Manuel Vilas

Ordesa

..

..

..

Uit het Spaans vertaald door Trijne Vermunt

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

De vertaling van Ordesa wordt mede mogelijk gemaakt door Acción Cultural Española, AC/E. De vertaler ontving voor de vertaling van dit boek een projectbeurs van Literatuur Vlaanderen.

..

..

Oorspronkelijke titel Ordesa

Oorspronkelijke uitgever Alfaguara

© 2018 Manuel Vilas

© 2020 Nederlandse vertaling Trijne Vermunt/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp bij Barbara

Foto auteur Nines Mínguez

Verzorging e-book Michiel Niesen

..

isbn 978 94 6381 021 0

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2020

..

www.uitgeverijpodium.nl

Dank aan het leven, dat me zoveel heeft gegeven.

Het gaf me het lachen en het gaf me het huilen.

Zo ken ik het verschil tussen vreugde en verdriet,

uit die twee materialen bestaat mijn lied,

en jullie lied, dat hetzelfde lied is,

en ieders lied, dat mijn eigen lied is.

Violeta Parra, ‘Gracias a la vida’

1

Viel menselijk verdriet maar uit te drukken in heldere cijfers in plaats van onzekere woorden. Was er maar een manier om te weten hoeveel we hebben geleden, had verdriet maar materie en maat. Ieder mens wordt op een dag geconfronteerd met de gewichtloosheid van zijn verblijf op aarde. Er zijn mensen die dat verdragen, ik zal het nooit verdragen.

Ik heb het nooit verdragen.

Ik keek naar Madrid en de onwerkelijkheid van zijn straten, zijn huizen, zijn mensen sloeg wonden over mijn hele lichaam.

Ik ben een man van smarten geweest.

Ik begreep het leven niet.

Gesprekken met anderen werden saai, traag, schadelijk.

Het deed pijn om met andere mensen te praten: ik zag de nutteloosheid van alle gesprekken van de mens die al voorbij zijn of nog moeten komen. Ik zag gesprekken vergeten worden terwijl ze nog gevoerd werden.

De val voor de val.

De ijdelheid van gesprekken, de ijdelheid van degene die praat, de ijdelheid van degene die antwoord geeft. De ijdelheden die zo zijn afgesproken opdat de wereld kan bestaan.

Toen moest ik weer aan mijn vader denken. Want ik bedacht dat alleen de gesprekken die ik met hem had gehad de moeite waard waren. Ik keerde terug naar die gesprekken, hopend op een ogenblik respijt terwijl alles om me heen bezig was te verdwijnen.

Ik had de indruk dat mijn brein was verkalkt, ik was niet in staat tot eenvoudige hersenarbeid. Ik telde de cijfers van nummerborden bij elkaar op, en werd intens verdrietig van die rekensommen. Ik maakte fouten in het Spaans. Ik kwam moeilijk uit mijn woorden, viel stil; dan keek mijn gesprekspartner me meelevend of minachtend aan, en maakte hij mijn zin af.

Ik stotterde, en herhaalde alles honderd keer. Er zat misschien ook schoonheid in dat emotionele spraakgebrek. Ik riep mijn vader ter verantwoording. Ik dacht de hele tijd aan het leven van mijn vader. Ik probeerde in zijn leven een verklaring te vinden voor het mijne. Ik werd een doodsbang en visionair wezen.

Ik keek in de spiegel en zag niet mezelf ouder worden maar iemand anders die al eens op deze wereld was geweest. Ik zag mijn vader ouder worden. Op die manier kon ik me hem perfect voor de geest halen, ik hoefde maar in de spiegel te kijken of hij verscheen, als in een onbekende liturgie, een sjamanistische eredienst, een omgekeerde godgeleerde orde.

Er was niets vrolijks of heuglijks aan dat weerzien met mijn vader in de spiegel, het was extra zout in de wonde, het volgende stadium in de neergang, de hypothermie van twee pratende lijken.

Ik zie wat nooit bedoeld is om zichtbaar te zijn, ik zie de dood uitdijen en tot fundament worden van de materie, ik zie de algehele gewichtloosheid van alle dingen. Ik las Theresia van Ávila; die vrouw had ervaringen die leken op de mijne. Zij noemde ze zus, ik noem ze zo.

Ik begon te schrijven, schrijven was de enige manier om de duistere boodschappen kwijt te raken die kwamen van de lichamen van mensen, van de straten, de steden, de politiek, de media, van wat wij zijn.

Het grote drogbeeld van wat we zijn: een constructie die ver af staat van de natuur. Het grote drogbeeld heeft succes: de mensheid gelooft er heilig in. Daar beginnen mijn problemen.

Er was in 2015 een treurigheid die de hele wereld over trok en de menselijke samenlevingen binnendrong als een virus.

Ik liet een hersenscan maken. Ik bezocht een neuroloog. De neuroloog was een forse, kale man met verzorgde nagels, een stropdas onder zijn witte jas. Hij deed een aantal tests en zei dat er niets mis was in mijn hoofd. Dat alles in orde was.

Toen ben ik aan dit boek begonnen.

Ik bedacht dat mijn gemoedstoestand een vage herinnering was aan iets wat was voorgevallen op een plek in Noord-Spanje die Ordesa heet, een plek in de bergen, en die herinnering was geel, de naam Ordesa raakte doordrongen van de kleur geel, en achter Ordesa tekende zich de gedaante van mijn vader af in een zomer in 1969.

Een geestestoestand die een plaats is: Ordesa. En ook een kleur: geel.

Alles werd geel. Als dingen of mensen geel worden, wil dat zeggen dat ze hun stevigheid hebben verloren, of rancuneus zijn.

Pijn is geel, bedoel ik te zeggen.

Ik schrijf dit op 9 mei 2015. Zeventig jaar geleden tekende Duitsland zijn onvoorwaardelijke overgave. Binnen een paar dagen zouden de foto’s van Hitler worden vervangen door foto’s van Stalin.

De Geschiedenis is ook een lichaam met gewetenswroeging. Ik ben tweeënvijftig en ik ben de geschiedenis van mezelf.

Mijn twee zonen komen binnenlopen, ze hebben padel gespeeld. Het is nu al verschrikkelijk heet. De hardnekkigheid van de hitte, die aanhoudend neerdaalt op de mensen, op de planeet.

En de toename van de hitte die neerdaalt op de mensheid. Het is niet alleen de klimaatverandering, het is een soort waarschuwing van de Geschiedenis, een soort wraak van de oude mythes op de nieuwe mythes. De klimaatverandering is in feite een geactualiseerde versie van de Apocalyps. We houden van de Apocalyps. Die zit in onze genen.

De flat waar ik woon is smerig, overal ligt stof. Ik heb al verschillende pogingen gedaan om schoon te maken, maar het gaat niet. Ik heb het nooit gekund, schoonmaken, en niet omdat het me niet interesseert. Misschien zit er in mij een genetisch restje dat me verwant maakt aan de aristocratie. Het lijkt me vrij onwaarschijnlijk.

Ik woon aan de Avenida de Ranillas, in een stad in Noord-Spanje waarvan de naam me nu niet te binnen wil schieten: hier is niets dan stof, hitte en mieren. Een tijd geleden had ik een mierenplaag en toen heb ik de mieren met de stofzuiger verdelgd: honderden mieren heb ik opgezogen, ik voelde me een legitieme genocidepleger. Ik kijk naar de koekenpan in de keuken. Naar het aangekoekte vet. Ik moet hem afwassen. Geen idee wat ik mijn zonen te eten ga geven. De banaliteit van voedsel. Het raam kijkt uit op een katholieke kerk, die onbewogen in het licht, in het atheïstisch vuur van de zon staat. Het vuur van de zon dat God recht op de aarde afstuurt alsof het een waardeloze, smerige, zwarte klomp, alsof het rotte troep is, afval. Zien jullie het afval van de zon niet?

Er is niemand op straat. Waar ik woon zijn geen straten, maar lege trottoirs vol zand en dode sprinkhanen.

De mensen zijn met vakantie. Ze genieten op het strand van het zeewater. Ook die dode sprinkhanen hebben gezinnen gesticht en feestdagen, kerstdagen en verjaardagen gekend. We zijn allemaal arme stakkers in de tunnel van het bestaan. Het bestaan is een morele categorie. Bestaan dwingt ons tot doen, tot dingen doen, maakt niet uit wat.

Als ik iets heb geleerd in het leven is het dat alle mannen en vrouwen één bestaan vormen. Op een dag zal dat ene bestaan politiek vertegenwoordigd zijn, en op die dag zullen we een stap voorwaarts zetten. Ik zal het niet meer meemaken. Er zijn zoveel dingen die ik niet zal meemaken en op ditzelfde moment zie gebeuren.

Ik heb altijd dingen gezien.

De doden hebben altijd tegen me gepraat.

Ik heb zoveel dingen gezien dat de toekomst uiteindelijk met me praatte alsof we buren waren of zelfs vrienden.

Over die wezens heb ik het, over schimmen, over doden, over mijn dode ouders, over mijn liefde voor hen, over dat die liefde niet weggaat.

Niemand weet wat liefde is.

2

Na mijn scheiding (een jaar geleden nu, al weet je nooit precies hoelang, want het is geen datum maar een proces, al is het officieel dan een datum; voor het gerecht mag het een bepaalde dag zijn, er zijn heel veel verschillende belangrijke data die ertoe doen: de eerste keer dat je het denkt, de tweede keer, de zich opstapelende keren, de bloeiende aanwas van scènes vol onenigheid en ruzie en verdriet die wat je al dacht bevestigen, en uiteindelijk je vertrek uit huis, en wellicht bespoedigt dat vertrek de reeks gebeurtenissen die resulteren in de concrete gerechtelijke gebeurtenis die vanuit een juridische invalshoek het eindpunt lijkt; die juridische invalshoek is namelijk zoiets als een kompas in het ravijn, een wetenschap, zo nu en dan hebben we een wetenschap nodig die rationaliteit biedt, een begin van zekerheid) werd ik de man die ik jaren geleden al eens was geweest, dat wil zeggen, ik moest een mop en een bezem gaan kopen, en schoonmaakmiddelen, een heleboel schoonmaakmiddelen.

De conciërge van het gebouw waar ik woon stond in de deur. We hebben even staan praten. Iets over een voetbalwedstrijd. Ik denk ook aan het leven van anderen. De conciërge heeft een Aziatisch uiterlijk, maar hij bezit de Ecuadoraanse nationaliteit. Hij woont al heel lang in Spanje, hij herinnert zich Ecuador niet. Ik weet dat hij diep vanbinnen jaloers is op mijn appartement. Hoe slecht het ook met je gaat in het leven, er is altijd wel iemand die je benijdt. Dat is een soort sarcasme van de kosmos.

Mijn zoon heeft me geholpen met het huis schoonmaken. Er lag een hoop oude post, bedekt met stof. Als je een envelop pakte, had je dat vettige gevoel dat stof, nog net geen aarde, achterlaat op je vingertoppen.

Er waren verbleekte oude-liefdesbrieven bij, onschuldige, tedere jeugdbrieven, de brieven van de moeder van mijn zoon en mijn voormalige echtgenote. Ik zei tegen mijn zoon dat die in de la met herinneringen konden. Daar hebben we ook foto’s van mijn vader en een portefeuille van mijn moeder in gelegd. Een soort begraafplaats van het geheugen. Ik wilde, of kon, niet lang naar die spullen blijven kijken. Ik heb ze aangeraakt, liefdevol en verdrietig.

Je weet niet wat je met al die spullen aan moet, of wel? zei mijn zoon.

Er is nog meer: rekeningen en papieren die belangrijk lijken, verzekeringen en brieven van de bank bijvoorbeeld, antwoordde ik.

Banken overstelpen je brievenbus met deprimerende brieven. Een hele hoop rekeningafschriften. Ik word zenuwachtig van brieven van de bank. Ze komen je vertellen wat je bent. Dwingen je tot nadenken over je totale nutteloosheid in deze wereld.

Ik keek de rekeningafschriften door.

Waarom zet je de airco altijd zo koud? vroeg hij.

Omdat ik panisch ben voor hitte, mijn vader had dat ook. Kun je je opa nog herinneren?

Dat is een vervelende vraag, want mijn zoon denkt dat ik met dit soort vragen ergens op uit ben, hem om de een of andere reden mild probeer te stemmen.

Mijn zoon is doortastend en een harde werker. Hij was heel grondig toen hij me hielp bij het schoonmaken van mijn appartement.

Ineens vond ik mijn appartement het geld dat ik ervoor betaal niet waard. Dat inzicht is bij de onder het kapitalisme levende mens vermoedelijk de duidelijkste proeve van intellectuele volwassenheid. Maar dankzij het kapitalisme heb ik een dak boven mijn hoofd.

Ik dacht, zoals gewoonlijk, aan financiële ondergang. Het leven van een man is in wezen een poging niet financieel aan de grond te komen zitten. Want wat hij ook doet voor de kost, dat is het grote mislukken. Wie niet in staat is zijn kinderen te eten te geven, heeft in de samenleving geen enkel recht van bestaan.

Niemand weet of je ook anders dan sociaal kunt leven. Waardering van anderen is uiteindelijk je enige bestaansbewijs. Waardering is een moraal, bepaalt wat goed en slecht is, en het oordeel over jouw persoon, en van dat oordeel hangt je positie in de wereld af. Het is een strijd tussen het lichaam, jouw lichaam, waarin het leven huist, en wat jouw lichaam waard is in de ogen van de anderen. Als anderen je begeren, jouw aanwezigheid begeren, zal het je goed gaan.

De dood daarentegen (die gestoorde sociopaat) maakt met het bederf van het vlees – dat actief blijft – alle sociale en morele oordelen aan elkaar gelijk. Er wordt veel gesproken over corruptie in de politiek, over moreel bederf, en bijna nooit over hoe een lichaam door toedoen van de dood corrumpeert: over het opzwellen, over de explosie van misselijkmakende gassen, over hoe het lijk wordt omgezet in stank.

Mijn vader sprak bijna nooit over zijn moeder. Het enige wat hij nog wist was dat ze zo goed kon koken. Mijn grootmoeder is eind jaren zestig weggegaan uit Barbastro en nooit meer teruggekomen. Ze moet ergens rond 1969 zijn vertrokken. Ze nam haar dochter mee.

Barbastro is het dorp waar ik ben geboren en getogen. Toen ik werd geboren had het tienduizend inwoners. Nu zijn het er zeventienduizend. Dat dorp heeft mettertijd de kracht gekregen van een kosmische en tegelijkertijd persoonlijke bestemming.

Voor het verlangen om van wat vormeloos is een personage met vorm te maken, is in de oudheid het woord ‘allegorie’ bedacht. Want voor bijna alle mensen is het verleden concreet als een romanpersonage.

Ik herinner me een foto van mijn vader uit de jaren vijftig, waarop hij in zijn Seat 600 zit. Hij is amper te zien, maar hij is het. Het is een eigenaardige foto, echt een foto uit die tijd, met straten die eruitzien alsof ze net zijn aangelegd. Op de achtergrond staan een Renault Ondine en een groepje vrouwen; vrouwen op de rug gezien, met hun handtassen, vrouwen die inmiddels dood zijn of bejaard. Ik zie het hoofd van mijn vader in de Seat 600 met een nummerbord uit Barcelona. Dat heeft hij nooit verteld, dat zijn eerste Seat 600 een nummerbord uit Barcelona had. Zo te zien was het geen zomer en ook geen winter. Ik schat eind september of eind mei, afgaande op de kleren van de vrouwen.

..

..

Er valt weinig te zeggen over het verval van alles wat is geweest. Vermeldenswaard is mijn persoonlijke fascinatie met die auto, de Seat 600, die voor miljoenen Spanjaarden een reden tot vreugde was, een reden tot materiële, goddeloze hoop, een reden om te geloven in de toekomst van machines voor persoonlijk gebruik, een reden om te reizen, een reden om andere streken en andere steden op te zoeken, een reden om na te denken over de doolhoven van geografie en wegen, een reden om naar rivieren en stranden te gaan, een reden om in je eentje in een van de buitenwereld afgesloten hokje te gaan zitten.

Het is een nummerbord uit Barcelona, en het nummer is een verloren nummer: 186.025. Ergens moet er iets van dat nummerbord bewaard zijn gebleven, en dat denken is als geloven.

Aan klassenbewustzijn mag het ons nooit ontbreken. Mijn vader heeft gedaan wat hij kon met Spanje: hij vond een baan, werkte, stichtte een gezin en ging dood.

En er zijn weinig alternatieven voor die gang van zaken.

Het gezin is een beproefde vorm van geluk. Het is statistisch aangetoond dat mensen die besluiten alleen te blijven, eerder doodgaan. En niemand wil te vroeg gaan. Want doodgaan is geen lolletje en bovendien ouderwets. Het verlangen naar de dood is een anachronisme. En dat hebben we nog maar pasgeleden ontdekt. Het is een van de laatste ontdekkingen van de westerse cultuur: het is beter om niet dood te gaan.

Wat er ook gebeurt, ga niet dood, vooral om één heel eenvoudige reden: het hoeft niet. Je hoeft niet dood te gaan. Vroeger dacht men van wel, vroeger dacht men dat doodgaan moest.

Vroeger was het leven minder waard. Nu is het meer waard. De gecreëerde rijkdom, de materiële overvloed, heeft ertoe geleid dat de paupers van vroeger (wie het tientallen jaren geleden niet uitmaakte of ze leefden of dood waren) blij zijn in leven te zijn.

De Spaanse middenklasse uit de jaren vijftig en zestig heeft verfijndere aspiraties doorgegeven aan haar nageslacht.

Mijn grootmoeder stierf in ik weet zelfs niet welk jaar. Misschien was het in 1992 of 1993, of 1999 of 2001, of 1996 of 2000, zoiets. Mijn tante belde met het nieuws dat mijn vaders moeder dood was. Mijn vader sprak niet meer met zijn zus. Ze liet een bericht achter op het antwoordapparaat. Ik hoorde dat bericht. Wat ze zei kwam erop neer dat ze misschien niet met elkaar overweg konden, maar wel een moeder met elkaar deelden. Dat zei ze: dat ze dezelfde moeder hadden, wat een reden was voor toenadering. Toen ik dat bericht hoorde bleef ik een tijdje zitten nadenken; bij mijn ouders thuis scheen het zonlicht altijd fel naar binnen, waardoor alles wat er gebeurde onbestendig werd, want het licht is sterker dan menselijk handelen.

Mijn vader ging in zijn stoel zitten. Een gele stoel. Hij besloot dat hij niet naar de begrafenis zou gaan. Ze was gestorven in een verre stad, ongeveer vijfhonderd kilometer van Barbastro, ongeveer vijfhonderd kilometer van waar mijn vader op dat moment het nieuws kreeg van zijn moeders dood. Hij ging gewoon niet. Hij had er geen zin in. Om zo ver te rijden. Of urenlang in een bus te zitten. Te moeten opzoeken welke bus.

Die gebeurtenis veroorzaakte een cascade van andere gebeurtenissen. Ik ben er niet op uit een oordeel te vellen over wat er is gebeurd, ik wil het vertellen of zeggen of vieren. De moraliteit van gebeurtenissen is altijd cultureel bepaald. De feiten op zich staan vast. De feiten zijn natuur, hun interpretatie is politiek.

Mijn vader ging niet naar de begrafenis van mijn grootmoeder. Wat voor band had hij met zijn moeder? Geen. Ja, in den beginne natuurlijk wel, ik weet niet, rond 1935 of 1940, maar gaandeweg verdampte die relatie, hield op te bestaan. Ik vind dat mijn vader naar die begrafenis had moeten gaan. Niet omwille van zijn dode moeder, maar voor zichzelf, en ook voor mij. Door voor die begrafenis te bedanken, bedankte hij ook voor het leven in het algemeen.

Het grootste raadsel is dat mijn vader wel degelijk van zijn moeder hield. Dat hij niet naar haar begrafenis ging, was omdat zijn onderbewuste het dode lichaam van zijn moeder afwees. En zijn bewuste zelf werd gedreven door een onoverwinnelijke luiheid.

In mijn hoofd lopen duizend verhalen door elkaar, over armoede en over de droom van rijkdom waarmee armoede je uiteindelijk vergiftigt. Of over hoe armoede leidt tot immobiliteit, tegenzin om achter het stuur te gaan zitten en vijfhonderd kilometer te rijden.

In 2008 stortte in Spanje het kapitalisme ineen, we raakten de weg kwijt, wisten niet meer wat we moesten ambiëren. Met de komst van de economische recessie begon een politieke klucht.

Bijna waren we de doden gaan benijden.

Mijn vader is verbrand in een dieseloven. Hij had nooit enige wens kenbaar gemaakt over wat er met zijn lichaam moest gebeuren. We hebben ons ontdaan van de dode (het levenloze lichaam, dat wat hij was geweest en waarvan we nu niet wisten wat het was), meer niet, zoals iedereen doet. Zoals men met mij zal doen. Als iemand doodgaat, hebben we maar één obsessie en dat is het lijk van de kaart vegen. Het lichaam laten verdwijnen. Vanwaar eigenlijk die haast? Omdat het vlees bederft? Nee, want in het mortuarium hebben ze tegenwoordig heel geavanceerde koelcellen. Een lijk jaagt ons angst aan. De toekomst, wat we zullen worden, jaagt ons angst aan. We willen niet nadenken over de band die we met dat lijk hadden. We zijn bang van de dagen die we met het lijk hebben doorgebracht, bang van alle dingen die we met dat lijk hebben ondernomen: naar zee, samen lunchen, samen reizen, samen avondeten, zelfs samen slapen.

Aan het einde van een mensenleven is het enige echte probleem wat er met het lijk gebeuren moet. In Spanje zijn er twee mogelijkheden: inhumatie of incineratie. Twee fraaie woorden die hun wortels in het Latijn hebben: in aarde of in as veranderen.

Het Latijn geeft onze dood aanzien.

Mijn vader is op 19 december 2005 gecremeerd. Nu heb ik daar spijt van, het was wellicht een overhaaste beslissing. Overigens had het feit dat mijn vader niet naar de begrafenis van zijn moeder, van mijn oma, is gegaan, te maken met ons besluit hem te verbranden. Wat is belangrijker: de nadruk leggen op mijn eigen familieband en ‘mijn oma’ zeggen, of de nadruk leggen op die van mijn vader en ‘zijn moeder’ zeggen? Ik twijfel welk standpunt ik moet kiezen. Mijn oma of zijn moeder, die keuze zegt alles. Mijn vader ging niet naar mijn oma’s begrafenis en dat had invloed op wat we met het lijk van mijn vader hebben gedaan; dat heeft een rol gespeeld in ons besluit hem te verbranden, hem te cremeren. Het heeft niets met liefde te maken, maar met de cascade van gebeurtenissen. Gebeurtenissen die andere gebeurtenissen teweegbrengen: de cascade die het leven is, water dat de hele tijd stroomt, terwijl wij gek worden.

Ik realiseer me op dit moment ook dat er in mijn leven geen grote dingen zijn gebeurd, en toch draag ik een diep leed met me mee. Pijn is geen beletsel voor vrolijkheid, niet in mijn opvatting van pijn, want voor mij is pijn verbonden met een verheviging van het bewustzijn. Leed is een verruimd bewustzijn ten aanzien van alles wat is geweest en zal zijn. Een soort geheime vriendelijkheid jegens de dingen. Beleefdheid tegenover alles wat was. En uit vriendelijkheid en beleefdheid komt altijd elegantie voort.

Het is een vorm van algeheel bewustzijn. Leed is een uitgestoken hand. Het is vriendelijkheid jegens anderen. Terwijl we glimlachen, bezwijken we vanbinnen. Dat we besluiten te glimlachen in plaats van midden op straat dood neer te vallen is uit elegantie, uit vertedering, uit beleefdheid, uit liefde voor anderen, uit respect voor anderen.

Ik weet niet eens hoe ik de tijd moet structureren, moet definiëren. Ik keer terug naar de avond in mei 2015 die het op dit moment is en zie een heleboel medicijnen her en der verspreid liggen op mijn bed. Er zit van alles bij: antibiotica, antihistaminica, angstremmers, antidepressiva.

En toch ben ik blij dat ik leef en zal ik daar altijd blij om zijn. De tijd valt over de dood van mijn vader en inmiddels heb ik vaak moeite me hem voor de geest te halen. Maar dat doet me geen verdriet. Dat mijn vader langzaam maar zeker helemaal oplost in het niets, nu ik, samen met mijn broer, de enige ben die zich hem herinnert, vind ik van een uitzonderlijke schoonheid.

Mijn moeder is een jaar geleden gestorven. Toen ze nog leefde, probeerde ik het weleens met haar over mijn vader te hebben, maar zij ging dat gesprek uit de weg. Met mijn broer kan ik ook niet echt over mijn vader praten. Dat is geen verwijt, absoluut niet. Ik begrijp het ongemak, en tot op zekere hoogte ook de schroom. Want praten over een dode impliceert in bepaalde culturele tradities, of in ieder geval in die van mij, een sterke, wrange mate van schaamteloosheid.

Zodoende bleef ik alleen achter met mijn vader. En ben ik de enige persoon in deze wereld – of mijn broer het ook doet weet ik niet – die dagelijks aan hem denkt. En dagelijks ziet hoe hij verdwijnt, tot er niets is dan zuiverheid. Het is niet dat ik dagelijks aan hem denk; hij zit permanent in me, ik heb me teruggetrokken uit mezelf om plaats te maken voor hem.

Het is alsof mijn vader voor mij niet heeft willen leven, ik bedoel dat hij zijn leven, de zin van zijn leven, niet aan me heeft willen openbaren: geen enkele vader wil door zijn zoon als man worden gezien. Mijn hele verleden stortte in toen mijn moeder hetzelfde deed als mijn vader: doodgaan.

3

Mijn moeder stierf in haar slaap. Ze was het zat om zich voort te slepen, want ze kon niet meer lopen. Ik ben er nooit helemaal achter gekomen aan welke ziekten ze nu precies leed. Mijn moeder was een chaotische verteller. Dat ben ik zelf ook. Van mijn moeder heb ik de vertelchaos geërfd. Die heb ik niet van de een of andere klassieke of avant-gardistische literaire traditie. Een geestelijke degeneratie veroorzaakt door een politieke degeneratie.

In ons gezin werd nooit op een nauwkeurige manier verteld wat er aan de hand was. Vandaar dat ik moeite heb om wat ik meemaak onder woorden te brengen. Mijn moeder had een massa kwalen die zich in haar verhalen opstapelden en met elkaar in botsing kwamen. Orde aanbrengen in wat haar scheelde, was onbegonnen werk. Ik heb ten slotte begrepen hoe dat kwam: ze wilde haar eigen bezorgdheid in haar verhaal stoppen en ze probeerde tegelijkertijd een betekenis te vinden in de feiten waarvan ze verslag deed; ze interpreteerde, en zweeg uiteindelijk maar; ze vergat details die ze pas dagen later vertelde, details waarvan ze dacht dat ze haar geen goeddeden.

Ze manipuleerde de feiten. Ze was bang van de feiten. Ze was bang dat de ware toedracht haar belangen schaadde. Maar wat haar belangen dan waren wist ze ook niet, het was puur instinctief.

Als mijn moeder dacht dat iets niet gunstig voor haar was, liet ze het weg. Dat heb ik in mijn verhalen van haar geërfd. Het is geen liegen. Het is simpelweg angst om je te vergissen, te blunderen, panische angst voor het atavistische oordeel van de ander, omdat je niet hebt gedaan wat je volgens de onbegrijpelijke codes van de samenleving had horen te doen. We hadden het geen van beiden goed begrepen, mijn moeder en ik, wat je hoort te doen. Overigens kregen ook haar artsen en geriaters het niet voor elkaar om hun medische kijk op de zaak te laten zegevieren over haar chaotische, zwalkende versie van de feiten. Mijn moeder zette de logica van de geneeskunde klem, stortte die in de afgrond. De vragen die ze stelde aan de artsen waren memorabel. Ooit kreeg ze een arts zover dat hij opbiechtte dat hij ook niet wist wat precies het verschil was tussen een bacteriële en een virale griep. In haar mentale chaos en verlangen gezond te zijn waren mijn moeders intuïtieve, visionaire observaties interessanter dan de verklaringen van de artsen. Ze zag het menselijk lichaam als een vijandige, wrede slang. Ze geloofde in de wreedheid van de bloedsomloop.

Ze was een dramaqueen. Haar gevoel voor drama was groter dan het geduld van de artsen. De artsen wisten zich geen raad met haar. De botten in een van haar benen waren in slechte staat. Ze had een prothese, die op een gegeven moment ging ontsteken. Die prothese had ze min of meer tegelijk met de koning van Spanje, Juan Carlos i, gekregen. Dat was op televisie. We maakten er grapjes over. Toen haar prothese ontstoken raakte, kon die niet worden verwijderd omdat daar een operatie voor nodig was, en mijn moeder ook hart- en vaataandoeningen had.

Haar aandoeningen waren een opsomming. Ze somde kwalen op, sommige van een grenzeloze originaliteit.

Ze bleef alleen achter. Ze zat daar moederziel alleen in haar flat, en somde kwalen op.

Ze had ook astma. En angstaanvallen. Ze was een compendium van alle ziekten die ooit een naam hadden gekregen. Ze had van haar perceptie van het leven een niet-ernstige ziekte gemaakt. Haar ziekten waren niet levensbedreigend, het waren kleine, dagelijkse beproevingen. Leed, kortom.

Ze woonde in een huurflat: vierenvijftig jaar lang heeft ze in een huurflat gewoond. Ze rookte veel toen ze jong was. Ik geloof dat ze tot haar zestigste heeft gerookt. Wanneer ze precies is gestopt weet ik niet.

Ik kan het bij benadering proberen uit te rekenen. Het moet rond 1995 zijn geweest. Dan was ze dus ongeveer tweeënzestig toen ze stopte.

Ze rookte heel modern, en bovendien onderscheidde ze zich van oudere vrouwen uit haar tijd doordat ze rookte. In mijn herinnering stonden mijn kinderjaren in het teken van sigarettenmerken die ik exuberant en mysterieus vond.

Het sigarettenmerk Kent, bijvoorbeeld, dat me altijd erg aantrok, vooral vanwege het mooie pakje, dat wit was. Mijn moeder rookte Winston en L&M. Mijn vader rookte maar af en toe, en hij rookte Lark.

Al die pakjes sigaretten die bij ons thuis op tafels en tafeltjes lagen, horen bij de jonge jaren van mijn ouders. Toen heerste er thuis vrolijkheid, want mijn ouders waren jong en rookten. Jonge ouders rookten. En het is ongelofelijk hoe goed ik me die vrolijkheid voor de geest kan halen, een vrolijkheid van de jaren zeventig, van begin jaren zeventig: 1970, 1971, 1972, tot 1973.

Zij rookten, ik keek naar de rook, en zo gingen de jaren voorbij.

Zware tabak hebben mijn vader en moeder nooit gerookt.

Ze hebben nooit Ducados gerookt, zware tabak raakten ze niet aan. Vandaar dat ik een hekel kreeg aan dat merk, aan Ducados, ik vond het een goor, lelijk merk. Mijn ouders rookten het niet. Ik associeerde zware tabak met viezigheid en armoede. Ik zag wel dat er ook rijke mensen waren die Ducados rookten, maar toch bleef ik op zware tabak neerkijken, of ik bleef er bang voor. Het was meer dat laatste. Angst is – althans, bij wie zo in elkaar zit als ik – gerelateerd aan overlevingsdrang. Hoe banger je bent, hoe langer je overleeft. Ik ben altijd bang geweest. Toch heeft mijn angst op de een of andere manier niet weten te voorkomen dat ik me in de nesten werkte.

Ik word me ineens bewust van een gigantische kloof. Ik geloof dat ik door de herinnering aan de sigarettenmerken die mijn ouders rookten een onverwachte vrolijkheid ontdek in hun leven, in het leven van mijn ouders.

Ik bedoel dat ik denk dat zij gelukkiger waren dan ik. Ook al waren ze aan het einde teleurgesteld in het leven. Of misschien gewoon in hun aftakelende lichaam.

Het waren geen doorsnee-ouders. Ze waren origineel voor hun tijd. Nou en of. Ze waren origineel, want ze deden rare dingen, ze waren anders dan anderen. Waar die excentriciteit vandaan kwam en dat die excentriciteit mij als hun zoon te beurt viel, beschouw ik als een raadsel vol liefde. Mijn vader is geboren in 1930. Mijn moeder in – dit is een aanname, want ze veranderde haar geboortedatum – 1932. Ik geloof dat ze twee jaar scheelden, misschien drie. Soms scheelden ze er zes, want om de zoveel tijd beweerde mijn moeder dat ze in 1936 was geboren, dat leek haar een belangrijk jaartal, omdat ze het zo vaak had horen vallen, Joost mocht weten waarom.1

In werkelijkheid was ze geboren in 1932.

1 In 1936 begon de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939).

4

Mijn moeder kwam uit een boerenfamilie en was opgegroeid in een piepklein dorp, in de buurt van Barbastro. Mijn grootvader van vaderskant was winkelier, maar werd na de burgeroorlog ervan beschuldigd dat hij een rooie was, een republikein, en veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf, die hij om gezondheidsredenen niet uitzat. Hij bracht zes jaar door in een gevangenis in Salamanca. Ik weet er het fijne niet van, soms vertelde mijn vader iets over een vriendschap tussen mijn grootvader en de milicianos.2 Het schijnt dat hij vrienden had bij het Volksfront. Hij werd verraden toen de nationalisten Barbastro binnenvielen. Mijn vader wist wie hem had verraden. Maar die kerel is inmiddels dood. Mijn vader erfde geen enkele haat. Hij erfde stilzwijgen. Ik weet niet goed wat de aard van dat zwijgen was; niet politiek, denk ik, het was eerder een soort afstand doen van het woord. Alsof mijn grootvader niet wilde praten, en mijn vader dat niets zeggen wel best vond.

Ik zal sterven zonder te weten of mijn vader en grootvader ooit hebben gepraat. Het zou best kunnen van niet. Ze waren bevangen door een adamitische luiheid. Ik zal sterven zonder te weten of mijn vader mijn grootvader ooit een kus heeft gegeven. Ik denk van niet, ik denk niet dat ze elkaar ooit hebben gekust. Elkaar een kus geven is je luiheid overwinnen. De luiheid van mijn voorouders is prachtig. Ik heb geen van mijn beide grootvaders gekend. Er bestaan niet eens foto’s van hen. Toen ik ter wereld kwam hadden zij de wereld al verlaten, en ze zijn vertrokken zonder een foto achter te laten. Geen kiekje hebben ze nagelaten. En dus weet ik niet wat ik op deze wereld te zoeken heb. Mijn moeder praatte niet over haar vader en mijn vader niet over de zijne. Het was zwijgen als een vorm van verzet. Niemand is het waard genoemd te worden; zo stoppen we ook niet met praten over die niemand als die niemand sterft.

2 Milicianos: leden van vrijwilligerskorpsen die tijdens de Spaanse Burgeroorlog werden gevormd in de republikeinse zone.

5

Ze gingen nooit naar de kerk, mijn ouders, zoals de ouders van mijn klasgenoten; dat vond ik heel vreemd en ik voelde me er ongemakkelijk onder tegenover mijn vrienden. Ze wisten niet wie God was. Het was niet dat ze agnost of atheïst waren. Ze waren niks. Ze dachten er niet over na. Ze hebben thuis nooit over het geloof gesproken. Nu ik die herinnering opschrijf raak ik geïntrigeerd. Misschien waren mijn ouders buitenaardse wezens. Zelfs vloeken deden ze niet. Niet één keer hebben ze God genoemd. Ze leefden alsof het katholieke geloof niet bestond, en dat is een onbeschrijfelijke prestatie in het Spanje van hun tijd. Voor mijn ouders was het geloof onzichtbaar. Het bestond niet. Hun morele wereld had plaats zonder het fetisjisme van goed en kwaad.

In het Spanje van toen, van de jaren zestig en zeventig, hadden ze er verstandig aan gedaan om wel naar de kerk te gaan. In Spanje hebben mensen die naar de kerk gaan het altijd heel goed gehad.

6

Omdat mijn moeder rookte, begon ik ook te roken. En toen rookten we dus. Mijn moeder bracht me ermee in aanraking, ze was zich van geen kwaad bewust. Ze vergiste zich altijd in het belang van de dingen: ze tilde zwaar aan onbenulligheden, en schonk geen aandacht aan wat belangrijk was. Een leven lang gerookt totdat we te horen kregen dat we vanbinnen aan het wegrotten waren. Zij stuurde me naar de sigarenhandel om sigaretten. Ik kende alle sigarenboeren van Barbastro.

De doden roken niet.

Ik vond eens een Kent-sigaret van zo’n dertig jaar oud. Hij lag verborgen in een la. Ik had hem in een urn moeten doen.

Ik probeer te achterhalen of het iets betekent dat er niets meer is. Iedereen verliest zijn vader en zijn moeder, dat is pure biologie. Alleen zie ik ook het verleden verdwijnen, en dus de uiteindelijke nietszeggendheid ervan. Ik zie de ruimte en tijd verminkt worden. Het verleden is het leven dat al is overgedragen aan het heilig officie van de duisternis. Het verleden gaat nooit weg, het kan altijd terugkeren. Het komt terug, het komt altijd terug. Het verleden draagt vrolijkheid in zich. Het verleden is een orkaan. Het is alles in het leven van de mensen. Het verleden is ook liefde. Wie geobsedeerd is door het verleden kan niet van het heden genieten, maar genieten van het heden zonder dat de troosteloosheid van het verleden op dat heden drukt, is geen genot maar vervreemding. Er is geen vervreemding in het verleden.

7

Ze lijken levend. Maar ze zijn dood.

De dag dat ze elkaar leerden kennen komt tot me. Een zaterdagmiddag in april 1958. Die middag leeft. De aanwezigheid van die middag verbergt een andere aanwezigheid, die verder weg is.

De dood is echt en legaal. Doodgaan is legaal. Zou er een land bestaan dat de dood onwettig heeft verklaard? Dat het recht om dood te gaan wettelijk is verankerd geeft me rust; doodgaan is geen subversieve daad; zelfs zelfmoord is niet meer subversief.

Maar waarom zijn ze dan nog in leven, die twee, mijn ouders, en onttrekken ze zich aan die wettige dood? Want helemaal dood zijn ze niet. Ik zie ze heel vaak. Mijn vader komt meestal voor ik naar bed ga, als ik mijn tanden sta te poetsen. Hij komt achter me staan en kijkt naar mijn tube tandpasta, observeert hem nieuwsgierig. Ik weet dat hij naar het merk wil vragen, maar dat is hem niet toegestaan.

En het is niet gewoon een kwestie van dat ik aan hen denk, dat ze voortleven in mijn herinnering. Het heeft te maken met het gebied waar ze zijn en waar geesten blijven lijden. Het heeft te maken met een slechte dood en een goed leven.

Daar zijn ze. En in zekere zin zijn het verschrikkelijke geesten.

Toen mijn ouders doodgingen, veranderde mijn geheugen in een nijdig, bang en opvliegend spook. Wanneer je verleden van de aardbodem wordt gevaagd, wordt het universum uitgewist, en rest er alleen onwaardigheid. Niets is onwaardiger dan de grijsheid van het niet-bestaan. Het verleden afschaffen is abject. De dood van je ouders is abject. Het is de werkelijkheid die je de oorlog verklaart.

Wanneer ik als kind (doordat mijn persoonlijkheid nog niet was gevormd of door mijn verlegenheid) verdrietig was omdat ik geen aansluiting vond bij de anderen, bij mijn klasgenoten, dacht ik altijd aan mijn vader en moeder, en vertrouwde erop dat zij een verklaring zouden hebben voor mijn sociale onzichtbaarheid. Zij waren mijn beschermers, zij bewaakten het geheim van het waarom van mijn bestaan, dat mij ontging.

Met de dood van mijn vader begon de chaos, omdat degene die wist wie ik was en uiteindelijk de verantwoordelijkheid op zich kon nemen voor mijn aanwezigheid en mijn bestaan, niet meer op deze wereld was. Dit is misschien wel een van de origineelste dingen aan mijn leven. De enige zekere en ware reden dat je op de wereld bent, is gelegen in de wil van je vader en die van je moeder. Jij bent die wil. Die vleesgeworden wil.

Dat biologische wilsbeginsel is niet politiek van aard. Vandaar dat het me zo interesseert, dat het me zo aanspreekt. Dat het niet politiek van aard is, wil zeggen dat het in de buurt komt van de waarheid. De natuur is een ongetemde vorm van de waarheid. De politiek is de overeengekomen orde, akkoord, maar de waarheid is ze niet. De waarheid zijn je vader en je moeder.

Zij hebben je uitgevonden.

Je stamt van het zaad en de eicel.

Zonder zaad, zonder eicel, is er niets.

Dat je identiteit en je bestaan vervolgens hun beloop hebben binnen een politieke orde doet geen afbreuk aan het wilsbeginsel, dat dateert van voor de politieke orde; en het is bovendien een noodzakelijk beginsel, terwijl de politieke orde mooi en aardig is en wat je maar wil, maar noodzakelijk is ze niet.

8

Ik had spijt dat ik voor cremeren had gekozen. Mijn moeder, mijn broer en ik wilden alles vergeten. Ons van het lijk ontdoen. We beefden van angst en deden alsof we de situatie onder controle hadden, we probeerden te lachen om enkele komische details die ons beschermden tegen onze paniek. Graven zijn bedacht als vluchtplaats voor het geheugen van de levenden en omdat het gebeente belangrijk is, ook al zien we het nooit: de gedachte dat het er is volstaat. Maar in Spanje zijn graven nissen. Een graf is edel; nissen zijn deprimerend, lelijk en duur. Want alles is duur en lelijk voor de lagere middenklasse in Spanje, die meer onderklasse is dan middenklasse. De term ‘lagere middenklasse’ is een sinister bedenksel, een leugen.

Wij behoorden tot de onderklasse, maar: mijn vader ging altijd goed gekleed. Hij wist zich aan te passen aan iedere situatie. Maar hij was arm. Het was hem alleen niet aan te zien. Het was hem niet aan te zien en in die zin onttrok hij zich aan het Spaanse sociaaleconomische systeem van de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. Je kon er niet voor in de gevangenis komen; voor het feit dat je stijl had ofschoon je arm was. Je kon niet in de gevangenis komen omdat je zichtbare armoede vermeed ook al was je arm.

Mijn vader was een artiest. Hij had stijl.

Voor het de verbrandingsoven in ging, lag het lijk van mijn vader een paar uur opgebaard in het rouwcentrum. Er kwamen mensen langs om afscheid te nemen. Wanneer de begrafenisonderneming zich opmaakt voor haar kleine demonstratie van de dood, wordt alles aan het oog onttrokken, behalve een opgemaakt gezicht. Handen, voeten noch schouders van het lijk zijn zichtbaar. De lippen worden dichtgelijmd. Ik vroeg me af of het industriële lijm was waarmee ze de ene lip op de andere plakken. Stel je voor dat de lijm loslaat en de mond van het lijk ineens openvalt. Er kwam een man die ik kende. Hij was geen vriend van mijn vader, hooguit een kennis. Hij realiseerde zich dat zijn aanwezigheid ongepast was. Hij kwam naar me toe en zei: ‘We waren even oud, ik kom kijken hoe ik er zelf uit zal zien als ik opgebaard lig.’ Hij meende het serieus. Hij keek nog eens en vertrok.

Later hoorde ik dat die vent twee maanden na mijn vaders dood is gestorven. Ik herinner me zijn gezicht, zijn stem zelfs. Ik herinner me hoe hij door het glas van de vitrine waarin de kist stond naar het dode gezicht van mijn vader keek, en met een beroep op zijn verbeeldingskracht probeerde het gezicht van mijn vader door dat van hemzelf te vervangen, om te weten hoe hij er als dode uit zou zien.

Ook ik heb naar mijn dode vader staan kijken. De bewaker, de lijfwacht, de opperbevelhebber uit mijn kindertijd verliet de wereld. Ik was getuige van de afbraak van het menselijke. Van de komst van het lijk. Van de geboorte van de gewichtloosheid. De waanzin. De grootsheid. Het lijk in al zijn mysterie.

9

Ik schrok wakker uit een heel diepe slaap. Ik had angstremmers geslikt om te kunnen slapen. Er was een tijd dat ik die in schrikbarende hoeveelheden slikte, in combinatie met alcohol. In 2006 kwam ik het voor het eerst op het idee om ze op een agressieve manier met alcohol te combineren. Er speelde een huwelijkscrisis, want ik had een minnares. Ze was niet zomaar een minnares, ze was bijzonder, of zo ervoer ik dat destijds; misschien was dat alleen voor mij zo, want één kant van het verhaal volstaat in de liefde niet; de ander zou ook ondervraagd moeten worden. Levenslust is altijd verwarrend: wat begint met een uitbarsting van vreugde, eindigt in een spektakel van platvloersheid. We zijn platvloers, en wie zijn eigen platvloersheid niet onder ogen wil zien is nog platvloerser. Het onder ogen zien van de eigen platvloersheid is de eerste aanzet tot emancipatie tot het buitengewone. Vanaf dat moment gingen al mijn echtelijke ruzies gepaard met een combinatie van alcohol en angstremmers. Als de alcohol is uitgewerkt komt de paniek; dan neem je een flinke portie angstremmers.

In feite zijn drugs de enige grote vijand van het kapitalisme.

Ik had intens gedroomd en werd wakker met een sensatie van versleten of vermoeide angst. Ik had van een slaapkamer gedroomd, van de slaapkamer in een huis dat nog niet zo lang geleden mijn huis was.

Ik had het die dag heel druk. Ik dronk koffie, nam een douche. Ik twijfel altijd: eerst koffie en dan douchen of eerst douchen en dan koffie. Ik werd nerveus, geagiteerd. Ik moest een pak aantrekken en naar een officiële lunch met de koning en koningin van Spanje. Het idee om de koning van Spanje gedrogeerd gedag te gaan zeggen vond ik verleidelijk, maar daar is revolutionaire moed voor nodig. Ik had al jaren geen pak meer gedragen, misschien wel sinds mijn bruiloft. Want voor een scheiding is een pak niet nodig.

Omdat ik geen stropdas kan strikken, had mijn broer dat alvast voor me gedaan. Ik trok mijn donkerblauwe pak aan. Het stond me niet slecht. Ik zag er zelfs goed uit, in mijn witte overhemd. Ik was afgevallen; al mijn hele leven ben ik in gevecht met eten. Eten verblijdt het hart, maar slank zijn ook. Het was al laat, althans, dat dacht ik, maar het was niet laat.

Ik ging op een stoel zitten en dacht aan het lijden van de stof van mijn stropdas: de knoop zat er al een paar dagen in. Ik moest aan mijn vader denken. Mijn vader kon wel een stropdas strikken, en hoe. In twee tellen, en met zijn ogen dicht.

Een man met een stropdas ziet er vanzelf ouder uit.

Ik vertrok naar de koninklijke lunch, ik ging met mijn eigen auto. Een paar dagen eerder had ik mijn nummerbord doorgegeven aan het secretariaat van het Koninklijk Huis.

Ik kon de ingang van de Plaza de Armas niet meteen vinden.

Mijn nervositeit nam toe.

Net toen mijn brein op springen stond, hoorde ik een stem: ‘Rustig maar, vriend, niets aan de hand, het is maar een lunch, je ziet er goed uit in je pak. Je ouders zijn dood. Jij bent zo te zien in leven. Je hebt een auto waarmee je voor de dag kunt komen, en je lijkt nog jong. Wat kan jou het schelen, een lunch meer of minder in je leven.’

Het doet me altijd goed om die stem te horen. Het is een stem die uit mijn binnenste komt, maar het lijkt een derde persoon. De derde persoon die in mij leeft.

Ik rijd door Madrid. De banden van mijn auto raken de stad. Ik voel aan de knoop van mijn das. Ik kijk op de gps. Er is veel verkeer. De gps werkt niet goed omdat hij oud is, ik heb hem niet geüpdatet want dat kostte vijftig euro. Mensen hebben geld in Madrid, dat zie je.

10

Madrid is mooi.

Madrid is alles geweest in dit land, hier bevindt zich alles. Mijn vader heeft Madrid diverse malen bezocht. Iedere Spanjaard uit de provincie is er weleens geweest. In die zin was Madrid meedogenloos. De mensen uit de provincie waren bang omdat Madrid zo groot was.

En toch was het niet zo groot. Niet zo groot als Londen of Parijs, bijvoorbeeld. Het zou kunnen dat het verschil kleiner wordt. Dat ‘uit de provincie’ had een pejoratieve bijklank. Wat absurd was. Dit Madrid dat aristocratisch boven de provincie uittorende, was aanvankelijk een creatie van de monarchie, en daarna van het franquisme, maar dat doet er niet toe.

Niks doet ertoe, want de Geschiedenis is dood, en de mensen hebben ingezien dat wat de Geschiedenis vertelt in het heden niet bestaat, en ze hebben geen zin meer om belast te worden met spoken uit voorbije, denkbeeldige tijden.

Een wachter wijst aan waar ik moet parkeren. Vervolgens geeft een andere wachter me nog een aanwijzing. Het zijn elegante wachters. De wachters van het Koninklijk Paleis te Madrid.

Een grote trap strekt zich voor me uit, geflankeerd door soldaten in ceremonieel tenue, met glimmende, doch ongevaarlijke lansen. Ik denk dat de punten in geen honderd jaar zijn geslepen. Gecastreerde lansen, lansen die hooguit een historische waarde hebben, maar totaal ongeschikt zijn om een lichaam mee aan stukken te rijten.

Ik loop de trap op. Ik kijk naar de wachters, ik kijk ze in de ogen.

Ik heb het gevoel dat de wachters mijn verleden kennen, dat ze weten dat ik een oplichter ben; dat ze weten dat ik eigenlijk daar bij hen zou moeten staan, in een bizarre uitdossing en met een lans in mijn hand. Hoeveel zouden ze verdienen? Ik schat zo’n 1450 euro, als ze geluk hebben misschien 1629 euro. Ik denk niet dat ze de 1700 halen. We houden ons salaris geheim, maar dat is het enige waarvoor we ons niet hoeven te schamen. Als je weet wat iemand verdient, zie je hem naakt.

De grote ramen van het Koninklijk Paleis zitten waar ze altijd hebben gezeten, ze zien wat er gebeurt en filteren het licht van de tot eeuwen opgestapelde dagen.

De gasten glimlachen.

Madrid is als het hart van een beest.

11

De monarchie fascineert, op een manier die afkeuring niet uitsluit. Daar stonden Felipe vi en zijn echtgenote Letizia, koning en koningin van Spanje zonder dat iemand ze het heeft gevraagd, al weten ze allebei dat gevraagd worden niet nodig is omdat de Geschiedenis een opeenvolging is van ijzingwekkende politieke intriges, en je je maar beter niet te diep in die afgrond kunt wagen, want zij, Felipe en Letizia, zijn een deugdelijke, degelijke oplossing, in de zin dat alles wat voor hen in de plaats zou kunnen komen onzeker, onveilig is, en heel gemakkelijk zou kunnen ontaarden in verwoesting, dood en verderf. Ze weten dat de dienst die zij Spanje verlenen objectief is en kwantificeerbaar, kan worden gemeten en becijferd, geld is, ze slepen internationale akkoorden in de wacht, zorgen ervoor dat andere landen en bedrijven in Spanje investeren. Dat is dankzij hen, ja. Absoluut. Zij winnen het vertrouwen van buitenlandse investeerders. Vertrouwen betekent geld en minder werklozen.

Maar dan nog, uiteindelijk weten mensen zich te organiseren, en dus moet je op je hoede blijven, daarom ligt er over het gezicht van Felipe vi een donkere floers en is er in zijn vrouw een geprevel van zwepen. Ze moeten voorzichtig zijn. Zij bouwt aan een morele ruimte die je zou kunnen betitelen als een politieke tempel waar ‘het onverwijtbare’ plaatsvindt.

Ze zijn man en vrouw, en daarom heb ik een zeker medelijden met ze. Medelijden hebben met getrouwde stellen is normaal, zeker als de huwelijksjaren beginnen te tellen, want iedereen weet dat het huwelijk het vreselijkste der menselijke instituten is, omdat het offers vergt, zelfverloochening, het negeren van het instinct, en de ene na de andere leugen. In ruil daarvoor biedt het sociale rust en economische welvaart.

Letizia gaat een stap verder naar voren staan dan haar echtgenoot, op een comfortabeler plek in de Geschiedenis, dichter bij de absolutie. Ze denkt aan dat lumineuze idee, ze denkt: niemand zal me ooit iets kunnen verwijten. Ze zwijgen. Ik observeer hun stilzwijgen, af en toe doorbroken met tweeletterwoorden van het bevestigende soort.

Iemand heeft tegen haar gezegd: ‘Kies altijd ja.’

Het koningspaar is gastheer en gastvrouw van de officiële lunch ter gelegenheid van de uitreiking van de Cervantesprijs aan een bejaarde schrijver genaamd Juan Goytisolo, een geestrijk man met schitterende boeken op zijn naam, de beste boeken van zijn generatie, boeken die zijn geschreven in het Spaans. Hij is dus een Spaanse schrijver. Het ligt niet voor de hand om op zijn nationaliteit te wijzen. Want Spanje is een land dat altijd op het punt staat om nee te zeggen, daarom is doña Letizia geleerd dat ze, als het kan, het beste altijd ja kan zeggen.

Het is 23 april 2015, een lenteochtend in Madrid, en buiten is het zestien graden Celsius. De gasten staan in kringetjes met een zekere sympathie met elkaar te converseren; het zijn beleefde en ontspannen gesprekken. Het zijn ook bedachtzame gesprekken. Alle gasten zijn zich ervan bewust dat ze deel uitmaken van hetzelfde geheel, van dezelfde groepsfoto, van een sociologische werkelijkheid die zou kunnen heten ‘Spaanse cultuur, afdeling letteren, jaargang 2015’.

Een foto waarop de tijd ieder moment zijn onverbiddelijke dodencavalerie kan loslaten. In mijn gedachten ben ik op dit moment de man met de stropdas die door een ander werd geknoopt. Dat klinkt als een hoofse bijnaam uit een ridderroman: de man wiens stropdas door een ander is geknoopt.

Ik vind zonder al te veel problemen aansluiting bij verschillende groepjes. Ik verplaats me zelfs van het ene groepje naar het andere en groet illustere schrijvers hartelijk en beleefd. Ik voel me elegant in mijn pak. Ook al heerst in het diepst van mijn psyche angst.

Ik ben bang. Ik ben bang voor de macht en voor de staat, ik ben bang voor de koning, ik kan het niet helpen.

Eigenlijk is er overal angst. Misschien zelfs bij mensen die in principe niks te vrezen zouden moeten hebben, zoals hunne majesteiten de koning en koningin van Spanje. Bij andere gasten, bij de doorgewinterde gasten, heeft de angst misschien plaatsgemaakt voor gewoonte en routine.

Die doorgewinterde gasten lijken in hun element. Er is één in het oog springende verandering: Juan Carlos i zit niet langer op de troon, maar zijn zoon. Verder is het ceremonieel hetzelfde.

Ik verander in mijn binnenste in een derde persoon en geef mezelf de bijnaam ‘de man met de nepdas’.

En ten slotte zie ik mezelf als een derde persoon.

De geest komt tevoorschijn. En nu ben ik de geest.

De man met de nepdas is nieuw, het is zijn eerste lunch met het koningspaar.

Hij is bang dat hij niet zal voldoen aan de eisen van het protocol. Hij behoort ook niet tot de hogere regionen van de Spaanse literatuur. Hij is actief in een enigszins obscure middenklasse. Hij denkt na over die middenklasse, over het soort schrijver dat even gauw riekt naar mislukking als naar ‘die jongen doet het goed’, alleen is deze jongen de vijftig al gepasseerd. Maar dat doet er niet toe, want de hele, inmiddels geglobaliseerde wereld is op weg naar een punt waar hiërarchieën hebben afgedaan en veranderlijk en vloeibaar zijn en naar oud stinken, waar uiteindelijk niets nog iets betekent, en dat is nieuw.

Hiërarchieën zijn in verval. Anciënniteit op het werk is in verval. De Geschiedenis stroomt net als water naar waar je dat het minst verwacht.

Mensen en dingen hebben niet langer een duidelijke betekenis, en dat is gezagsondermijnend, bevrijdend.

Veel van de aanwezigen zijn ouder dan vijftig, zelfs ouder dan zestig, en ook ouder dan zeventig. Misschien is de gemiddelde leeftijd op de lunch wel vijfenzeventig. De koning en de koningin van Spanje zijn in feite de jongsten.

Het koninklijk protocol heeft in zijn wijsheid ooit een methode bedacht waarmee twee mensen meer dan honderd mensen, of tweehonderd mensen, kunnen begroeten, op een systematische en gestructureerde manier. Het was een revolutionair en democratisch idee: niemand mag onbegroet blijven.

Alle gasten zullen door de gastheer en gastvrouw worden begroet.

Een meesterlijk idee.

Een idee dat op zich al een meesterwerk is.