Kira Wuck

Knikkerkoning

Uitgeverij Podium

Amsterdam

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

© 2021 Kira Wuck

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon
Verzorging e-book Coco Bookmedia

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, januari 2021

Foto auteur Hans Willem Gijzel

ISBN e-book 978 94 6381 022 7

www.uitgeverijpodium.nl

Well, the emptiness is endless, cold as the clay

You can always come back, but you can’t come back all the way.

BOB DYLAN

DEEL 1

Anne

ZOMERKATTEN

Anne telt de sneeuwvlokjes die voor het raam vallen door ze te volgen met haar vinger. Sneeuw is zo nietsig, toch houdt ze ervan. Het verbergt alles wat mensen achterlaten. Op het platteland liggen er katten onder de sneeuw verborgen, in de zomer worden ze gekocht om kinderen in vakantiehuisjes bezig te houden en daarna achtergelaten. Zomerkatten worden ze genoemd. Als de sneeuw wegsmelt, komen de vermagerde lijkjes tevoorschijn. Soms zijn ze nog bijna helemaal intact. Anne denkt vaak aan die kittens, ondanks hun wrede lot vindt ze het mooi hoe hun jeugdigheid wordt vastgehouden door een klomp ijs.

Anne zit bij haar buurvrouw aan de keukentafel, allebei met hun handen gevouwen op schoot. Haar buurvrouw wacht ook, maar Anne weet niet waarop. De buurvrouw probeert Anne te verleiden om piparkakku* te bakken in de vorm van poezen, maar Anne wacht op haar vader. Als ze nog veertig sneeuwvlokken heeft geteld komt hij.

‘We gaan een iglo bouwen!’ roept hij als hij eindelijk in de deuropening staat. Anne schiet met haar blote voeten in haar knalgele laarsjes. Papa tilt haar de lucht in. De buurvrouw heeft met één hand Annes lange rok vast, alsof ze haar niet wil laten gaan, in haar andere tussen haar vergeelde vingers een sigaret.

‘Victor, haar jas!’ roept ze nog, maar ze zijn al weg. Er kan Anne niets gebeuren, ze voelt zich veilig op de schouders van papa, ze gaan slingerend de trap af terwijl hij ‘Jingle Bells’ zingt.

Buiten snijdt de kou als messteken dwars door haar armen en benen, maar ze zegt niets. Ze staat tot haar bovenbenen in de sneeuw, haar laarzen lopen vol. Ze rollen enorme sneeuwballen en stapelen die op elkaar in een halve cirkel. Zo nu en dan laat haar vader zich vallen. ‘Kom me redden!’ roept hij dan, en Anne haast zich naar hem toe om hem uit de sneeuw te trekken. Als de iglo klaar is, pakt papa een lantaarn van de buren en gaan ze erin zitten om zich te beschermen tegen de wind.

‘Pas op dat de Russen je niet zien, Anne,’ zegt papa terwijl hij haar tegen zich aan drukt. Zijn wollen jas ruikt vertrouwd. ‘Het is tijd om op te warmen,’ zegt hij en brengt een zilverkleurige flacon naar zijn mond. Daarna vertelt hij over de oorlog. Dat doet hij vaak als hij daaruit gedronken heeft. Anne ziet de buurvrouw voor het raam staan, rook danst om haar heen.

‘Wij Finnen hebben sisu. Het kostte de Russen weken om een klein strookje land in te pikken, terwijl ze daar alle apparatuur en bemanning voor hadden. Wij hadden helemaal niets, amper genoeg kleding om onszelf warm te houden, toch hielden we stand. We vochten met onze blote handen tot we erbij neervielen,’ zegt papa terwijl hij Annes vuist omhooghoudt. ‘Een Fin geeft nooit op, ook al lijkt zijn situatie uitzichtloos. Soms is dat ook een kwaal, en kan het beter zijn juist eerder los te laten. Zoals jouw moeder bijvoorbeeld.’

Anne voelt de kou niet, eigenlijk voelt ze niets meer. Zo moeten de zomerkatten zich voelen, denkt ze, met hun ijzige vacht. Kalm en zonder vrees. Ze hoort alleen papa’s stem nog terwijl ze langzaam wegdommelt. Papa vertelt hoe opa hem met gevaar voor eigen leven uit de handen van de Russen redde toen hij als klein jongetje een zak tarwe had gestolen. Dat verhaal heeft hij al vaker verteld, maar dat geeft niet. Met haar ogen half dicht kan Anne de Russische uniformen zo voor zich zien.

‘Dat zou ik ook voor jou doen, Anne, jij bent het allerbeste wat me is overkomen.’ Papa’s stem klinkt steeds meer blikachtig. Anne droomt dat ze in een gesloten glijbaan ligt en razendsnel naar beneden gaat.

OPERAZANGERES

Als Anne wakker wordt ligt ze in wollen dekens gewikkeld op de bank. Haar lichaam voelt alsof er mieren overheen lopen. Ook kan ze niet ophouden met klappertanden.

‘Ben je daar, kind?’ vraagt mama opgelucht. ‘Je vader had je nooit mee naar buiten moeten nemen.’

Anne kan alleen maar kreunen. Ze draait met haar ogen.

‘Kalm maar, wil je warme chocolademelk?’

Anne knikt. ‘Papa?’

‘Ik heb geen idee waar die uithangt.’

De televisie staat zachtjes aan, een operazangeres in een grote jurk betreedt het podium. Ze is verdrietig, zoals de meeste operazangeressen. Mama zingt zachtjes mee terwijl ze naar de keuken loopt.

Een paar uur later wordt Anne opnieuw wakker. Ze ligt nu in haar eigen bed en warmte heeft haar lichaam overgenomen. Naast haar bed staat koud geworden chocolademelk. Ze strompelt naar de woonkamer. Haar lichaam voelt zo licht, alsof ze alleen nog maar bestaat uit haar hoofd. Mama bladert in de krant terwijl papa in zijn stoel ligt te snurken. Ze ziet alleen zijn achterkant, op de leuning staat een volle asbak die er ieder moment van af kan vallen.

‘Trek gauw wat warms aan,’ roept mama.

Anne laat zich naast haar op de zachte bank vallen. Mama legt haar hand op Annes voorhoofd. ‘Ze heeft heel hoge koorts,’ zegt ze. Omdat er geen reactie komt, geeft ze een schop tegen papa’s stoel. De asbak kiepert van de leuning. Papa schrikt wakker en pakt trillend de langste peuk van de vloer en steekt die op. Ze kleden Anne warm aan en papa tilt haar de trap af. Hij ruikt naar drank en sigaretten, zijn gezicht ziet er versleten uit.

‘Harmaas haar,’ krijgt Anne met veel moeite uit haar keel. ‘Waar ligt het?’

Harmaa is de grijze kat van mama’s vrienden, die op het platteland wonen. Anne is zo dol op die kat dat ze altijd een plastic zakje met zijn haren bij zich draagt.

Mama loopt vlug naar boven om het zakje te pakken en drukt het in Annes handen. Nu ze Harmaa bij zich heeft, weet ze dat het goed komt. Ze rijden naar het ziekenhuis met papa’s busje. De achterbank staat helemaal vol met stofzuigers, tuinmeubels en dingen waarvan je je van tevoren niet kon bedenken ze ooit nodig te hebben, dus zit Anne voorin bij mama op schoot. Papa verkoopt die spullen in heel Finland, soms is hij dagenlang onderweg. Misschien spreekt hij ook met zijn klanten over de oorlog. ‘Tijdens de oorlog hadden we nog geen tuinkabouters. We leven in een tijdperk vol wonderen, mevrouw.’

Bij de Eerste Hulp blijft papa buiten staan. Zijn handen trillen, waardoor het hem moeite kost om zijn sigaret aan te steken. Hij zegt dat de sigaret hem beter zal maken en geeft Anne een knipoog voordat ze door de glazen schuifdeuren naar binnen gaat. Af en toe licht het puntje van zijn sigaret op. Anne vindt roken mooi, het lijkt een soort berusting te geven. Later als ze groot is, wil ze dat ook gaan doen. Ze zit in elkaar gedoken op een plastic stoeltje, terwijl mama ruziemaakt met de receptie. In de wachtkamer zit een groepje luidruchtige jongens van wie er eentje een bebloede handdoek tegen zijn hoofd drukt. De anderen lachen hem uit, ze kunnen maar met moeite op hun stoel blijven zitten. De jongste kijkt steeds naar Anne en ondertussen strijkt hij met zijn tong over zijn lippen. Zijn haar is zo vettig dat het tegen zijn hoofd blijft plakken. Haar moeder heeft niets in de gaten. Anne kijkt de jongen met rollende ogen aan en hoopt dat ze vlug weer in haar koortsdroom kan verdwijnen.

WIE EET DIE OVERLEEFT

Anne blijkt een dubbele longontsteking te hebben. Ze hallucineert van de hoge koorts. Ademhalen doet pijn en haar ribben doen zeer van het hoesten. Er zijn momenten waarop ze denkt dat ze doodgaat. Er is iets wat haar lichaam zodanig heeft overgenomen dat ze buiten zichzelf treedt. Mama maakt elke dag pap en verse bouillon, maar Anne houdt haar lippen stevig op elkaar.

‘Wie eet die overleeft,’ herhaalt mama steeds. ‘Jij bent geboren omdat het ons was gelukt aan genoeg voedsel te komen tijdens de oorlog, wij zijn overlevers. Je hebt op foto’s de gezonde wangen van je oma gezien.’ Annes oma heeft inderdaad een vol postuur, haar hoofd lijkt direct over te gaan in haar romp, maar ze kijkt op alle foto’s nukkig en streng alsof leven iets is wat moet en zeker geen lolletje kan zijn.

‘Je gaat nu niet het bijltje erbij neergooien.’ Na de derde gedwongen lepel pap smijt Anne het bord op de grond. Mama is woedend en dwingt haar de pap van de vloer te eten. Als papa binnenkomt, begint hij met Annes lepel vrolijk de pap van de vloer te scheppen. ‘Mm, lekker,’ zegt hij. Anne lacht opgelucht, maar mama loopt boos de kamer uit.

Papa is de laatste tijd steeds vaker weg, soms ziet Anne hem in hun iglo zitten.

Na een maand is ze genoeg opgekrabbeld om weer naar school te gaan. Het schoolplein lijkt veranderd. De stemmen van spelende kinderen klinken ineens beangstigend. Ze echoën hard door haar hoofd.

Anne begint met lezen en vindt het heerlijk om uren in een andere wereld rond te dwalen, net als in haar koortsdromen. Binnen een paar weken heeft ze alle boeken uit de schoolbibliotheek gelezen.

Op haar negende rookt ze haar eerste sigaret, samen met haar beste vriendin Kirsi. Als ze de rook in hun wangen hebben gezogen, laten ze elkaar schrikken, omdat de schrikreactie helpt om de rook verder naar binnen te zuigen. Anne doet haar vader na, hij rookt altijd heel kalm, terwijl hij ondertussen als een filmster zijn omgeving in zich opneemt.

Twee jaar later ontdekt Anne de medicijnkast van haar moeder, ze weet niet waar de pillen voor zijn, maar ze voelt zich daarna meer ontspannen. Ze leggen een prettige waas over de werkelijkheid heen.

Als Anne twaalf wordt krijgt ze van haar vader een bandrecorder met een band van Cliff Richard. Ze zijn de eerste in de flat met zo’n apparaat. De hele buurt komt langs om te luisteren hoe het geluid uit de boxen komt. Anne legt haar oor tegen een box tot haar moeder haar wegtrekt. Ze voelt de bas in haar hele lijf trillen. Kinderen dansen in de kamer en papa doet Cliff Richard na, hij heeft weer uit zijn zilveren flacon gedronken. Hij wiegt met zijn heupen met een sigaret in zijn mond.

Otto

GEZAMENLIJKE VIJAND

Otto is met zijn twee broers en vier zusjes in gevecht rondom het ziekenhuisbed van moeder. De kinderen trekken schreeuwend aan elkaars kleren om de beste plek te bemachtigen. Otto’s vergeelde T-shirt, een afdankertje van zijn broer Ernst, zit strak om zijn magere borst gespannen. Zijn kniebroek zakt steeds af. Ook de kleren van zijn broers lijken afkomstig uit de verkleedkist. Het past allemaal net niet.

Otto’s jongste zusje Dina maakt geen schijn van kans om bij moeder te komen, haar handen kunnen net bij de metalen spijlen van het bed. Ze jammert het hardst van allemaal. Hun moeder is zwak, ze heeft een tumor in haar hoofd ter grootte van een pingpongbal. Ferry gooide vorige week zo’n balletje op om te laten zien hoe groot zoiets moet zijn. Hij had het de dokter zelf horen zeggen.

Otto was hard weggelopen en betrapte zich er later op dat hij het balletje regelmatig oppakte. Als er niemand in de buurt was smeet hij het zo hard als hij kon tegen de muur, maar breken deed het balletje niet.

Moeder laat haar hoofd in haar handen zakken en reageert nergens meer op. Dan lukt het Otto om over Regina en Elsa heen haar bed in te klimmen, als een aapje. Hij glimlacht triomfantelijk en leunt tegen haar aan, hij weet niet waarom, maar hij verlangt ernaar om weer als een baby op haar arm te hangen. Moeder klaart op en geeft hem een kus op beide wangen.

‘Het komt wel goed met jou, we hebben dezelfde lange wimpers, weet je dat?’

Otto kijkt naar moeders donkere ogen. ‘Pas je goed op je broers en zusjes? En blijf een beetje uit de buurt van je vader.’

Otto knikt en trekt Dina aan haar armpjes het bed in. Ze is bijna drie. Moeder streelt haar zwarte piekhaartjes. Ondertussen showt Ferry zijn nieuwste goocheltruc, die hij dagenlang heeft geoefend, maar moeder staart afwezig voor zich uit. Hij herhaalt de truc meerdere malen, maar krijgt geen enkele aandacht. Teleurgesteld smijt hij zijn zelfgemaakte constructie op de grond en slaat hard op het bed ernaast. Daar ligt een magere man met een opengesperde mond en gesloten ogen. Er komt geen reactie.

Vader komt eraan. Hij heeft altijd de neiging om te stampen en loopt alsof hij wilde dieren op afstand moet houden. Ferry probeert Otto van het bed af te trekken, maar die maakt schoppende bewegingen. ‘Ik vind je goocheltruc ook stom,’ zegt hij.

‘En nu is het over!’ klinkt er vanuit de deuropening.

Alle kinderen turen naar de grond, niemand durft hem aan te kijken. Valse boerderijhonden mogen ze van hun moeder ook nooit recht aankijken. Otto voelt zijn nek warm worden, ook zijn broers en zusjes verstijven.

‘De gang op, wegwezen jullie!’

Nu is het een kwestie van zo snel mogelijk uit vaders blikveld te verdwijnen. Otto laat zich van het bed glijden en duwt Dina voor zich uit. Maar hij is niet snel genoeg, vader grijpt hem razendsnel vast met zijn klauw. Otto voelt hoe zijn bovenarm wordt fijngeknepen. ‘Ik hou je in de smiezen,’ zegt hij. Gelukkig probeert mama op dat moment wat te zeggen en verslapt de greep op zijn arm.

Op de gang ruikt het naar zwembad, de vloer is glad. Otto neemt samen met Ernst en Ferry een aanloop om over de gang te kunnen glijden. Hij houdt Dina’s hand nog steeds stevig vast, maar ze valt en begint te huilen. ‘Niet huilen,’ roept Otto wanhopig. Een verpleegster buigt zich naar Otto toe en vraagt hoe oud hij is.

‘Zes,’ roept hij trots uit. ‘We komen mama halen.’

De verpleegster knikt en kijkt naar Otto’s broers en zusjes, die netjes op een bank zijn gaan zitten. ‘Jullie zijn wel met heel veel,’ zegt ze. ‘En mensen die hier liggen worden niet meer opgehaald.’

Otto kijkt haar wantrouwend aan. Dina trekt ondertussen zeurend aan zijn arm.

‘Blijft ze dan hier?’ vraagt Otto angstig.

De verpleegster zucht.

Alleen dingen die echt stuk zijn, worden niet opgehaald, denkt Otto. Dat heeft hij van vader geleerd.

‘Gaat mama mee?’ vraagt Janna, Otto’s oudste zus, als vader de kamer uit komt.

‘Jullie hebben haar zo uitgeput dat ze nog even moet blijven,’ zegt hij.

Hij trekt Dina op zijn schouders als ze naar de uitgang lopen. Otto rent nog snel even moeders kamer in, ze ligt op haar zij en glimlacht als ze Otto om het hoekje ziet kijken.

‘Mama, ben je stuk?’ vraagt hij.

‘Hoe kom je daar nou bij, liefje?’

Pas nu valt het Otto op hoe groot haar ogen zijn geworden.

‘Ga maar gauw naar je vader, voordat hij je mist.’

De man naast zijn moeder ligt er nog precies hetzelfde bij. Hij moet dood zijn, denkt Otto. Hij weet het zeker.

NIEUWE THUIS

De kinderen zitten opgepropt in de auto. Ferry moet voorin naast vader zitten. Als vader hem bemoedigend op zijn bovenbeen slaat, trekt hij hem in een reflex weg. Ook zijn hoofd verdwijnt tussen zijn schouderbladen.

‘Jullie gaan voorlopig allemaal ergens logeren, want ik moet morgen weer gewoon naar mijn werk.’

‘Tot mama er weer is?’ vraagt Elsa.

‘Jullie hebben haar wel heel erg moe gemaakt,’ zegt vader.

Niemand durft nog wat te vragen. Otto en Ernst schoppen naar elkaar als vader niet oplet.

Ferry en Ernst worden bij het kindertehuis afgezet. Het is een statig gebouw met een groot hek eromheen. Op de buitenplaats loopt een groepje jongens in uniform keurig op een rij. Otto is blij dat hij niet hoeft uit te stappen. Hij trekt een gekke bek naar zijn broers en steekt zijn tong uit. ‘Je moeder heeft me gesmeekt om jou niet naar het kindertehuis te brengen, je hebt dus geluk gehad,’ zegt vader streng tegen Otto.

Hij wordt samen met Dina bij zijn oom en tante gebracht, die al twee kinderen hebben. Ze worden door hun tante geknuffeld en mogen direct aan de eettafel aanschuiven. De lucht in dit huis voelt niet zo stroperig als bij hem thuis. Hij kan hier vrijer ademhalen. Otto schuift de boontjes en rijst naar binnen alsof hij in weken niet heeft gegeten. Zijn tante moet erom lachen.

De eerste dagen worden hij en Dina extra verwend. Er wordt hier niet gevochten om eten, want er is altijd genoeg. Otto speelt veel met zijn nichtje Irene, ze bedenken een geheimtaal en bouwen hutten achter het huis. Ze praten niet veel, toch begrijpen ze elkaar uitstekend.

Een week later komt vader langs. Hij tilt Dina op en zet haar op het aanrecht. Otto’s oom kijkt hoe de koffie pruttelt. Otto gaat aan de keukentafel zitten. Hij is gegroeid, denkt hij, want hij kan al bijna de vloer raken met zijn tenen. Hij zwaait met zijn benen heen en weer. Vader volgt zijn bewegingen, op zoek naar iets om zijn blik op te richten.

‘Jullie moeder komt niet meer terug,’ zegt hij. Hij houdt zich vast aan het granieten aanrechtblad. Hij zegt het op dezelfde manier als waarop hij moeder na het eten het bevel geeft de afwas te gaan doen. Elk woord afzonderlijk en luid uitgesproken. Daarna strompelt hij als een gewonde tijger de keuken uit. Voor het eerst voelt Otto geen angst terwijl hij naar hem kijkt. Hij richt denkbeeldig een geweer op het gewonde dier.

De koffie blijft onaangeroerd in de kan. Zijn tante tilt Dina op schoot. Otto springt op en zegt dat hij naar het ziekenhuis wil om moeder te zien. Hij moet aan de magere man naast haar denken. Misschien is de dood wel besmettelijk. Of zijn ze vorige week te druk geweest?

‘Had ik niet op haar bed moeten klimmen?’ vraagt Otto aan zijn tante. Ze verzekert hem dat het niet hun schuld is. Dan trekt ze hem op schoot, ook al is hij een grote jongen.

DE HAND VAN GOD

Otto’s moeder heeft al een aantal weken geleden de begrafeniskleding voor haar kinderen gestreken en klaargelegd. Voor de jongens een zwart overhemd en een kniebroek en een zwarte lange jurk voor de meisjes. Otto is boos omdat moeder hem niet heeft verteld dat ze van plan was om ’m te smeren. Hij wil niet mee naar de begrafenis. Zijn oom zegt streng dat het nu echt tijd is om te gaan. Otto heeft hem nog niet eerder boos gezien, maar hij trekt zich er niets van aan. Zijn tante kleedt ondertussen Dina aan. Haar zwarte jurk sleept over de grond.

‘Dit is de laatste kans om je moeder te zien, Otto,’ zegt zijn tante. ‘Ik denk dat het belangrijk voor je is, ook al heb je nu er helemaal geen zin in.’ Ze doet hem aan moeder denken. Zwijgend staat hij op en loopt mee naar de auto.

Het kerkplein van Renswoude is afgeladen. De meeste mensen herkent Otto uit het dorp. Janna roept hem bij zich, zij weet hoe ze zich moeten gedragen en bij wie ze beter uit de buurt kunnen blijven, zoals de collega’s van vader. Dat zijn kille mannen. Veel van hen hebben in Indonesië gevochten. Ze hebben het voortdurend koud en vinden de straten te netjes. Ze lopen zo recht dat het lijkt alsof ze een plank onder hun trui dragen.

Groepjes mensen die voorbijkomen wijzen naar de kinderen of staren ze medelijdend aan. ‘Gecondoleerd Herman,’ zeggen ze tegen vader, die nors voor zich uit blijft staren. Otto wrijft zichzelf warm, de mouwen van zijn zwarte overhemd zijn te kort. In de boom voor de kerk ziet hij een nest kauwtjes, ze roepen om hun moeder. Waarschijnlijk hebben ze honger. Otto staart naar het nestje en praat met de kauwtjes door naar ze terug te piepen, maar hij stopt daarmee zodra hij vader ziet. Die loopt alweer normaal en is dus levensgevaarlijk. Met Dina als een welp op zijn arm roept hij zijn kinderen bij elkaar en zegt dat ze naar binnen moeten. Regina vraagt waar mama is, vader trekt haar geïrriteerd aan haar arm naar voren. Ze struikelt bijna over haar lange jurk.

Als de kerkdeuren opengaan ziet Otto voor het eerst de kist, die in het zonlicht staat. Hij denkt dat het misschien allemaal een grote vergissing is en dat daar een andere vrouw ligt, en niet zijn moeder. Dat zijn moeder stuk is, maar nog best gemaakt kan worden. Hij maakt zich van vader los en scharrelt naar voren. Ineens voelt hij zich heel klein, hij ziet alleen zwartleren schoenen, die alle kanten op schuifelen. Boven zich het enorme dak van de kerk, zoveel leegte. Otto draait rondjes tot hij er duizelig van wordt. De kist lijkt het enige wat nu belangrijk voor hem is. Dan voelt hij een zware hand op zijn schouder, de dominee pakt hem vast, niet zoals vader dat doet, maar beschermend.

Otto staart naar het zwarte gewaad. ‘Bent u de hand van God?’ vraagt hij.

De dominee glimlacht. ‘Waar wil je naartoe, jongeman?’

‘Naar mama.’

De dominee pakt Otto’s hand stevig vast en begeleidt hem door de menigte naar de kist. Daaromheen staan mannen in legeruniform, ze vergapen zich aan de schoonheid van zijn moeder. Otto duwt de mannen opzij. Een van de soldaten lacht hem uit. Otto begint de man in zijn buik te stompen, waarop de man zegt: ‘Dat wordt later ook een soldaat, net als zijn vader.’

‘Ik ga nooit het leger in!’ roept Otto.

De dominee tilt Otto op zodat hij in de kist kan kijken. ‘Geef de jongen wat ruimte,’ zegt hij.

Moeder ziet er nog steeds prachtig uit. Zo kalm heeft hij haar nooit eerder gezien. Hij drukt zijn gezicht in het zwarte gewaad van de dominee, zodat niemand zijn tranen kan zien.

Anne

VERLICHTING

Annes moeder besluit op een dag het slot te vervangen omdat haar vader steeds langer wegblijft. Vaak zit Anne tevergeefs op hem te wachten. Als ze voor de zoveelste keer uit het raam staart, zegt haar moeder dat ze hem veel eerder het huis uit had moeten zetten.

Op een winterdag neemt haar vader Anne mee naar een tankstation. Terwijl hij muntjes in een speelautomaat gooit, drinkt ze mierzoete limonade uit een flesje. Ze zit op een hoge kruk, haar voeten vinden nergens houvast. Het is rond deze tijd van het jaar zo donker dat het lijkt of elke nacht meteen overgaat in een nieuwe. Soms licht sneeuw op in de koplampen van auto’s. Mensen verzamelen zich in de schelle verlichting van de speelautomaten, tussen het tanken door gooien ze er hun laatste kleingeld in. Ineens geeft papa een klap tegen een automaat, hij bezeert zijn hand en zegt dat de machine valsspeelt. Anne schrikt ervan.

‘Wanneer kom je weer naar huis, papa?’ vraagt ze.

‘De zaken gaan goed, Anne. Ik heb overal klanten in het land, het worden er steeds meer.’

Toch blijft het busje helemaal volgepropt met huishoudelijke artikelen. Er is bijna geen ruimte meer om te zitten.

‘Kom je daarna terug?’

‘Ik heb even wat meer tijd voor mezelf nodig, de wereld trekt aan me als een op hol geslagen paard.’

Anne knikt, al snapt ze niet echt wat hij bedoelt, maar ze wil niet laten merken hoe hard ze hem nodig heeft.

‘Hoe gaat het op school? Je bent vast de slimste van de klas?’

Anne glimlacht. School interesseert haar niets, alles wat ze daar leert is al bedacht door iemand anders.

Vader drinkt van zijn koud geworden koffie, spuugt die meteen uit in een plantenbak en neemt dan snel een slok uit zijn zilveren flacon om de smaak weg te spoelen. Anne moet lachen. Vader geeft haar een knipoog en vraagt: ‘Wil je nog meer limonade?’

Anne schudt haar hoofd. Dan gooit vader opnieuw muntgeld in de automaat.

Anne vindt het fijn als de kast oplicht, ze fantaseert dat de zon zich daarin verborgen houdt.

AUDREY HEPBURN

Als ze niet aan het lezen is kijkt Anne het liefst naar speelfilms. Ze zwijmelt weg bij de mooie actrices en acteurs. Ze wist niet dat er zulke mooie mensen bestonden. In Finland ziet iedereen er even grijs uit door het gebrek aan daglicht. Ze droomt ervan om een mysterieuze actrice te worden die op het hoogtepunt van haar carrière veel te jong overlijdt.

Ook al is ze erg verlegen, ze merkt dat ze maar weinig hoeft te doen om aandacht te krijgen. Haar lichaam is nog maar nauwelijks volgroeid, maar een eenvoudig gebaar is al genoeg om de jongens van de bovenbouw naar haar te laten kijken. Ze vindt elke week liefdesbriefjes die jongens stiekem onder in haar kluisje hebben geschoven. Voor de spiegel oefent ze Audrey Hepburns zwoele, onverschillige blik.

‘Je bent veel te slim om een actrice te worden,’ zegt Annes moeder tijdens de zomersoep met brood. ‘Je kunt veel beter medicijnen gaan studeren.’

Zomersoep smaakt zoals de zomer behoort te zijn: zoet, romig en licht. Anne is er dol op.

‘Maar ik hou niet van zieke mensen,’ zegt ze. ‘Ik ben bang dat de ziekte op mij overspringt.’

‘Doe niet zo mal. En anders word je jurist of advocaat, dat is ook prima.’

‘Ik wil naar de toneelschool.’

‘Daar ga ik mijn geld niet op inzetten, ik heb niet voor niets twee banen zodat jij kunt studeren. En je bent zo getalenteerd dat je er wat mee moet doen.’

Anne slaat haar armen over elkaar en leunt zo ver mogelijk naar achteren. Ze trekt een vies gezicht. ‘Dat ga ik ook doen,’ zegt ze.

‘En eet meer soep. Tijdens de bezetting moest ik uren in de rij staan voor een klein stukje brood en vlees. Soms was het op als ik eindelijk aan de beurt kwam. Dan hadden we een leeg bord als avondeten.’

‘Ik weet het,’ zegt Anne verveeld.

Ze wordt gek van de bemoeizucht van haar moeder. Als ze op de boerderij zijn, dringt haar moeder er altijd op aan om zo vaak mogelijk haar bord vol te scheppen, maar als ze iets lekker vindt en dat uit zichzelf doet, krijgt ze er achteraf van langs en zegt haar moeder dat ze zich voor haar schaamt omdat ze bijna de hele zalm heeft opgegeten.

Anne staat op en gaat langs bij de buurvrouw, want die begrijpt haar tenminste. Ze neemt wat soep voor haar mee. De buurvrouw rookt nog steeds en loopt inmiddels zo krom als een wilgentak. Anne stapt in een blauwe waas.

‘Wil je koffie, meisje?’ proest ze.

‘Nee, dank je.’

‘Lust je nog steeds geen koffie? Dan heb je nog niet genoeg tranen. Naast sigaretten biedt koffie je de beste troost.’

Anne ziet hoe ze water opzet, en uit de la een gebruikt opgedroogd theezakje vist en in een mok hangt.