Dag Solstad

Roman 11, boek 18

Uit het Noors vertaald door
Edith Koenders en Adriaan van der Hoeven

Uitgeverij Podium
Amsterdam

De vertaling van Roman 11, boek 18 wordt mede mogelijk gemaakt door het Noorse letterenfonds NORLA. Voor de vertaling werd een werkbeurs toegekend door het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Ellevte roman, bok atten

Oorspronkelijke uitgever Forlaget Oktober

© 1992 Dag Solstad

© 2020 Nederlandse vertaling Edith Koenders en

Adriaan van der Hoeven/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp bij Barbara

Foto auteur Baard Henriksen

Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 94 6381 019 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, november 2020

www.uitgeverijpodium.nl

Als dit verhaal begint, is Bjørn Hansen net vijftig geworden en staat hij op het station van Kongsberg op iemand te wachten. Het is dan vier jaar geleden dat hij is weggegaan bij Turid Lammers, met wie hij veertien jaar had samengewoond vanaf het ogenblik dat hij arriveerde in Kongsberg, dat voor die tijd nauwelijks meer dan een stip op de kaart voor hem was. Nu woont hij in een modern appartement in het centrum van Kongsberg, op een steenworp afstand van het station. Toen hij achttien jaar geleden in Kongsberg aankwam, had hij maar een paar persoonlijke eigendommen, zoals kleren en schoenen, en dozen en nog eens dozen vol boeken. Toen hij uit Huize Lammers vertrok, nam hij ook alleen zijn persoonlijke eigendommen mee, zoals kleren en schoenen, en dozen en nog eens dozen vol boeken. Dat was zijn bagage. Dostojevski. Poesjkin, Thomas Mann. Céline. Borges. Tom Kristensen. Marquéz. Proust. Singer. Heinrich Heine. Malraux, Kafka, Kundera, Freud, Kierkegaard, Sartre, Camus, Butor.

De enkele keer dat hij in die vier jaar na de breuk aan Turid Lammers had gedacht, was het geweest met een gevoel van opluchting dat het voorbij was. Tegelijk had hij met een verbazing die grensde aan smart moeten constateren dat hij niet langer kon begrijpen of navoelen waarom ze hem ooit gefascineerd had. Dat dat zo was geweest, stond buiten kijf. Waarom zou hij anders uit zijn huwelijk met Tina Korpi zijn gestapt en haar en hun twee jaar oude zoontje hebben verlaten om Turid Lammers naar Kongsberg te volgen, in de stiekeme hoop dat zij hem wilde hebben? Door Turid Lammers was hij in Kongsberg beland. Zonder haar, of zijn nu vergeten fascinatie voor haar, was hij hier nooit beland. Nooit. Alles in zijn leven zou anders zijn geweest. Het zou nooit in zijn hoofd zijn opgekomen om naar een baan als belastinginspecteur in Kongsberg te solliciteren, ja in zijn stoutste dromen zou hij nog niet solliciteren naar wat voor baan als belastinginspecteur dan ook, hij zou waarschijnlijk op het Ministerie zijn blijven werken, daar verdienstelijk carrière hebben gemaakt, nu bureauhoofd zijn geweest, waarschijnlijk, of overgestapt zijn naar iets hogers binnen het Nationale Telecombedrijf of de Noorse Spoorwegen of een vergelijkbare organisatie. Maar nooit belastinginspecteur. Nooit Kongsberg.

Het verontrustte hem dat hij de fascinatie die hij voor Turid Lammers had gevoeld toen hij haar leerde kennen niet meer kon navoelen. Een nerveuze, magere vrouw, zo herinnerde hij zich haar. Toen hij haar ontmoette, was ze net terug uit Frankrijk, waar ze zeven jaar had gewoond en waar haar huwelijk op de klippen was gelopen. Nu was ze neergestreken in Oslo en had meteen een minnaar genomen. Die minnaar was hij. Was hij in haar netten verstrikt geraakt door zijn fascinatie voor de nervositeit van vrouwen en het effect daarvan op de omgeving? Waren het de rusteloze stemmingswisselingen? Na een halfjaar overleed haar vader en verhuisde zij naar de provinciestad waar ze vandaan kwam, Kongsberg. Daar betrok ze een oude villa, nam samen met haar oudere zus de leiding van een bloemenboetiek over en werd lerares aan het Gymnasium van Kongsberg, waar ze Frans, Engels en drama gaf.

Haar vader stierf in september. Ze ging naar huis – naar de begrafenis en om de erfenis te regelen – en keerde een week later terug naar Oslo. Een maand lang leidde ze haar leven als voorheen. Maar toen besloot ze plotseling om terug te gaan naar Kongsberg. Op een woensdagavond vertelde ze het haar minnaar, op zondag was ze weg. Toen ze zei dat ze ging verhuizen, voelde hij zich aanvankelijk opgelucht. Eindelijk kon hij zijn leven weer op orde brengen. Hij was getrouwd met Tina Korpi en samen hadden ze een zoontje van twee. Hij had Tina niet over Turid verteld, voor hem was het niet meer dan een avontuurtje. Eigenlijk kwam het hem goed uit dat ze nu naar Kongsberg en uit zijn leven verdween, zonder in zijn bewustzijn meer na te laten dan de herinnering aan wat gestolen liefde.

Maar toen haalde hij het in zijn hoofd dat hij haar niet in de steek kon laten. Hij moest en zou naar Kongsberg, naar haar, anders zou hij er de rest van zijn leven spijt van hebben. Ja, hij had het gevoel dat die vaste overtuiging dat hij er spijt van zou krijgen, het hem onmogelijk maakte om terug te gaan naar Tina en zijn zoontje, om gewoon verder te leven, maar nu zonder geheime minnares. En dus biechtte hij zijn geheim op aan zijn vrouw en maakte zich los uit dit huwelijk.

Naast de opluchting die hij aanvankelijk had gevoeld toen Turid zei dat ze voorgoed naar huis terugging, was er ook het besef geweest dat het niet kon blijven duren; alles wat er veertien jaar later toe leidde dat hij bij haar weg zou gaan, had hij toen duidelijk voor zich gezien. Hij had niet de illusie gehad dat ze hem gelukkig zou maken. Maar toen het tot hem doordrong dat ze echt was vertrokken, miste hij haar zo verschrikkelijk dat hij gegrepen werd door een soort morele noodzaak om in de nabijheid te zijn van deze vrouw, die de hele tijd nerveuze signalen uitzond naar de wereld om haar heen, die nooit tot rust kwam, die overliep van de ideeën, onafgebroken, ieder uur van de dag.

Het is mogelijk dat hij tegen Tina gezegd had dat hij de ware liefde had gevonden en dat hij zijn hart moest volgen. Waarschijnlijk had hij dat gezegd. Het verontrustte hem dat hij zich niets van de Turid Lammers van toen kon herinneren wat deze grote woorden rechtvaardigde. Afgezien van een paar onbeduidende voorvallen, bijvoorbeeld dat Turid en hij arm in arm over een stoep lopen. Dan valt Turids blik op een bananenschil, vlak voor haar op de stoep. Ze bukt zonder zijn arm los te laten en raapt de schil op. Vervolgens smijt ze hem weg, zo de straat op en zegt opgewekt: ‘Laat die auto’s maar lekker slippen.’ Godnogantoe! had hij toen gedacht (of later), zo lost zij problemen op. Hij werkte sinds hij zes jaar eerder zijn studie Sociale Economie had afgerond op een departement, waar hij, nog maar tweeëndertig jaar oud, al was opgeklommen tot afdelingshoofd. Zijn geliefde was ook tweeëndertig, en lerares. En toen raapte ze een bananenschil op van de stoep en smeet hem gewoon weg. Naar de auto’s. Knettergek, hij moet gefascineerd geweest zijn. Maar ook verontrust, in ieder geval met in zijn achterhoofd de gedachte aan een eventueel leven samen met haar (maar dat moet later geweest zijn). Waren het dit soort voorvallen die hem ertoe brachten tegen Tina te zeggen dat hij de ware liefde had gevonden en dat hij zijn hart moest volgen? Het alternatief zou zijn geweest te zeggen dat hij een affaire had en dat hij die niet kon opgeven. Maar dat had hij niet over zijn lippen kunnen krijgen, hoewel dat eigenlijk precies was waarom Bjørn Hansen – een eenvoudige jongen uit een stadje aan de Noorse kust, deze geslaagde jonge ambtenaar op een van onze departementen – zijn vrouw en twee jaar oude zoontje verliet om naar Kongsberg te gaan, een ongewisse toekomst tegemoet. Het was het avontuur en niet de liefde voor Turid Lammers die hem had geobsedeerd en zo had opgeslokt dat hij nauwelijks nog kon ademhalen. Het verleidelijke ervan. Diep vanbinnen wist Bjørn Hansen dat het meest begerenswaardige op deze wereld het kortstondige geluk was en dat was wat hij nu ervoer door Turid Lammers in het geheim op te zoeken in haar flatje in de wijk St. Hanshaugen in Oslo. Zo intens had hij vroeger nooit geleefd, hij wist dat hij zich in een ruimte bevond waar hij niet lang zou blijven. Hij speelde hoog spel. Gestolen geluk. En aangezien al dit gestolen geluk Turid Lammers betrof, maakte hij zichzelf wijs dat hij zijn hart moest volgen. Maar dat klopte niet. Los van het avontuur, van de omstandigheden rond hun verhouding, betekende Turid Lammers niets. Haar mimiek, haar oogopslag, de bewegingen van haar handen die hem soms kippenvel bezorgden, haar smalle polsen, zo mooi en Frans in hun bekoorlijkheid, haar manier van lopen, dit alles kreeg zijn glans door de omstandigheden rond hun verhouding. Dat wist hij maar al te goed. Hij was zich daar, eerlijk gezegd, volledig van bewust. Hij had dit spel weloverwogen gespeeld en deze gestolen ogenblikken gekoesterd. Tegen zijn vrouw had hij moeten zeggen: Ik kan toch onmogelijk weten of dit de ware liefde is, want ik ken haar nauwelijks. Ik ken haar alleen in situaties waar ze het object is van mijn fascinatie. Maar deze situaties vervullen zoveel van mijn diepste verlangens, beantwoorden zozeer aan wat ik van het leven verwacht, dat als zij dat nu allemaal laat voor wat het is en de rug toekeert, ik haar achterna moet gaan in een poging haar terug te vinden.

Het enige wat hem speet aan deze breuk was dat hij zijn vrouw niet ronduit had gezegd hoe de vork in de steel stak. Voor de rest accepteerde hij dat alles ging zoals het ging. Nog steeds, achttien jaar later, vond hij dat hij er goed aan had gedaan zijn nietsvermoedende vrouw en zijn zoontje, dat in de aangrenzende kamer sliep, te verlaten. Om de vrouw te volgen die voor hem het avontuur representeerde, terwijl hij maar al te goed wist dat het avontuur voorbij was zodra hij zijn huwelijk verbrak en Turid Lammers achternaging. Hij koesterde geen hoop, wat geweest was, was geweest, maar hij wilde graag de herinnering eraan bewaren, aan haar dus, hij wilde graag in dezelfde kamer ademen als zij. Hij moest zijn hart volgen. Hij had in deze bewuste ontrouw een intensiteit en spanning ervaren die hij anders alleen maar in de kunst en de literatuur vond en die hem fascineerde zonder die volledig te begrijpen.

Dus was hij vertrokken. Na Tina Korpi te hebben verteld dat hij een gevangene van de liefde was en haar roep moest volgen. Tina Korpi leek in shock te verkeren. Lamgeslagen, zoals dat heet, zat ze op een stoel en staarde hem alleen maar aan, terwijl ze keer op keer herhaalde: ‘Dus dat was het, ik had het kunnen weten.’ Hij was bang geweest dat ze een vreselijke scène zou schoppen en vooral dat ze dan hard tegen elkaar zouden schreeuwen, zodat ze hun zoontje in de kamer ernaast wakker zouden maken en ze dan naar hem toe moesten om hem te troosten, en misschien zelfs dat hij hem dan zou moeten optillen. Maar zo ging het niet. Bjørn Hansen zocht wat persoonlijke bezittingen bij elkaar, die hij een paar keer heen en weer lopend naar de auto bracht, terwijl zij nog steeds lamgeslagen op haar stoel zat en elke keer dat hij binnenkwam haar jammerende ‘dus dat was het’ herhaalde. Toen was hij klaar en vertrok hij.

Onder het oranje licht van de lampen die boven de E18 hingen, reed hij naar Drammen, het stadje door langs de oostelijke oever van de Drammenselva, en daarna naar Hokksund, nog steeds langs de oostelijke oever van de Drammenselva. Bij Hokksund splitste de weg zich, de ene weg ging over de Drammenselva in de richting van Kongsberg, Notodden, Numedal, Øvre Telemark, die moest hij nemen. Maar daarvóór stopte hij buiten Eikerstua, pal voor de splitsing bij een wegrestaurant, en ging er naar binnen. Al was het laat op de avond, er zaten nog gasten hamburgers te eten en koffie te drinken, automobilisten zoals hijzelf, of vrachtwagenchauffeurs die hun trucks log en massief voor het wegrestaurant hadden geparkeerd. Bjørn Hansen liep linea recta naar de telefooncel om Turid Lammers’ nummer te draaien. Toen hij wat munten op de telefoonautomaat legde en het nummer draaide, voelde hij zich erg zenuwachtig, want hij had niet aangekondigd dat hij naar haar onderweg was. (‘Ik wil geen minnares zijn van een getrouwde man,’ had Turid Lammers gezegd toen ze naar Kongsberg vertrok, op een heel nuchtere toon die hem geen enkele reden had gegeven om te denken dat ze hoopte dat hij er het zijne aan zou bijdragen dat zij dat niet zou hoeven zijn.) Hij hoorde haar stem, terwijl hij tegelijkertijd hoorde hoe de munten ratelend in het kastje vielen, zodat hij kon spreken en wist dat zij hem hoorde. Hij vertelde wat er was gebeurd en dat hij in een wegrestaurant stond zo’n kilometer of twintig ten noorden van Drammen, vlak bij de afslag naar Kongsberg. Hij vroeg of hij kon komen, en ze zei ja.

Hij stapte weer in de auto en reed naar Kongsberg. Ineens was hij midden in Noorwegen, het ongastvrije, beboste, verre en (behalve voor de mensen die er wonen) afgelegen Noorwegen, al was hij hooguit zeventig kilometer van de hoofdstad van het land verwijderd. Het was midden in de winter en het sneeuwde hevig. De weg was smal, ook al was het een rijksweg, en bovendien glad en bochtig. Hoge sneeuwwallen langs de weg, koude, compacte sneeuw. Velden, vlak, begraven in witte duisternis, ravijnen en valleien. Hier en daar een boerderij. Naaldbossen. Een enkele lamp in de nacht, ergens aan de muur van een willekeurig neergezette moderne bungalow, waar de sneeuw wit omheen wervelde. Bevroren meertjes. Gestolde rivieren. Morsige sparren. IJspegels aan overhellende rotspunten boven de weg, die oplichtten in de koplampen van Bjørn Hansens auto. De rit duurde veel langer dan hij had ingeschat, omdat hij niet hard kon rijden in dit winterse landschap, waarin hij over de smalle, bochtige en gladde weg steeds dieper doordrong. Totdat hij zich plotseling op een punt waar de weg steil omlaagliep, realiseerde dat hij zich aan de rand van een stad bevond, en kort daarop verliet hij de rijksweg en reed de verlichte stad Kongsberg in.

Het was laat op de avond, maar er waren verbazend veel mensen op de been, want de laatste film was net afgelopen, het was tien over elf. Hij reed een tijdje doelloos rond op zoek naar een taxistandplaats. Er was er een vlak bij het station en daar parkeerde hij. Hij liep naar een taxichauffeur die in zijn auto zat te wachten op een rit. Van een briefje las hij Turid Lammers’ adres voor waarna de taxichauffeur gedetailleerd beschreef hoe hij moest rijden. Vijf minuten later stopte hij voor een grote, maar nogal vervallen villa, waar, te oordelen naar het adres, Turid Lammers woonde.

Ze stond hem niet in de deuropening op te wachten. Hij belde aan en het duurde even, vond hij, voor ze opendeed. Maar toen ze opendeed, leek ze blij hem te zien. Ze had de haard aangestoken. Ze had eten en drinken voor hem klaarstaan. Ze maakte een rustige en ontspannen indruk, veel ontspannener dan hij haar had verwacht aan te treffen in die grote en tochtige villa die ze had geërfd.

Veertien jaar zou hij in deze oude villa wonen. Als Turid Lammers’ levensgezel. En nog steeds woonde hij in Kongsberg. Aanvankelijk reisde hij heen en weer naar Oslo, naar zijn werk op het departement. Wie was Turid Lammers? In Oslo was ze een aantrekkelijke vrouw in de drukte van de grote stad geweest, die hij toevallig was tegengekomen en door wie hij gefascineerd was geraakt. Nu was ze teruggekeerd naar haar geboorteplaats, ze had zelfs haar intrek genomen in haar ouderlijk huis, waar ze in een context leefde die eerder hooguit een sporadisch (en buitengewoon charmant) attribuut van haar was geweest. Als haar minnaar in Oslo was hij vooral geïntrigeerd geweest door het Franse aspect van haar verleden, de zeven jaar in Frankrijk die haar wijzer hadden gemaakt (nam hij aan) en haar bewegingen tegelijk die aangeleerde gratie hadden verleend, waar hij (dankzij het avontuur waaraan ze hun glans ontleenden) niet buiten kon. Vooral haar gebaren. Die mediterrane manier om de handen te gebruiken als esthetische ondersteuning van wat de mond zei, had hem gefascineerd op een bijna kinderlijke manier en hierdoor luisterde hij nauwelijks naar wat ze zei, zo geboeid was hij door de manier waarop ze het zei. Dus had hij alleen en passant het kleinburgerlijke in haar gezien en dat bovendien nog binnen het kader van haar exotische zuidelijke manier van doen. De Franse vrouw die sprak over haar onmogelijke zus in Kongsberg. Maar nu was dit allemaal de werkelijkheid geworden waarin Turid Lammers leefde, en hij dus ook.

De Lammers-familie had indertijd half Kongsberg en omstreken in bezit gehad. Bos, akkerland, winkels, bouwgrond, houtfabrieken enzovoort. Maar toen haar vader overleed, waren daar, naast de oude villa, alleen nog maar een bloemenboetiek en een benzinestation van over. Haar zus kreeg het lucratieve benzinestation, waar haar man de scepter zwaaide, en Turid kreeg na veel mitsen en maren de villa, terwijl de bloemenboetiek eigendom van beide zussen werd. Dit alles had tot een ruzie geleid die nog steeds niet voorbij was toen Bjørn Hansen na veertien jaar ten slotte Huize Lammers verliet en op zichzelf ging wonen. Eigenlijk ging het erom wie van de twee het meest correct hun erfenis, de naam Lammers, representeerde.

Ogenschijnlijk stond Turid Lammers ver boven zulke zaken en dat dacht haar levensgezel Bjørn Hansen lange tijd ook. Ze was antiburgerlijk tot in haar vezels, verachtte alle gesteggel om geld en haar zusters manier om dingen in te pikken, zoals ze het uitdrukte, en dat meende ze ook echt. Toen tijdens een van de feesten die ze in Huize Lammers organiseerden een tweehonderd jaar oude sauskom uit haar handen gleed en op de vloer aan gruzelementen viel, waarbij de saus tussen de scherven door liep, moest ze lachen en haar ogen straalden gewoon toen ze uitriep: ‘Dit is een historisch moment! Tweehonderd jaar zijn uit mijn handen gegleden en opgegaan in het niets!’ Een staande ovatie van de gasten volgde. Maar Bjørn Hansen wist dat de aanblik van de kapotte sauskom haar aan het hart ging. Want op dat moment woonde hij al twee jaar met haar samen.

Maar dat was nog niet zo toen hij op een avond laat van zijn departement in Oslo thuiskwam en zij hem tijdens het avondeten de Lågendalsposten van die dag toewierp en op een advertentie wees. Bjørn Hansen beschouwde zichzelf als een wat stugge, introverte en niet erg spontane persoon. Het was een personeelsadvertentie, de positie van belastinginspecteur in Kongsberg was vacant, gekwalificeerde kandidaten werd verzocht te reflecteren. Bjørn Hansen las de advertentie en keek vervolgens met een vragende blik naar Turid. Was er iets in de woordkeus van de advertentie wat haar antibureaucratische gevoel voor humor had opgewekt? Maar Turid wees weer op de advertentie en zei: ‘Iets voor jou, my dear. Belastinginspecteur, dat is echt iets voor jou, toch?’ Bjørn Hansen keek haar aan. Hij lachte: ‘Ja, waarom niet?’

Ja, waarom niet? Waarom zou hij niet solliciteren naar een betrekking als belastinginspecteur in Kongsberg nu hij toch eenmaal in die stad woonde? Zo gezegd, zo gedaan. Bjørn Hansen solliciteerde in alle ernst naar de baan van belastinginspecteur in Kongsberg.

Wat is een belastinginspecteur? Dat is iemand die belasting int. Iemand die ervoor verantwoordelijk is dat de rechtmatige belastingen en aanslagen van de Staat en de Gemeente op tijd betaald worden en dat de noodzakelijke maatregelen worden genomen als dat niet gebeurt. Oorspronkelijk was belastinginner een heel hoge ambtelijke functie, die bekleed werd door een voogd of een schout, en hij was vertegenwoordiger van de Koning. Later veranderde dit in belastinginspecteur. De inspecteur was een gemeentelijke overheidsdienaar, met verantwoordelijkheid en aanzien, maar hij bekleedde een positie die geworteld was in de stedelijke gemeenschap. Dat de belastinginner niet langer voogd maar belastinginspecteur was, was het gevolg van het veranderende karakter van een staat waarin ambtenaren de dienst uitmaakten, tot een staat die stoelt op een wijdvertakte lokale democratie. De belastinginspecteur van een kleine stad in de twintigste eeuw was geen hoge ambtenaar, hij werd gerekruteerd op de gangbare manier in de Noorse stad waar hij werkzaam was, had meestal geen universitaire opleiding, maar was een man met middelbare of hogere handelsschool die zijn sporen had verdiend binnen de Belastingdienst.

De zittende ambtenaren waren niet bepaald blij met de sollicitatie van Bjørn Hansen. Met zijn universitaire graad en zijn ervaring op het departement was hij eigenlijk overgekwalificeerd, waarmee hij twee collega-ambtenaren met een jarenlange staat van dienst passeerde, die elkaar de laatste tijd met een scheef oog hadden aangekeken omdat beiden meenden gekwalificeerd te zijn voor deze toppositie. Bjørn Hansen kaapte de baan voor hun neus weg. En zij spanden ogenblikkelijk tegen hem samen, vanaf dag één dat hij zijn blik liet gaan over het kantoor en zijn medewerkers, hij, de nieuwkomer, die samen met Turid Lammers Huize Lammers bewoonde, een tweeëndertigjarige snob met te veel diploma’s, een babyboomer.

Hij was verhuisd naar Kongsberg, had in een opwelling gesolliciteerd naar de baan van belastinginspecteur en die gekregen. Eigenlijk haalde hij zijn schouders erover op. Waarom zou hij in vredesnaam belastinginspecteur worden? Uitgerekend belastinginspecteur? Het was gewoon een bevlieging, dacht hij verbaasd. Maar Turid liep zingend door de kamers van Huize Lammers: ‘Mijn man is belastinginspecteur. Mijn man is belastinginspecteur. Ik woon samen met de belastinginspecteur. Ik woon samen met de belastinginspecteur.’ Bjørn Hansen keek bewonderend naar haar. Hij moest lachen.

Er zat iets vermetels in Turid Lammers’ vrolijkheid en dat fascineerde hem. Daardoor aangespoord ging hij dagelijks met een zekere onverschilligheid naar zijn werk. Dacht hij dat deze baan carrièrematig een doodlopende weg was, om het zachtjes uit te drukken? Tja, hij was het zich bewust, maar haalde zijn schouders er dus over op. Het was belangrijker voor hem een baan in Kongsberg te hebben, omdat hij langzaamaan genoeg had van dat heen-en-weergereis (wat hun relatie ook belastte). Hij had er niets op tegen om op het departement te blijven werken, maar niet als hij in Kongsberg woonde. En nu woonde hij in Kongsberg, dat was een feit.

Bjørn Hansen was als zoon van onbemiddelde ouders opgegroeid in een stad aan de Oslofjord. Hij was van eenvoudige komaf. Toch was het voor hem vanzelfsprekend dat hij, gezien zijn goede verstand, naar het gymnasium ging. Op zijn negentiende deed hij eindexamen en na zestien maanden militaire dienst moest hij besluiten wat hij wilde worden in het leven. Bjørn Hansen besloot om in Oslo te gaan studeren. Eigenlijk was hij vooral geïnteresseerd in kunst en literatuur, filosofie en de zin van het leven, maar hij koos voor economie. Hij was altijd goed geweest in rekenen en wiskunde, maar had ook het vage gevoel dat hij vooruit moest komen in het leven om niet in dezelfde armoede te vervallen als zijn ouders. Hoe dan ook wilde hij weg van het eeuwige gesappel, en hoewel hij kunst en literatuur, filosofie en de zin van het leven niet associeerde met dat eeuwige gesappel, hadden die toch altijd een aura van luxe gehad. Kunst en literatuur waren geen studies, maar liefhebberijen voor in je vrije tijd, want een goede positie kon je er niet mee verwerven, iets wat hij met zijn boerenverstand toch beschouwde als het doel van studeren. Daarom dus economie. Met de studie Economie kon je twee kanten uit, óf bedrijfseconoom worden (in Bergen) óf algemeen econoom (in Oslo). Voor Bjørn Hansen moest het Algemene Economie zijn. De studie Bedrijfseconomie leidde naar het particuliere bedrijfsleven, naar de ongetwijfeld spannende jungle daar, maar die stond zo veraf van Bjørn Hansens eigen principes, van zijn moraal, sociale intelligentie enzovoort, dat die niet in aanmerking kwam. Uit een soort sociaal bewustzijn koos hij voor Algemene Economie en bijgevolg ook voor een betrekking binnen het openbaar bestuur. Bij gebrek aan alternatieven koos hij er dus voor een dienaar van de Staat te worden.

Toen hij Turid Lammers ontmoette, werkte hij al zes jaar op het departement (Bjørn Hansen zei altijd: ‘Ik werkte op het departement’, maar in de achttien jaar die verstreken waren sinds zijn komst naar Kongsberg vertelde hij nooit welk departement) en als iemand hem ernaar vroeg, dan antwoordde hij: ‘Eh, een departement, ik weet het niet meer zo goed.’ Meer kwam er niet uit, ook al wist iedereen dat hij stond te liegen en op het punt had gestaan promotie te maken. Daar had hij niets tegen gehad, dat was voor hem iets heel vanzelfsprekends, hij kon zich goed voorstellen bureauhoofd te worden of chef expeditie, hij had het naar zijn zin op het departement, hij vond het interessant begrotingen op te stellen en hij besefte wel degelijk dat de verschillende begrotingsmodellen waarmee ze werkten, praktische betekenis zouden krijgen voor het dagelijks leven van honderdduizenden Noren, een gedachte die er niet weinig toe bijdraagt om je interesse in je werk te behouden. Het werk van Bjørn Hansen was zinvol en hij kon zich prima voorstellen dat te blijven doen. Maar toen Turid hem er half voor de grap toe aanzette te solliciteren naar de betrekking van belastinginspecteur in Kongsberg had hij er geen enkele moeite mee zijn carrière op het departement vaarwel te zeggen en in de voorbije achttien jaar had hij die geen moment gemist.

Werd hij belastinginspecteur omwille van Turid? Zonder haar aansporing was hij in ieder geval geen belastinginspecteur geworden. Zonder haar uitgelatenheid bij de gedachte dat haar levensgezel de lokale belastinginspecteur zou worden. Het was nogal idioot, Turids ogen fonkelden en hij dacht: Ik doe het! Wat kan het ook schelen, ik doe het gewoon, en het idee alleen al dat hij het echt ging doen, bezorgde hem een wild gevoel van tevredenheid. Het was de definitieve breuk met alles wat achter hem lag. Het verbond hem definitief met Turid Lammers. Met deze stad. Met hun relatie, in haar grote, vervallen villa. Met het avontuur dat al zoveel absurde trekjes had gekregen en dat hem nog altijd even sterk fascineerde.

Maar tot Turids (en in feite ook zijn eigen) verbazing had hij zijn werk vanaf het allereerste moment zeer serieus genomen, ja zich er haast met een zekere hartstocht op gestort. Deels omdat hij vanaf het allereerste moment op het Belastingkantoor de weerstand had gevoeld van de twee die waren gepasseerd. Eerlijk gezegd vond hij dat hij zich tegenover hen wel een beetje laag had gedragen. Het was uiteindelijk toch hun baan, zij hadden elkaar moeten beconcurreren, en degene die de baan niet zou hebben gekregen, zou voor altijd een wrok tegen de ander moeten koesteren en hem intens moeten tegenwerken, in stilte, maar met alle mogelijke vuile streken, in plaats van zoals nu als bondgenoot, en gaandeweg als goede vriend, uit pure kwaadaardigheid samen te spannen tegen hem, de nieuwe belastinginspecteur. Hij, die deze leidende functie (hij had zestien ondergeschikten) gewoon in de schoot geworpen had gekregen, had nu iets om zijn tanden in te zetten. Intriges en slechtheid. Het is gewoon onvoorstelbaar hoeveel slechtheid een ongeveer vijftig jaar oude ambtenaar op een belastingkantoor aan de dag kan leggen als hij zich achtergesteld voelt en gedwarsboomd wordt in het bereiken van de positie van belastinspecteur, het natuurlijke hoogtepunt. En aangezien het in dit geval ging om twee uit hetzelfde hout gesneden types, om vier handen op één buik, zoals dat heet, was de sfeer op het Belastingkantoor soms om te snijden. Het was geen stoffige boel, zoals de mensen graag denken over kantoren waar droge, krakende bureaucraten hun dagen slijten, maar er broeide iets. Maar deze atmosfeer maakte hem harder, volwassener, zo niet als mens, dan in ieder geval als belastinginspecteur en dat was waar het tenslotte toch om ging.

Een andere reden dat Bjørn Hansen zijn baan als belastinginspecteur in Kongsberg vanaf de allereerste dag zeer serieus had genomen, ja, zich er haast met een zekere hartstocht op had gestort, was dat het zijn werk was. Hij had naar een baan gesolliciteerd en die gekregen. Het was niet zijn levenstaak, maar zijn werk. In Bjørn Hansens ogen was werk een noodzakelijk kwaad. Zoals we eerder zagen, had hij een studie gekozen op grond van de vraag voor welk noodzakelijk kwaad hij zich wilde kwalificeren. Zodra het werk achter de rug was, kon je je wijden aan de eigenlijke zin van het leven, wat voor Bjørn Hansen dus duidelijk een vrouw was. Het samenleven met een vrouw, Turid Lammers. Maar eerst ben je verplicht deel te nemen aan de gemeenschappelijke taak die werk heet, opdat de raderen draaien, om de samenleving te laten functioneren, zodat er, kort en goed, vlees bij de slager ligt, dat er scholen zijn voor kinderen en jongeren, kleren om aan te trekken, dat er lichtknoppen in de sporthal zijn, dat er stromend water uit de kraan komt, dat er radio’s zijn waarop iemand zijn zegje doet, dat er anderen zijn om die radio’s te produceren, weer anderen om ze naar de winkel te brengen, die iemand draaiende houdt, en dat wanneer de radio stukgaat er iemand is die hem kan repareren, zo draaien de raderen, en als het flink sneeuwt in Kongsberg staan de graafmachines klaar om de compacte sneeuwwallen op te schrokken zodat nieuwe sneeuw opzijgeschoven kan worden tot nieuwe sneeuwwallen, om de raderen te laten draaien. Te midden van dit alles had Bjørn Hansen de taak op zich genomen om het kantoor te leiden dat de noodzakelijke middelen bijeen moest brengen om de Gemeente en de Staat te laten functioneren. Hij was de onverbiddelijke belastinginner van de Staat geworden in deze provinciestad. De strenge dienaar van de Staat.

Kongsberg ligt midden in Noorwegen. Aan de rivier de Lågen, die in een mooie bocht door de stad stroomt en het Oude Kongsberg van het Nieuwe Kongsberg scheidt. Een prachtige brug verbindt de twee oude steden, verfraaid met realistische beeldhouwwerken ter meerdere eer en glorie van de arbeiders, zoals de mijnwerkers en de houtvlotters. Het moderne centrum zag eruit zoals in alle andere steden in Noorwegen met hoofdstraten vol winkels waar alles in overvloed te koop was wat de moderne beschaving te bieden had, van breinaalden tot geavanceerde computers. Het was een en al bedrijvigheid. Het was het begin van de jaren zeventig. De overheidsinstellingen waren vooral in het oude centrum gevestigd, omgeven door vervallen houten gebouwen uit de oude tijd. Een prachtige kerk op een heuvel. Een zeer achtenswaardig politiebureau in een oude patriciërsvilla. Een sombere gevangenis, allemaal gelegen aan het kerkplein. Verder de brandweer en, niet te vergeten, een gemeentehuis met al zijn verschillende functies.