, en een roze hibiscus op het kussen.

Dat de zusjes zelf niet mee op reis zouden gaan, stond allang vast. Mirjam had een moeilijke verhouding met Edith en Alex in de jaren voor de aanslag. Ze woonde bij haar vriend en ze had nauwelijks contact met hen. Na haar besluit een huis voor zichzelf te zoeken, in het voorjaar van 2014, waren de banden voorzichtig weer wat aangehaald, maar samen vakantie vieren zou een paar bruggen te ver zijn.

De motivatie van Sandra was eenvoudiger: ze had geen zin. In voorgaande zomers ging ze met haar ouders mee naar de Azoren en dat beviel zeer matig. Mirjam stelt plagerig vast dat haar zusje lekker aan het puberen was. Sandra gaat daartegen in, gedecideerd maar zonder irritatie in haar stem. Met dat puberen viel het best mee, maar hallo, laten we realistisch blijven, op zekere leeftijd wil je toch gewoon niet meer met je ouders op vakantie? Ze was net geslaagd, met vriendinnen had ze een reis naar Albufeira geboekt en ze ging studeren, dus er moest een kamer komen. Ze had ook net een vriendje, Ruben, haar eerste liefde met wie ze uiteindelijk vijf jaar verkering had. Drie weken het huis voor zichzelf, dat zag ze helemaal zitten.

Edith en Alex vroegen Sandra wel mee toen ze een jaar eerder de vliegtickets kochten, maar niemand drong aan toen ze meteen duidelijk maakte dat zij ‘effe ging overslaan’. Robin nam haar plaats in, als gezelschap voor Robert, en dat vonden Edith en Alex ook hartstikke gezellig, zegt Sandra.

Mirjam voegt er nog aan toe dat hun ouders het leuk hadden gevonden als Sandra toch was meegegaan. De opmerking is lief bedoeld, niet als steek onder water, en zo vat Sandra het ook op want ze reageert met te zeggen dat ze ook blij waren geweest als Mirjam erbij had kunnen zijn – eveneens zonder ondertoon waar je iets beschuldigends in zou kunnen lezen. Meer als geruststelling: mama en papa hielden van je. Mirjam zegt dat zij kort van tevoren nog was uitgenodigd, maar dat ze geen geld had voor een ticket.

*

Drie dagen voor de aanslag, op 14 juli, wordt Sandra achttien jaar. Ze besluit het uitbundig te vieren. Ze nodigt vrienden uit voor een feestje ’s avonds en familieleden met wie ze een hechte band heeft (opa’s en oma’s, nichtje en lievelingstante) komen in de middag langs voor een Nederlandse kringverjaardag. Haar beste vrienden mogen beide sessies meepikken.

Van Mirjam krijgt ze een broodrooster in de vorm van een ouderwets Volkswagenbusje, om mee te nemen naar Arnhem waar ze na de zomer op kamers en naar de kunstacademie gaat. Edith en Alex geven ook uitzetachtige cadeaus.

Sandra voelt zich bij momenten ongemakkelijk over de aanwezigheid van Ruben. De verkering is nog niet officieel, maar het voelt al wel zo. Ze twijfelt of ze die dag aan haar ouders zal vertellen dat het aan is, ook omdat iedereen van kilometers afstand kan zien hoe de vork in de steel zit. Uiteindelijk houdt ze het toch maar voor zich. Haar ouders maken er ook geen opmerking over.

Sandra’s beste vriendinnetje Rianne heeft die dag ernstige rugpijn. Edith stopt haar onophoudelijk lekker eten en drinken toe en geeft haar een grote knuffelbeer. Rianne houdt hem de hele avond vast, alsof ze een klein meisje is. Sandra ziet haar nog zitten, met op de achtergrond Edith die in de gaten houdt of ze nog iets nodig heeft.

*

Robin brengt de nacht door bij de familie Ploeg om zeker te zijn dat hij op tijd is voor vertrek. Hij is vrolijk en ook een beetje zenuwachtig omdat het de eerste keer is dat hij gaat vliegen. Bijna had hij thuis moeten blijven. Meer dan een jaar spaarde hij voor wat hij zag als zijn droomreis, maar net voor hij zijn ticket naar Kuala Lumpur wilde boeken ging zijn laptop kapot. Hij moest het vakantiegeld aanspreken om een nieuwe te kopen. Edith greep in. Ze zei: ‘Jongen, dan kopen wij toch een ticket voor je, je gaat lekker mee.’

Mirjam staat al vroeg voor de deur van de Fazantenkamp om haar ouders en de jongens naar Schiphol te rijden. Ze heeft een gigantische kater. De avond ervoor was er een personeelsfeestje op haar werk; ze heeft tussen twee studies door een baan als horecamedewerkster in het restaurant van een openbaar zwembad. Maurice, die ze nog niet goed kent, werkt daar ook.

*

Onderbroken door zelfspottend gegrinnik vertelt Mirjam dat het feestje tot laat doorging en iets te gezellig werd qua alcohol. Toen ze na een paar uur onrustslaap met een grote zonnebril op haar hoofd aanbelde bij haar ouders stond ze nog wankel op haar benen. Ze was eerst langs de supermarkt gegaan om vers sinaasappelsap te kopen. Vitamines, dacht ze. Dat hielp natuurlijk niet. De zure drank maakte haar alleen maar misselijker. Je had een paar eieren moeten bakken, doet Sandra hulpvaardig een duit in het zakje. Wist Mirjam veel, ze is maar twee keer in haar leven echt dronken geweest.

Mirjam brengt mij soms in verwarring. Zoals nu. Ze vertelt dit verhaal zo open en eerlijk dat ik denk: hier zit geen schaamte bij, maar haar ogen zeggen dat ze zich geneert en het liever niet zou vertellen.

Sandra lijkt dit verhaal overigens nog niet te kennen, of het te zijn vergeten. Met de grote ogen van een kind kijkt ze naar haar zus. Nieuwsgierig, bijna huiverig vraagt ze: ‘Wisten papa en mama dat je brak was?’ Mirjam gniffelt dat niemand erover begon, maar dat je er niet omheen kon. Ze kon nauwelijks autorijden. Edith nam uiteindelijk de rit naar Schiphol voor haar rekening. ‘Dat was gênant. Toen we aankwamen kon ik nog steeds geen woord uitbrengen. Zij gingen inchecken en ik bleef buiten, op zo’n grote stenen bloembak. Door de buitenlucht verdween de misselijkheid. We hebben nog iets gegeten met z’n allen.’

Sandra, net als Mirjam niet vies van zwarte humor: ‘Gelukkig hoefde je het vliegtuig niet in.’

De zusjes kijken elkaar aan, ze barsten in lachen uit.

*

Sandra gaat niet mee naar Schiphol om haar familie uit te zwaaien. Daar is niets ongewoons aan, De Ploegen reizen veel en het is maar een reis van drie weken. Om half acht komt ze even haar bed uit voor een omhelzing, dan gaat ze weer slapen. Als ze een paar uur later echt opstaat, is Mirjam terug. Ze ploffen naast elkaar neer met hun voeten op tafel – ten strengste verboden – en sturen daar een foto van naar Alex en Edith. Doei, veel plezier, wij komen de tijd zonder jullie wel door.

Sandra gaat naar boven om te douchen en zich aan te kleden, de zusjes hangen nog wat op de bank en in de loop van de middag vertrekken ze naar Zutphen om een televisiekastje op te halen dat Mirjam op Marktplaats vond voor haar eerste eigen huis, een appartement in Rhenen. Veel geld heeft ze niet te besteden dus ze doorkruist het hele land om spullen op te halen die voor een habbekrats worden aangeboden.

Halverwege de rit belt de moeder van Robin, Sylvia Hemelrijk. Ze vraagt naar het vluchtnummer omdat ze heeft gehoord dat er een vliegtuig is neergestort dat eerder die dag vertrok vanaf Schiphol. Mirjam en Sandra denken: welnee, dat kan helemaal niet, Sylvia is gewoon zenuwachtig. Begrijpelijk ook, dat ze zich druk maakt want het is de eerste keer dat haar zoon zonder zijn familie op vakantie gaat en hij is pas zeventien. Sandra probeert haar gerust te stellen: ‘Maak je geen zorgen, niets aan de hand, maar voor de zekerheid zoeken we het vluchtnummer op als we thuiskomen en dan bellen we je meteen.’

Een kwartier later belt Sylvia weer. Ze weet te vertellen dat het gaat om een vliegtuig dat om kwart over twaalf vertrok, dezelfde vertrektijd als de vlucht van Robin en de drie Ploegen. Mirjam en Sandra weten niet wat ze ervan moeten denken. De kans wordt nu wel iets groter. Ze zijn nog steeds niet echt ongerust, maar Sandra gaat wel naar de site van de nos om te kijken wat daar aan informatie te vinden is. Ze leest Mirjam, die achter het stuur van haar vaders minivan zit, een bericht voor waarin niet alleen de vertrektijd overeenkomt, maar ook de bestemming: Kuala Lumpur. Nu wordt het eng: hoeveel vluchten vertrekken er om kwart over twaalf van Schiphol naar Kuala Lumpur? Dat zullen er geen twee zijn.

Hun hartslag versnelt. Mirjam zet de auto aan de kant. Ze begint te huilen. Sandra ook, al blijft ze in haar hoofd vasthouden aan de overtuiging dat het gewoon niet kan – want ja, what are the odds? Ze zeggen toch dat de kans dat je neerstort net zo groot is als de kans dat de bliksem je treft? De conclusie dat het eigenlijk niet anders kan zijn dan foute boel duwen de zusjes voor zich uit. Vertwijfeld kijken ze elkaar aan. Wat te doen? Rechtsomkeert maken naar huis of eerst het kastje ophalen? Het is nog een minuut rijden, ze zijn al in de juiste straat. ‘Laten we ervan uitgaan dat het niet zo is,’ zegt Sandra, ‘anders zijn we voor niets naar Zutphen gereden voor dat kutkastje.’ Gehaast, met een zonnebril op, omdat ze niet willen dat de verkoper hun behuilde ogen ziet, bellen ze aan.

Het kastje blijkt lelijk te zijn. ‘Op de foto’s zag het er best mooi uit, maar er zaten gaten in en het was fineer, niet eens echt hout. Gratis was het ook niet. Onder normale omstandigheden had ik gezegd: stik erin.’ Mirjam betaalt de man tien euro, ze schuiven het kastje in de achterbak en weg zijn ze.

Het plan was het kastje meteen naar Mirjams appartement te brengen, dat ligt op de route tussen Zutphen en Maarssen, maar daar denken ze niet meer aan. Sandra is nog zo pragmatisch van geest dat ze opzoekt hoe hard je mag rijden zonder het risico te lopen meteen je rijbewijs te verliezen. Honderdtachtig kilometer per uur, zo blijkt. In krap drie kwartier scheuren de zusjes naar huis. Sandra appt Ruben vanuit de auto om te vertellen dat haar ouders, broer en pleegbroer mogelijk zijn neergestort. Hij stuurt terug: joh, dat is heus niet zo, komt wel goed. In het nieuws duikt het vluchtnummer nog niet op.

Dan belt Piet, de broer van Alex. Dat heeft hij nog nooit gedaan. Het is puur toeval dat Mirjam en Sandra zijn nummer in hun telefoon hebben opgeslagen. Opa Ploeg was in de week voor de aanslag levensgevaarlijk ziek. Om iedereen in de familie op de hoogte te houden van zijn toestand kwam er een appgroep. Met de meeste familieleden in die groep hebben de zusjes geen of nauwelijks contact. Piet hadden ze al zes jaar niet gesproken. Een telefoontje van hem kan maar één ding betekenen. Het eerste wat ze zeggen is: ‘We weten het.’ Piet staat al voor het huis op de Fazantenkamp te wachten, zegt hij.

Zonder hun jas uit te trekken haasten de zusjes en oom Piet zich even later door de tuin naar ‘het hok’: een prefab blokhut die Alex gebruikt als kantoor. Ergens in zijn e-mails zitten natuurlijk de vluchtgegevens, maar ja, ze moeten eerst de computer in zien te komen. Alex liet een vuistdikke papierwinkel achter waarin de dagelijkse verzorging beschreven staat van zijn exotische kikkers en salamanders, maar niet eens een post-it met reisinformatie. Bezorgder over het welzijn van zijn geliefde dieren dan over de goede afloop van zijn reis, een gedachtegang die een paar uur eerder nog volkomen voor de hand lag, passend bij een ervaren reiziger met een nuchtere inslag.

Het hacken van Alex’ computer blijkt niet al te ingewikkeld. De zusjes weten dat een tropische vis plus een cijfer zijn favoriete wachtwoord is. Koortsachtig duiken de zusjes in de e-mails van hun vader op zoek naar vluchtinformatie. Hoewel het in het nieuws al steeds over MH17 gaat, komen de zusjes in de bevestigingsgegevens een KLM-vluchtnummer tegen. Het is gebruikelijk dat luchtvaartmaatschappijen op een lijnvlucht onder een eigen nummer stoelen aanbieden, maar voor de zusjes is het op dat moment verwarrend. ‘We zagen ook ergens in zijn e-mails KLM/MH0017 staan,’ zegt Mirjam. ‘Toen hadden we zo’n split second van opluchting: MH00, dat is ’m niet. Tot je denkt: o wacht, die nullen zeggen niets, ze zijn er eigenlijk niet, het is gewoon MH17.’

Het gevoel dat gepaard gaat met het zoeken naar de juiste e-mail omschrijft Mirjam als kruipend angstaanjagend. Ze weten al dat hun familieleden in het vliegtuig zitten dat ergens in Oekraïne is neergestort, en als ze het vluchtnummer op het computerscherm van Alex zien kunnen ze er niet langer omheen. Huilend omklemmen ze elkaar. Oom Piet zit naast hen, samen met oom Arjen, de broer van Edith die inmiddels ook gearriveerd is. De twee mannen kennen elkaar van het Apostolisch Genootschap, de kerkgemeenschap waar beide families van oudsher aan zijn verbonden, en ze wonen een straat bij elkaar vandaan. Het is Arjen die Piet eerder die middag op de hoogte stelde. Hij werkt bij de marechaussee en wist al snel dat het de vlucht van zijn zus betrof.

Sandra zegt dat Mirjam en zij heel lang naast elkaar op de bank zaten te huilen. ‘Ondertussen zat Arjen uren aan de telefoon om de passagierslijst te krijgen. Er was een noodnummer dat door duizenden mensen werd gebeld. Op het nieuws hoorde je steeds dat de lijn plat lag.’ De 06-nummers van Edith, Alex of een van de jongens bellen de zusjes niet. Op het tijdstip dat ze zouden aankomen in Kuala Lumpur hield Sandra wel haar Whatsapp steeds in de gaten. Je weet maar nooit. Later belde ze een keer de nummers, om hun stemmen te horen. Helaas hadden ze zo’n automatische voicemailstem die zegt dat het nummer niet bereikbaar is.

Aan het einde van de middag komt er een oproep aan mogelijke nabestaanden om naar Schiphol te komen waar nadere informatie zal volgen. Piet en Arjen besluiten te gaan. De zusjes zien ervan af. Ze willen daar niet staan wachten tussen honderden, misschien wel duizenden mensen. Een paar uur met hun ooms in de auto doorbrengen, zien ze ook niet zitten. Wat moeten ze zeggen die hele weg naar Amsterdam? Het voelt allemaal ongemakkelijk.

Tante Marja, de vrouw van Piet, komt naar de Fazantenkamp om de zusjes bij te staan. Ze kenden haar niet goed, maar ze is heel lief, zegt Sandra. ‘Ze heeft echt een moederkloek-vibe. Ik viel meteen huilend in haar armen.’

Het lange wachten begint. Ze spreken Ediths zus die op vakantie is en pas twee dagen later een vlucht naar Nederland kan krijgen. Ruben belt onophoudelijk, maar Sandra durft niet op te nemen want dan moet ze hardop uitspreken wat er is gebeurd en daarmee is het echt. Na de honderdste keer zegt Mirjam: ‘Neem op, anders doe ik het.’

Tussen Mirjam en haar vriend is het officieel uit, maar toch nog een beetje aan. Ze woont ook nog min of meer in zijn huis. ‘Onderweg naar Maarssen, vanaf het kastje, stopte ik nog snel even bij hem om wat kleren en mijn tandenborstel te pakken en Senna mee te nemen. Toen ik binnenkwam zat hij voor de televisie naar het nieuws te kijken. Ik zei: “Dat is het.” Hij reageerde onverschillig: “Nee joh, kan niet.” Geen woord van troost.’

Dat krijgt ze laat op de avond wel van Stanley, een goede vriend van haar die onaangekondigd voor de deur staat. Eerder al stond Rianne op de stoep. Zij hoorde het nieuws van een klasgenoot die naast opa en oma Ploeg woont. Hij appte iedereen uit de klas, Sandra’s vrienden maakten een groep aan en zo kwam het bij Rianne terecht. Ruben komt ook nog langs, rond een uur of elf. De uren verstrijken. Niemand weet wat te zeggen. De zusjes ook niet. Zij weten zelf ook nog bijna niets. Toch vinden ze het fijn dat er vrienden langskomen. Het geeft warmte en houvast.

De zusjes benadrukken regelmatig dat ze veel zijn vergeten van die eerste dag. Dat zal wel kloppen, maar ik vind juist dat ze uitzonderlijk veel uit hun geheugen weten op te diepen, en daar pragmatisch, bijna zakelijk verslag van kunnen doen. Niet koud, wel helder. Zoals het briefje dat ze ’s avonds laat nog op de voordeur plakken voor de krantenbezorger: wij willen vandaag, 18 juli, geen krant.

De zusjes krijgen die eerste dag geen telefoon van de politie, iemand van de luchtvaartmaatschappij, of Buitenlandse Zaken. Ze verwachten het ook niet, na de oproep om naar Schiphol te komen. Daar komt laat in de avond de officiële bevestiging dat een Boeing 777-200ER met vluchtnummer MH17 onderweg van Amsterdam naar Kuala Lumpur is neergestort in Oost-Oekraïne. De ooms bellen de zusjes om het te vertellen. Twijfel of hoop hebben ze dan al niet meer.

De passagierslijst met alle aanmeldingen is ook gedeeld met nabestaanden op Schiphol. ‘Of iedereen ook echt aan boord was, wist niemand nog. Maar dat is niet iets waaraan je je kunt vastklampen als je niets meer hebt gehoord van de vier mensen die je ’s morgens afleverde bij de vertrekhal,’ zegt Mirjam laconiek. ‘Er stonden wel passagiers op de lijst die niet kwamen opdagen of die vanwege een overboeking op andere vluchten waren geplaatst. Wie uiteindelijk precies in het vliegtuig zaten was een paar dagen later pas officieel bekend.’

Als iedereen weg is, ergens tussen één en twee uur ’s nachts, wordt het heel stil. De zusjes vallen ook stil. Sandra vraagt aan Mirjam: ‘En nu?’ Ze besluiten maar te gaan slapen. Het liefst willen ze dicht bij elkaar liggen, maar niet in de kamer van Edith en Alex, waar het enige tweepersoonsbed in huis staat. Dat voelt verboden. Ze slepen twee matrassen naar beneden en leggen deze zij aan zij in de woonkamer. Later in de week komen er nog twee bij voor een tante en een nichtje die komen logeren. Niemand wil boven slapen. Overdag staan de matrassen tegen de muur, ’s avonds liggen ze in een rij op de grond. Elke ochtend om vijf uur wekt het zonlicht hen, want er hangen geen gordijnen in de woonkamer.

Tot verbazing van iedereen die ernaar vraagt slapen de zusjes de eerste weken goed. Aan het einde van elke dag hebben ze moeite hun ogen open te houden, ook Mirjam die normaal gesproken een matige slaper is en soms melatonine slikt. Zelf kijken ze niet op van hun diepe slaap: ze maken lange dagen, wakker liggen doe je als je piekert, en piekeren doe je als je vertwijfeld bent of in een onzekere situatie zit. De ellende van Mirjam en Sandra is onmiskenbaar, en zo uitputtend. Ze gaan liggen en zijn weg. Om bij zonsopgang te ontwaken met het harde besef: fuck, het is echt gebeurd.

iii Tears In Heaven

Op 8 januari 2020 stort een Oekraïens vliegtuig neer, een paar minuten na vertrek van de internationale luchthaven in Teheran, Iran. Alle 176 inzittenden komen om het leven. Algauw doet een gefundeerd vermoeden de ronde dat het vliegtuig uit de lucht is geschoten. Toevallig zie ik Mirjam en Sandra in dezelfde week. De Iraanse regering en het leger hebben dan net toegegeven, na drie dagen van verontwaardigd gesputter – ‘wij hebben er niets mee te maken’ – dat een luchtdoelraket het toestel inderdaad neerhaalde. Per ongeluk, een menselijke fout, de betrokken militairen zagen het vliegtuig aan voor een vijandig doel.

In de trein van Amsterdam naar Maarssen kom ik in de news feed op mijn telefoon Piet Ploeg tegen, de broer van Alex. Als voorzitter van de Stichting Nabestaanden MH17 bellen redacties hem vaak als er iets gebeurt in de MH17-zaak, of daarmee in verband kan worden gebracht. De zusjes zijn eraan gewend. Sandra zat een keer tijdens een feestje op de wc toen iemand vanuit de kamer riep: ‘Sandra, Sandra, je oom is op tv!’

‘De beelden van het vliegtuigwrak en de body bags brengen veel nabestaanden terug naar 17 juli 2014. Je krijgt daar de rillingen van over je rug,’ zegt meneer Ploeg tegen de nos.

Ik veronderstel dat het pijnlijk is als een familielid regelmatig over jouw verongelukte ouders en broer – over Robin rept hij niet – praat met journalisten. Hij heeft het ook vaak over ‘wij’, en over ‘de nabestaanden’. Dat zou mij ergeren, denk ik.

Als we een half uur later aan de thee zitten in Mirjams woonkamer legt zij uit dat oom Piet in interviews namens zichzelf en de stichting praat, niet namens haar en Sandra. Ze zitten er niet mee. Zij voelen zich weliswaar niet comfortabel in de slachtofferrol, maar ze voelen mee met nabestaanden voor wie een nuchtere grondhouding, typerend voor beide zussen, niet denkbaar is omdat ze anders in elkaar zitten. Als oom Piet over de ramp in Iran tegen een journalist zegt dat ‘er bij allemaal een wond is opengereten’, moet hij dat zelf weten, maar zij behoren niet tot allemaal. En Piet weet dat, zegt Mirjam. ‘Als hij al publiekelijk iets zegt over ons, is het dat hij trots op ons is. Dat is een Ploegen-ding. Papa deed dat ook altijd, ook als er niet echt iets was om trots op te zijn.’

De zusjes kunnen de berichtgeving over de vliegramp in Iran lezen en bekijken zonder emotioneel te worden. Daarmee bedoelen ze niet dat ze er onbewogen onder blijven. Mirjam denkt vooral: we leren niet. Dat viel haar laatst ook al op, toen ergens in een conflictgebied een klein vliegtuigje met zo’n twintig passagiers neerstortte. Het haalde nauwelijks het nieuws. Ze weet zelf ook niet meer waar het precies gebeurde. ‘Zoveel luchtvaartmaatschappijen vliegen over onveilige delen van de wereld. Je kunt het als passagier ook niet goed controleren. Ik zag op het nieuws dat pas vlak van tevoren de precieze vluchtroute vaststaat. Er zijn wel standaardroutes, maar daar wordt geregeld van afgeweken, bijvoorbeeld onder invloed van het weer.’

Sandra valt haar bij. ‘Ik denk nu wel meer na over de route van een vliegtuig als ik ergens heen ga. Via Oekraïne hoeft van mij niet zo.’

Haar vrienden vragen de laatste dagen vaak of ze door de ramp in Iran terugdenkt aan de aanslag op MH17. Dat valt wel mee, antwoordt ze dan. Haar gedachten gaan vooral uit naar de nabestaanden. Ze weet maar al te goed wat er op die duizenden verdrietige mensen afkomt, dingen die ze nooit voor mogelijk hebben gehouden. Zoals dat je een familierechercheur krijgt toegewezen, terwijl je vierentwintig uur eerder nog niet eens wist dat zo iemand bestaat.

De familierechercheurs van Mirjam en Sandra heten Jan en Jan. Jan ii trad in de plaats van een vrouw die kort na haar eerste ontmoeting met de zusjes andere nabestaanden kreeg toegewezen. Hoe zij heet, weten de zusjes niet meer.

*

De familierechercheurs komen vier dagen na de aanslag voor het eerst op bezoek in Maarssen. Hun voornaamste taken zijn informatieverschaffing over ontwikkelingen in het onderzoek en het verzamelen van gegevens voor de identificatie: zij vormen de link tussen het onderzoeksteam en de nabestaanden.

Op uitnodiging van de zusjes eten Jan en zijn collega een hapje mee van de maaltijdsalades die ze bij de supermarkt hebben gehaald. De rechercheurs zijn blij met het aanbod want ze komen nauwelijks aan eten toe, zo druk hebben ze het.

Het eerste gesprek duurt eindeloos, misschien wel zes uur of meer. Mirjam en Sandra beschrijven hoe hun familieleden eruitzien. ‘Niet zoals bij een potje Wie is het?: blond of bruin haar, een bril, grote voortanden, maar megaspecifiek,’ zegt Sandra. Aan de hand van een vragenlijst moet elk uiterlijk kenmerk van Edith, Alex en Robert uitvoerig worden gepreciseerd: littekens, moedervlekken, vorm van de neus, stand van de ogen, tanden, vullingen, kleding, sieraden – alles. Het verbaast de zusjes dat ze over elk familielid anderhalf uur kunnen volpraten. Soms pakken ze er een foto bij om zeker te zijn dat ze geen fouten maken of iets vergeten. ‘Het is alsof we getuigen zijn in een moordzaak,’ zegt Mirjam.

Edith heeft een groot litteken op haar rug, maar dat gegeven alleen is niet genoeg, de rechercheurs willen weten hoe lang en breed het litteken is, welke vorm het heeft en aan welke kant van haar lichaam het zit. Met de neus van Alex zijn ze een kwartier bezig. Hij heeft hem twee keer gebroken, een keer doordat hij er een klap op kreeg en daarna nog eens na een frontale ontmoeting met een muur. Mirjam en Sandra beginnen met te zeggen dat de neus scheef staat. Dat voldoet niet. Staat hij scheef naar links of naar rechts? En hoe was de situatie na de eerste keer dat hij hem brak? De zusjes moeten hier lang over nadenken. Was zijn neus door eerst naar links te zijn gebroken en vervolgens naar rechts niet per ongeluk recht, of in elk geval rechter, komen te staan?

Het zijn krankzinnige details om op te lepelen over familieleden die een paar dagen geleden nog springlevend voor je stonden. Sandra denkt dat ze het kunnen opbrengen omdat Mirjam en zij in een robotachtige staat van shock verkeren.

Aan het begin van het gesprek zeggen de rechercheurs dat ze waarschijnlijk tandenborstels en haren uit kammen en borstels zullen meenemen, als hulpmiddel bij de identificatie. Dat gebeurt uiteindelijk niet omdat zowel Ediths ouders als die van Alex nog in leven zijn en dna-materiaal kunnen afstaan. Wangslijm van Sandra en Mirjam is niet nodig. Ze leren van Jan dat in een dna-identificatieonderzoek ouders betrouwbaarder zijn dan kinderen.

*

Aan een bezoek van de familierechercheurs gaat altijd een telefoontje vooraf dat ze iets belangrijks te vertellen hebben. Als ze zeggen dat ze langs willen komen omdat er een identificatie is, laat je alles zo snel mogelijk uit je handen vallen om samen te komen met alle betrokkenen, zegt Mirjam, die de eerste contactpersoon is. Haar familie doet dat altijd op de Fazantenkamp. Meestal zijn de broers van Edith en Alex erbij.

De familierechercheurs zeggen eerst om wie het gaat en hoe diegene is geïdentificeerd. Willen nabestaanden vervolgens een meer uitvoerige beschrijving van de staat van een lichaam, krijgen ze die.

Het daadwerkelijk bekijken van de lichamen raden de rechercheurs sterk af, zegt Mirjam. Daar is een protocol voor. Ze somt het op. Eerst een beschrijving en de ontmoediging om verder te gaan dan dat. Wil iemand het dan nog, komt er een getekende weergave, daarna een klein stukje van een foto, gevolgd door foto’s van alles wat is gevonden. Blijven nabestaanden overtuigd dat ze met eigen ogen willen zien wat rest van hun dierbare is dat natuurlijk uiteindelijk aan hen, en alleen aan hen. Of veel mensen daartoe besluiten, weten de zusjes niet. Zij kunnen het zich niet voorstellen. ‘De meeste lichamen zijn extreem toegetakeld door de val van tien kilometer en door de enorme kerosinebrand,’ zegt Mirjam. ‘Het verhaal gaat dat je de kerosine kan ruiken door de kisten heen.’

Sandra en Mirjam zijn eensgezind in de beslissing niet verder te gaan dan de eerste mededeling. Ze zeggen meteen tegen de rechercheurs dat ze verder niets willen weten over de toestand van de lichamen. Piet en Arjen willen dat wel. De zusjes gaan naar buiten of naar boven als de rechercheurs en hun ooms praten over details. Oom Piet schrijft alles op en vraagt om documenten, voor in een kluis waar de zusjes bij kunnen als ze ooit toch inzicht willen in meer details.

Eén keer gaat het mis. Jan ii, die er tijdens de eerste ontmoeting niet bij was, vertelt per ongeluk in het bijzijn van de zusjes dat hun moeder ‘in principe intact’ is gevonden. Daar raken ze zo van overstuur dat Senna komt aangelopen om hen te troosten. Het maakt ze ook boos, en dat zijn ze niet snel.

*

Op de eerste nabestaandenbijeenkomst, in een evenementenhal van een congrescentrum in Nieuwegein, komen meer dan duizend mensen af, niet alleen ouders, broers, zussen, geliefden en kinderen van slachtoffers maar ook verre familieleden. De families Ploeg en Cuijpers zijn ook uitgebreid vertegenwoordigd, tot oudooms en oudtantes aan toe. Vertegenwoordigers van de repatriëringsmissie vertellen wat er bekend is over de aanslag (of het ongeluk zoals Mirjam en Sandra de gebeurtenis steevast noemen) en wat de nabestaanden op korte termijn kunnen verwachten. Ze benadrukken dat de rebellen respectvol omgaan met het rampgebied, onder andere door waar mogelijk lichamen in koelwagons van treinen te leggen. Er zijn dan al treinen onderweg naar de stad Charkov, van waaruit de repatriëring van de eerste tweehonderd slachtoffers zal beginnen. Veel is nog vaag. De afwikkeling zal een enorm beroep doen op ieders incasseringsvermogen en geduld, zoveel is de zusjes wel meteen duidelijk.

*

Op woensdagmiddag 23 juli keren de eerste vijftig slachtoffers terug op Nederlandse bodem. Door het hele land hangen vlaggen halfstok, molenaars zetten hun molens in de rouwstand en bij de publieke omroep vervallen amusementsprogramma’s. Koning Willem-Alexander, koningin Máxima en premier Mark Rutte zijn aanwezig bij de live uitgezonden ceremonie op het vliegveld in Eindhoven waar de slachtoffers arriveren in twee militaire vliegtuigen, opgewacht door hun familieleden.

In een lange stoet rijden de lijkwagens naar de Korporaal Van Oudheusdenkazerne in Hilversum, de plek die is gekozen voor het identificatieonderzoek. Overal langs de route staan mensen rijendik om de slachtoffers de laatste eer te bewijzen. Mirjam en Sandra kijken ernaar op televisie, samen met oom Piet en oom Arjen.

De tweede rouwstoet volgt Mirjam vanaf het dakterras van het kantoor van een tante dat aan de snelweg ligt. Haar aandacht wordt sterk naar één auto getrokken. In die auto ligt Edith, ze weet het zeker. Sandra staat niet naast haar. Zij vindt de publieke gebeurtenis te confronterend en is thuis gebleven met Ruben. Een maand later wonen de zusjes wel samen de aankomst bij van nog een aantal slachtoffers. Sandra twijfelt of ze er goed aan doet, maar ze heeft liever spijt van iets wat ze deed dan van iets wat ze naliet. Mirjam heeft niet opnieuw dat sterke gevoel dat een gezinslid van van haar in een van de kisten ligt die militairen uit het vliegtuig dragen.

*

Over Edith komt als eerste duidelijkheid, kort na het begin van het identificatieproces. Op de eerste dag dat Mirjam weer aan het werk is in het zwembad krijgt ze het telefoontje van de familierechercheurs. De zusjes voelen iets wat lijkt op opluchting zonder blijdschap. Ze hechten weinig emotionele waarde aan stoffelijke resten – ‘Dat zijn niet onze ouders, broer en pleegbroer’ – maar de gedachte dat hun familie ergens in dat zonnebloemenveld ligt, tijdens een hittegolf, vinden ze verschrikkelijk. Sandra is ook erg bang dat de pro-Russische separatisten iets naars met de lichamen zullen uithalen.

Edith wordt geïdentificeerd aan de hand van haar gebitsgegevens, niet door haar trouwring, zoals Sandra denkt. Mirjam verbetert haar zonder betweterigheid in haar stem: ‘De trouwring zat nog wel aan haar vinger, maar dat is geen geldig identificatiemiddel, ook al staat er een naam en een datum in.’