DE KOERIER VAN MAPUTO

Jenne Jan Holtland

De koerier
van Maputo

Een Nederlander in de Zuid-Afrikaanse revolutie

Uitgeverij Podium
Amsterdam

Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

© 2021 Jenne Jan Holtland

Omslagontwerp Rob Westendorp

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto’s in katern privécollectie Klaas de Jonge (tenzij anders vermeld)

Ontwerp kaart Yde Bouma

Foto auteur Ruud Pos

ISBN e-book 978 94 6381 025 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2021

www.uitgeverijpodium.nl

Voor mijn ouders

Inhoud

Proloog

I Kompas

II Ketter

III Kaap

Dankwoord

Verantwoording

Register

Proloog

Op een veldje aan de noordrand van de grote stad staat een man door een nachtkijker te turen. Alles wat hij ziet, zal hij later noteren, minuut voor minuut. Hercules de Meion Pitout, sergeant in Johannesburg, is een man van precisie. In het donker volgt hij de bewegingen van twee mensen. Ze zijn in een bordeauxrode Peugeot 504 aan komen rijden, een man achter het stuur, een vrouw naast hem. Bij een verlaten zandweggetje hebben ze de auto stilgezet en de lampen gedoofd.

Uit het verslag van Pitout: Ek was ongeveer 200 meter van hulle af.

De sergeant ziet hoe de man uit de auto stapt en naar de achterklep loopt. Klaas de Jonge heeft al een schroevendraaier in de hand. Tussen de kofferbak en de achterbank zit een verborgen ruimte. Een centimeter of twintig, meer is het niet, diep genoeg om flink wat spullen de grens over te smokkelen. Terwijl hij zichzelf bijschijnt met een zaklamp, schroeft hij het houten tussenschot open.

Voorzichtig haalt Klaas de spullen uit het compartiment en schuift ze in zwarte plastic tassen. Het zijn vooral kleefmijnen en ontstekers. Ondertussen is de vrouw ook uitgestapt en een meter of vijf het veld in gelopen met een schop, tot achter een flinke bult. Klaas komt helpen met graven. Ze werken geconcentreerd, er gaat een uur voorbij.

Ek het gemerk dat hulle agter die bult werksaam is, noteert Pitout. Via de porto vraagt hij zachtjes om versterking.

Als ze diep genoeg gegraven hebben, stapt Klaas weer in de auto. Hij zet de wagen in z’n achteruit en stopt ter hoogte van het gat. Nu kunnen ze de zakken met wapens in het gat laten zakken en ze bedekken met aarde, zand en graszoden. Het is cruciaal geen sporen na te laten. De vrouw, Hélène Passtoors, slaat de ligging van de plek in haar hoofd op: ze weet dat ze die heel precies zal moeten beschrijven. Samen rijden ze terug naar de doorgaande weg.

Zodra het geluid van de auto is weggestorven, komt de sergeant uit de duisternis tevoorschijn. Hij schept de bovenste laag weg en komt zwarte plastic zakken tegen met daarin een soort gereedschapskist die hem bekend voorkomt. Uit vorige ondervinding het ek besef dat dit springstof bevat.

De volgende ochtend rijdt Klaas over de provinciale weg naar het noorden. Veel slaap heeft hij niet gehad; anderhalf uur, hooguit twee. Om de zenuwen af te blussen hebben Hélène en hij rode wijn gedronken in Hillbrow, de enige wijk van Johannesburg waar wit en zwart mengen. Pas na tweeën lag hij in bed. Toen de wekker ging, was het buiten nog donker. Hij voelt een rilling over z’n rug gaan. Al de hele ochtend wil de kou niet weggaan. Zijn blik ontmoet de achteruitkijkspiegel: nauwelijks iets te zien. Een stille zondag. De eerstvolgende auto is van knikkergrootte. Klaas rijdt rustig, net als de politie-in-burger achter hem.

Hij stelt scherp op de weg voor zich. Langs de R27 naar Mafeking klimt de zon tot boven de kruinen van de wilde seringen. De beboste heuvels en wildparken van Transvaal zullen straks plaatsmaken voor de bloedrode aarde van de savanne. Van daar is het niet ver meer tot de grens met Botswana.

De avond ervoor heeft sergeant Pitout het gat dichtgegooid en zijn sporen uitgewist. Hij zocht radiocontact met een collega, kolonel Erasmus. Hij rapporteerde wat hij gezien had en kreeg van Erasmus de opdracht om de Peugeot van Klaas te volgen, kenteken 467088-D. Hélène was van later zorg. Erasmus gaf een simpele instructie: zodra Klaas het land dreigde te verlaten, moest hij worden gearresteerd.

Klaas trapt het gaspedaal in. Het ochtendlicht warmt hem een beetje op. Zijn dashboard is stuk, anders zou het de tijd aangeven: bijna zeven uur. Vóór de avond wil hij Zuid-Afrika uit zijn, de grens over naar Botswana. Tot die tijd wil hij niet de aandacht trekken. Netjes 100 per uur rijden, voorkomen dat hij een boete krijgt.

Plots haalt een bestuurder hem in en gaat voor hem rijden. De auto remt gelijk af. Verdomme, denkt Klaas, wat een idioot. Hij wil inhalen, maar ziet rechts een tweede auto opduiken en daarna een derde. Hij kan nergens heen. Dit is een film. Hij ramt op de rem en komt piepend tot stilstand op de vluchtstrook. Het is 23 juni, een zondag in 1985. Klaas voelt zijn hart pompen. Vast een routinecontrole, probeert hij zichzelf gerust te stellen. Het portier wordt opengerukt, hij kijkt in de loop van een getrokken pistool.

‘Uitstappen!’

I

Kompas

When they poured across the border

I was cautioned to surrender

This I could not do

I took my gun and vanished.

I have changed my name so often

I’ve lost my wife and children

But I have many friends

And some of them are with me

Leonard Cohen (gebaseerd op het Franse verzetslied La complainte du partisan)

1

In een zaal in Amsterdam-West zijn alle stoelen bezet. Er staat een lezing op het programma van een Israëlische historicus die beroemd is geworden met de omstreden stelling dat het Joodse volk ‘een mythe’ is. Als de spreker — hij heet Shlomo Sand — klaar is met zijn verhaal, gaat de microfoon rond voor de vragenronde. De derde vraag is van een rijzige man met vlassig, wit haar en een bourgondische buik. Hij vraagt of de situatie in Israël-Palestina te vergelijken is met die in Zuid-Afrika, ten tijde van de apartheid (het antwoord van Sand, in het kort: nee).

De vragensteller gaat weer zitten. Even verderop buig ik me naar mijn buurman. Ik schat hem van dezelfde generatie als de vragensteller.

‘Was dat Klaas de Jonge?’

Mijn buurman knikt. Als we een ogenblik later richting de garderobe lopen, stelt hij zich voor als Henkjan van Vliet, al jaren met Klaas bevriend. Hij kijkt om zich heen, ziet Klaas nergens en krabbelt dan maar zijn e-mailadres op een papiertje. Als ik wil, zegt hij, kan hij me met Klaas in contact brengen.

Het is de herfst van 2014, ik ben eerstejaars bij de masteropleiding journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). Van Klaas de Jonge weet ik bijna niks. Zijn markante kop en naam herinner ik me van een verhaal in Vrij Nederland. Uit die reportage is alleen blijven hangen dat Klaas ooit wapens heeft gesmokkeld.

Als we op de opleiding de opdracht krijgen een profilerend interview te maken, kijk ik weer naar het briefje van Henkjan. Mijn e-mail beantwoordt hij binnen een paar uur: er staat een mailadres in van Klaas en een telefoonnummer.

Kort daarop bel ik aan bij een seniorenwoning in de Amsterdamse Weesperbuurt. Klaas draagt een kaki jack. Ik krijg een hand en een kop zwarte koffie. Mijn ogen glijden door de woonkamer. Dat hier een man alleen woont, is niet moeilijk te raden. Stapeltjes boeken overal, paperassen, in de keuken de opgestapelde vaat van een paar dagen.

Klaas is zevenenzeventig en ziek. Uitgezaaide prostaatkanker, hij weet het al jaren, maar van bestraling wil hij niets weten. Twee keer per jaar komt er een verpleegster een spuit zetten om het effect van de kanker te onderdrukken. Pijn heeft hij niet, het grootste slachtoffer is zijn libido. Mokkend: ‘Ik ben zo impotent als de pest.’

Vrouwen zijn er in meervoud, alleen woont hij met geen van hen samen. Klaas somt hun namen op; al tellend komen we, afhankelijk van de definitie, tot vijf of zes relaties. Hij leeft al jaren zo, de vrouwen weten van elkaars bestaan. Opgewekt: ‘Ze zijn allemaal anders. Claartje is bezig met sieraden en sport. Elli is heel politiek en strategisch.’ Hij houdt van ‘de verandering, van de verrassing’.

Wie weleens bij een Afrika-ganger op bezoek komt, kent de vensterbankjes. Er staat steevast een roedel houtgesneden giraffen, kalebassen of olifantjes. De etage van Klaas is als zes van dat soort huizen in één. Hij verzamelt maskers en fetisjen. Sommige dragen speren, andere zijn als stekelvarkens doorboord met spijkers. Ze staan tussen de boeken, boven op de kasten, naast de tv, op iedere vrije plek. Mijn blik blijft hangen bij een gehurkt, hardhouten mannetje. De eeuwen hebben zich samengebald in zijn stramme kuiten. ‘Ik noem het knuffelkunst,’ zegt Klaas. ‘Het hout moet je beetpakken, het voelt lekker aan.’

2

Aan zijn grenen keukentafel begint Klaas te vertellen. Hoe hij antropologie ging studeren aan de UvA en tijdens een verblijf in Parijs aan de praat raakte met Afrikaanse studenten. Hoe hij in 1968 als onderzoeker in Tanzania belandde en besloot: in Afrika voel ik me goed. Hoe hij — terug in Nederland — verliefd werd op Hélène Passtoors, begin jaren tachtig, en hoe ze samen naar de hoofdstad van Mozambique verhuisden. Zij had een baan als taalkundige aan de Universiteit van Maputo gekregen. Ze namen vijf kinderen mee, vier van Hélène, eentje van Klaas, alle vijf uit eerdere huwelijken.

Het rommelde in de regio. Mozambique was in de greep van een burgeroorlog, in Zuid-Afrika zat het witte apartheidsbewind. Tussen die twee vuren bewoog zich het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) dat de apartheid wilde afschaffen. Omdat lidmaatschap in eigen land verboden was, zaten de leiders in de zogeheten ‘frontlijnstaten’: Zambia, Zimbabwe, Angola en ook Mozambique.

Klaas praat langzaam maar onverstoorbaar. Als hij nadenkt laat hij een zacht brommen horen. Lacht hij, dan blijft zijn rechtermondhoek hangen, het gevolg van een spierverlamming. De scheve grijns maakt hem tot een gehavende piraat. We eten meergranenbollen met brie.

In Maputo belandden Klaas en Hélène in een milieu van linkse ontwikkelingswerkers met grote idealen. Het was een vijver waar het ANC makkelijk uit kon vissen. Zoals wel meer verzetsorganisaties had het ANC wapenkoeriers nodig, bij voorkeur witte buitenlanders omdat die minder vragen kregen aan de grens. Dus stond er op een dag een ANC’er bij Klaas en Hélène op de stoep. Ze zeiden ja.

Zo’n drieënhalf jaar lang, tot de zomer van ’85, smokkelden ze spullen de grens over voor de gewapende tak, Umkhonto we Sizwe (‘Speer van de Natie’, afgekort MK). Eerst pamfletten, later wapens en explosieven. Ze deden het vrijwillig, geld kregen ze er niet voor. Het apartheidssysteem moest weg, en daar waren veel middelen voor geoorloofd, ook gewelddadige. Ik vraag hem naar het moment dat het ANC hun om hulp vroeg. De woede over wat er in Zuid-Afrika gebeurde gaf volgens Klaas de doorslag. ‘En het avontuurlijke ervan, dat vond ik ook aantrekkelijk. Ik was goed op de hoogte van de theorieën van guerrilla.’ Hij noemt Ernesto ‘Che’ Guevara en Amílcar Cabral. De eerste ken ik, de tweede moet ik opzoeken: een revolutionair uit Guinee-Bissau die de wapens opnam tegen de Portugezen.

‘Ik dacht: in godsnaam, ik kan hier toch geen mooi weer zitten spelen als socioloog en doen alsof het niet mijn oorlog is.’

Hélène en hij hadden allebei kinderen. Ik vraag hoe zij erop terugkijken. Klaas is even stil. ‘Ik hoop dat ze het eens zullen begrijpen. En ergens begrepen ze het wel. Maar ze hadden er ook problemen mee. Ze voelden te weinig aandacht.’

Tijdens het luisteren heb ik een vraag in de kantlijn van m’n notitieboekje gekrabbeld. Heeft hij mensen vermoord?

‘Niet direct,’ zegt Klaas, maar hij heeft wel wapens het land binnengesmokkeld waarmee mogelijk mensen gedood zijn.

‘Voor die doden bent u dan medeverantwoordelijk.’

Luchtig: ‘Ja.’

‘Bloed aan uw handen.’

‘Ja, maar daar was ik niet door verrast. Dat wist ik donders goed toen ik die keuze maakte.’

3

In de maanden daarna ga ik vaak bij Klaas langs. U wordt jij. Zijn open- en eerlijkheid verrassen me. Hij stuurt me lange stukken tekst waarin hij zijn leven op een rijtje heeft proberen te zetten. Ik zie een legpuzzel aan motieven ontstaan. Sommige stukjes parkeer ik in m’n hoofd onder het lemma ‘idealisme’, sommige onder ‘avontuur’, weer andere onder beide.

Ik vraag hem wat het verschil is met een terrorist. Hij legt uit dat het ANC aanslagen pleegde op elektriciteitsmasten, olieraffinaderijen, spoorlijnen — alles wat het regime kon verzwakken. Mikken op mensen mocht, zolang ze soldaat waren of politieagent, geen onschuldige burger. Hij zoekt naar de juiste woorden. ‘Een terrorist is iemand die bewust burgers doodt, om mensen banger te maken. Maar eigenlijk kan het me niet zoveel schelen hoe ze me noemen. Volgens het ANC deed ik mee aan een bevrijdingsstrijd.’

Het is niet moeilijk om met Klaas’ verhaal mee te gaan: de apartheid moest weg, in feite tegen iedere prijs, en hij was degene die z’n nek uitstak. Maar als ik een stapje terugzet, voel ik ook aarzeling. Woorden als bevrijding en onderdrukking, goed en fout liggen zwaar in het gehoor. Iemand moet ze bij 600 graden gesmolten hebben en ze als loden gewichten de taal hebben in geslingerd.

Via Klaas word ik me bewust van een flinke generatiekloof. In de periode dat ik politiek volwassen werd, begin jaren 2000, konden schrijvers en denkers nog prima verdedigen dat de wereld in een soort oorlogsvrij nirwana beland was, de genocides in Rwanda en Bosnië daargelaten, en omdat harde afbakeningen — goed en fout, wit en zwart, hoog en laag in de kunsten — ontmaskerd waren als functies van macht (wie bepaalt eigenlijk wat goed is?), leerde mijn generatie zichzelf ongevraagd aan om aanhalingstekens te gebruiken. Met twee of vier vingers in de lucht stipte je aan dat er voors en tegens waren, het was allemaal razend complex, en hoe het precies zat moest de luisteraar zelf maar bepalen.

Misschien raak ik daarom geprikkeld door wat Klaas me vertelt. De man tegenover me is niet het type voor aanhalingstekens. De antiapartheidsstrijd was goed, niet ‘goed’. Daar komt bij dat Klaas van 1937 is. Toen hij op de middelbare school zat, kort na de Tweede Wereldoorlog, was de Duitse bezetting het referentiekader. Met aanhalingstekens kwam je in die tijd niet ver. Wie ze toch gebruikte, had waarschijnlijk iets te verbergen.

Ik schat Klaas anderhalf keer mijn lengte, driemaal mijn leeftijd en zesmaal mijn levenservaring. We staan ver van elkaar af, en toch sluipt er een gemak in onze gesprekken waaraan ik merk dat we iets gemeen hebben. Van de landen waar hij geweest is, Rwanda, Zuid-Afrika, Congo, Mozambique kan ik me een vrij goede voorstelling maken. Toen ik één was, verhuisden mijn ouders met mijn zus en mij naar een dorp in Tanzania. Swahili werd kortstondig mijn tweede taal, het lokale dialect mijn derde. Mijn vader zette met geld van een Nederlandse ontwikkelingsorganisatie een landbouwproject op poten en is de rest van zijn leven in Afrika blijven werken. Ik groeide op aan een eettafel waar de wereldproblematiek iedere avond als een extra gast aanschoof.

De wereld van de ontwikkelingswerker ken ik, met de onvermijdelijke sandalen, linnen tassen en Novib-agenda’s. Ik weet waar idealen beginnen maar niet waar ze eindigen. Verondersteld dat ze ergens eindigen, moet er ook een schemerzone zijn waar je terechtkomt als je ze maximaal oprekt. Ik stel het me voor als een strookje niemandsland tussen twee buurlanden. Er wordt naar gekeken en gewezen, er zijn mensen in verdwenen en gedood, het is het gebied waar je heen moet om iets te veranderen maar waar je jezelf ook kunt kwijtraken.

Als ik vraag wanneer zijn werk voor het ANC precies begon, zegt Klaas: ergens in 1981, maar het kan ook ’82 zijn geweest. Hoeveel missies hij precies heeft gedaan weet hij evenmin. Data, opdrachten, mensen en plaatsnamen zijn in het niemandsland achtergebleven. Ik ben te nieuwsgierig om dat zo te laten. Na een reeks gesprekken met Klaas begin ik me af te vragen of ik zijn clandestiene reizen zou kunnen reconstrueren. Ik wil begrijpen wat hem dreef om zich ver van huis in een oorlog te storten. Alles wat ik nodig heb is een opschrijfboekje en een retourtje Johannesburg.

4

Met een klap trekt Hennie Pretorius het portier dicht en start de auto. Gordels klikken vast. Hennie is eigenaar van een grote terreinwagen en dito buik. We zijn in Zeerust, een stadje in het noorden van Zuid-Afrika, niet ver van de provinciale weg waar Klaas door drie politiewagens werd klemgereden.

Zoals de meeste witte Afrikaners in deze streek is Hennie boer. Zeerust en hij delen een verleden. ‘Ik zit hier al sinds 1965.’

Dat ik hem gevonden heb is een gelukje. Een dag eerder was ik in een huurauto naar Zeerust gereden zonder een vastomlijnd plan. Ik checkte in bij een bed and breakfast aan de rand van de stad, en begon aan de receptie over mijn zoektocht. De man knikte. ‘Dan moet je bij Hennie zijn. Hij komt er net aan.’ Ik draaide me om en kreeg een stevige hand van een lijvige Afrikaner. ‘De Jonge? Die naam zegt me wel iets ja, al weet ik niet precies waarvan.’

Ik liet het dagboek zien dat ik had meegenomen. Klaas beschrijft daarin zijn arrestatie. Ik legde uit dat ik zo veel mogelijk te weten wilde komen over die dag, 23 juni 1985. Het kamertje waar de politie hem mee naartoe nam bevond zich, zo schrijft Klaas, ‘boven een grote apotheek’. Ik had het zinnetje met potlood onderstreept. Hennie knikte, hij wist waar de apotheek zich destijds bevond. Hij gebaarde me mee te lopen, we gingen een stukje rijden.

Sinds Klaas’ tijd, midden jaren tachtig, is alles in Zuid-Afrika veranderd. Er is een zwarte president, een overwegend zwart parlement, er zijn gemengde huwelijken en gemengde wijken en scholen, en ondanks de enorme inkomensongelijkheid tussen wit en zwart is de breuk met het verleden onmiskenbaar. Op Constitution Hill, een museum annex gerechtsgebouw in het hart van Johannesburg, sta ik een tijdlang te kijken naar de preambule van de grondwet — zwarte letters op verweerd beton:

WE, THE PEOPLE OF SOUTH AFRICA

RECOGNISE THE INJUSTICES OF OUR PAST;

HONOUR THOSE WHO SUFFERED FOR JUSTICE AND
FREEDOM IN OUR LAND;

RESPECT THOSE WHO HAVE WORKED TO BUILD AND
DEVELOP OUR COUNTRY; AND

BELIEVE THAT SOUTH AFRICA BELONGS TO ALL WHO
LIVE IN IT, UNITED IN OUR DIVERSITY.

Iedere foto heeft een negatief, ieder systeem zijn tegenhanger. Het huidige Zuid-Afrika waar burgers gelijk zijn voor de wet, is een reactie op het moorddadige systeem van vóór 1994. Dat land stond vrijwel permanent onder hoogspanning. Het regime werd over de hele wereld geboycot.

Wettelijk verankerd werd de apartheid pas vanaf 1948, maar de wortels reikten veel dieper. Jan van Riebeeck, de Nederlander die de Kaapkolonie stichtte namens de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), kreeg een paar jaar na zijn aankomst in 1652 te maken met weerstand van lokale veehouders, de Khoikhoi, wier graasgebied hij had ingenomen. Van Riebeeck beschouwde ze als een ‘volk zonder geweten’.

Om conflicten te voorkomen verordonneerde de VOC een afscheiding in het landschap. Gedacht werd aan een oud-Hollands kanaal, maar daar had Van Riebeeck niet de mankracht voor, en dus werd het een elegante haag van wilde amandelbomen, ruwweg van de monding van de Zoutrivier tot halverwege de lijzijde van de Tafelberg. De haag moest de grens markeren tussen de Europese enclave en de Afrikaanse ‘woestenij’ daarachter.

Het denken in termen van gescheiden bevolkingsgroepen is daarna nooit meer uit de Afrikaner ziel verdwenen, schetst journalist Allister Sparks in The Mind of South Africa (1990). Het kreeg een nieuwe impuls in de vroege twintigste eeuw, toen de verstedelijking een hoge vlucht nam en er een enorm zwart proletariaat ontstond. Witte sociologen kwamen terug van studiereizen in nazi-Duitsland met in hun koffers de romantisch-nationalistische traktaten van Fichte en Herder en de overtuiging dat niets zo gevaarlijk was voor de toekomst van Zuid-Afrika als rassenvermenging (‘bastaardisering’).

Theologen uit de Nederduits Gereformeerde Kerk trokken naar Abraham Kuypers Vrije Universiteit in Amsterdam, waar ze kennismaakten met diens ‘soevereiniteit in eigen kring’, een centraal begrip in de Nederlandse verzuiling waarmee Kuyper iedere zuil beschermde tegen overheidsingrijpen. In Zuid-Afrika kreeg het een totaal andere uitleg: ieder ‘volk’ diende zich gescheiden van de andere en in zijn eigen tempo te ontwikkelen.

‘Het is de wil van God dat er diversiteit van volken en naties bestaat,’ aldus de invloedrijke socioloog Geoff Cronjé in 1945. Als ‘uitverkoren’ groep zou het Afrikanervolk de verheven taak van rassensegregatie met deemoed op zich nemen. Niet toevallig werden Cronjé en zijn geestverwanten in aanloop naar de Tweede Wereldoorlog lid van de paramilitaire Ossewa-Brandwag, een openlijk fascistische organisatie die (vergeefs) ijverde voor een pact met Hitler-Duitsland.

Zuid-Afrika werd het enige land ter wereld dat racisme in de grondwet verankerde. Er bestaat een even fraai als huiveringwekkend woord voor: een ‘pigmentocratie’. Zwarten waren tweederangs, of beter gezegd vierderangs burgers, na de witten, de Indiërs en de ‘kleurlingen’ (van gemengde afkomst). Hele dorpen en wijken werden op transport gezet naar speciale ‘thuislanden’ die samen 13 procent van de landoppervlakte vormen.

Wie een vlucht boekte naar Johannesburg, stapte uit in een wereld die nog het meest weg had van een Amerikaanse tv-serie uit de jaren vijftig. Patriarchaal, gezagsgetrouw, smetteloos wit. Bomvolle kerken op zondag. Tv kwam er pas in 1976. Al het nieuws werd onderworpen aan een strenge censuur, zodat de meesten geen benul hadden van het groeiende verzet bij de zwarte bevolking. Zoals onze Hollandse voorouders het wassende water hebben beteugeld, sprak een Afrikaner parlementslid, zo bouwen wij dijken om ons te beschermen tegen ‘de zwarte hordes’. Zo’n dijk kon niet hoog genoeg zijn.

5

Hennie draait de doorgaande weg op naar het centrum. Church Street, de hoofdstraat van Zeerust, zindert in de hitte. Op de hoek staat een jonge vrouw rijpe mango’s aan te prijzen. Auto’s toeteren. Zeerust biedt zee noch rust.

In gedachten zoom ik uit. Zuid-Afrika was in 1985 een gespleten land. Er was de witte wereld en de zwarte. Was je wit, dan leidde je een zorgeloos leven in de lommerrijke binnensteden van Pretoria, Durban en Kaapstad. De enige zwarte die je te zien kreeg was de tuinman of het kindermeisje, die na zonsondergang terug moesten naar hun eigen verpauperde wijken, lokasies genoemd, of townships. Witten kwamen daar niet. Zwarten mochten alleen pendelen op vertoon van een pasje. Er waren gescheiden stranden, gescheiden cafés, gescheiden bussen, gescheiden bioscopen.

Hennie mindert vaart, het raampje rolt open. Een gebaar met zijn hand: ‘Daar zat de apotheek.’ Hennie kan het weten, hij was als jongen verliefd op de apothekersdochter. Het was het enige gebouw van twee verdiepingen in de hele stad. Een brand legde de apotheek in de as. Wat ik nu zie is een liefdeloos surrogaat van baksteen en golfplaat. Er zit een schoenenwinkel in. Ik kijk weer naar Hennie, die net als ik hardop nadenkt. De apotheker van destijds, opper ik, die zal toch meer weten. Dood, zegt Hennie, al jaren. Bij het politiebureau hoef ik het ook niet te proberen. ‘Die zijn van na de apartheid. Allemaal nieuw.’

Op mijn mobiele telefoon open ik een mapje. Het is het politiedossier van Klaas dat ik gefotografeerd heb in een archief in Pretoria. Hier: een foto van Klaas, meteen na de arrestatie. Een kop vol krullen met een gesteven hemd eronder. Hij draagt er een leren jasje overheen dat hij van z’n oudste zoon heeft geleend. Klaas knijpt schalks zijn linkeroog dicht. Achter hem is een wandkaart te herkennen van de stad. Volgende foto’s: Klaas naar links gedraaid, dan naar rechts — de poses die ik ken uit politiefilms.

In het archief waren de pagina’s van ellende aan elkaar gaan kleven, ik heb ze voorzichtig moeten lostrekken. Ik kwam een getypte verklaring tegen van een luitenant van de politie in Zeerust, de vijfendertigjarige Johannes J. Wehrmann. Hij werd als versterking opgeroepen, de middag na de arrestatie. Achter de apotheek heeft hij die zondagmiddag een Peugeot helpen doorzoeken, kenteken 467-088D, ‘maroonkleurig’.

Bij het naar voren trekken van de leuning ontdekten Wehrmann en zijn collega een verborgen compartiment. Het zat tussen de achterbank en de kofferbak. Een houten spaanplaat, stevig vastgeschroefd, creëerde daar een dubbele bodem. Ze schroefden het schot los. Er kwam een zilverkleurige gettoblaster tevoorschijn, een handvol bruine enveloppen met wat papieren erin en een pistool: een 9mm Star. Klaas had er een vergunning voor, het stond op zijn naam.

‘Wehrmann,’ verbreek ik de stilte in de auto. ‘Zegt die naam je iets?’ Hennie had de vraag al zien aankomen. Wehrmann kent hij, alleen woont die hier al lang niet meer. Een telefoonnummer of adres heeft hij niet. Er is nog een herkansing, bedenk ik. Wehrmann noemt in zijn verklaring de naam van zijn baas, politiekapitein Crause. Verwachtingsvol laat ik de naam vallen. Ook verhuisd, bromt Hennie. ‘Ik kende zijn familie goed, hij is nu waarschijnlijk met pensioen.’ Contact tussen de twee is er niet meer, zegt hij verontschuldigend.

Ik bedank Hennie uitvoerig, neem afscheid en wandel naar de schoenenwinkel. Binnen is het spookachtig donker, de stroom blijkt zoals vaker in Zuid-Afrika uitgevallen. Bij de kassa staan twee medewerkers te dralen, jonge twintigers. Ze weten niks van de oude apotheek, of wat er vroeger boven zat.

Dan maar bellen met de eigenaar van het pand. Kan het zijn dat een Nederlander op de eerste verdieping is vastgehouden? Ja, zegt de man, Security Branch (een tak van de veiligheidsdienst met politietaken) had daar een kamer. ‘Maar dat is lang geleden.’ Hij is zelf niet in de stad, anders had hij me een rondleiding kunnen geven. Ik rijd Zeerust uit met meer vragen dan antwoorden en voel dat mijn spoor, als het dat was, dreigt uit te lopen op een blinde muur.

6

Een paar dagen later neem ik de trein naar de binnenstad van Pretoria, ten tijde van de apartheid nog het hart van de macht, tegenwoordig een treurige no-go-zone die vooral aandacht trekt door een hoogoplopende oorlog tussen de stadstaxi’s en de gehaaide jongens van Uber en Bolt. Op vuilnisbakken en elektriciteitskastjes zitten rode stickers met een telefoonnummer en het woord ‘abortus’ (‘safe & 30 minutes’). Ik bereik de hoek van Volkstem Avenue en loop naar binnen bij het lokale politiemuseum.

Ik ben twee keer eerder bij het archief van het politiemuseum geweest, en ook nu is het er, op de receptionist na, uitgestorven. Geen bezoekers, geen tentoonstelling, geen leven: zo’n museum waarvan je geneigd bent te denken dat het in stilte is wegbezuinigd maar dat iemand vergeten is het personeel in te lichten. Bij de balie vraag ik naar Monic van der Merwe, de archivaris die me geholpen heeft aan twee volle dozen. Daarin vond ik alles: foto’s, verslagen, de namen van Wehrmann, Crause en al die andere figuranten van de apartheid.

Nu kom ik voor iets anders. Van diverse mensen heb ik begrepen dat Klaas’ oude Peugeot na de arrestatie niet zomaar is weggesleept of tot sardineblikjes gestampt. Er hing te veel symboliek rond dat gele kenteken, 467-088D. In deze auto, vond men in Pretoria, had een terrorist rondgereden. Zo’n auto doe je niet weg. Zo’n auto stel je tentoon.

Monic komt in een wijd T-shirt uit haar kantoortje gelopen. Ze wenkt me haar te volgen. Met een bos sleutels in de hand gaat ze me voor naar een parkeerplaats aan de zijkant, afgegrendeld door een hek met een dik slot erop. Met een klik gaat het open.

Op het met grind overdekte erf tel ik bijna tien afgedankte wagens, variërend van een legertruck tot een reusachtige, lichtgele pantserwagen die ik herken van archiefbeelden. Zuid-Afrika gebruikte de ‘Casspir’ om begin jaren tachtig soldaten naar het front te vervoeren tijdens de geheime grensoorlog met Namibië. Later dook de kolos op in townships voor het neerslaan van protesten.

Uiterst links staat een halfvergane Peugeot 504. De nummerplaten zijn eraf gesloopt, maar het bordeauxrood bedriegt niet: het is de auto waarin Klaas opgepakt werd. De bumper valt er bijna af. Bij de kapotte achterruit liggen een weggegooid sigarettendoosje en een melkpak. In het dak zit een deuk die zich heeft gevuld met brak regenwater. De lampen ontbreken en in plaats van banden dragen de velgen rubberen slobbertruien.

Hoofdschuddend is Monic naast me komen staan. Ze komt hier nooit en is geschrokken van het totale gebrek aan onderhoud. Naast haar staat de museumdirecteur, meegelopen voor deze ingelaste bezichtiging. ‘Hij is misschien niet meer in topconditie,’ bluft Billy Montsho (46), ‘maar hij heeft nog steeds de feel van destijds.’

Voorzichtig waag ik me aan een voorspelling: deze gaat naar de sloop. De directeur schudt het hoofd, dat zie ik verkeerd, het wachten is alleen op overheidssubsidie. Zodra er geld vrijkomt kan de renovatie beginnen. Van het museum zelf, dat is zijn prioriteit, maar óók van Klaas’ oude smokkelauto. Het lijkt me ijdele hoop.

Ik loop achterom en probeer de stoffige achterklep. Dicht. Dan maar turen door een gat in het verkruimelde raam: de bekleding van de achterbank is tot op het schuimrubber verwijderd. Daar, tussen het rubber en een (inmiddels verwijderde) extra wand, moet het geheime smokkelvak hebben gezeten.

In de trein terug overzie ik de oogst. Het oude politiekantoor is afgebrand en vervangen door een schoenenwinkel. Klaas’ smokkelwagen is een wrak. In een van de dozen van archivaris Monic vond ik een derde historische flinter. Het is het lijstje van de spullen die Klaas tijdens zijn laatste smokkeltocht begroef, de avond voor hij gearresteerd werd. Een agent heeft ze als een boodschappenlijstje gerangschikt:

Een draagbare radio (‘elftoons’) met schakelaar en zender

Een accu

Een antenne

Een radio-ontvanger

Acht explosieven, type SZ6

Twee explosieven, type SZ3

Achttien mechanische ontstekers

Vijf elektrische ontstekers

Bij het lezen voel ik het in mijn onderbuik woelen. Voor mijn generatie, opgegroeid na de Koude Oorlog, rust er een stevig taboe op geweld. Demonstreren is een grondrecht, jezelf laten arresteren een teken van volharding, maar wie een stapje verder zou gaan en zich vandaag de dag zou aansluiten bij een gewapende guerrillaorganisatie, zou vreemd worden aangekeken, ook door mij.

Ik moet denken aan de Nederlandse generaal b.d. Peter van Uhm, die in het voorjaar van 2014 geïnterviewd werd voor de radiodocumentaire Verloren zonen — een eeuw vrijwillig ten oorlog. Het was honderd jaar na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. De documentaire stond stil bij de Duitse Kriegsfreiwilligen die zich in 1914 monter hadden aangesloten bij de vaderlandse troepen, ervan overtuigd dat ze het goede najaagden.

Van oud-commandant der strijdkrachten Van Uhm wilden de radiomakers weten hoe hij naar ze keek. Een vraag met gewicht, want zijn zoon was ook (vrijwillig) in dienst gegaan, maar dan een kleine eeuw later, in het Nederlandse leger. Dennis van Uhm was in Afghanistan om het leven gekomen, drieëntwintig jaar oud. Een bermbom had hem gedood. ‘Hij sneuvelde voor een ander volk,’ had Van Uhm tijdens een toespraak op Dodenherdenking gezegd, ‘in een ander land.’ Hij was trots.

De documentaire contrasteerde die opvatting met het verdriet van de Duitse beeldhouwer Käthe Kollwitz (1867–1945), wier zoon als vrijwilliger stierf aan het front. ‘Zaaigoed vermaal je niet,’ schreef ze in haar dagboek, een citaat van Goethe. Kollwitz noemde die vermaning een ‘gebod’. Deze dood ontbeerde iedere zin. Dat zag Van Uhm anders. Zijn zoon had gestreden voor een betere wereld. Gold dat ook voor jongeren die naar Syrië waren vertrokken, vroegen de makers. De vraag werd gesteld op een moment dat er nog geen sprake was van een kalifaat.

Ja, had de generaal geantwoord, hij had ‘diep respect’ voor de Syriëgangers, ook al bespeurde hij in hun reis een wat onvolwassen hang naar avontuur. ‘Ik kan mij voorstellen dat de gedrevenheid van mijn zoon en van zo’n jonge man best te vergelijken is.’ Nuancerend had Van Uhm eraan toegevoegd dat het ‘beeld waar ze voor gaan’ fundamenteel verschilde. Zijn zoon kwam voor de internationale vrede, de Syriëgangers voor een islamitisch geïnspireerde martelaarsdood.

Er bestaat een steendruk van Kollwitz uit 1941; het is de laatste die ze in haar leven tekende. We zien een moeder die haar machtige ellebogen heft tot een beschutte, omgekeerde V, met daaronder haar drie jonge kinderen, in een poging te voorkomen dat die zich als druistige ‘jonge paarden’ in de oorlog storten.

Beide tegengestelde opvattingen, die van de kunstenaar en die van de generaal, klinken mij zinnig in de oren. Door het treinraam zie ik de blikkerende wolkenkrabbers van Johannesburgs zakendistrict naderen. Ze slokken het niemandsland met Pretoria langzaam op, zodat er op termijn sprake zal zijn van één aaneengesloten metropool in de Witwatersrand. Versmelting is de norm.

Als de trein geluidloos het station binnenglijdt heb ik nog steeds de roestende Peugeot op mijn netvlies. Ik heb een raamwerk, een chassis op wielen. Wat ik mis is de brandstof, de ideeën waar Klaas zijn ritten op maakte. Plus: de rijrichting, zijn kompas. Ik stap uit op een nagenoeg verlaten Park Station. Op het perron zwaait het controlepoortje voor me open.

7

Met een wandelstok in de hand schommelt Klaas door de straten van Maputo, zijn vlassige, witte haar als een ragebol op zijn hoofd. Ik loop behoedzaam voor hem uit, slalommend rond kraters in het trottoir die vol staan met water. Het is onze eerste ochtend in de hoofdstad van Mozambique. Een hotelbediende gaat ons voor naar een pluk oranje jasjes bij wie we simkaartjes hopen te bemachtigen. Klaas imponeert met een paar woordjes Portugees. Voor bijna niks kopen we twee kaartjes.

Ik priegel mijn gsm open en klem het gele kaartje vast. Aan de drukke avenida Eduardo Mondlane bel ik een Mozambikaanse chauffeur, roepnaam Chico. Chico had zich de avond ervoor aangeboden toen Klaas en ik uit de bus stapten, daas van de tien uur durende reis uit Johannesburg. Onze koffers verdwenen in Chico’s gebutste wagen. Wat we kwamen doen, had Chico gevraagd. Oude vrienden bezoeken, antwoordde Klaas, ‘uma viagem sentimental’.

Ik wist dat hij overdreef, Klaas was niet het type voor ansichtkaartromantiek, maar ik kon zien dat hij genoot. Mijn voorstel om samen naar Afrika te vliegen had hij onmiddellijk aangenomen. Hij leeft sinds jaren van een klein pensioen, bij lange na niet genoeg voor een vliegticket, en dit was een uitgelezen kans om nog een keer zijn oude kennissen en geliefdes te zien.

Zijn manier van reizen, koppig en behoedzaam, is sinds zijn guerrillatijd niet veranderd. Verrast kijk ik toe als een douanier op het vliegveld een zakmes omhooghoudt. ‘O,’ zegt Klaas, ‘daar vlieg ik al jaren mee.’ De man laat zich niet ompraten. Op weg naar de gate werp ik Klaas een vragende blik toe die hij beantwoordt met een compacte beschouwing over de beste manier om spullen een vliegtuig binnen te smokkelen. Je kunt altijd iemand omkopen, zegt hij. De zwakte van het systeem ligt bij de piloten en stewardessen.

Chico belooft ons op te halen van ons hotel. Terwijl we wachten in de lobby van het Residencial Horizonte, zie ik Klaas’ brillenglazen beslaan en zijn wijde hemd kletsnat worden. Het zijn een soort opvliegers, weet ik inmiddels, Klaas heeft ze vaker. De hormoonkuur die hij tegen de kanker volgt ontregelt zijn lichaamstemperatuur.

Buiten zit een bewaker te dommelen op een plastic krukje, een automatisch geweer losjes balancerend op zijn heup. We lopen naar het hek en stappen in bij Chico. Licht opgewonden leg ik uit dat we naar de avenida Vladimir Lenine willen, de straat waar Klaas woonde met Hélène en de kinderen. Dat is mijn missie voor deze ochtend, onderdeel van mijn plan om Klaas’ verhaal als een zwarte doos uit te lezen.

Het is Valentijnsdag, in de auto klinken flauwe grapjes in het Portugees. ‘Jij had zeker bij je liefje moeten zijn,’ zegt Klaas. Chico giert het uit. Vanaf de achterbank kan ik Maputo voor het eerst goed bekijken, een mix van oudkoloniale villa’s en protserige nieuwbouw in pasteltinten. De lanen trekken aan ons voorbij als een spelletje ‘Wie ben ik?’ uit de canon van revolutionair links.

‘Hoe heet deze straat?’ vraagt Klaas. ‘Avenida Karla Marx,’ zegt Chico, en slaat links af, naar de avenida Olof Palme, de ooit populaire ex-premier van Zweden. De namen zijn een echo van het oude, socialistische Mozambique van 1981, toen Klaas hierheen verhuisde. Er was gebrek aan alles, en toch werd er gelachen en gedroomd. Zes jaar eerder, in 1975, had Mozambique zich onafhankelijk verklaard na een onafhankelijkheidsstrijd van ruim tien jaar. Een militaire staatsgreep in Portugal (de Anjerrevolutie) noopte de Portugese koloniale leiding tot een gehaaste machtsoverdracht. De euforie zinderde door de straten. Na dik vierhonderd jaar uitbuiting en koloniale overheersing stonden de Mozambikanen op eigen benen. Voortaan was het Front voor de Bevrijding van Mozambique, afgekort Frelimo, aan de macht.

Bij die omwentelingen hoorden grote woorden, getrouw aan het principe dat een revolutie pas een revolutie mag heten als de dichters er met taal gestalte aan geven. Van deze woordkneders kreeg het volk te horen dat er verandering op til was: alles werd voortaan voorspoediger, zolang iedereen de rijen gesloten hield en vertrouwde op de partijleiding.

De Fidel Castro van Mozambique heette Samora Machel, een kleine man in camouflagekleding met pet en sik, intelligent en belezen, bekend om zijn urenlange speeches. De beroemdste hield hij in de nacht van 24 op 25 juni 1975, het glorierijke moment van de machtsoverdracht. In voetbalstadion Machava brulden duizenden mensen van vreugde. Mannen in uniform deden de hemel oplichten met lichtkogels. De kogels leken iets te veel op echte, mopperde een aanwezige buitenlander, ‘but who can blame them?’ Na vijfhonderd jaar onderdrukking was Mozambique vrij. De laatste woorden van Machels overwinningstoespraak, A luta continua!, groeiden uit tot de slogan van zijn bewind. A luta continua, Portugees voor ‘de strijd gaat door’. Het socialisme is nooit af. We bouwen het samen.

Voorbij een rotonde stappen we uit. Hier was het, zegt Klaas. Het nummer weet hij niet meer, maar hij hoopt op een flits van herkenning als hij voor het oude huis staat. We kijken uit over een rijtje gietijzeren hekken waarachter moderne veranda’s schuilgaan. Afgaande op een bordje fungeert een ervan inmiddels als het ministerie voor Oorlogsveteranen.

Klaas blikt uitdrukkingsloos van links naar rechts en terug. Het zou het huis op de hoek kunnen zijn, maar ook dat daarnaast. Is er niks dat hij herkent, dring ik aan. Hij bromt dat alle huizen een verfbeurt gehad hebben, en dat het erop lijkt dat sommige zijn verbouwd tot grote villa’s. Vroeger was er geen ruimte om voorbij het hek te parkeren, nu wel.

Ik maak wat foto’s terwijl Klaas een vriendin belt. Paula Perdigão is een Portugese van geboorte die na de onafhankelijkheid in 1975 haar familie zag vertrekken naar haar moederland, maar zelf besloot in Mozambique te blijven. Na een kort gesprek hangt Klaas weer op. Paula herinnert zich vaag het huis, maar het adres weet ze niet meer.

Ik verbijt m’n teleurstelling en vraag Klaas naar de wijk waar we staan. Overal woonden buitenlanders, wijst hij, links naast hen een Nederlandse agronoom, rechts een stel uit Scandinavië dat de straat luidkeels op de hoogte hield van de ups en downs in hun relatie. Aan de overkant stond een rijtje flats waar Sovjetwerkers gehuisvest waren. Zelf kwamen ze in februari 1981 met vier kinderen over uit Amsterdam. Hélène had vier kinderen uit een eerder huwelijk: Brigitte (14), Philippe (10), Fabrice (8) en Yves (5). De oudste zoon van Klaas, Enno, was met een gebroken arm in Nederland achtergebleven en zou een week later aansluiten.

De marketing van de revolutie begon al op het vliegveld. Ter hoogte van het dak van de aankomsthal, goed zichtbaar voor iedere reiziger die knipperend tegen het zonlicht uit het vliegtuig stapte, stonden de woorden Zona Libertada da Humanidade. Het was een slogan die de Mozambikanen hadden geleend van de pioniers op Cuba. De wereld mocht weten dat je in Mozambique vrij ademde, dat men de overheersers het land uit had geveegd, dat je hier een ‘bevrijde zone van de mensheid’ betrad.

Een collega van Hélène, ook taalkundige, pikte het gezin op van het vliegveld. Eugeniusz Rzewuski was een Pool met een ringbaardje en een zachte oogopslag. Omdat de kinderen niet allemaal in zijn rammelende Vauxhall pasten had hij de universiteit gevraagd een extra auto-met-chauffeur te sturen. In colonne ging het naar Maputo.

Het Mozambique dat aan hun raampjes voorbijtrok was door koorts bevangen, met langs de weg levensgrote muurschilderingen van partizanen met automatische geweren. Na een maand in een hotel betrokken ze aan de avenida Lenine een ruime beletage, met de woonkamer op de eerste verdieping, trapsgewijs te bereiken vanuit de tuin. Hélène plantte een bougainvillea in de tuin, waarvan de takken na enige tijd tot het balkon reikten. Bij het ochtendgloren kon je er een hop of Afrikaanse suikervogel zien zitten.

Nieuwkomers leerden Maputo af te pellen als een ui met een binnenste ring, de ‘cementstad’, en een grote ring daaromheen, de caniço, ‘rieten stad’. De scheiding tussen die twee werelden was een erfenis van vijfhonderd jaar Portugese overheersing, toen Maputo nog Lourenço Marques heette, wit vanbinnen, zwart vanbuiten. In de witte wereld flaneerden Portugezen in maatpakken uit Lissabon en kon je cocktails drinken op de veranda van het buitensporig deftige Hotel Polana, in 1922 gebouwd als totem in de jungle.

Zwarte Mozambikanen mochten de rieten stad alleen onder strikte voorwaarden verlaten, en pendelden bij het ochtendgloren naar de huizen in de witte wereld om schoon te maken en te koken voor Portugese kinderen. Het was het verschil tussen een knipbeurt binnen, in een kapperszaak, en eentje tussen de kippen; tussen de mensen die de tropische hoosbuien aan het begin van het jaar verwelkomden als een rituele reiniging van de binnenstad, en hen die de ongeplaveide caniço zagen veranderen in een doolhof van dikke, onbegaanbare blubber.

Wie geluk had kon van schil verhuizen door assimilado te worden, een ‘zwarte blanke’. Een test moest uitwijzen of je beschaafd genoeg was om je onder de witten te begeven. Het bleef een onhaalbare droom voor de overgrote meerderheid van straatverkopers en havenarbeiders. Na zonsondergang werden ze terug gedirigeerd naar de onverlichte buitenwijken, waar het geurde naar mais en maniok.

Aan die zwart-witte wereld maakt de onafhankelijkheid in 1975 een abrupt eind. Grote delen van Afrika zijn dan al gedekoloniseerd; Mozambique, Guinee-Bissau en Angola behoren tot de laatsten. Er is geen plek meer voor de gefortuneerde elite van Portugese families, een geschatte 200.000 mensen van wie velen hun moederland in Europa enkel kennen van ansichtkaartjes en vergeelde foto’s. De cementstad ligt braak, klaar om ingenomen te worden door Mozambikanen en internationalisten.

Frelimo kan bouwen aan een nieuwe maatschappij. In 1981, het ‘jaar zes’ van de vrijheid, komt er hoog bezoek naar het zuidelijk district Chokwe. Marcelino dos Santos is parttimedichter en de tweede man in de regering. De boeren in het district verbouwen rijst. Dos Santos, op bezoek bij een staatsboerderij aan de Limpoporivier, ziet iets wat de rest van zijn gezelschap ontgaan is. Hier in Chokwe wordt, verkondigt hij, ‘naast rijst de Mens geproduceerd. De Mens groeit hier. Dat is reeds een overwinning. De Mozambikaanse mens is in Chokwe tot wasdom gekomen.’

Voor zuidelijk Afrika, zullen analisten later zeggen, is de ineenstorting van het Portugese koloniale rijk een klap zo krachtig als de val van de Berlijnse Muur. Het is een niet te missen signaal aan de laatste witte machthebbers in de regio (in Zuid-Afrika en koloniaal Zuid-Rhodesië): de dominantie van een kleine minderheid is nooit voor eeuwig.

Op de plek van de vertrokken Portugezen komen ingenieurs, artsen, pedagogen en bodemkundigen uit Leiden, Nijmegen en Wageningen en andere universiteitssteden in West en Oost, ingevlogen om sleutelposities in te nemen op ministeries en vakgroepen. Iedereen kent ze als ‘coöperanten’. Ze tekenen voor een Mozambikaans salaris, meestal aangevuld met een toelage uit Nederland, Scandinavië, Oost-Duitsland, Italië of een van de andere landen die de jonge republiek steunen met kenniswerkers. Vers uit de collegebanken krijgen sommigen ineens honderdvijftig medewerkers onder zich.

Overal in de stad staan de eerste jaren na de onafhankelijkheid woningen leeg. De Portugezen hebben alles meegenomen wat in hun zeecontainers past: de gordijnen, de wandkleden, de fittingen van de lampen, de kraantjes en ook de houtvloeren, fornuizen en deurklinken, een ‘stad van kratten’ die te water is gelaten om nooit meer terug te keren. Als een Belgische coöperant zich meldt voor een huis, wordt hem te verstaan gegeven dat hij er zelf een mag uitzoeken. Hij ziet op vier hoog een appartement leegstaan. Bij het staatsbedrijf voor huisvesting krijgt hij een kartonnen doos vol sleutels; daar moet de juiste tussen zitten, veel succes, camarada.

8

In de drukkend hete stad probeert Klaas’ oudste zoon Enno te wennen aan zijn nieuwe leven. Hij neemt judolessen bij een Noord-Koreaan, en dolt na schooltijd met straathondje Klebs en de Rhodesische ridgeback Matimba. Op een geleende tv mag hij de registratie kijken van een stadionconcert van Bob Marley in Harare, ter ere van de Zimbabwaanse onafhankelijkheid. Brigitte, Philippe en hij krijgen ieder een eigen kamer, terwijl de twee jongsten, Yves en Fabrice, er eentje moeten delen.

Klaas en Hélène nemen een huishoudelijke hulp in dienst. Teresa komt uit de sloppenwijk achter het vliegveld en leert de kinderen hun eerste rudimentaire woorden in het Shangaan. Het aanbod om ’s avonds met het gezin aan tafel te gaan slaat ze uit verlegenheid af; eten doet ze vlug en in haar eentje.

Overdag gaat ze op jacht naar ingrediënten, wat niet meevalt in Maputo. Vanaf ’s ochtends vijf uur staan er rijen, soms tot aan de hoek van de straat, en omdat niemand zin heeft om te wachten ontstaat de gewoonte om je plek in de rij te markeren met een rieten tas of grote steen. Je gaat naar je werk, en als je een paar uur later terugkomt is je steen of tas door de andere wachtenden braaf mee geschoven in de rij.

Basisproducten als kookolie, mais, suiker, rijst en meel zijn op de bon. De schaarste schrikt niet af maar ‘creëert juist een ongelooflijke verbondenheid’, aldus een coöperant. Het eten is meestal hetzelfde: rijst met bonen en met wat mazzel een kleine portie carapau — piepkleine horsmakrelen uit de Indische Oceaan die ongeschikt zijn voor de export. Op straat kun je de populaire grap horen dat een carapau ‘een walvis is die de socialistische transformatie heeft overleefd’.

Een van de veteranen van het in-de-rij-staan is Sunny Singh, een tanige ANC’er van begin veertig en een graag geziene gast bij Klaas en Hélène. Iedereen kent hem als ‘Bobby’, de naam van zijn vroeggestorven broertje. Met tientallen andere Zuid-Afrikaanse ballingen heeft Bobby zich in Maputo gevestigd. De Mozambikaanse regering is fel tegen de apartheid, maar tegelijkertijd bevreesd voor een oorlog met het veel machtiger Pretoria, zodat de aanwezigheid van ANC’ers enigszins stil moet worden gehouden. Zolang ze hun activiteiten ondergronds houden en geen officiële bases openen mogen ze hun gang gaan.

Bobby is een telg uit een hindoefamilie in Durban; zijn grootouders zijn door de Britten als contractarbeiders uit Noord-India gehaald. Hij zit op school als in 1948 de nationalisten van dominee Daniël Malan de verkiezingen winnen met slogans als Die kaffir op sy plek en Die koolies uit die land. Zuid-Afrika is in hoog tempo aan het verstedelijken en in de steden zijn de zwarten in de meerderheid. Malan noemt dit het swart gevaar, en pompt het woord ‘apartheid’ de taal in. Om de ‘puurheid’ van het witte ras te bewaken en integratie te voorkomen, moeten de vier grote groepen — witten, Indiërs, kleurlingen en zwarten volledig van elkaar worden gescheiden.

Onder leiding van de Nederduitse Gereformeerde Kerk (NGK) wordt de apartheid haast als een extra Bijbelboek aan de liturgie toegevoegd, met witte Zuid-Afrikanen in de rol van het uitverkoren volk Israël en zwarten als het nageslacht van verstoteling Cham (die in het Oude Testament zijn vader Noach naakt ziet). Huwelijken tussen witten en niet-witten zijn voortaan illegaal. Interraciale seks wordt verboden.

Onder de opvolgers van Malan gaan hele wijken tegen de grond, zwart of gekleurd, en worden tienduizenden inwoners op transport gezet naar zogeheten thuislanden of ‘bantoestans’. Niet-witten van boven de zestien jaar mogen zich alleen nog met pasboekjes in de steden begeven en worden gearresteerd als ze die niet bij zich hebben.

Vernedering op basis van huidskleur wordt dagelijkse kost. Een zwarte verpleegster met een witte baby op de arm — zittend in de coupé voor ‘niet-Europeanen’ — wordt de trein uit gezet. Een concertpianist van gemengde komaf krijgt een verbod om op te treden met het (witte) Johannesburg Symfonisch Orkest. Een witte vrouw die een winkel in Bloemfontein binnenloopt mag haar hond mee naar binnen nemen, maar haar zwarte huishoudster niet. Enzovoort.

Met iedere maatregel stijgt het aantal leden van het ANC en verwante verzetsgroepen. In juni 1955 stemmen de verzamelde organisaties bij meerderheid voor een blauwdruk voor een nieuw Zuid-Afrika, het imponerende Freedom Charter. Zin één: ‘Zuid-Afrika is van iedereen die er woont, wit en zwart.’ Het zal decennialang het leidende document blijven voor het ANC. Maar nog tijdens de bijeenkomst ontstaat er onrust. Een menigte politieagenten is gestuurd om de aanwezigen te fouilleren en documenten in beslag te nemen. Het is de opmaat naar de arrestatie van ruim honderdvijftig ANC’ers, onder wie Nelson Mandela, op verdenking van hoogverraad.

Bobby, een puber van zeventien, hoort het nieuws op de radio. Wat ‘verraad’ precies betekent weet hij niet, maar hij voelt aan dat het een gebeurtenis is van enorm belang en zamelt op de markt geld in voor de beklaagden.

Het pasboekje groeit in het hele land uit tot een gehaat symbool van de onderdrukking. Zwarten beginnen het in het openbaar te verbranden, wat tot duizenden arrestaties leidt, of lopen expres een ‘wit gebied’ in om zich te laten arresteren. Boetes betalen ze niet en rechtszaken boycotten ze, zodat ze voor korte periodes de gevangenis in draaien. Op een bepaald moment, is de gedachte, zullen politie en gevangenisautoriteiten hun handen zo vol hebben aan alle betogers dat het systeem implodeert.

In het voorjaar van 1960 loopt een menigte van zo’n tienduizend betogers te hoop bij een politiestation buiten Sharpeville, een township een uur onder Johannesburg. Ze hebben expres hun pasboekjes niet meegenomen. De demonstratie is georganiseerd door een met het ANC rivaliserende organisatie, het Pan Africanist Congress (PAC) onder leiding van de jonge schoolleraar Robert Sobukwe.

Uit het niks opent de politie het vuur en doodt negenenzestig mensen. Het is een dramatische escalatie, een van de bloedigste in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis. Er vallen bijna honderdnegentig gewonden. Sommigen worden in de rug geschoten terwijl ze proberen te vluchten. De foto’s van lijken op straat halen overal ter wereld de voorpagina’s. Sobukwe wordt opgepakt, net als zo’n 25.000 andere activisten in het hele land. Het land gaat op slot, de regering kondigt de noodtoestand af. PAC en ANC worden verboden en moeten ondergronds.

Bij Mandela en anderen leidt Sharpeville tot een kentering in het denken. ‘Geweldloos, passief verzet is effectief zolang je tegenstander zich aan dezelfde regels houdt als jij,’ zegt Mandela. Tot dat moment hebben hij en de andere leiders hun vrijwilligers altijd aangespoord tot strakke discipline: alles moet vredig verlopen. Maar nu hun demonstraties met geweld worden neergeslagen, slaat de twijfel toe. Er gaan stemmen op voor gewelddadige acties, niet gericht tegen de bevolking maar tegen de essentiële infrastructuur van het land, om op die manier het regime bij zinnen te brengen.

Anderen hebben bedenkingen. De belangrijkste dwarsligger is Albert Luthuli, voorzitter van het ANC en in 1960 de eerste Afrikaanse winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede. Luthuli is een diepgelovig en charismatisch man, een lekenprediker en zoon van een zevendedagsadventist. Hij is een inkosi, ‘chief’, onder zijn Zulu-volk. Iedereen kent hem als chief Luthuli. Tijdens een geheime bijeenkomst in juli 1961 zet hij zijn standpunt uiteen. Volgens Luthuli moet geweldloosheid niet geïnterpreteerd worden als iets passiefs, maar als een strategie die moed vergt en doorzettingsvermogen. Geweld acht hij ‘destructief voor zowel dader als slachtoffer’. Bovendien vindt hij het ondemocratisch om zonder instemming van ANC-kaderleden van het geweldloze pad af te slaan. Ook Moses Kotane, hoofd van de communistische SACP die een alliantie heeft met het ANC (dubbel lidmaatschap komt veel voor), heeft bezwaren.

Mandela praat urenlang op hen in. Hij voelt dat het geduld onder zwarte Zuid-Afrikanen dreigt op te raken. Als het ANC geen uitweg biedt voor die frustraties, zullen mensen het heft in eigen hand nemen en zelf aanslagen gaan plegen. Dan is de beweging de regie voorgoed kwijt. Als het lukt om uitsluitend infrastructurele doelen te raken, zegt Mandela, hoeven er nauwelijks dodelijke slachtoffers te vallen.

Het debat tussen Mandela en Luthuli is weleens in zwart-wit-bewoordingen afgeschilderd als dat tussen een havik en een duif, terwijl er genoeg aanwijzingen zijn dat de chief in zijn opvatting vrij dicht bij Mandela stond. Het ANC was al in 1912 opgericht en klopte de veertig jaar daarna vergeefs op de deur, beleefd vragend om meer politieke rechten. In die vroege jaren werd de segregatie in de steigers gezet. De beruchte Natives Land Act (1913) regelde dat zwarten geen land mochten kopen van witte eigenaren. Onder aan de streep bleef 87 procent in witte en een schamele 13 procent in zwarte handen. ‘Wat zijn de vruchten geweest van matiging?’ vroeg Luthuli zich in 1952 hardop af, lang voor Sharpeville. ‘We hebben een fase bereikt waarin we vrijwel geen rechten meer hebben.’

Uit de discussies tussen hem en Mandela rolt een vernuftig compromis: het ANC blijft op papier geweldloos, maar zal een tweede, semiautonome, in onbevlekte ontvangenis geboren organisatie naast zich krijgen die de gewapende acties voor haar rekening neemt: Umkhonto we Sizwe (MK), ‘de Speer van de Natie’. Sabotageacties alleen zullen de apartheid niet beëindigen, daarvan zijn de grondleggers zich bewust. Het gaat erom de mensen wakker te schudden, het regime in Pretoria voorop.

MK komt niet tot stand in een ‘sfeer van roekeloosheid’, zegt Mandela een paar jaar later in de rechtbank, ‘en ook niet omdat ik van geweld houd’, maar omdat het ANC alle andere vormen van protest zijn onthouden en er geen andere opties meer resten. Zijn doel, besluit Mandela in een beroemd geworden slotwoord, blijft hetzelfde: een eerlijke maatschappij waarin wit en zwart gelijk zijn voor de wet. Samen met zeven anderen wordt hij tot levenslang veroordeeld.

Tussen de geboorte van MK in 1961 en Mandela’s veroordeling drie jaar later zet de organisatie haar eerste voorzichtige stappen. Mandela volgt een militaire stoomcursus tijdens een bezoek aan Ethiopië, anderen wijken uit naar Algerije of — jaren nadien — de Sovjet-Unie, China of Oost-Duitsland, communistische landen die het ANC goedgezind zijn. Ze lopen marsen, navigeren met stafkaarten, en leren omgaan met mortieren en land- en kleefmijnen.

De eerste rudimentaire explosieven worden in elkaar gezet door Jack Hodgson, een witte communist die als een van de weinigen een oorlog op zijn cv heeft staan (tijdens de Tweede Wereldoorlog diende hij in een tankbataljon in Noord-Afrika) en die met zijn vrouw een flatje bewoont in de wijk Hillbrow in Johannesburg. Hodgson ontdekt dat er een betaalbaar ontsmettingsmiddel op de markt is dat — eenmaal fijngestampt tot poeder — prima kan dienen als basis voor explosieven. Algauw staat de flat er vol mee en verandert zijn keuken in een brandgevaarlijk laboratorium.

Alle MK-rekruten moeten bij Hodgson op cursus. Op een namiddag legt hij de werking van zijn explosief uit. Opgewekt haalt hij een condoom tevoorschijn. ‘De Engelsen noemen deze kerel een Franse brief, de Fransen een Engelse regenjas. Wij gaan hem ergens voor gebruiken waar de Engelsen noch de Fransen hem voor bedoeld hebben.’

Stap één, instrueert hij, is dat er een theelepel poeder in het condoom gaat. Er gaat een kleine medicijncapsule bij die fungeert als timer. In de capsule doet Hodgson een paar druppels zuur. Als zijn berekeningen kloppen heeft het zuur veertig tot vijftig minuten nodig om door de capsule te branden, lang genoeg om te vluchten. Zodra het zuur in aanraking komt met het poeder explodeert de boel. Het (zuurbestendige) condoom moet alles bij elkaar houden.

Op een verlaten veld beginnen de MK’ers te oefenen. Een van de mannen die met een condoom in de weer gaan, is Bobby, op dat moment drieëntwintig jaar oud. Zijn vader is overleden, zijn moeder thuis komt niks te weten. In het geheim helpt hij een stuk spoor op te blazen tussen Durban en Johannesburg — zijn eerste actie. Na iedere aanslag voert de Zuid-Afrikaanse politie raids uit op verdachte huizen. Wie niet thuis is, is verdacht, en dus springt Bobby telkens op de eerste bus, zodat hij binnen een half uur thuis is.

Een andere keer plaatst hij met een MK-man een bom in een verlaten treinwagon. Ze sprinten de trein uit en verdwijnen. Maanden later pas, als hij samen met de rest van zijn eenheid wordt opgepakt en voor een rechtbank moet verschijnen, hoort hij wat er in de trein gebeurd is. Een zwarte man is in de coupé gaan zitten, toevalligerwijs boven op de bom, maar omdat de timer slecht is afgesteld, gaat het ding — een gelukje — niet af.

Tegen de tijd dat Klaas en Hélène in Maputo aankomen, bijna twintig jaar later, doet Bobby nog steeds clandestien werk voor het ANC, maar in plaats van met staven dynamiet werkt hij nu met idealistische buitenlanders. Klaas zal een van zijn rekruten worden.

9

Hélène is naar de talenfaculteit gehaald om te helpen bij een gigantische klus: het in kaart brengen van de inheemse talen. Tot dat moment is er niks: geen lexicon van de gesproken inheemse talen, geen stamboom van taalfamilies. Er is zelfs geen landkaart met arceringen of legenda naar taalfamilie. De Portugezen hebben het in hun literatuur over ‘tientallen’ taalfamilies zonder die schatting met wetenschap te staven.

De reden was eenvoudig: ze hadden het geld noch de kennis. Er was geen koloniale mogendheid zo arm als Portugal; de lamme koloniseerde de blinde. Hélène ontdekt dat er geen tientallen taalfamilies zijn maar grofweg vier. Het Emakhuwa, gesproken door de meerderheid (het Makhuwa-volk), het Tsonga (waaronder het Shangaan), het Nyanja-Sena (10 procent) en het Shona (8 procent). Al het andere taxeert ze als variatie, dialecten dus.

Op een dag hoort een journalist van dagblad Noticias van die wetenschappelijke doorbraak. Hélène en haar Belgische departementshoofd Guido Van Hecken staan de krant op de faculteit te woord. De volgende ochtend belandt het gesprek full quote op de voorpagina. Een kaartje dat Hélène met een paar pennenstreken voor de journalist heeft getekend, wordt er als illustratie bij gezet, zoveel haast heeft de redactie deze scoop wereldkundig te maken.

Meteen zijn er boze telefoontjes. Haar linguïstische nieuwlichterij is de partijleiding niet bevallen. De taalfamilies, het kaartje, de variatie in dialecten, het gaat allemaal in tegen de Frelimo-orthodoxie van de nationale ‘eenheid’, met het Portugees als enige officiële voertaal. Leerlingen die betrapt worden bij het spreken van hun lokale taal moeten voor straf de toiletten schoonmaken. Het komt voor dat regeringsofficials naar hun oude streek worden gestuurd en hun familieleden toespreken in aangeleerd Portugees, waarna een tolk vertaalt. Kregen de exegeten van de talenfaculteit hun zin, zeggen ze bij Frelimo, dan zou het land onmiddellijk ten prooi vallen aan ‘tribalisme’ en regionale versplintering.

Bij de rector wacht Guido een boze ontvangst: hij is op staande voet ontslagen. In de daaropvolgende discussie beroept hij zich op Eduardo Mondlane, grondlegger van Frelimo. Diens boek Lutar por Moçambique (1968) geniet een Bijbelse status. Pleitte Mondlane daarin niet zelf voor het behoud en gebruik van lokale talen? De rector moet het beamen. Na een telefoontje met de minister mag Guido zijn post behouden. Hélènes onderzoek is veiliggesteld.

Frelimo’s taalpolitiek blijkt een volmaakte paradox: de taal die de Portugezen gebruikten om de Mozambikanen klein te houden, wordt nu van stal gehaald om groot te denken. Het is de enige taal die verspreid over het land gesproken wordt en niet gekoppeld is aan één specifieke regio of groep. Niemand voelt zich op die manier voorgetrokken. Daar staat tegenover dat het voor vrijwel niemand de moedertaal is. De beheersing bij met name eerste- en tweedejaarsstudenten laat te wensen over, zodat ze zich op Guido’s departement vertwijfeld afvragen hoe ze hun pupillen ooit op academisch schrijf- en spreekniveau gaan krijgen.

Frelimo ziet geen andere manier om mee te komen in de vaart der volkeren. Al het oude dient als worst te worden vermalen in een gehaktmolen van moderniteit. Een volk wordt pas geboren, in de woorden van president Machel, ‘als de stam sterft’. Met een simpel decreet, kort na de onafhankelijkheid, heeft zijn kabinet alle verenigingen in het land verboden. Religieuze leiders worden vervolgd, ceremonies verboden en religieuze scholen gesloten. Artsen die bij privéklinieken gewerkt hebben, heten ‘sociale parasieten’ en ‘verraders’. Op de vaag geformuleerde misdaad ‘sabotage van de dekolonisatie’ staat voortaan acht jaar cel.

Coöperanten die weleens buiten Maputo komen, weten dat die politiek als een boemerang kan terugslaan. Voor ieder veldbezoek is toestemming nodig van de autoriteiten, omdat er op het platteland een opstand woekert, aangewakkerd door een groep gefrustreerde Portugese ex-commando’s. Ze noemen zich het ‘Mozambikaans Nationaal Verzet’, afgekort Renamo. Op het platteland sluiten steeds meer Mozambikanen zich bij hen aan. Getrouw het aloude principe ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’ krijgen ze geld, wapens en logistieke steun uit het buitenland: eerst van het witte minderheidsbewind van Zuid-Rhodesië en later, als Zuid-Rhodesië in 1980 plaatsmaakt voor Zimbabwe, van het regime in Pretoria. Gestaag verandert Renamo in een vooruitgeschoven pion van de apartheid.

10

‘Bom dia senhor.’ Een ober overhandigt Klaas de menukaarten, met daarop het trotse openingsjaar van restaurant Costa do Sol, 1938. In de gelambriseerde hoofdzaal hangen weemoedige kiekjes uit de koloniale tijd. Het is een van de weinige restaurants die alle politieke omwentelingen ongeschonden zijn doorgekomen.

Verontschuldigend zegt de ober dat de bereiding van onze vissen een half uur zal duren, en dus steken we de boulevard over naar het verlaten strand. Ik kijk naar mijn reisgenoot, wiens wijde hemd als een tweede huid op zijn buik kleeft. Zijn bril heeft het kameleontische vermogen afwisselend een leesbril en zonnebril te zijn, al naargelang hij binnen is of buiten.

Bij de vloedlijn luister ik naar het ruisen van de Indische Oceaan. De wind gaat met Klaas’ woorden aan de haal als hij vertelt over zijn twee zoons. Ze zijn drie (Arjen) en zes (Enno) als Klaas begin jaren zeventig scheidt van zijn eerste vrouw, Puck van Gogh. De jongens groeien op met een grotendeels afwezige vader. Zijn reizen, binnen en buiten Afrika, maakt hij vaker zonder dan met kinderen. Puck draait grotendeels op voor de opvoeding. Als Arjen in Amsterdam naar de lagere school gaat begint hij aanstekers te jatten uit auto’s die toevallig open zijn, of neemt hij stiekem potloden en gummetjes mee van kantoorboekhandel Winter. ‘Klaas werd wel boos, maar ik hoefde ze niet terug te brengen,’ vertelde hij me.

Bij de verhuizing naar Mozambique wil Klaas het liefst beide puberzonen meenemen, maar dat gaat Puck veel te ver. Er volgt een reeks gesprekken, met elkaar en met Enno en Arjen. Er rolt een dramatisch compromis uit: Enno gaat met Klaas mee, Arjen blijft bij Puck. Ze zullen elkaar nog één of twee keer per jaar zien tijdens vakanties.

Tijdens een van die bezoeken brengt Klaas ze naar een prachtig strand op anderhalf uur van Maputo. Enno moet veertien of vijftien zijn geweest, Arjen hoogstens twaalf. Een paar kinderen van Hélène zijn mee, net als hun honden Matimba en Kleps. Hier hebben jullie wat water en geld, zegt Klaas bij aankomst, verderop verkopen ze kip piripiri. Pas wel een beetje op, want voorbij de branding zwemmen haaien. De kinderen kunnen slapen in een tent. Een paar dagen later belooft hij hen weer op te halen, burgeroorlog of geen burgeroorlog. Hij stapt in en rijdt weg.

‘Iedereen vond dat niet kunnen, maar ik heb daar een andere visie op,’ zegt Klaas terwijl we teruglopen naar het restaurant. De metershoge palmen ondergaan stoïcijns de tartende windvlagen. ‘Je moet kinderen confronteren met spanning. Ze houden toch ook van griezelen bij het voorlezen?’

Ik stort me op een taaie kabeljauw, Klaas op een vissoep. Aan spanning moet geen gebrek zijn geweest in het leven van de kinderen. Op een dag zitten ze in de klas als ze een explosie horen, zo hard dat de ramen bijna uit hun sponningen knallen. Leerlingen duiken in paniek onder de tafels, anderen rennen naar buiten. Aan de hemel is een rookpluim te zien, afkomstig van een onbemand Zuid-Afrikaans vliegtuigje dat door het Mozambikaanse leger is neergeschoten. Het duurt uren voor het sein veilig wordt gegeven en de leerlingen naar huis mogen.

Thuis is Enno onhandelbaar. Hij krijgt huisarrest, maar ontsnapt door het raam van zijn kamer naar een feestje. Bijna voortdurend zijn er confrontaties met Hélène, die zich opwindt over zoveel grenzeloosheid. Ze maakt hem uit voor ‘anarchist’, een woord dat Enno moet opzoeken en dat het omgekeerde effect heeft: hij wil er nu alles over weten.

Ik kijk naar Klaas, die smullend de hompen vis uit elkaar trekt, sommige met de tanden er nog aan. Hij lijkt niet van plan iets in de bouillon achter te laten. ‘Zolang ik niet weet wat ik eet en het lekker smaakt.’ Terwijl we afrekenen vertelt hij dat het restaurant in zijn tijd op de meeste avonden maar één gerecht voorradig had (garnalen met rijst) en dat de gasten niettemin uitgebreid naar de menukaart mochten kijken. De twee obers deelden samen één paar lakschoenen. Verdween de een in de keuken, dan ontdeed hij zich vlug van de schoenen, waarna de ander er met hetzelfde gemak in schoot en zich met panache aan het publiek presenteerde. Aan alles was gebrek in Costa do Sol, maar niet aan show.

11

In de loop van 1981 schrijft Klaas zich in als student bij de faculteit sociologie, waar hij in de collegebanken naast studenten belandt die minstens vijftien jaar jonger zijn dan hij. Eigenlijk staat hij nog onder contract bij het Afrika Studie Centrum (ASC) in Leiden, waarvoor hij onderzoek heeft gedaan in onder meer Tanzania en West-Afrika. Hij heeft ze een boek toegezegd over zijn bevindingen in Senegal, maar stelt het schrijven telkens uit.

Klaas is meer een prater dan een schrijver. Je ziet het aan zijn lichaamshouding: niet professoraal achteroverleunend, maar naar voren bewegend met zijn volle 1,88 meter, onderwijl handgebaren makend die, als de schouders eenmaal mee doen, veranderen in een geanimeerde dans. Tijdens zijn dienstplicht hadden ze niks begrepen van de boomlange handendanser. De Jonge, zei de overste, ‘wat sta je met je handen te wapperen, je bent toch geen Jood?’

Zijn eerste bezoek aan Afrika dateert van het voorjaar van 1968, als hij naar Tanzania vliegt met beleidsadviseur André Köbben, van wie hij aan de UvA college heeft gehad. Ze landen in een broeierig Dar es Salaam. Na het inchecken zoekt Köbben meteen z’n bed op, terwijl Klaas, vanaf zijn hotelraam luisterend naar de muziek, nieuwsgierig geworden naar beneden loopt, een biertje bestelt en in gesprek raakt met een groep Tanzanianen.

De kans is groot dat Joseph Kabasselé (‘Le Grand Kallé’) uit de speakers komt, de man van het Congolese onafhankelijkheidslied ‘Indépendance Cha Cha’, wiens platen in de hele regio gedraaid worden. Oost-Afrika is een smeltkroes van invloeden: de Cubaanse rumba, de ‘taarab’ van de Zanzibarese snaarinstrumenten, de blazers van de Morogoro Jazz Band. Klaas danst tot zijn voeten hem niet meer kunnen dragen.

Tien jaar later, als hij er reizen op heeft zitten naar Ghana, Senegal en Guinee-Bissau, woont hij bij het Transnational Institute (TNI) in Amsterdam een lezing bij. De spreker heet Ruth First, een charismatische sociologe uit Johannesburg. Klaas hoort haar met gemak heen en weer springen tussen wetenschap en beleid, staafdiagrammen en de straat. Hij is enthousiast, dit is het type wetenschap waar hij in gelooft.

Rond dezelfde tijd heeft hij Hélène leren kennen. Ze geldt als een veelbelovende linguïst, een van de beste op de faculteit in Leiden, en deelt zijn hang naar avontuur. Ze heeft gestudeerd in de Congolese hoofdstad Kinshasa, waar drie van haar vier kinderen geboren zijn. Met het verhaal van Ruth in zijn achterhoofd begint Klaas na te denken over Mozambique, een plan dat Hélène ook ziet zitten.

Hij legt contact met de Eduardo Mondlane Stichting (EMS), een socialistische organisatie die kenniswerkers naar Mozambique stuurt, maar dat loopt op niks uit. Het contract dat Hélène uiteindelijk tekent wordt niet door EMS gefinancierd, maar door Buitenlandse Zaken in Den Haag. In totaal vloeit er de eerste tien jaar na de onafhankelijkheid zo’n 250 miljoen gulden aan ontwikkelingshulp naar Maputo, waarvan de helft wordt verstrekt als lening.

Voor Klaas ligt een partnervergoeding in het verschiet, maar dan moeten ze wel getrouwd zijn. Er komt een haastig opgezette bruiloft met twee getuigen en verder niemand (de kinderen horen er later van). Een van de twee getuigen, een parttime loodgieter, komt direct uit zijn werk in een bevlekte overall naar het Amsterdamse stadhuis.

In de collegebanken in Maputo luistert Klaas opnieuw naar Ruth First. Ze verdedigt de stelling dat Mozambique te veel aan het infuus ligt van de Zuid-Afrikaanse economie, een afhankelijkheidsrelatie die is opgebouwd door de Portugezen. In de goud-, diamant en steenkoolmijnen van de Zuid-Afrikaanse Witwatersrand werken in die periode zo’n 44.000 Mozambikanen die hun verdiende geld terugsturen naar hun families op het platteland. Dat patroon wil ze doorbreken, het land moet op eigen benen staan.

Ruth is een beroemdheid onder buitenlanders en ANC’ers, onvermoeibaar, hardwerkend, niet te verslaan in discussies. Ze kleedt zich gedistingeerd in mantelpakjes van Johannesburgs beste couturiers, steevast met hoge hakken eronder, de sprezzatura van een vrouw van de wereld.

Belangrijker: ze heeft de positie om iets voor elkaar te krijgen. Ruth werkt samen met Aquino de Bragança, een Frelimo-adviseur die aan het hoofd staat van het Centrum voor Afrikaanse Studies. Het centrum biedt, op papier althans, een tandem tussen wetenschap en beleid die nog nergens in Afrika vertoond is. Net als Ruth gelooft Aquino alleen in ideeën die praktisch toepasbaar zijn in Mozambique, niet in de abstracte leerstellingen van Marx. ‘Anders kunnen we net zo goed Patagonië bestuderen.’

Over de ideologische richting kan geen twijfel bestaan, noch aan de loyaliteit aan de fundamenten van de Frelimo-filosofie: Ruth laat haar studenten Rosa Luxemburg lezen, de neomarxistische econoom Samir Amin en Vladimir Lenin, niet omdat ze het Sovjetmodel wil kopiëren, maar omdat ze Lenins analyses over plattelandsontwikkeling relevant vindt voor Mozambique. Haar plan is niet, zoals bij denktanks gebruikelijk, om onderzoeksrapporten te schrijven waarmee de regering kan doen wat ze wil. Het plan is Mozambique te transformeren.

Met het vertrek van de Portugezen is alle kennis verdwenen. Mozambique behoort tot de armste landen ter wereld. Het heeft geen elite, geen bestuurders, geen ervaring met hoe je een land opbouwt. In het hele land zijn zevenentachtig opgeleide artsen. Eén op de dertig inwoners kan lezen en schrijven. Het land schreeuwt om expertise. ‘Iedereen is het erover eens dat het beter zou zijn als er op mijn plaats een goed opgeleide en ervaren Mozambikaan zou zitten,’ schrijft een Nederlandse coöperant, ‘maar die zijn er gewoonweg niet.’

Voor ontwikkelingswerkers is het de perfecte tabula rasa. Frelimo maakt voortdurend fouten, maar daar staat veel tegenover: de corruptie is gering, de bereidheid tot discussie groot. Sommige Europeanen laten zich naturaliseren tot Mozambikaan, worden lid van Frelimo en hebben het over ‘wij’ als ze de regering bedoelen, alles met — in de dromerige woorden van een Nederlandse coöperant — ‘de rechte weg voor ogen. Een recht pad naar het socialistisch paradijs.’

Met name de Nederlanders die eind jaren zeventig door de Mondlane-stichting gestuurd zijn, gelden als zeer recht in de leer. Er komt haast niemand door de ballotage, zegt een tijdgenoot. ‘Het selectiepanel bleef maar doorgaan over je socialistische overtuigingen.’ In de jaren daarna wordt er versoepeld.

Voor wie erin wil geloven, heeft Maputo een vleugje van Moskou in 1917, of Havana in 1959. Een witte Zuid-Afrikaan die na de apartheid zal meeschrijven aan een nieuwe grondwet meldt zich op een zondagochtend om te helpen met het schoonvegen van de straten. Iedereen pakt een bezem: Italianen, Engelsen, Brazilianen, Nederlanders, Zweden, maar ook Portugezen die de kant van hun voormalige kolonie gekozen hebben.

Ter plekke besluit een zwarte dokwerker dat dit wonder van internationale solidariteit met een toespraak moet worden opgeluisterd. Iedereen doet mee met de slogans. Viva o povo unido Moçambicano! Leve de Mozambikaanse eenheid, van de punt van Cabo Delgado in het uiterste noorden tot de Maputorivier in het zuiden. Viva! brullen de vrijwilligers.

De spreker wil weten waar zijn vrijwilligers vandaan komen. Er gaat een hand omhoog. ‘Brazilië.’ ‘Viva Brazil!’ Nog een hand. ‘Engeland.’ ‘Viva Inglaterra!’ De vrijwilligers krijgen de smaak te pakken. Revolutie is een podiumkunst. ‘Oost-Duitsland,’ zegt er een. In koor: ‘Viva a Alemanha Oriental!’

Bij de Zuid-Afrikaan slaat de euforie geruisloos om in nervositeit. Moet hij zeggen waar hij vandaan komt, een land waar zwarten tweederangs zijn, of zal hij zich voordoen als Brit? Besluiteloos steekt hij zijn hand op. ‘Africa do Sul.’

‘Leve de gerechtvaardigde strijd van de onderdrukten in Zuid-Afrika!’

12

Op school maken de kinderen snel nieuwe vrienden, onder wie een groot aantal uit Zuid-Afrika. Joby en Franny zijn even oud als Fabrice en Yves. Het zijn de kinderen van Sue Rabkin, een kleine maar vurige vrouw die zelf uit Engeland komt en getrouwd is met een Zuid-Afrikaan. Ze leeft in een spartaans flatje en komt iedere week een was draaien bij Klaas en Hélène.

Via haar (eveneens witte) man David is Sue in de jaren zeventig betrokken geraakt bij de vrijheidsstrijd, aanvankelijk namens de communistische SACP, later ook voor het ANC. In Kaapstad helpt Sue in het geheim met het uittikken van Mandela’s manuscript voor A Long Walk to Freedom. Ze brengt een jaar door in gevangenschap wegens het vervaardigen van illegale pamfletten voor het ANC en de SACP, bevalt in de cel van dochter Franny en wordt dan door Zuid-Afrika het land uitgezet. Het ANC stuurt haar naar Maputo. Voor ze nagenoeg platzak op het vliegtuig stapt drukt haar vader haar vijf pond in de hand.

Sue is een spil in het contact tussen ANC’ers en buitenlanders. Ze zien elkaar op feestjes. Op een foto van zo’n huisfeest herken ik Klaas: een bos krullen boven een lang, donkerbruin Afrikaans gewaad, met rechts naast hem Bobby in een gestreept T-shirt. Links staat een Scandinavische vrouw, een blikje Heineken in de hand. Op een andere foto ligt Hélène op haar zij, nonchalant leunend op een elleboog, een sigaret tussen haar vingers.

Het kan over alles gaan in die gesprekken, behalve over de vraag of je dingen doet voor het ANC. Bij dat onderwerp blijf je ver uit de buurt. Niet omdat je de ander niet vertrouwt (al speelt dat soms een rol), maar omdat het mensen zijn en ze menselijke fouten kunnen maken, bijvoorbeeld door hun partner erover te vertellen. Voor je het weet ligt het geheim op straat.