De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

© 2021 Jannah Loontjens

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur TO.

ISBN e-book 978 94 6381 024 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, december 2020

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Teun

Proloog

Gras overwoekert de wereld.
Overal steekt het de kop op, kijk maar tussen de tegels.
Het laat zich niet weg schoffelen, uitroeien, plattrappen:
gras is overal, komt altijd terug.
F. STARIK

In het Rijksmuseum sta ik voor het schilderij Agnus Dei van Franscisco de Zurbarán. Het wollige lam met zijn opbollende buik ligt er, ondanks zijn bijeengebonden hoefjes, kalm en gelaten bij. Het verzet zich niet, als in vol besef dat iedere vorm van tegenstribbelen zinloos is. Het ligt stil, zacht en sereen tegen een dofzwarte achtergrond. Hoewel het onrecht dat dit onschuldige lam wordt aangedaan duidelijk zichtbaar is, gaat er van dit schilderij een intense vredigheid uit. Het lam legt zich lijdzaam neer bij zijn lot, accepteert wat komen gaat; wat de mens, die behendig de poten met een touw heeft samengeknoopt, met hem van plan is. Als ik nog niets van dit werk afwist, zou ik het gezien kunnen hebben als een aanklacht tegen de mensheid. Het lammetje als symbool van de dierlijke onschuld; het schaapje dat genoeg heeft aan gras, dat niet meer zal eten dan het nodig heeft, niemand lastigvalt en het liefst in gezelschap van wolbehaarden kalm in een weide staat te herkauwen. Het lam tegenover de mens. De mens die zich schuldig maakt, die zijn medebewoners op aarde manipuleert, domineert, beheert, fokt, slacht, die de poten van een onschuldig babydier knevelt om het straks de keel door te snijden. Een schilderij dat appelleert aan een schuldgevoel dat steeds breder gedeeld wordt: wij mensen zetten dingen, dieren, natuur naar onze hand en wonen de wereld uit.

Dit lam, geschilderd tussen 1635 en 1640, symboliseert evenwel geen aanklacht tegen de mens, het is Jezus in de gedaante van paaslam, die zich voor ons opoffert en ons zo van onze zonden verlost en ons verzoent met God. De Bijbel staat vol raadsels en mysterieuze tegenstrijdigheden, en zo is Jezus in de Heilige Schrift zowel herder als lam. Hij wordt zelfs verschillende keren in de gedaante van dit wollige dier herkend. In het laatste deel van het Nieuwe Testament, de ‘Openbaring’, verschijnt hij op nogal hallucinatoire wijze als een offerlam met zeven horens en zeven ogen, in de rol van de heerser, zoals genoteerd door Johannes van Patmos in zijn apocalyptische visioenen. Niet te verwarren met Johannes de Doper, die opmerkelijk genoeg Jezus ook in de gedaante van een lam heeft zien verschijnen. In het Evangelie van Johannes (een derde naamgenoot) wordt de ontmoeting van Johannes de Doper met Jezus beschreven: ‘De volgende dag zag hij Jezus tot zich komen en zeide: Zie het lam Gods, dat de zonde der wereld wegneemt.’ En een dag later herhaalt Johannes de Doper, die Jezus ziet weggaan: ‘Zie, het lam Gods!’ Waarna twee discipelen hem volgen en Jezus bij een bruiloft water in wijn verandert.

Waarom een lam? Van alle dieren of symbolen die je kunt kiezen? Wellicht juist vanwege de onschuld, de knuffelige zachtheid van de vacht en de karige behoeftes van het dier, overlevend op niets dan eenvoudig gras, dat altijd beschikbaar is en altijd opnieuw terug groeit — zoals F. Starik dat zo onheilspellend in zijn gedicht ‘Gras’ verwoordde. Toch heeft de keuze voor juist dit dier waarschijnlijk een prozaïscher reden. Er waren nu eenmaal veel schapen in het Midden-Oosten en het lam was al langer een offerdier. Door het lam de zich opofferende Christus te laten symboliseren, bouwden de vroegchristenen voort op een traditie.

Met het offeren van een dier wordt vergeving gevraagd aan het hogere. Vergeving brengt verlossing. Een offer is de overtreffende trap van een geschenk. Geschenken worden doorgaans gezien als onderdeel van een onuitgesproken economische overeenkomst, er wordt iets terugverwacht, niet per se een wedergeschenk van identieke waarde, het kan ook dankbaarheid zijn, vriendschap of een gunst. Een offer wordt beschouwd als een uitzondering hierop, als een bewijs van je geloof, een getuigenis van je trouwe onderwerping en vroomheid. Toch maakt een offer ook deel uit van een zekere ruilhandel: je offert om ontzien te worden, om in de gratie te komen, om te worden vergeven door God of de goden, dus ook een offer is een vorm van betaling. De biecht zou volgens dezelfde overeenkomst werken, je biecht je zondigheid op, je geeft als het ware je geheim cadeau, waarna je kunt worden vergeven.

Hierin schuilt nog een ander onuitgesproken bijgeloof, het idee dat het uitspreken, het naar de oppervlakte brengen van het verborgene, je zou bevrijden. Kan schuldgevoel oplossen door vergeving of verzoening? In mijn ervaring is schuldgevoel taai, hardnekkig en volgzaam als een trouwe hond, die zich niet zomaar laat wegsturen. Zelf ben ik niet gelovig opgevoed, heb nooit in een Schepper geloofd en dus ook niet in vergeving van hogerhand, maar last van schuldgevoelens heb ik wel. Schuldbewustzijn lijkt essentieel menselijk te zijn. Dat het christendom zijn basis vindt in de zondigheid, de schuld van de mens, kan ik ergens wel begrijpen.

Als je kijkt naar de rol van schuld in literatuur en filosofie, is het gewicht langzamerhand van de hemel naar de aarde afgedaald. In de oude Griekse tragedies ligt de verantwoordelijkheid voor wat er op aarde gebeurt nog grotendeels bij de goden. Het verband tussen het menselijke handelen op aarde en de daadwerkelijke schuld verloopt in de klassieke tragedies vaak via een omweg. Als mens hoefde je zelf geen zonde te hebben begaan om toch door de goden schuldig bevonden te worden en straf te verdienen. Je kon onschuldig zijn, maar vanwege gedrag van je voorvaderen dat de goden had ontstemd, toch schuldig zijn. Schuld wordt in de klassieke tragedies in een groter verband gezien. Een denkwijze die we vandaag de dag nog terugvinden in oorlogsretoriek, waarin een heel volk schuldig kan worden bevonden, totale bevolkingsgroepen worden gestraft of buitengesloten. In latere tragedies verschuift de verantwoordelijkheid meer en meer naar de schouders van de mens.

In onze huidige tijd wordt schuld op een schijnbaar eenvoudige wijze gekoppeld aan wat we daadwerkelijk doen, we voelen ons schuldig over onze eigen daden, al is er soms ook sprake van schuldgevoel tegenover grotere idealen, zoals eer en loyaliteit, natuur en onrecht. We kunnen ons schuldig voelen tegenover vluchtelingen, over de klimaatverandering of over wat onze regering doet. Voor sommige mensen is schuldbewustzijn een motivatie om te handelen, maar anderen zien het voornamelijk als een plaag waar ze vanaf willen. Verlichting van het zware geweten is eeuwenlang gezocht in het geloof, verzoening en verlossing werden nagestreefd door deugdzaam gedrag, door te biechten en het offeren van lammeren. Tegenwoordig proberen mensen van hun bedrukkende schuldgevoelens af te komen door mindfulness, psychotherapie, yoga, of door het lezen van zelfhulpboeken.

Volgens onderzoekers heeft vrijwel iedereen last van schuldgevoelens en wel ‘gemiddeld twee uur per dag’. Bij mij rijst dan onmiddellijk de vraag: Hoe meten ze dat? Ik zou geen flauw benul hebben van hoelang per dag mijn geweten mij tergt. Het afmattende van schuldgevoelens is nu juist dat ze overal in doorsijpelen of boven al je andere gedachten kunnen blijven hangen als een zware wolk die de zon blokkeert en van geen wijken weet. Schuldgevoelens kunnen ontstaan door handelingen, maar ook door dromen, verlangens, wensen, gedachten. Schuldgevoelens kunnen sluimeren, je plagen en ook zomaar opflakkeren. Ze kunnen gevoeld worden jegens de medemens, het mededier, de wereld, het milieu, God, geliefden en familie, maar ook jegens jezelf. Schuldbewustzijn kan je tekenen en je achtervolgen. Sommige mensen hebben er meer last van dan andere. Ik ben iemand die zich vaak schuldig voelt, en ik heb me voor zover ik me kan herinneren, altijd schuldig gevoeld, als kind jegens mijn moeder, als volwassene jegens geliefden, toen ik kinderen kreeg jegens mijn kinderen, maar ook jegens vrienden, onbekenden en de wereld.

Misschien treurt het lam, maar het verwijt niet, het wordt omhuld door een sfeer zoals ik die alleen ken van dieren. De berustende blik in grootbewimperde koeienogen; de oplettende, maar intens kalme oogopslag van een hert dat je even aankijkt voor het zich omdraait en met een sprong in het niets verdwijnt; een kat die je wijs en zelfvoldaan aanstaart. Het is een kalmte die een zekere onafhankelijkheid uitstraalt; er gaat geen vraag van uit, geen verlangen, geen klacht. Een blik die zegt ‘ik besta’. Meer niet. Maar wat betekent dat eigenlijk? Als je zomaar tegen iemand zegt ‘ik besta’, heeft dat amper betekenis. Misschien is het wel dit opgeven van het zoeken naar betekenis wat ik zie in dit lammetje.

Het is eind november als ik in het Rijksmuseum voor het schilderij sta, het is buiten donker en koud. Ik voel een lichte winterdepressie aan me knagen. Langzamerhand naderen de kerstdagen. Al is Pasen traditioneel het feest van schuld en vergeving, voor mij gaat vooral kerst gepaard met schuldgevoelens. Meestal ga ik naar Zweden, naar mijn vader, en vaak eten we lam, realiseer ik me met een ongemak dat niet eerder zo heeft opgespeeld. Staand tegenover dit lam zou iedereen toch het liefst zijn pootjes van het touw ontdoen, het de vrijheid in zien huppelen. Het is een gruwelijke gedachte dat dit diertje als feestmaal zou worden opgediend, nog even los van het besef dat dit Jezus zou moeten voorstellen.

Kerstmis was binnen mijn familie niet verbonden aan religie. Als het al ergens voor stond, dan was het een feest van het licht. In mijn kindertijd kwam tegen kerst de donkerte rond drieën schoorvoetend aansluipen om gestaag de wereld op te slokken in een absolute duisternis. We woonden in een bos in Zweden, kilometers verwijderd van straatverlichting, op maanloze nachten kon de donkere deken al het zichtbare onder zich doen verdwijnen. Het uitkijken naar langere dagen was een jaarlijks terugkerende hunkering. In de noordelijke landen wordt al duizenden jaren rond kersttijd de winterwende gevierd. Ook in het Romeinse Rijk was 25 december oorspronkelijk het feest van de lichtwende. Kwade invloeden zouden worden verdreven, het licht zou zegevieren. In het Romeinse Rijk werd dit midwinterfeest gewijd aan de god Sol Invictus, in het Latijn de ‘onoverwonnen zon’. Waarschijnlijk kozen de christenen juist die datum voor de geboorte van Jezus om het heidense winterfeest te vervangen voor de viering van de Zoon die licht op aarde kwam brengen.

Terwijl ik naar buiten loop, bedenk ik me dat veel mensen zich na kerst ook schuldig voelen jegens zichzelf: ik heb te veel gedronken, te veel gegeten, te veel geld uitgegeven, te lang uitgeslapen. Bovendien gaat het feest gepaard met de dwingende boodschap je gelukkig te voelen, waardoor je juist beseft dat je dat niet bent; je voelt je schuldig omdat je niet genoeg geniet, omdat je geen blijdschap kunt delen met je naasten. Ik kan me schuldig voelen als ik niet blij ben met een cadeau, of als ik er juist wél blij mee ben: heb ik diegene zelf ooit weleens een goed cadeau gegeven? Waar heb ik dit aan te danken? Ook kan ik me schuldig voelen over gedachten, kwade, gemene verwensingen, of over verlangens, de drang om te vluchten, weg te gaan, ver van de kersttafel vandaan, van alles, van iedereen, een zucht naar intensiteit, die trouwens niet alleen rond kerst opspeelt, een hunkering naar roesachtig avontuur, naar nieuwe mensen, nieuwe omgevingen, nieuwe ideeën en lichamen. Zelfs als ik mijn gedachten nooit uitspreek en geen gehoor geef aan mijn clandestiene verlangens, gesel ik mezelf, omdat ik ze heb, omdat ik ze voel. Je hoeft niet schuldig te zijn om je schuldig te voelen. Dat is misschien wel het grootste raadsel aan de hevigheid van schuldgevoel. Het kan volledig onterecht zijn. Een soort fantoompijn.

1

Door mijn schuld, door mijn schuld

ik stel mijn moeder teleur

Now, the wintertime is comin’, the windows are filled with frost
I went to tell everybody but I could not get across
BOB DYLAN

De geur van de bevroren bosgrond, de diepgroene sparren, waarvan we er een hebben omgezaagd om in huis te gaan versieren, de kinderherinneringen die in het dansende kaarslicht spoken, ze horen voor mij bij kerst. Maar dit jaar ga ik niet naar Zweden, waar mijn vader, broer en halfzussen wonen. Evenmin ga ik naar mijn moeder in Frankrijk. Ik heb besloten dit jaar in Nederland te blijven. Ik heb geen geld voor tickets voor mij en de kinderen, bovendien hebben we zin om een keer thuis te blijven.

In mij doemt een schuldgevoel op dat met de winterse duisternis gestaag lijkt toe te nemen. Mijn moeder heeft me herhaaldelijk duidelijk gemaakt hoe graag ze wil dat ik bij haar ben met de kerst, anders zit ze daar maar in haar eentje in haar eigenhandig opgeknapte huis in de Franse Indre. Het is er gezellig met het haardvuur, haar hond, de kippen en haar kat, maar het huis ligt afgelegen en het is eenzaam om de feestdagen zonder kinderen of andere familie door te brengen. Ik ben ook al erg vaak bij mijn vader geweest, zegt ze, en ik zou dit jaar toch niet naar Zweden gaan? Hoe ouder ze wordt, hoe belangrijker het is om bij familie te zijn, vertrouwt ze me toe.

Mijn schuldgevoel wordt nog eens vergroot omdat ik niet zomaar in Nederland blijf, maar overweeg de kerstdagen bij haar jongere zus door te brengen, die sinds enige tijd in een dorp in de Betuwe woont. Dit plan is al een paar weken geleden ontstaan, maar ik heb het mijn moeder nog niet verteld. Telkens als ik haar spreek komt het er niet van, ik denk er niet aan, er zijn zoveel andere dingen om over te praten, ik vergeet wat ik wilde zeggen, of verdring het misschien onbewust, zoals ik zoveel onbewust verdring; dat ik me had voorgenomen geen wijn te drinken, dat ik zou gaan hardlopen, mails beantwoorden, de vloer dweilen, belastingaangifte zou doen, ik denk er niet aan, of pas als het laat in de avond is en het er toch niet meer van zal komen. Ja, als ik in bed stap, dan denk ik: Ik had de vloer moeten dweilen. Zo denk ik ook als ik weer heb opgehangen dat ik zou zeggen dat ik overweeg dit jaar naar haar zus te gaan. Ondertussen wordt de vloer viezer, de keuken plakkeriger.

Mijn moeder is er altijd goed in geweest zich aan verplichtingen te houden. Elke dag maakt ze lijstjes, van belangrijke en onbelangrijke dingen, wie er gebeld moet worden, naar wie een verjaardagskaart, wat gerepareerd moet worden en wanneer de ramen gelapt. Hoewel ze een vrouw is die een sfeer van chaos als een mantel om zich heen draagt, is ze dankzij haar lijstjes ook buitengewoon precies, efficiënt en attent. Ook ik maak lijstjes, maar bij mij komt niet alles erop. Een deel probeer ik bij te houden zonder heldere opsommingen, wat algauw leidt tot verslonzing en verwaarlozing, verjaardagskaarten komen te laat of worden voor altijd vergeten, stof hoopt zich langs de plinten op. Maar ik houd mezelf voor de gek als ik doe alsof ik er gewoonweg niet aan toekom om het te noemen als ik mijn moeder spreek, alsof ik het werkelijk even vergeet. Nee, zo is het niet, al probeer ik er niet aan te denken, de gedachte achtervolgt me als een nare droom die steeds weer bovendrijft. Sterker nog, het lukt me niet er níét aan te denken.

Ik durf de knoop niet door te hakken, het haar niet te vertellen, bang haar te kwetsen, alsof ik haar passeer, alsof ik haar buitensluit. Ik stel me voor dat zij dit zo ervaart.

Schuldgevoelens over het krenken van een naaste, over een leugen, over winkeldiefstal of het verspillen van eten, manifesteren zich in verschillende vormen, de schuld verschijnt op een andere wijze, als het ware gehuld in een ander tenue. Je zou kunnen zeggen dat mijn schuldgevoel jegens mijn moeder mijn huiselijke kloffie draagt, oude trui en joggingbroek, het is mij het meest vertrouwd en hoort het meest bij wie ik ben. In dit boek zal ik uiteenlopende oorzaken en gevolgen van schuldgevoel aan de orde stellen, plaatsvervangende schuldgevoelens voor familie of land, over onrecht, persoonlijk en politiek, ook zal ik mijn begane daden opbiechten, winkeldiefstal, veinzerij, het goedpraten van andermans schuld, zelfs het verhaal dat ik mijn paspoort verkocht komt aan bod, maar de oorspronkelijke aanleiding tot dit onderzoek is het diepgaande schuldgevoel jegens mijn moeder. Een gevoel dat op zichzelf al veel verschillende gedaanten kan aannemen; zo heb ik verschillende oude truien die ik het liefst thuis draag, als niemand, behalve mijn kinderen mij ziet, de ene net iets aantrekkelijker dan de andere.

Dit keer heeft mijn gevoel betrekking op een plan, ik heb eigenlijk nog niet echt iets gedaan wat me schuldig zou maken. Maar ik kijk vooruit en voel me bij voorbaat bezwaard over het toekomstige. Anderzijds is een plan maken op zich al een daad, zelfs al wordt er geen gevolg aan gegeven. Het is de kleding die je hebt klaargelegd om aan te trekken, je weet al hoe je eruit zal gaan zien — deze keer eerder achtergelaten dan klaargelegd, in een slordige prop, broek en sokken met de vorm van mijn lichaam er nog in, ik kan er zo weer in, dit schuldgevoel past mij naadloos.

Als kind al voelde ik me schuldig jegens mijn moeder, ik schoot tekort: ik was niet lief genoeg geweest, ik was te lastig, ik begreep haar niet genoeg, ik hielp haar niet voldoende. Geen uitgesproken verwijten van haar, ik beet ze mezelf toe. Mijn moeders leven leek te worden beheerst door tegenslagen, alsof haar leven een bal was die werd overgegooid door vervelende zielen. Ik was de lummel die onhandige pogingen deed die bal te pakken te krijgen, in goede banen te leiden, veilig bij haar terug te bezorgen. Dit lukte me niet, erger nog, ik voelde dat ook ik haar tot last was en haar het leven bemoeilijkte.

Schuldgevoelens jegens moeders vangen vaak al jong aan, op het moment dat het kind aandacht aan anderen begint te besteden, ervaart het een loyaliteitsconflict. Toch is er meer aan de hand dan deze natuurlijke vorm van verraad. Mijn moeder was avontuurlijk, impulsief en ondernemend, ze was open en nieuwsgierig en leerde gemakkelijk nieuwe mensen kennen, op feestjes was ze niet bang om te dansen, tegelijkertijd school er onder haar enthousiaste levenslust een diepe onzekerheid, een pijn die onverwacht kon opflakkeren, een gevoel dat ze er niet helemaal bij hoorde, er nóóit echt bij hoorde, dat ze van kleins af aan door anderen werd buitengesloten. Vrijwel iedereen kent het gevoel een buitenstaander te zijn, dit hoeft niet te betekenen dat je opzettelijk bent buitengesloten. Maar voor mijn moeder is het juist het moedwillige buitensluiten dat zij als de kern van haar lijden heeft benoemd, het geweerd worden door haar ouders, haar broer, haar zus, haar vrienden, haar geliefden en zelfs haar kinderen. Ik wil voorkomen dat ook ik haar weer op deze wijze zal krenken.

Er zijn mensen die wel weten dat ze schuldig zijn, bijvoorbeeld aan een diefstal of een leugen, maar desondanks kwaad worden als iemand ze hierop wijst, alsof de schuld ligt in de ontdekking. Ook zijn er mensen die schuldgevoelens proberen te ontduiken door te wijzen op de omstandigheden en de rol van anderen, om op die manier de eigen verantwoordelijkheid te verkleinen: ze presenteren zich als slachtoffer.

Je bent zelden helemaal alleen verantwoordelijk, de invloed van je achtergrond, je school, je vrienden, de loop der omstandigheden spelen mee. Met het benadrukken van andermans aandeel in je levensloop kun je jezelf in een slachtofferrol dwingen, wat een machteloos, melancholiek gevoel kan opleveren. Als kind kon ik het nog niet als zodanig benoemen, wel voelde ik dat mijn moeder hieronder leed. Ze bezag haar leven alsof ze steevast in situaties belandde waarin ze werd tegengewerkt, geweerd, gedenigreerd, zoals personages in Griekse tragedies door de goden worden gekweld. Het was soms net alsof het van levensbelang was om te bewijzen dat zijzelf onschuldig was, dat ze gedupeerd was, in een val getrapt, misleid. Ieders leven wordt deels door willekeur, toeval, geluk en ongeluk bepaald, of zo je wilt door de goddelijke voorzienigheid, invloeden waarover je geen macht hebt. Het lot bewenen zoals in tragedies gebeurt kan opluchten, maar de situatie verandert er niet door.

Het ontwijken van schuld door anderen verantwoordelijk te houden, leverde weinig op, zo merkte ik, in het beste geval werd je er moedeloos van, in het ergste geval werden anderen kwaad op je. Woede van anderen alsook van mezelf beangstigde me, het leek me iets wat in elke vorm vermeden moest zien te worden. Hierdoor zag ik niet in dat bepaalde woede, bijvoorbeeld over onrechtvaardigheid, soms functioneel kon zijn. Mijn broer was minder bang voor andermans boosheid dan ik. Terwijl ik de situatie onderzocht en ieders aandeel analyseerde totdat niemand meer schuldig leek, kwam hij voor zichzelf op. Hij maakte ruzie met buurjongens en klasgenootjes die hem pestten en ook had hij regelmatig ruzie met onze moeder. Zowel mijn broer als mijn moeder kon ontploffen, waar ik dan de angstige getuige van was. Om te voorkomen dat ik zelf doelwit werd van hun furie, koos ik liever geen partij. Toch begreep ik in de loop der jaren dat mijn broer eigenlijk oprechter was, ik verschool me en zei nooit duidelijk wat ik dacht of voelde. Sterker nog, ik wist amper wat ik werkelijk dacht of voelde, ik verloor mezelf in een caleidoscoop van interpretaties, die met iedere nieuwe opmerking een draai kreeg, waarna ik alles opnieuw moest bezien.

Ook nu weet ik mijn emoties nog altijd goed opzij te schuiven, naar de zijkanten van mijn bureau, zodat ik de ruimte heb om ze voorzichtig een voor een tevoorschijn te plukken en ze van alle kanten te bekijken om mijn aandeel alsook dat van anderen te onderzoeken. Door te proberen de beweegredenen van anderen te begrijpen, kan ik zowel hun rol als de mijne relativeren. En soms schiet ik ervan in de lach, van de wirwar aan motieven en misverstanden, ingesleten irritaties en onterechte verwijten.

Laatst ontstond er aan de telefoon een lange discussie omdat mijn moeder mij verweet dat ik haar ‘zakelijk’ had genoemd. Terwijl ze juist altijd van weinig geld heeft moeten rondkomen vanwege haar gebrék aan zakelijkheid, zo verdedigde ze zich. Ik kon me niet eens herinneren dat ik haar zakelijk had genoemd, kon me dat ook niet voorstellen, wetende dat dit haar zou kwetsen. ‘Jawel,’ wierp ze tegen, ‘toen we met je kinderen monopoly speelden.’ ‘Maar dat ging over het spel,’ reageerde ik verontwaardigd. Toch had ze er een persoonlijke aantijging in gehoord. Ik herinnerde me nu ook weer dat ze dat toen al had gedaan en had verklaard dat ze niet zo in Frankrijk had kunnen wonen als ze niet een zeker zakelijk inzicht had. Vaak zijn de misverstanden een stuk pijnlijker, maar ook dan zie ik meestal de absurdistische, komische kant ervan.

De beweegredenen analyseren en lachen om de pijnlijke situaties is een beheerste vorm van vluchtgedrag, ik ontwijk de diepe golf van gevoelens die me omver zou kunnen stoten. Ik veins beheerste afstandelijkheid, maar, geef toe, de hele kerstcrisis is in wezen toch ook enigszins lachwekkend? Zie daar, een vrouw van vijfenveertig, nog altijd bibberend ten overstaan van haar moeder, die uit een mengeling van angst, bezorgdheid en schuldbewustzijn misschien alsnog besluit naar haar toe te gaan, zich opgelaten zal voelen over haar eigen kruiperigheid, zich bokkig en gemaakt vrolijk zal gedragen, wrevel en onderhuidse steken zal uitlokken. Kortom, een nerveuze kerstsetting die in een Woody Allenfilm niet zou misstaan.

Volgens de Franse filosoof Albert Camus kun je het beste geïnteresseerd blijven in de absurditeit van het leven. Zijn boek De mythe van Sisyphus begint aldus: ‘Er bestaat maar één werkelijk ernstig filosofisch probleem: de zelfmoord. Oordelen of het leven wel of niet de moeite waard is geleefd te worden.’ Ook ik ken dagen waarop ik enkel zinloosheid zie, de banale zaken waardoor mijn leven wordt geregeerd. Opstaan. Knoopjes dicht. Rits omhoog. Nadenken over wat te eten. Elke dag weer. Volgens Camus vangt juist met deze levensmoeheid het filosofische vragen aan. In de verbazing over de nutteloze sleur ontwaakt het bewustzijn. Dit is geen aangenaam ontwaken; je bekijkt het leven en vindt het totaal zinloos. Zelfmoord zou een einde aan dit ridicule leven maken, maar zo’n daad is op zichzelf net zo absurd.

Camus verwijst naar de Griekse Sisyphus omdat deze mythologische figuur als straf voor zijn hoogmoed een doelloze taak moet verrichten. De goden dragen hem op eindeloos opnieuw een rotsblok een berg op te duwen, dat boven aangekomen steeds zal loskomen en omlaag zal rollen. Toch is Camus vooral geïnteresseerd in het moment waarop de tragische held even rust heeft: het moment waarop de rots naar beneden dendert en Sisyphus er op zijn gemak achteraan kuiert. In deze adempauze zal hij zijn lot overdenken en zal de absurditeit van zijn situatie tot hem doordringen. Terwijl hij weet dat de steen van de berg zal af rollen, zal Sisyphus al zijn krachten inzetten om hem opnieuw omhoog te duwen. Dit is de situatie waarin wij ons allen bevinden; elke dag verrichten we handelingen die in hun eentonige herhaling zinloos lijken. En toch, stelt Camus, moeten we ons Sisyphus als een gelukkig mens voorstellen. De strijd is op zichzelf ‘voldoende om het hart van een mens te vullen’.

Lange tijd voelde ik me aangetrokken tot Camus’ zienswijze, voor mij leek het onder ogen zien van het absurde een goede manier om het leven licht te houden. Maar ik ben over deze levenshouding gaan twijfelen, je plaatst je hierdoor altijd op een afstandje, het denken komt hierdoor altijd eerst. Volgens Camus is dit juist wat ons tot mens maakt, hij schrijft dat als hij een boom was geweest of een kat hij geen last had gehad van de vraag naar de zin van het leven. ‘Dan was ik deze wereld.’ Dieren en planten gaan in de wereld op, terwijl de mens door al dat denken en vragen zich ertegenover stelt. Het is dit tegenoverstellen dat je in staat stelt de bizarre vertoning van het menselijk bestaan op te merken. Met de reflecterende blik kunnen tegenslagen juist door de herkenbaarheid, door het kleinmenselijke ervan, tragikomisch overkomen. Zo kan het nummer ‘Always See Your Face’ van de band Love mij op neerslachtige momenten opvrolijken. Zodra ik de eerste regels van dit nummer hoor — Won’t somebody please / Help me with my miseries / Can’t somebody see, yeah / What this world has done to me — schiet ik in de lach. Het pathetische zelfmedelijden in dit liedje herinnert me eraan hoe iedereen elke dag weer zwoegt, hoe iedereen met tegenslagen en misère worstelt. De schijnbare zinloosheid van al dat kleine en grote leed komt op mij absurd en lachwekkend over.

Al kan mijn broer kwaad worden en zeggen waar het op staat, ook hij heeft last van schuldgevoelens, vooral als het onze moeder aangaat. Schuldneigingen lijken hecht in het weefsel van onze familie te zijn vervlochten. Hoe komt dit en wat doet dit met ons?

De Franse filosoof Nathalie Sarthou-Lajus ziet schuld en schuldgevoel niet per se als negatieve symptomen, ze vormen vaak de reden dat we ons verantwoordelijk voelen en dat we ons aan beloftes houden. Schuld heeft een afhankelijkheidsrelatie tot gevolg die ook productief kan zijn, zo zou je als iemand iets voor jou doet, bijvoorbeeld graag iets terugdoen. Schuld jegens de moeder kan zich ook uiten in dankbaarheid. De moeder heeft het kind gedragen en gebaard, deze gift, het geschenk van het leven, hoeft geen schuldrelatie tot gevolg te hebben, omdat de moeder onbaatzuchtig schenkt. Maar Sarthou-Lajus geeft toe dat het toch vaak voorkomt dat kinderen zich schuldig blijven voelen tegenover de moeder, ze proberen haar terug te betalen door op hun beurt aandacht te schenken, door liefde te geven, een onfeilbaar kind te zijn en een persoon te worden op wie de moeder trots kan zijn.

Is dat wat mijn broer en mij plaagt? Dat ons het leven is geschonken en we daar niet genoeg voor terugdoen? Dat geloof ik toch niet. Het schuldig voelen is eerder een resultaat van ingesleten omgangsvormen die we normaal zijn gaan vinden, door retorische wendingen waarin een geladen onderstroom zit die we amper meer opmerken. Op de een of andere manier is het alsof wij steeds verantwoordelijk zijn, al is het vaak onduidelijk waarvoor. Toen ik afgelopen zomer bij mijn moeder in Frankrijk was, schreef ik een paar van onze dialogen op om te achterhalen waar mijn bedrukte gevoel toch steeds vandaan kwam. Dat leverde nogal bizarre teksten op, die ik nooit zelf had kunnen bedenken, noch me als zodanig had kunnen herinneren als ik ze niet had opgeschreven.

Zo stond ik op een middag bij haar in de keuken tosti’s voor mijn kinderen te maken, toen mijn moeder binnenkwam met werkhandschoenen aan vol cement. Ze wilde ook wel zo’n tosti. Daarvoor moest ik eerst meer brood uit de vriezer halen. ‘Laat dan maar,’ zei ze, ze moest verder met de cementvloer van de douche. ‘Geef me maar even zo’n plakje kaas. Stop het maar in mijn mond.’ Ze stak haar hoofd met haar mond wijd open naar de kaas. Ik schaafde een plakje af en stopte het vlug in haar opengesperde mond, maar ik liet het te snel los. Het viel precies op de tosti. ‘Hè gadver,’ zei ik. ‘Ja, stop het dan wat beter in mijn mond.’ Ze sperde haar mond weer open en ik stopte het haastig tussen haar lippen. ‘Het lijkt wel of je vies van me bent,’ zei ze. ‘Nou als er kaas uit je mond op de tosti valt, vind ik dat wel wat onsmakelijk, ja,’ reageerde ik. ‘Ben benieuwd hoe dat gaat als ik dement word,’ zei ze nors. ‘Je broer heeft al gezegd dat hij niet voor me wil zorgen, dat hij niet mijn teennagels wil knippen. Ik zal maar gauw in mijn testament laten zetten dat ik euthanasie wil als ik dement word.’ ‘Wat is dat nou weer voor macabere opmerking?’ vroeg ik verward.

Fysieke weerzin voelen is veelzeggend en het is niet vreemd dat mijn moeder zich gekwetst voelde. De intimiteit van een hapje eten in de mond van mijn geliefde stoppen of bij een van mijn kinderen, zou me geen moeite kosten, terwijl dat bij mijn moeder toch onbehaaglijk voelt. Ik begrijp dat dit pijnlijk voor haar is. Haar verwijt dat wij niet voor haar willen zorgen als ze dement wordt en ze dus euthanasie wil, doet dit schijnbaar terloopse gesprekje bol staan van spanning. Het maakt me moedeloos zo’n gesprek terug te lezen, achter elke handeling, elke zin kan een verwijt schuilgaan of opgebouwde grieven. Tegelijkertijd is het zo’n bizar gesprek dat ik ervan in de lach schiet, het bekijk als een absurdistisch toneelstuk.

Niet iedereen deelt deze vorm van humor, waarmee je jezelf uit je eigen bestaan tilt. Je bekijkt het leven alsof het je amper aangaat. Krenkingen, afwijzingen, misverstanden en ander menselijk leed komen ineens belachelijk stereotiep over, inclusief je eigen respons. Het krijgt allemaal iets ridicuuls. Het lachen om schijnbaar pijnlijke situaties is me niet altijd in dank afgenomen. Ex-partners hebben me toegebeten dat ik onthecht, hard en koud ben, dat ik liever denk dan voel. Mijn huidige geliefde meent dat mijn neiging tot analyseren en de humor die erbij komt kijken me juist voor de waanzin behoeden. Deze neiging is inderdaad een overlevingsmechanisme geworden, toch hadden ook mijn ex-partners gelijk, er gaat een zekere onthechting aan vooraf. Zoals Camus benadrukte begint al het beschouwen in het nemen van afstand. Sinds enige tijd betwijfel ik of dit wel een goede eigenschap is. Van een afstandje beschouwen en lachen lijkt vrolijk en licht, maar verbergt intussen een stevig schild, waarop de pijlen afketsen die me anders diep zouden raken. Het heeft mij in staat gesteld om mijn eigen malaise te grinniken, maar me verhinderd om te verwoorden wat ik eigenlijk ‘voel’. Mijn vaste neiging te rationaliseren blijkt al uit hoeveel moeite het me kost dit alleen al op te schrijven: ‘ik voel’.

Een zekere mate van ontwijken en veinzen kan sociale gelegenheden draaglijk houden en soms ben ik er zo goed in dat ik er zelf in ga geloven. Dit is niet altijd verkeerd, het kan de sfeer redden, maar toch is er in mij een behoefte ontstaan om, tenminste voor mezelf, de waarheid te spreken. Wat dat precies betekent, ‘de waarheid’, kan tot lange discussies leiden. De waarheid kan een objectief bewijsbare waarheid betreffen, een morele waarheid, een hogere, religieuze waarheid of een subjectief beleefde waarheid. Voor de duidelijkheid zeg ik er hier maar even bij dat het dus die laatste, misschien wel meest ongrijpbare vorm van waarheid is waar het mij hier om gaat; de subjectief beleefde waarheid.

In de film La Vérité van Hirokazu Kore-eda wordt de relatie tussen een moeder (Catherine Deneuve) en een dochter (Juliette Binoche) geportretteerd. De moeder is een beroemde actrice, de dochter een scriptschrijver. De waarheid, de titel van de film, verwijst naar de vele lagen van schijn binnen en buiten de filmwereld, hoe we in het dagelijks leven veinzen, maar ook hoe je werkelijk doorleefde gevoelens nodig hebt om te kunnen acteren. Moeder en dochter hebben oppervlakkig gezien een goede relatie, maar dringen nooit echt tot elkaar door. Er is een avond waarop het even lijkt dat dit wel gebeurt, een ontroerend moment, waarin tederheid doorschemert. Zittend in de bioscoopzaal bedacht ik dat vriendelijkheid, beleefdheid en vrolijkheid geveinsd kunnen worden, maar tederheid niet. In tederheid wordt de kwetsbaarheid ervaren van genegenheid.

Zodra ik nadenk over de mogelijkheid de waarheid te spreken, stuit ik op een dubbel schuldbewustzijn: ten eerste een schuldgevoel dat opspeelt als ik me voorstel dat ik de waarheid zou spreken zonder verzachtende inleidingen en subtiele verdraaiingen, zonder me moeite te getroosten misverstanden of onnodige kwetsuren te voorkomen. Ten tweede is er het schuldgevoel dat juist samengaat met die veinzerijen, met het diplomatieke, niet geheel eerlijke spreken, dat vooral ten doel heeft de situatie kalm en onder controle te houden, maar dat oprecht voelen, werkelijke tederheid, verhindert.

In La Vérité heeft de moeder een autobiografie geschreven. Volgens de dochter klopt er weinig van. De moeder verdedigt zich en zegt dat je de echte waarheid moet beschermen, dat het niemand aangaat hoe het werkelijk was. De dochter hoopt dat de moeder zich schuldig zal voelen over het veinzen, over de hiaten en verdraaiingen in haar autobiografie, maar de moeder meent dat ze zich juist bezwaard zou voelen als ze mensen zou beschrijven zoals zij ze werkelijk zag.

We hebben ieder onze eigen manieren om de werkelijkheid draaglijk te houden. Mijn methode is altijd geweest om mijn eigen verantwoordelijkheid onder ogen te zien, om de ander nooit te hoeven beschuldigen. Dit mag nobel klinken, maar het is evengoed een wijze van de werkelijkheid verdraaien. Mijn schuldgevoel blijkt vaak een masker, waarachter angst schuilgaat, angst voor andermans oordeel. Angst die doet veinzen dat alles in orde is. Deze schijntevredenheid verspert me de weg tot oprechtheid, en tederheid.

2

Is schuldgevoel een gevoel?

over het verschil tussen denken en voelen

Een goede vriend van me vertelde dat zijn zus kwaad op hem was geworden toen hij haar tijdens een familiediner vroeg ook even naar de anderen te luisteren. Ze was erdoor gekrenkt. Hij vond zijn verzoek nog altijd terecht, maar zijn zus was zodanig overstuur geraakt dat hij zich verantwoordelijk begon te voelen voor haar gemoed en er een schuldgevoel opspeelde. Zijn broers waren het met hem eens; zijn berisping was terecht, ze had meer naar de anderen moeten luisteren. Ook al vind je dat je gelijk hebt, dan kun je je alsnog schuldig voelen. Het liet hem niet los, hij plaagde zichzelf met zelfverwijten over zijn eigen botheid, hij had zich tactischer moeten uitdrukken.

Ik herinner me een psycholoog die me ooit duidelijk maakte dat schuldgevoel geen echte emotie is, maar dat het afhankelijk is van gedachten. Een gevoel dat je jezelf aanpraat met argumenten. ‘Schuldgevoel is geen pure, primaire emotie,’ zei ze. ‘Er ligt altijd een idee aan ten grondslag dat je iets verkeerd hebt gedaan. Terwijl de vraag blijft of je wel echt iets fout hebt gedaan.’ Maar is dat niet zo met alle emoties, vroeg ik me af. Ik kan mezelf toch ook door gedachten verdrietig of kwaad maken? ‘Emoties als woede of verdriet wellen in je op, als het ware lichamelijk, maar schuldgevoelens nestelen zich in je brein,’ meende de psycholoog.

In het Nederlands is ‘gevoel’ deel van het woord, waardoor het voor de hand lijkt te liggen schuldgevoel ook daadwerkelijk te duiden als een gevoel, maar misschien is het inderdaad een overwegend mentale toestand. Psychologen maken ook onderscheid tussen ‘emoties’ en ‘gevoelens’, emoties wellen op en signaleren onmiddellijk dat iets je raakt, terwijl gevoelens trager en vaak langduriger zijn, gevoelens kunnen sluimeren.

Woede en verdriet zijn emoties en hebben duidelijke fysieke symptomen, het van kwaadheid vertrokken gelaat, opwellende tranen, vlekkende rode hals en wangen. Schuldgevoelens zijn onzichtbaar. Toch hebben ze mij ook fysiek doen buigen, spanning kneep mijn schouders samen, maakte me nerveus en slapeloos.

‘Hoe manifesteert je schuldgevoel zich?’ vroeg de psycholoog. Nou, dus als een gevoel, een zwaarte, het denken en bewegen gaat trager, alsof er van die loodjes aan me zijn gehangen, zoals aan tafelkleden op buitentafels. De psycholoog herhaalde dat aan deze gevoelens het idee voorafgaat verantwoordelijk te zijn, terwijl ik dat misschien niet echt ben. Doordat ik denk dat ik het ben, ontstaat het gevoel.

In de filosofie bestaat er een klassiek onderscheid tussen denken en voelen, geest en lichaam. Al vanaf Plato ging het om de geest, niet om het lichaam, dat voornamelijk een obstakel was dat het denken in de weg zat. Dat lichaam lijkt in de klassieke filosofie een ‘neutraal’ lichaam, dat zich vooral onderscheidt doordat het níét geest is. Tegelijkertijd hadden alle grote denkers meestal wel een bepaald soort lichaam: mannelijk en voornamelijk wit.