Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en Literatuur Vlaanderen.

© 2020 Matthias M.R. Declercq

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Verzorging e-book Coco Bookmedia

De foto’s op pagina 16, 21 en 93 zijn afkomstig van het Nationaal Archief te Den Haag. De foto op pagina 143 is gemaakt door Lucia de Vries en de overige foto’s zijn van de hand van de auteur.

Foto auteur Thomas Sweertvaegher

Ontwerp kaarten Yde Bouma

ISBN e-book 978 94 6381 027 2

www.uitgeverijpodium.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2020

BRIAN: ‘Please, please, please listen! I’ve got one or two things to say.’

CROWD: ‘Tell us! Tell us both of them!’

BRIAN: ‘Look, you’ve got it all wrong! You don’t need to follow me, you don’t need to follow anybody. You’ve got to think for yourselves! You’re all individuals!’

CROWD: ‘Yes! We’re all individuals!’

BRIAN: ‘You’re all different!’

CROWD: ‘Yes! We are all different!’

Monty Python, Life of Brian

1

Dirk

‘Where are the reporters of yesteryear?’ he muttered, ‘the nail-biting, acerbic, alcoholic nighthawk bastards who truly knew how to write?’

Annie Proulx, The Shipping News

Het IJsselmeer zag er niettemin vredig uit aan de wal. Een stilleven dat nooit meer veranderen zou, een immer blauw vlak op een landkaart. Al kort na de afvaart vanuit Enkhuizen trok een harde noordwestenwind aan. Nu, midden op het water, groeien de golven, krijgen ze witte randen en slaan stuk op de romp van de Sylt. Zo heet de zeilboot waar ik op zit, op weg naar Urk, het dorp waar ik tien jaar geleden als journalist aanspoelde en maar geen toegang toe kreeg. Ik raakte toen niet verder dan het lesboek, dan wat een leraar me als kind over het dorp zou hebben verteld, de Wikipediapagina, en ik drong niet door tot de werkelijkheid. Die valt me nu op de nek. Op het IJsselmeer fluit de wind en slaat me als een natte vaatdoek in het gezicht. Ik prop mijn trui in mijn broek, trek een kap over mijn hoofd en krul mijn tenen op van de kou.

‘Je staat voor een barre tocht,’ zegt Rinke, de stuurman. Hij staat recht overeind, legt zijn beide handen op het roer, op tien voor twee, zoals het ook bij rijles wordt geleerd. Ik zit naast hem met een notitieboekje op schoot en schrijf zijn woorden neer: een barre tocht, in letters als hanenpoten. Af en toe kwakt het water over de rand van de boot en worden de letters vloeibaar. Een barre tocht, ik zal me die woorden meer dan een half jaar later nog herinneren, wanneer ik mijn spullen bij elkaar raap, na lange tijd op Urk te hebben gewoond, te hebben gezocht naar de binnenkant, die zich altijd maar verdubbelde. Varend op het IJsselmeer weet ik niet dat de werkelijkheid zich de komende maanden als een sliert Russische poppetjes aan me zal openbaren. Poppen waarin de ene wereld zich in de andere verschuilt en telkens als ik denk op de kern te stoten, zal op Urk weer een nieuwe wereld opengaan. Een barre tocht, dat zal het geweest zijn, in alle tinten grijs, want de wereld is geen Mondriaan.

Rinke leerde ik kennen via Airbnb. De man woont op Urk en verhuurt de zeilboot als slaapplek in de haven. Nu vaart die boot me het IJsselmeer over, want ik wil mijn bestemming vanaf het water zien opdoemen. Vroeger was Urk een eiland, toen dit IJsselmeer nog de Zuiderzee was. Het eiland lag eeuwenlang eenzaam in het midden van de zee, en was alleen te bereiken over het water. Ik wil zien wat die duizenden vissers uit de Urker geschiedenis zagen, als ze na hun zware werk het stipje in de verte zagen aangroeien tot hun dorp. Ik beeld me mannen in met bloedend tandvlees, met opengescheurde handen, en armen geschroeid door de zon. Dat is wat de geschiedenis opwekt, en films, boeken. ‘Toen was het water nog zout,’ zegt Rinke. ‘En leefde Urk van de Zuiderzee. Het was al wat we hadden. Maar alles is veranderd.’

Ik ben nog geen half uur aan boord en voel mijn maag al keren. Ik wil de binnenkant ontdekken van dat eigengereide dorp, ik heb er iets goed te maken als journalist, maar vooralsnog is het mijn eigen binnenkant die zich een weg naar buiten zoekt. Ik vergeel, als een landkaart aan een muur. ‘Nog anderhalf uur varen.’ Rinke houdt even in. ‘Ik hoop dat je goed weet waar je aan begint. Wij zijn een vreemd volkje.’

Waar ooit een zee lag, ligt nu een meer. Dit IJsselmeer is het ‘natte hart’ van Nederland, een reusachtige kom zoetwater, waar het op veel plekken maar een meter of drie, vier diep is. Het IJsselmeer ligt in het midden en noorden van het land. Het meer is bijna honderd kilometer lang en op sommige plekken bijna veertig kilometer breed. Het zuidelijkste puntje ligt nabij Amsterdam, en helemaal boven aan de kaart reikt die enorme plas water tot halverwege Friesland. Het IJsselmeer is een reuzenregenton die onophoudelijk wordt aangevuld door de IJssel, een zijtak van de Rijn. Dat water heeft er een lange tocht op zitten voor het nabij Kampen in het IJsselmeer vloeit. Een tocht van meer dan duizend kilometer. Vanuit de bron van de Rijn, nabij het Tomameer aan de Overalppas, diep in de Zwitserse alpen, glijdt het water naar beneden, wint aan kracht en aan debiet, snijdt langs de Frans-Duitse grens, stroomt verder door Duitsland, om dan uiteindelijk te vertakken in een brede delta die verschillende Nederlandse rivieren voedt. De IJssel is er een van.

Rinke trekt het zeil aan. De wind blaast ons oostwaarts de plas over, en hoewel ik veel bedrijvigheid had verwacht, is hier haast niemand, op wat zeilbootjes na, en een paar meeuwen. Op deze voorjaarsdag heeft het IJsselmeer iets troosteloos. Er dobberen wat jachten met schippers die schuimwijn drinken. Mannen met poloshirts, met sailing is my life op de rug geprint en een Ray Ban-zonnebril aan een touwtje op hun borst. Hun boten heten Seaduction of Ocean Queen. Dit meer, met z’n jachten, speedboten en jetski’s aan de buitenkant, vertelt vanbinnen het verhaal van de Nederlandse strijd tegen het water, die van de mens tegen de natuur. Maar dat zie je niet meer. Alsof het IJsselmeer de geschiedenis bij het grofvuil zet en er alleen nog plastic vertoon overblijft.

Kon ik het oppervlak van het IJsselmeer optillen, dan zou dat blauwe vlak zich niet meer kunnen verbergen achter jachten en speedboten. Het ware nog makkelijker als iemand de stop uit het afvoerputje zou trekken. Dan zou de geschiedenis bloot komen te liggen, ook die van Urk, en zou het licht niet op de kaart vallen, maar op wat die wereld inhoudt en wat het water vertelt. Een wandeling op de bodem van het IJsselmeer zou je terugvoeren naar de oude tijd, toen de Verenigde Oostindische Compagnie in de zeventiende en achttiende eeuw het grootste handels- en scheepvaartbedrijf ter wereld was. De verteerde wrakken op de bodem herinneren aan de handelsschepen die uit de havens van Amsterdam, Hoorn of Enkhuizen vertrokken richting Indië, aan scheepslui die naar hun familie zwaaiden en de onzekere toekomst als een amulet om de hals droegen. Je zou ook beenderen vinden op de bodem, stukken skelet van mensen die overboord geslagen zijn, en overblijfselen van de bruine vloot, de duizenden vissersboten die vertrokken uit de havens van de toenmalige Zuiderzee. Enkhuizen had zo’n vloot, en Marken, Spakenburg, Volendam, Harderwijk en Urk. Dagelijks voeren ze uit, op zoek naar de ansjovis en vooral naar haring, het zilver van de zee. Rond 1900 zijn dat zo’n paar duizend platbodems, waar duizenden mannen op werken. Een bruistablet, dat moet die zee geweest zijn.

Eeuwenlang was het huidige, zoete IJsselmeer de zoute Zuiderzee, en ga je nog verder in de tijd terug, dan was die zee opnieuw een zoet meer: het Aelmere, ook wel Lacus Flevo genoemd, een samenraapsel van oude veenplassen in het noorden van Nederland die uiteindelijk een meer vormden. Van zoet naar zout naar zoet. Het Aelmere werd uiteindelijk overwonnen door de zee. In de vroege middeleeuwen rukte de Noordzee op en sloeg bressen in het land. Er ontstonden zeegaten en eilanden bij Texel, nu het grootste Waddeneiland. Het zeewater was niet tegen te houden. Ook rond het Aelmere bouwden bewoners dijken, ter bescherming, en terpen, de bekende bulten in het landschap, om op te wonen. Bij stormvloeden drong het water steeds dieper door, tot aan het meer, dat uiteindelijk van het Aelmere veranderde in de Zuiderzee. De Noordzee stroomde sindsdien ongehinderd het land binnen. Die zee bracht gevaar mee, maar ook voorspoed. Nieuwe vissoorten zorgden voor brood op de plank. Samen met de visserij ontstond er een bloeiende Zuiderzeecultuur, met klederdrachten die verschilden van dorp tot dorp, met schilders die de golvende zee op doek vastlegden en met een achterland dat al snel begreep hoe belangrijk de verbinding met de Noordzee was. Handelaren uit Hanzesteden als Kampen en Deventer voeren via de Zuiderzee de Noordzee op om via Duitsland en Denemarken door te stoten naar de Oostzee, Scandinavië, het Balticum. Al die tijd vocht Urk, het eilandje in de Zuiderzee, met het water, dat bij iedere storm aan de natuurlijke grenzen knabbelde. Urk lag in het midden van de plas, als wilde niemand er iets mee te maken hebben en hielden alle dorpen afstand van het vreemd volkje. De keilemen bult lag in niemandsland, op tweeëntwintig kilometer van Enkhuizen in het westen, op tweeëntwintig kilometer van Lemmer in het noorden, op vierentwintig kilometer van Kampen in het oosten en op achtenvijftig kilometer van Amsterdam in het zuiden.

Aanvankelijk waren de Urkers boeren, toen het eiland nog voor een groot deel uit hooiland bestond. Tot grote delen land in zee verdwenen en de boer uit noodzaak visser werd. Pas rond 1700 kreeg het eiland de vorm die het voor langere tijd zou behouden, na het aanbrengen van een stevige palissade. Urk was maar een zakdoek groot: in minder dan een uurtje wandelen was je om de tachtig hectare heen. Het eiland was lang een belangrijk navigatiebaken in de Zuiderzee. De dorpelingen hielden de vuurbaak dag en nacht brandend, opdat de handelsschepen zich konden oriënteren en niet vastliepen op de zanderige ondieptes. Amsterdam, uitgegroeid tot de belangrijkste havenstad aan de Zuiderzee, kocht het eiland zelfs op, in 1660, nadat Urk de voorgaande eeuwen in handen was geweest van een aantal adellijke geslachten, juist om het als navigatiebaken verder te ontwikkelen.

‘Het IJsselmeer is nu veel rustiger dan de vroegere zee,’ zegt Rinke. Hij ritst zijn jas dicht. ‘De stormen zijn niet meer te vergelijken, ze zijn bedaarder, al kan het hier nog altijd spoken. Veel zeilers zijn bang voor deze badkuip. De onrust is nooit verdwenen.’ Ik zit intussen helemaal achter in de Sylt, focus me op de horizon en slik zoveel ik kan. Mijn maag draait als een wastrommel, mijn hoofd ook, en hoewel ik een zekere spanning voel om het dorp straks aan te doen, verlang ik ook naar het vasteland, al was het maar om van die ellendige schommeling af te zijn. ‘De stormen zijn dan wel beter te controleren dan vroeger, de prijs die daarvoor betaald werd was erg hoog. Urk verloor zijn broodwinning.’

Begin twintigste eeuw besluit Nederland de Zuiderzee af te sluiten en gedeeltelijk in te polderen. Zout wordt weer zoet. In 1914, bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, heeft Nederland door de bevroren internationale handel een tekort aan voedsel. Een nieuwe polder kan tekorten in de toekomst aanzuiveren. Wanneer twee jaar later, in 1916, de Zuiderzeevloed over het land raast, is de teerling geworpen. Op tientallen plaatsen breken de dijken door. In Noord-Holland vallen negentien doden, op zee sterven nog eens tweeëndertig mensen, en bij Monnickendam spoelt het lichaam aan van een man met zijn kind in de armen. Zuiderzeeschippers zien daken drijven. Ze zien beddengoed, kleerkasten en zitbanken op het water, en Nederland verklaart de zee de oorlog. In 1932 is de Afsluitdijk klaar, een dijk van 32 kilometer lang die Noord-Holland over zee met Friesland verbindt. Sindsdien is de Zuiderzee gescheiden van de Noordzee, als een kind van zijn moeder. Het water wordt brak door de aanvoer van het zoete water van de IJssel. De Zuiderzee verandert in het IJsselmeer, en Nederland legt dijken aan in het water. Grote gemalen pompen een deel van het IJsselmeer leeg, en op de bodem van de vroegere Zuiderzee bouwt Nederland een gloednieuwe provincie: Flevoland. Urk is de grens van dat Nieuwe Land. Het dorp is finaal eiland af. De nieuwe polder reikt tot waar Urk ooit in zee lag.

In veel voormalige Zuiderzeedorpen verdampt de visserij. Het volk trekt het achterland in. Nog altijd zijn de gevels er schilderachtig, liggen oude sloepen in de haventjes, maar is de visserij niet meer. Veel dorpen zijn openluchtmusea geworden, en de klederdracht heeft geen cultureel nut meer, maar een economisch: het trekt toeristen aan.

De Urker visserij heeft de inpoldering wél overleefd door de steven naar de Noordzee te wenden. En Urk is in gedachten altijd een eiland gebleven, ook in de perceptie van Nederland. Met z’n eindeloze aantal kerken en z’n uitgebreide vloot werd Urk een soort relict uit een vervlogen tijd. Een dorp waarvan nog altijd wordt gedacht dat het alles nog heeft wat de rest allang kwijt is.

‘Maar niemand wist toen raad met ons, hè,’ zegt Rinke. ‘Ook niet na die inpoldering. We kregen amper landbouwgrond toegewezen en bleven toen maar vissen.’ Het dorp behoorde eerst tot Noord-Holland, daarna tot Overijssel en nu dus tot Flevoland. De bestofte volkscultuur, het oude ambacht, de visgeur: al wat het dorp Urk voorstond, strookte niet met de nieuw te verrijzen supersamenleving in de polder. Ik zal de grap een paar keer horen de komende maanden: het is groen en keert terug in de tijd? De bus naar Urk. Voor het rijk was het dorp, dat stukje oud Nederland, die oude bult, een steentje in een schoen.

We maken vaart. Behalve mijn gezicht verkleurt ook het water. Het krijgt een andere lading. Achter ons glanst het water in het zonlicht, heeft het een zilverblauwe schijn die fel in de ogen prikt, die het IJsselmeer belicht als in een toeristische brochure. Voor ons haken de wolken in elkaar en schuiven gedeeltelijk voor de zon. Richting Urk krijgt het water een doffe, mosgroene kleur. Grauw en troebel. Dat is ook hoe ik me voel.

Waar ben ik aan begonnen.

‘Weet je,’ zegt Rinke, die onbestemd voor zich uit kijkt, ‘dat het plezier altijd elders lag. Als kind gingen wij in de zomervakantie af en toe familie bezoeken in Enkhuizen. Prachtig was dat. Daar zag ik mensen op zondag werken in de tuin. Werken op zondag! Daar was zelfs kermis in het dorp. Ik keek mijn ogen uit. Nu we op weg zijn naar Urk denk ik aan toen. Hoe dichter bij het dorp, hoe meer ik het oordeel voelde naderen. Je voelt zoiets als kind, hè, hoe mensen je keuren, bij al wat je doet, hoe God altijd meekijkt, zeker op zondag. Nu voel ik dat niet meer, althans niet meer in die mate als vroeger, al is er een residu in me achtergebleven. Bij al wat ik doe, heb ik op Urk toch een soort verantwoording klaar, een verhaal, voor het geval iemand mij erop aanspreekt. Ik hoop dat je mensen zover krijgt, dat ze dat durven vertellen. Want het is er. Dat weet ik.’

Ik richt me op en zie de contouren van het dorp. Daar ligt die kleine keilemen bult, als een bel op het water, een blaasje op een regenplas. Urk ligt in de schaduw. ‘Die witte staaf, ja, daar, recht voor je, dat is de vuurtoren,’ zegt Rinke. Ik zie ook kerktorens. Ze reiken naar de hemel en doorbreken de vlakke egale lijn van de bebouwing. De skyline van Urk is een zaagblad van kerktorens, met zware klokken die in gedachten eeuwig beieren, tot je er gek van wordt en de klepel de hele tijd tegen je schedelpan tikt. Ja, ja, ik kom. Het lijkt alsof het dorp niks te verbergen heeft, alsof de identiteit in steen is gebeiteld, met een vuurtoren en een hoop kerktorens: het gelovige vissersvolk. Zo heb ik het tien jaar geleden niet gezien. Toen liep ik blindweg in het rond, met een notitieboekje onder mijn arm, hengelend naar reacties. Opnieuw overvalt me de twijfel. Waarom zou het me nu wel lukken? Waarom zou ik dit dorp en de eilandmentaliteit nu wel kunnen doorgronden? Omdat het moet. Ik wil mijn vreemde, onwennige geschiedenis met Urk goedmaken, herschrijven. ‘Achter het dorp,’ zegt Rinke, ‘ja, die groene strook daar, dat is het Urkerbos. Je was hier toen toch voor dat jongetje, niet? Wel, daar is hij gestorven.’

Op dinsdag 17 november 2009 wandelt Dirk Post het Urkerbos in. Een vriend wil hem een ‘gave hut’ laten zien. Met z’n vieren zijn ze: de veertienjarige Dirk Post, de vijftienjarige vriend en nog twee kereltjes, van dertien en twaalf. De ‘gave hut’ is een vals voorwendsel. De vriend is kwaad op Dirk en wil wraak. ‘Ik ga hem vermoorden,’ zegt hij tegen de twee jongsten, die geen kwaad vermoeden. Wraak omdat Dirk een geheim zou hebben doorverteld, over ‘glaasje draaien’ en geesten oproepen. De vriend kampt met psychotische ervaringen. Sinds het glaasje draaien hangt er naar eigen zeggen een vloek over hem. Soms ziet hij een akelige man die voorspellingen doet. De jongen is ook gefascineerd door horrorfilms, messen en games met veel bloed en geweld. Volgens hem heeft Dirk zijn geheim — de vloek, het glaasje draaien — aan anderen verteld. Hij ziet maar één oplossing: ‘Ik ga hem afmaken.’

Ze gaan het Urkerbos in. Dirk heeft zijn skateboard bij zich. Hij is zich van geen kwaad bewust. De twee jongsten rennen in paniek weg wanneer de vriend een mes tevoorschijn haalt. Hij steekt Dirk. Zevenenveertig keer. Kort nadien vindt de politie een bebloede spijkerbroek op de slaapkamer van de vriend. Het DNA komt overeen met dat van Dirk. En dan is er de jas in het bos, het mes, het occulte en de shell shock die Urk overvalt. De dader is de tiende in een gezin van twaalf. Het psychiatrisch rapport spreekt later van een jongen met een ontwikkelingsstoornis. Iemand uit een gebroken, conflictueus gezin. Een ongelukkige eenling, gepest om zijn puistjes, gestotter en Scheveningse afkomst.

Op zondagavond 22 november 2009, vijf dagen na de moord, krijg ik telefoon in Gent, waar ik woon. ‘Declercq, neem een paar verse onderbroekskes en doe je botten maar aan.’ De adjunct-hoofdredacteur van De Morgen hangt aan de lijn. Een forse vent, die spreekt in turbotaal. Hij heeft het over mijn ‘eerste echte buitenlandse opdracht’. Even droom ik weg en denk aan Canada, aan het poollicht, aan Ghana, sweatshops, houtkap en revolución. ‘Er is een jongen vermoord in Urk,’ zegt hij, ‘door een vriendje.’ Niks te dromen. ‘Ergens in een bos of zoiets. Urk is een of ander raar Nederlands dorp, met van dat strenggelovige volk, je kent het wel. Zo’n oude, wantrouwende plek waar niemand in geraakt. Jij wel.’

Een moordzaak in een Nederlands dorp. Ik ben pas sinds een paar maanden officieel journalist en behalve wat verhalen over verkeersongevallen, griepvaccins en treinstakingen is mijn cv een leeg blad. Stoer ben ik niet. Ik ben een West-Vlaams jongetje met een bril, donkere jeans en een hemd, en heb de uitstraling van een golden retriever. Als kind had ik geen besef van een buitenwereld. Het leven bestond alleen uit voetballen en schoolrapporten, een eindeloze druk om te scoren op gras en op papier, en vooral te doen wat iedereen doet, uit angst er niet bij te horen. Als noviet bij de krant breekt de eierschaal heel langzaam open. Nu slaat de adjunct de schaal aan gruzelementen en wil hij mijn genese als journalist versnellen. ‘Beuk de deur maar open in dat dorp!’ hoor ik aan de telefoon, en ik klap mijn laptop stilletjes open. Terwijl hij me als een generaal voorbereidt op een missie — ‘niet wijken, gaan’ — maakt internet me een klein beetje wijzer. Ik lees over het voormalig eiland in de Zuiderzee, dat is ingepolderd, lees ook over de protestantse kerk, over het calvinisme en de gereformeerden in de Nederlandse Biblebelt. Het is een voor mij totaal onbekende wereld. Ik moet even zoeken voor ik begrijp dat de Zuiderzee eigenlijk het IJsselmeer is. Van de protestantse gezindte weet ik ook niks, ook niet van de Biblebelt. Ik heb nog nooit van gereformeerden gehoord. ‘Het verhaal moet er dinsdagmiddag liggen. Oké, chiefke? Twee volle pagina’s, 2500 woorden, liefst zo vroeg mogelijk. Succes.’

Bij aankomst op maandagmiddag val ik al door de mand. Je zegt niet ‘in Urk’, maar ‘op Urk’. Een hotel vinden is lastig. Behalve een paar kleine B&B’s en een verouderd pension vind je er bijna niks. Urkers willen geen hotels in hun dorp, dat zou het toerisme alleen maar aanwakkeren en bovendien: wat doe je dan op zondag? Hoe respecteer je de zondagsrust als er in het weekend toeristen overnachten en ’s ochtends wachten op hardgekookte eieren en parmaham? Het wordt een kamer in het Van der Valkhotel, op twintig minuten rijden van Urk.

Ik bel aan bij pastorieën, ga op zoek naar dominees, ga een café binnen en praat met oude mannetjes. Sommigen dragen antieke pakken en klompen. De gesprekken verlopen stroef. Een paar moeders keren me de rug toe. ‘Want dan zijn ze er, hè, de journalisten, als er bloed aan de paal kleeft.’ De eerste die me te woord wil staan, schetst een beeld van een hechte, eensgezinde gemeenschap: ‘Bij wekelijkse bijeenkomsten zitten zalen en kerken barstensvol als de predikant het woord neemt,’ zegt de man, die tot een zware kerk behoort. Zwaar en licht vormen de terminologie die de Urkers zelf gebruiken, al naargelang de kerkregels en het godsbeeld. De man begint ook spontaan te zingen: ‘Wij hebben zelfs een eigen volkslied! Urk dat iiiiiiiiiis een soetendal. Wie er iiiiiiiiiis, die blijft er al.’

Op mijn hotelkamer zoek ik online verder en lees dat Urk de grootste visafslag van Nederland heeft, het hoogste geboortecijfer, de meest autochtone en ook de jongste bevolking. Ik lees dat Urk ook de gulste gemeente van Nederland is, de meest kerkelijke gemeente, en dat het dorp een alcohol- en drugsproblematiek heeft. Urk staat boven aan alle lijstjes over de kerk, kinderen en vis. Ik kijk de meegereisde fotografe in de ogen en schud het hoofd. Ik ken de kerk niet, de kinderen niet, de vis niet, en alsof dat niet genoeg is, blijkt er ook een schaduwwereld van drank en drugs te bestaan waar ik nog veel minder van afweet. Die wereld moet ik zien te ontdekken, beuk de deur maar open! Lukt dat niet, dan hangt de redactiechef ongetwijfeld aan de lijn: ‘Hoe zit dat daar met die drugs?’ Want dat is sexy toch: kerken — en dan coke?

Aangezien ik er niet in slaag om wat ik online lees met eigen ogen te zien, dat kan ook moeilijk anders met één schamele dag tijd, bel ik een paar mensen op die het me moeten vertellen. Bert Wagendorp van de Volkskrant is zo iemand. Hij praat me bij over alcoholgebruik. Wagendorp groeide op in het nabije Lemmer. ‘Die verhalen dateren al van de jaren zeventig,’ zegt hij aan de telefoon. Het gesprek gaat ook over drugs: ‘Er wordt heel wat cocaïne gesnoven op Urk, net als in soortgelijke gemeenten zoals Volendam en Spakenburg.’ Ook Durk Hak, godsdienstsocioloog en antropoloog, helpt me verder op weg: ‘De ouders van die jongeren treden daar niet tegen op. Tot op een bepaalde leeftijd laten ze hun kinderen begaan, worden misdragingen door de vingers gezien. De achterliggende gedachte — het komt wel goed — staat zo’n opvoeding toe. We zijn hoe dan ook zondig, het geloof zal de problemen wel oplossen.’

Ik voel me een steekvlamjournalist. Plots laait een nieuwsfeit op en haast iedereen zich naar de plek des onheils; en breekt de pleuris daags nadien uit op Schiphol, dan maakt iedereen een U-bocht en rijdt plankgas naar de luchthaven. Ik hol van de ene naar de andere steekvlam, en vergeet dat de echte brand ergens smeult waar niemand kijkt. Bovendien: wat zegt deze steekvlam, de moord, over dit dorp? Valt er überhaupt iets te zeggen over een particuliere dood in een dorp? Neen. Lopen alle jongeren hier met messen op zak? Neen. Is de Urker jeugd in de ban van het ‘glaasje draaien’? Neen. Wordt er in Apeldoorn een jongen neergestoken, sturen ze me dan ook naar Apeldoorn, met mijn onderbroekskes? Neen.

Over de moord is die maandag nog niet veel bekend. Het zou gaan om een liefdesdrama, lees ik in Nederlandse kranten. Twee jongens strijden om een meisje. Het gaat over de ‘skateboardmoord’ en over ‘doodknuppelen’. Over een mes is dan nog niks bekend, niks over de ‘gave hut’ en niks over glaasje draaien. Sommige kranten bellen het meisje. Ze publiceren ook foto’s.

Dirk Post wordt begraven in De Ark, in de Hervormde Gemeente. Ik heb geen flauw idee wat voor kerk dat is. Jesaja 43:1b staat op de rouwkaart: Vrees niet, ik heb u bij uw naam geroepen, gij zijt Mijn. Ik sta achter een rood-wit lint tussen cameraploegen die het kerkvolk registreren. Mijn telefoon rinkelt onophoudelijk. De redactiechef wil nieuws, feiten, details, kleur, sfeer. ‘En? Hoe zit het daar? En met die coke?’ Ik zeg dat het goed gaat, om ervan af te zijn, en verbreek de verbinding. Ik ken Urk niet. Ik ken de mensen niet. Ik ken Dirk Post niet.

Wat doe ik hier?

’s Avonds wandelen duizenden Urkers in het donker door het dorp. Ze dragen lichtjes en volgen de familie, die vooroploopt. Vader André Post, een tenorzanger, zal zijn zoon een jaar later herdenken in de opera Ça ira van Pink Floyd-voorman Roger Waters. De opbrengst gaat naar een stichting tegen zinloos geweld. Het is één lange, ingetogen sliert mensen. Eentje draagt een kaars en houdt een hand voor de vlam. Het lijkt wel of alle inwoners aanwezig zijn.

Wat is dit voor dorp?

Het verhaal is er op tijd. ‘Verderf in Gods eigen dorp’ is de titel. Tijd om dit te laten bezinken is er niet. Als jongeling op een krantenredactie schrijf je op dinsdag over Urk, op woensdag over U2 in het Koning Boudewijnstadion, op donderdag over een pas ontdekte papegaaiensoort en op vrijdag weet je niet meer waar je op maandag bent geweest. Maar dit verhaal kan ik niet zomaar naast me neerleggen. Urk hangt als kleefkruid op mijn rug, en ik kan er met mijn vingers niet bij.

Waar ben ik eigenlijk geweest?

Jaar na jaar na jaar denk ik aan dat vreemde drieletterwoord. Ik wil de waarheid zelf zoeken. Ik wil door de buitenkant heen prikken, ervaren, bevoelen en zien waar ik eigenlijk over geschreven heb. Ik wil verder reiken dan de landkaart.

Thuis, na het werk, blijf ik lezen over Urk, over het typische, oude Holland. Anderhalve eeuw geleden al spraken cultuurnationalisten over de plattelands- en vissersdorpen als authentieke volksculturen. Plekken waar alles tenminste nog is zoals het ooit was, onbezoedeld door de oprukkende industrialisering en alle bijhorende sociale problemen. De vissersdorpen aan de Zuiderzee stonden voor al wat het land zo groot had gemaakt: het sobere, godvrezende, hardwerkende volk. De bekende Franse cultuurhistoricus Henry Havard heeft Urk ooit aangedaan. Dat schrijft hij in La Hollande pittoresque: voyage aux villes mortes du Zuiderzee: ‘De kleine haven vol visschersvaartuigen, die, met wapperende roode vlaggen en hooge masten, zorgvuldig op eene rij geschaard liggen, de groote zwarte palen, die het hoofd schragen, de met gras begroeide, zacht glooijende kaaijen, vervrolijken het hart en doen het oog goed.’ Vooral Marken en Volendam zijn in Nederland relicten van dat verleden. Urk minder, door de beperkte bereikbaarheid. Anno 2020 reizen toeristen nog altijd naar de ‘pittoreske visserijdorpen’, in een touringcar, en ja, ze rijden ook naar Urk. Een voormalig eiland, geef toe, dat klinkt aantrekkelijk, een tijdreis naar het verleden.

De Urkers houden niet van de buitenwereld, lees ik. En omdat ze niet van de buitenwereld houden, houdt de buitenwereld ook niet van hen. Of is het omgekeerd? Media zetten hen neer als een dommig, gelovig vissersvolk, waar ze stiekem toch alles doen wat God verbiedt. Uit alle boeken die ik lees en uit alle docu’s die ik bekijk, distilleer ik het altijd terugkerende verhaal van Urk als de meest gesloten gemeenschap van Nederland, die zich van de rest niks aantrekt. Altijd gaat het over volksfeesten in klederdracht, over de bouw van nieuwe kerken, over collectebussen, enorme giften, enorme vangsten en de typische eilandmentaliteit. Het gaat altijd over het beeld dat ik zelf ook heb gezien: Urk als monoliet — de sliert lichtjes —, het eensgezinde dorp waar alles wat de geseculariseerde wereld is kwijtgeraakt nog in volle glorie wordt beleden. Maar wat Wagendorp me vertelde en wat internet me verder leert, is dat de schaduwwereld er veel groter is dan ik eerder dacht. Ik tref verhalen over ‘Jezusklappers’ (een cocktail van whisky, Strohrum, Sambuca, Jägermeister, citroenjenever en Martini), comazuipers, visfraudeurs, coketransporten, vaccinatieweigeraars en filmproducenten. Maar in die verhalen en docu’s gaat zelden iemand on the record. De verhalen zijn gebaseerd op rechtszaken en politieverslagen. Urk praat niet, maar komt wel naar buiten als Christopher Nolan in het dorp aankomt, samen met acteur Harry Styles, om scènes van Dunkirk te filmen. Dan is iedereen figurant. Ik lees ook over het drijvend Bijbelmuseum ‘De VerhalenArk’, naar analogie met de Ark van Noach, die op drift raakt in de Urker haven en zeilboten ramt. Het kan haast niet symbolischer. Het lijkt alsof de moderniteit, wat dat ook mag wezen, binnenstroomt en Urk snel zandzakjes aanvoert.

Bij het lezen voel ik een grote aantrekkingskracht. Ik wil meewandelen in de sliert lichtjes, meegaan naar de kerk, meevissen, meedrinken. Ik wil de comazuipers zien, de visfraudeurs spreken, de coke zien liggen, de predikant horen roepen.

Wat heb ik toen allemaal níét gezien?

Ik wil begrijpen waaruit de cohesie op Urk bestaat, waarom iedereen er blijft. Een mens wordt op Urk geboren, trouwt een Urker man of vrouw en wordt begraven in de Urker aarde. Ik heb genoeg geschreven over wielrenners, muzikanten en auteurs. Het is tijd om de cirkel rond te maken en de binnenkant te ontdekken. Proberen te ontdekken. Beslist: ik verhuis naar Urk. Ik keer als Romein terug naar het dorp van Asterix.

Net voor het binnenvaren van de haven schrikt Rinke er zelf nog van: ‘Je ziet overal kerken, hè. Ik ben hier al zo vaak langsgekomen, en nu pas zie ik hoeveel het er zijn. Daar links zie je de toren van de Eben-Haëzerkerk, in het midden van de bult zie je het oude Kerkje aan de Zee, wat verder de toren van de Bethelkerk en de Petrakerk, en daarachter zie je zelfs een stukje van de Jachin Boazkerk. Het dorp ziet er echt oud uit vanaf het water.’

Mijn hoofd duizelt bij alle namen en verlangt naar de kade. Daar steken de puntige daken af tegen de grauwe lucht, met daarachter, als wakende ogen, de kerken. In de hoek van de haven liggen oude botters. Zo heten de platbodems waar de Zuiderzeevissers vroeger mee voeren. Allemaal hebben ze een code, zoals de UK114, de Jonge Jacob, het bootje waar Lennaert Nijgh lange tochten mee maakte, de tekstschrijver die samenwerkte met Boudewijn de Groot, Ramses Shaffy en Liesbeth List. Nijgh hield van het water en van Urk. Zijn boot ligt hier nog altijd. De letters UK verwijzen naar het dorp Urk, zoals OD staat voor Ouddorp, Z voor Zeebrugge en PD voor het Schotse Peterhead. UK staat op Urk voor Uncrowned Kings. Ik zie oude mannetjes op een bank zitten. Ze roken shag en kijken naar de botters. Een van hen rust met beide handen op een houten stok, de ander ligt voorover op het stuur van zijn scootmobiel. De tijd is hier gestold als kaarsvet.

We varen langzaam voorbij een kleine IJsselmeerkotter. Dat is het woord dat ik hier een paar duizend keer zal horen: ‘kotter’, het is de benaming voor de vissersschepen waar de Urkers, maar ook andere vissers, nu mee varen. De stalen kotter is de opvolger van de houten botter. De echt grote kotters varen op de Noordzee en liggen niet in de haven van Urk. De schepen zijn te groot en te diep geworden om over het IJsselmeer te varen. En overigens, waarom zou je dat doen? Het kost je alleen maar tijd en brandstof, aangezien ze allemaal op de Noordzee vissen. Daarom blijven de Urker kotters elders aan wal liggen, aan de kust, zoals in Harlingen in Friesland, en als de vangst binnen is, rijdt een chauffeur de vis per vrachtwagen naar de afslag op Urk. Na de inpoldering verdwenen de haring en de ansjovis uit het nieuwe IJsselmeer, kozen de Urkers voor de Noordzee en bleven er zoveel jaar later maar een paar IJsselmeervissertjes over. Die varen nog altijd uit en vissen vooral op paling. Het zijn de laatsten der Mohikanen.

De bemanningsleden van het kottertje, jonge kerels in een blauw pak, zetten een grote plastic ton op de kade. Een groepje toeschouwers buigt voorover. In de ton buitelen de waterslangen over elkaar heen. De mannen knikken. Op het dek rochelt een kereltje en spuugt in het water. Zijn haar staat recht overeind, als was het elektrisch geladen. Hij draagt een gouden oorbel. Dat is bij zijn collega’s niet anders. Allemaal hebben ze een gouden kotter in. Ze dragen die met trots. Zoals de Hondurese straatbendes dezelfde tatoeage op de rug hebben, dragen de Urkers een oorring. De ring verbindt. Sloeg een visser vroeger overboord en werd hij teruggevonden in de netten van een collega, dan diende de opbrengst van de gouden oorring voor het betalen van de begrafenis. Nu is die ring een paspoort: kijk, ik ben een echte Urker. Ik haal mijn rugzak uit het ruim van de zeilboot en schud Rinke de hand. Ik zal hem de komende maanden nog vaak zien.

De misselijkheid ebt weg als ik eenmaal op de kade loop, die is opgetrokken uit rode baksteen, net als de huizen. Bidden en werken, dat moet je hier doen. Ora et labora staat in gouden letters op een trapgevel. Veel daken hebben een groene kleur en vaak is de bovenste driehoek van de voorgevel bezet met houten planken. Het lijkt alsof alle huizen gisteren nog zijn geschilderd, speciaal voor mij, maar niemand weet van mijn komst.

De haven is erg mooi, alsof hij uit een doosje komt. Zet er een stolp overheen, schud even flink, en het sneeuwt. Oude botters liggen aan de ene kant van de haven; aan de andere kant, op een oude scheepswerf, zijn een paar Noordzeekotters het droge op getrokken voor het jaarlijks onderhoud. De vuurspetters van de lasmachine komen boven het dek uit en onder aan het schip geeft een man in een blauwe stofjas de boeg een verse laag verf.

Dit dorp ziet er net zo uit als in de geschiedenisboeken. Ook het stratenplan, of wat daarvoor moet doorgaan, is onveranderd. Achter de kade, langzaam oplopend tot het hoogste punt van de bult, 8,5 meter boven de zeespiegel, ontvouwt de oude dorpskern van Urk zich als een moeilijk te ontwarren knoop van smalle stegen, als waren het de snoeren van de oortjes in je broekzak. Sommige stegen zijn nog geen meter breed. Hier kun je ongezien verdwijnen. De huisjes in het oude dorp zijn dicht tegen elkaar aan gebouwd en overal liggen kleine ankers voor de deur, zijn oude botters op de gevels geschilderd en dicht bij de vuurtoren hangt een walviswervel aan een zwart tuinhek. Hier hebben de straten geen naam. Urkers bouwden vroeger zo veel mogelijk op het hoogste punt van het eiland, uit angst voor het water. Die wanorde maakt dat ze hier spreken over wijken, en niet over straten. Nog altijd heet de buurt het dichtst bij de haven gewoon Wijk 1, daarachter ligt Wijk 2. De nummering loopt op tot wijk 8 en het is moeilijk je te oriënteren in de dorpskern — Urkers noemen het gewoon het oude dorp. Met de auto is het ondoenlijk. Nergens is de weg breed genoeg om elkaar te passeren. Ik zie vooral kleine autootjes en fietsen op het kerkplein en overal zitten Urkers op een bankje voor het raam. Ik denk aan 2009. Toen liep ik hier verdwaald rond en sprak vergeefs mensen aan over de dood van Dirk.

Ik wandel door Wijk 1, zit plots in Wijk 3 en zie de vuurtoren op het einde van de straat. Aan weerskanten van de toren zijn huizen aangebouwd. Ik gooi twee euro in een potje aan de ingang en ga de trap op. Boven op de toren zie ik nu wat ik toen niet zag. Dichtbij leunen de oude, wijnrode daken tegen elkaar. De vuurtoren kijkt als een predikant op de kansel uit over het dorp dat aan zijn voeten ligt. Achter het kluwen aan stegen en wijken ligt een wereld die ik niet ken, of in elk geval nog nooit heb gezien, ook toen niet. Nieuwbouwwijken en poldergrond. Met de wijzers van de klok mee is dit wat ik nu zie: ten noorden van het oude dorp ligt het Urkerbos, de groene long waar het jongetje de dood vond, ten oosten liggen grote, anonieme buitenwijken die grenzen aan de landbouwvelden van de polder, ten zuiden van het dorpshart liggen twee industriegebieden. Daar zie ik witte vrachtwagens vertrekken. Ze spugen grijze rook uit. Na het bos, de wijken en de industrie blijft alleen het westen over, daar ligt het IJsselmeer, dat blauwe vlak.

Dit is het. Dit is mijn nieuwe thuis. En ik ken hier niemand.

Wil ik echt integreren in deze gemeenschap, dan heeft het geen zin om een anoniem appartement te huren. Dus zoek ik een gastgezin. Via Rinke en Airbnb leer ik een groepje jonge kerels kennen. Aan de rand van het dorp hebben ze een eigen schuur en sportclub. In die schuur staat een bar, hangt een dartbord, ruikt het naar verschaald bier en brandt het rode lampje van het enorme tv-scherm. Ze zweten zich de pleuris in hun sportclub, want allemaal willen ze een brede bast, dan horen ze er kennelijk bij, voelen ze zich Echte Urker Mannen. Een van die jongens vertelt me over een kamertje dat zijn ouders net hebben aangebouwd. Dat kamertje staat leeg. Zo gebeurt het dat ik op een voorjaarsdag in 2019 plots in het midden van een beige woonkamer sta, omringd door een gezin met zes kinderen. Ze wonen niet in het oude dorp, maar wat verderop, dicht bij het Urkerbos. Het gezin is orthodox protestants, geeft me een warme ontvangst en legt me in de maanden dat ik bij hen zal inwonen geen strobreed in de weg. Ik heb geluk. Zonder het te weten trek ik het juiste lot.

Het zogenaamde tiny house is efficiënt ingericht. Het is kleiner dan een studentenkamer, maar heeft wel een douche en een toilet. Aan de ene kant van de kamer, die grenst aan de witte, bakstenen muur van het echte huis, is een houten tafel vastgemaakt waar een spoelbak is in gezet. De laminaatvloer is koud, en rijdt er een fietser over de losliggende tegels van het aanpalende steegje, aan de andere kant, dan lijkt de wand van het kamertje als van papier en zwelt de echo van de tegels aan tot luid gedonder. Alsof de fietser over een xylofoon rijdt. De melodie zal me iedere ochtend wekken, een half jaar lang.

Bij aankomst ligt een minuscuul boekje op de tafel. ‘Hoe kan ik God leren kennen?’ Op de achterflap lees ik dit: ‘Heeft iemand je weleens verteld dat God van je houdt en een geweldig plan met je leven heeft? In dit boekje ontdek je dat God veel om je geeft en dat je Hem persoonlijk kunt leren kennen.’ Een stappenplan om het Licht te zien. Ik moet me laten dopen, moet praten met God, luisteren naar God, vertrouwen op God, leven met de Heilige Geest, andere gelovigen ontmoeten en anderen vertellen over Jezus. Terwijl ik mijn boeken uitstal zie ik buren nieuwsgierig naar me loeren. Die nieuwsgierigheid slaat kort nadien om in argwaan.

‘Hei, wat moet dat?! Waarom film je mij?’

In een videogesprek met mijn vrouw, die in Gent blijft wonen, toon ik haar het vissersmonument, vlak bij de vuurtoren. Ze vraagt of ik goed ben geïnstalleerd in het kamertje, of de Urkers me accepteren. Op dat ogenblik wandelt een jonge kerel op klompen voorbij het monument en denkt dat ik hem film. Hij stapt op me af. Vlassig haar, zwart pak, breedgebouwd.

‘Ik filmde jou niet, maar was net in gesprek met mijn lief. Ik toonde haar het monument.’

‘Hejo, nog een vreemd accent ook. Wie ben jij?’

‘Matthias.’

‘Die kerel die hier is komen wonen? Om ons durp zogezegd te leren kennen?’

‘Dat ben ik, ja.’

‘Waar woon jij?’

‘Wat verderop, bij een gastgezin. Hoe heet jij?’

‘En wat doe je hier de hele tijd dan?’

‘Ik doe wat jullie doen.’

‘Ben je gelovig?’

‘Nee.’

‘Maar hier ga je wel naar de kerk?’

‘Ja.’

‘Waarom dan?’

‘Om het dorp te begrijpen.’

‘Heb je een Bijbel in dat kamertje van je?’

‘Ja.’

‘Welke vertaling heb je? Toch niet de herziene Statenvertaling, hè? Man toch. Dat is een kinderboek. Wil je vasthouden aan de oude, christelijke waarden, dan moet je toch weten wat God precies heeft gezegd? Op school, daar kreeg ik ooit zo’n bijbeltje in handen met de herziene vertaling. Ik ben naar het bureau van de directeur gestapt en heb hem gevraagd wat ik daarmee aan moest, met zo’n ding. Er is maar één vertaling, één Woord Gods, en dat is de Statenvertaling. Wat vindt je vrouw ervan dat jij hier woont?’

‘Die vindt het een boeiend avontuur.’

‘Dat gastgezin van je, naar welke kerk gaan die?’

‘De meesten naar de Christelijk Gereformeerde Kerk, De Schuilplaats. Kom jij uit een groot gezin?’

‘Ik kom uit een vissersgeslacht, bijna mijn hele familie is visserman.’

‘Kom je uit een groot gezin?’

‘Onlangs werd hier iemand geïnterviewd door de media. Ze vroegen hem waarom Urk geen genderneutrale toiletten heeft. Kun je dat geloven? Genderneutrale toiletten!’

‘Kom je uit een groot gezin?’

‘Ze vroegen ook waarom Zwarte Piet hier zwart is. En waarom we de straten vernoemen naar Michiel de Ruyter. De buitenwereld is de draad he-le-maal kwijt.’

‘Kom je uit een groot gezin?’

‘Ach man, ik kom uit een groot gezin, ja, wat maakt dat uit. Wij zijn thuis met ruim meer dan tien kinderen, ja. Op een zondag zoals vandaag gaan wij allemaal samen naar de kerk, de Jachin Boazkerk inderdaad, en gaan na afloop, ’s ochtends en ’s middags, op de koffie bij vader en moeder. De wereld houdt zich bezig met toiletten en het klimaat, en is helemaal vergeten waar het om draait in het leven.’

‘Kan ik eens bij jullie langskomen?’

‘Langskomen? Waarom dan?’

‘Laat mij eens zien hoe jullie leven. Vertel mij hoe jullie denken.’

‘Dat moet ik eerst aan mijn vader vragen.’

‘Heb jij een mobiele telefoon?’

‘Natuurlijk heb ik dat.’

‘Mag ik je telefoonnummer noteren?’

‘Op zondag mag ik mijn telefoon niet gebruiken.’

‘Maar je hebt die wel bij je?’

‘Hier, schrijf maar op.’

‘Ik stuur je gauw een bericht om af te spreken.’

‘We zien wel.’

‘Maar manneke toch, Urk begrijpen? Dat lukt je nooit.’ Dat zei een goede Nederlandse vriend, een paar weken voor mijn vertrek naar Urk. We dronken wijn in de woonkamer. De vriend haalde een pakje shag tevoorschijn, vouwde zijn handen om de vlam en blies de rook voor zich uit. ‘Bezint eer ge begint,’ zei hij. ‘Zoals in andere dorpen in de Bijbelgordel kun je er beter gewoon wegblijven. Op de televisie zien we wel nieuwsberichten over Urk, of documentaires, of we lezen verhalen in de krant, maar nooit weet je wat er écht speelt, wat dat dorp nu écht bij elkaar houdt.’ De vriend vertelde me dat een vreemde er nooit voet aan de grond krijgt. ‘We kennen dat dorp allemaal. Maar tegelijk kent niemand het.’

Urk is geen gesloten gemeenschap, althans niet op het eerste gezicht. In een interview in het lokale krantje, Het Urkerland, kondig ik mijn komst aan, ik leg uit wat mijn doel is, en vraag de redacteur om een bijhorend e-mailadres te publiceren, waarop de Urkers me kunnen bereiken. Ik hoop via het mailadres een paar mensen te leren kennen. Nog voor de inkt van de krant droog is reageren vijftien families. ‘Dag Matthias,’ schrijft iemand, ‘mijn vader verloor drie vingers in een fileermachine.’ En: ‘Ik mocht me niet ontwikkelen, raakte gefrustreerd en depressief.’ Een koorlid schrijft dat ‘zingen twee keer bidden is’ en afspreken op zondag is lastig bij sommigen: ‘Dat is in principe een rustdag, maar als het niet anders kan mag je komen. Kom dan als het wat donker is, want ja, alle buren kijken mee.’ Eentje stuurt een psalm: ‘Zult Gij ons niet weder levend maken, opdat Uw volk zich in U verblijde?’ En als door een leger onlinetrollen bestookt, zal ik nadien maandenlang ’s ochtends opstaan en eerst alle berichten lezen die Urkers me sturen, dag na dag, opdat ik toch eindelijk het Licht mag zien, liefst dat van hún kerk.

Van meet af ben ik een curiosum in dit Bijbeldorp. Ik ga overal op bezoek en altijd rijd ik op mijn vouwfiets, bijna als enige van het dorp. Wat heb je aan zo’n fietsje als je het dorp zelden verlaat? In tegenstelling tot vroeger ben ik geen golden retriever meer. Bijna altijd draag ik zwarte kledij, bewust. Niet dat ik mezelf wil uitwissen, maar het zwart moet de ruis verdringen, maak ik mezelf wijs, het is een blanco vel. Een curiosum door mijn taal, mijn notitieboekje en mijn plan.

Een Urker haalt me op in zijn witte camionette, rijdt rondjes in het dorp en draait het raampje naar beneden als hij een bekende treft: ‘Kijk hier, ik heb die Belg bij me! Jaaaaaa, die Belg!’ Net na de publicatie in Het Urkerland drommen kinderen samen voor het raam van mijn kamertje. Ze dragen zwarte rokjes en wijzen naar me. Draai ik me om, dan rennen ze snel weg. Fietsers vertragen voor datzelfde raam. Kijk, daar zit hij. Hun ogen vernauwen zich, ze scannen de kamer, en volgt er oogcontact dan vertrekken ze weer. Er schuilt een zekere trots in die nieuwsgierigheid. Of vrees. Alsof de aankomst van een vreemde bewijst dat Urk, dat volgens de inwoners door de buitenwereld bespotte, voormalige eiland, ook bestaansrecht heeft. En vrees opnieuw bespot te worden. Vrees dat de vreemde andere denkbeelden meebrengt die dat stabiele, al eeuwen onveranderde bestaan aantasten, dat hij een spiegel meebrengt, vragen oproept en verwarring zaait. Ik voel de aarzeling. Van wie ben jie er iene?

Die aarzeling is, althans in mijn beleving, ondergeschikt aan de hartelijkheid. Urk is een vriendelijk dorp. Dat is het echt. Altijd en overal zegt iedereen goeiedag. Of je nu in een scootmobiel rijdt, tatoeages hebt of zweert bij de duivel: de vriendelijkheid is collectief, ze is warm en overdonderend. Van meet af aan gaat de deur voor me open. En niemand die die gastvrijheid beter verbeeldt dan Reijer ten Napel, een man die ik op Urk vaak bezoek.

Teken een schipper en je krijgt Reijer. Witgrijze baard, gegroefd gezicht, sterke handen. Draagt Reijer een rode trui, dan vragen de kinderen op kerstdag waar de cadeautjes blijven. Hij is een van de eerste Urkers die ik in het voorjaar ontmoet. Zijn dochter Janna klopt op een dag op het raam van mijn kamertje en leidt me per fiets naar haar vader, laverend door woonwijken en smalle stegen. ‘Hier,’ zegt ze, aangekomen bij een huisje aan het water. ‘Vader leefde z’n hele leven op zee. Vraag hem alles maar wat je wilt.’ Op een ziekbed ligt een beer van een vent met een gebroken voet. Het witte gesteven linnen kraakt als hij de gipsvoet met z’n handen vastneemt en op de tafel legt. ‘Nou, doe-oeg,’ zegt Janna, en ze vertrekt. Zit ik daar, in de woonkamer van een man die ik niet ken, wiens partner, Dicky, ik niet ken en wiens dochter, die ik ook niet ken, me daar net heeft gedeponeerd, terwijl niemand ook maar enig idee heeft wie ik ben en wat ik daar kom doen. De beer kijkt me in de ogen: ‘Nou, zeg het maar.’ Dicky maakt koffie, en brengt chocolade, en als ze later vertrekt, word ik een soort gerant in Reijers huis. Hij vertelt over de Noordzee. Reijer verkoopt me zijn leven als was hij een straatventer, en stalt de verhalen als koopwaar voor me uit. Het gesprek wordt de hele tijd onderbroken door de bel. Telkens vraagt Reijer me om even open te doen. De buren zijn verbaasd. Ze verwachten Dicky, ‘maar kijk es aan, het is die Belg’. De buren brengen soep, biefstuk en brood, ‘want Reijer kan het huis niet uit met dat been, toch?’ Na een paar uur praten over het zeeleven is de keuken verworden tot een kruidenierswinkel en geeft Reijer me een deel van de vangst mee naar huis: ‘Ik krijg het zelf nooit allemaal op.’

Ik kijk mijn ogen uit. Breekt iemand zijn been, dan puilt in een mum van tijd de koelkast uit en krijg je een jutezak vol postkaartjes. Vrouwen die net zijn bevallen, krijgen op Urk een stuk biefstuk als geschenk, om op krachten te komen, en overal waar je komt staat de koffie klaar. De collectieve burgerzin die ik de eerste weken voel, is echt ongekend. Dat is het nog altijd, en dat lees je nergens.

Maar hoe langer ik op Urk woon, hoe meer de schaduwkant van de Urker identiteit zich zal blootgeven en hoe meer de Ander gestalte krijgt.

Aanvankelijk is de chaos totaal. Dat eindeloze geloei van kerkklokken, de gouden oorbel van de mannen, de rokken van de vrouwen, de sms’jes, mails, psalmen, uitnodigingen, de taal, de gewoontes, het zuipen, het schreeuwen, de kloof tussen gedrag en zeden, de stringente opdeling tussen man en vrouw, tussen de Bijbel en de werkelijkheid, tussen wat de dominee zegt en wat de Urker doet, maar vooral de volstrekte onmogelijkheid om namen te onthouden, werpt een barrière op. Niet dat de namen moeilijk zijn, maar op Urk heeft iedereen dezelfde naam. Zeker de jongeren.

Bijna de helft van de Urker bevolking is jonger dan 24 jaar (!). Die kinderen wonen in kroostrijke gezinnen, met soms meer dan tien of vijftien kinderen. Overal zie ik dezelfde hoofden met dezelfde naam en overal bots ik tegen hen aan. Er wonen bij mijn aankomst op Urk zo’n 21.000 mensen in het dorp, en in het voorjaar van 2019 blijken er 1293 De Boers rond te lopen, 1218 Kramers, 1145 Bakkers, 1129 Post’en, bijna 1000 Romkes, 700 Hakvoorts, dik 500 Vissers en al evenveel Koffemans, Van Slootens en Van den Bergs. Behalve de familienaam blijkt iedereen ook dezelfde voornaam te hebben. Van die 1293 De Boers heten er 53 Jan. Ja, Urk telt 53 Jan de Boers, 45 Meindert de Boers, 42 Jan Post’en, 41 Jan Bakkers, 39 Klaas Kramers en 35 Jannetje Bakkers. Na een week ken ik 4 Jan van den Bergs.

Kinderen worden op Urk, zoals op meerdere plaatsen in Nederland, naar vader, moeder, grootvader of grootmoeder vernoemd. En als die aan de beurt zijn geweest, naar ooms en tantes en al wie in het rijtje past. Op het afscheid van de burgemeester staat een man in een pak aan de ingang van een feestzaal. Hij zegt een belastingambtenaar te zijn, maar roept de plicht, dan verkleedt de man zich tot cipier of lakei, en heet het volk welkom. Zijn naam is Willem, zijn vader heet Jan en zijn grootvader ook Willem. ‘Dus,’ zegt hij, ‘zoals dat gaat op Urk moet je verwijzen naar vader en grootvader, opdat je iemand meteen kan plaatsen. Ik ben dus Willem van Jan van Willem van Jan van Willem van Jan van Willem van Jan van Willem van Jan van Willem!’

Daarom heeft op Urk iedereen een bijnaam, want spreek je als leerkracht Jan aan, dan kijkt de hele klas op. Sommige bijnamen worden ook van vader op zoon doorgegeven. Op Urk heb je de Kip, de Geit en de Kanarie, en nazaten van die beesten. De Gaanze kreeg zijn etiket opgeplakt toen hij van een Duitse schipper een paar ganzen kreeg. Die liepen achter hem aan naar school. Er is, en was, en zal altijd ook een Albertjen Dance zijn, omdat hij vroeger vaak danste, zijn broer niet, dat was de Nep Dance en zijn kleine broer de Mini Dance. Een kwam er ooit met een verwaaid kapsel een visfabriek binnen. ‘Aone’ werd hem toegewezen, hanenkam. Zijn vriendin wist zijn echte naam niet eens: ‘Moeder, ik ben samen met Aone.’ ‘Ach zo, met Gerard.’ Een broekventje, Reinier, leek volgens klasgenoten op een vis. Ze doopten hem Gup. Urk kent ook een Drol en een Caransa, vernoemd naar de ontvoerde zakenman Maup Caransa. Sorbo komt van de reclameslogan Sorbo hier, Sorbo daar en zijn kleine broer is Sorbet, en iedereen weet waarom er eentje Soa heet. De man die voor het eerst op skireis ging, kwam terug als De Sneeuwman. Er is ook een Blanke Neger omwille van zijn kroeshaar, een Witte Tovenaar, omwille van zijn lange, witte haar, en De Onvoltooide komt twee vingers tekort. Of ik zelf een bijnaam heb, weet ik niet. Maar bij De Belg weet iedereen om wie het gaat.

Hoewel mijn mailbox snel volloopt na het interview en het lijkt alsof de Urker me meteen de hand reikt, voel ik na de eerste handdruk wel veel warmte, maar ook veel voorzichtigheid en lichte vertwijfeling. Bij aanvang van ieder gesprek word ik daarom eerst gegrild. Wie ben jij? Waar kom je vandaan? Ben je getrouwd? Heb je kinderen? Ben je gelovig? Tot welke kerk behoor je? Waarom Urk? Wat kom jij als totale onbekende in ons dorp doen? De Urker ziet niet dat er een groot verschil is tussen waar ik vandaan kom en waar zij wonen.

Veel keuze heb ik niet: of de Urker accepteert mijn antwoorden en stelt zich voor me open, of ik keer terug naar huis. Bezint eer ge begint. Maar het gaat zo snel. Het gaat zo vreselijk snel vooruit. Van vuurwerkbommen en drugsfeestjes tot zelfverklaarde religieuze revoluties, een vreemde vangst op zee, een doop in het IJsselmeer en de verdrukkende zwijgcultuur die zich in verschillende vormen openbaart. Ik bezoek alle kerken, spreek met dominees, met jongeren, ga op café, drink mee in de illegale bars en heb na een paar weken al een groot netwerk en een harde schijf met meer dan 250 uur interviewtape. Ik beland ongemerkt in een eindeloos uitdijend verhaal, waarvan ik de afloop lange tijd zelf niet ken.

2

Volgt Mij na

He came to claim

What was his

And for years you lived

A solitary reign

Amenra

Een avondwandeling op Urk is een belevenis. ’s Zomers doet het volk een roendje op de aven, tot aan het strand en terug. Wandelaars groeten elkaar — ‘warm, hè, vandaag’ — en lopen verder, handen op de rug. Iedere avond meng ik me onder het volk en merk dat ik algauw veel mensen ken. Dag Albert. Dag Jelle. Hé Klaas. Dag Janneke. De choreografie van de avondwandeling is iedere avond anders. Als een zwerm spreeuwen troepen de Urkers samen en vliegen door het dorp. Tijdens de vlucht wisselen ze nieuwtjes uit in steeds wisselende groepen die zich losmaken, als vuurwerk uit elkaar spatten, weer samenvloeien, zwaaien, omdraaien, wegvliegen, om voor het donker als met een vingerknip te verdwijnen in de goed verborgen stegen van het oude dorp. Zo’n wandeling is de ideale manier om bij te blijven. Op nog geen honderd meter weet je wie is geboren, wie is gestorven, wie veel heeft verkocht op de afslag, wie een nieuw schip bouwt, wie een nieuwe auto heeft, van welk merk en in welke kleur, welke dominee in welke kerk is beroepen en ew je ut al oort van Alie? Ze is ziek en zit de iele teed op ût uisien’.

Nu, in november, blijft het volk binnen. De winter is op komst en de kou marcheert door de straten. Overal branden lichtjes en stoken mannen het vuur op. Ik zie mezelf in de ramen. Een paar brommertjes scheuren me voorbij. De bestuurders zijn piepjong en dragen geen helm. Een steekt zijn middelvinger op. Het scherpe geluid van de brommers kaatst als een springbal door de straten en herinnert iedereen aan de kracht van de jeugd, aan spierballen en doorgeprikte uitlaatpijpen. Yeeeeeaaaaahh. Veel vaders zijn nu op zee en keren pas op vrijdag- of zaterdagmiddag terug. Hun zonen hebben het rijk alleen, ze rijden als in een ronde kooi om het oude dorp, steeds harder, steeds hoger.

Bij de Bethelkerk haasten moeders zich naar de oude bakkerij. Ze lopen het kerkplein over met hun kinderen aan de hand, van groot naar klein: ‘Opskieten kiengeren. Om bij te blijven ga ik in de Torenstraat een bar binnen, Het Haventje van Urk, bestel een glas bier en lees Het Urkerland dat voor me ligt. Het Haventje is een prachtige bar. Er hangen oude botters aan de muur, touwen en netten aan het plafond en altijd is er het zachte stoten van de ballen op de biljarttafel en de blauwe krijtafdruk op bierglazen. Hier zit ik heel vaak, ook ’s ochtends, om koffie te drinken. ’s Avonds is dat een glas bier of een spaetje — cola met Berenburg, een sterke drank van dertig procent — om de cirkel rond te maken en de dag in het archief op te bergen. Dan zit ik met mijn rug tegen de houten lambrisering en kijk naar het kroegvolk als naar een toneelstuk. Het Haventje is de plek waar ik altijd naartoe kan, de verdwaalpaal van het strand, om te kalibreren als ik me weer eens suf heb gepeinsd over dit dorp. Kalibreren, want in Het Haventje word ik er altijd aan herinnerd waar het in dit dorp om draait: de kerk, de vis en de kiengeren. Alsof er een souffleur achter de toog zit verscholen, debiteren mannen iedere avond dat het gaat waaien morgen, dat de vangsten tegenvallen en dat hun jongste niet geeft om schoolwerk. Haast altijd zie ik dezelfde mannen. Jonge kerels, maar ook oud-vissers. Ik ken hun namen niet, maar wel hun contouren. Zoals de man die zijn koekje ’s ochtends zorgvuldig in de koffie sopt en ’s avonds het bier als per emmer naar binnen giet. Zijn lijf is peervormig, met bovenaan geen steeltje maar een puntmuts.

Vanavond zit een groepje bouwvakkers aan de toog. Een van hen heeft een duimstok in zijn broekzak. Ze lachen luid. ‘Dûr is stûrum op komst,’ zegt de barvrouw, en ze neemt mijn lege glas weg. In het bierviltje staat de natte afdruk van de pint. ‘Nog eentje?’ Ik schud het hoofd. Komend weekend staat Urk in Wintersferen op het programma, lees ik. Een jaarlijks evenement waarbij Urkers de geschiedenis naspelen. Dit jaar is dat een re-enactment van de inpoldering: ‘Terug naar de tijd van kwakzalvers, veldwachters en klederdracht’. ‘Straks waait iedereen nog van de kade af met die storm,’ zegt de barvrouw. Ik leg gepast geld op de tafel, knik haar gedag en vertrek. ‘Tot morgen.’

Op weg naar huis zie ik jonge mannen in fabriekskleren. Ze leunen voorover op hun fietsstuur, als tijdrijders, en trappen tegen de wind in. Het is een avond zonder geschiedenis. Een avond waarvan Frits van Egters zou verlangen dat die gauw voorbij is. Het is een avond waarin niemand kan bevroeden dat het leven een paar uur later zal kantelen, ’s ochtends vroeg, nabij de Waddeneilanden.

Die ochtend is de zee nog zwart. Aan boord van de UK165, een garnalenschip, reikt het leven tot waar de lamp schijnt. Daarachter ligt alleen nog geluid. Meeuwen en golven. ‘Lummetje’ heet het schip en Lummetje is op de Noordzee op zoek naar garnalen die straks eindigen in uitgeholde tomaten en dikke soepen. Het kleine schip kent maar twee bemanningsleden: Jochem Foppen, de kapitein, en Hendrik Jan de Vries, zijn compagnon, een jongen uit een gezin van veertien kinderen. Ze gooien de netten een laatste keer uit, omdat het moet. 2019 is een klotejaar. De brandstofprijs is hoog, de vangst laag en telkens werpt het weer een muntje op: springtij dit keer, en een achtergebleven zuidwester die de kotters met een bezem de zee uit veegt. Ga naar huis, de kachel brandt.

Het schip is dicht bij de haven van Den Helder. Daar gaan Jochem en Hendrik Jan straks aan wal en verkopen de vangst. De twee kennen elkaar goed. Al jaren zitten ze tot vijf dagen per week samen op het schip, en altijd leest Jochem voor uit de Bijbel. Voor de afvaart legt hij hun lot in Zijn handen. Voor de UK165 is het een van de laatste visreizen nabij de Waddeneilanden, voor dit jaar althans. In de winter stoomt Jochem door naar het noorden, voorbij de Wadden, tot in de Duitse Bocht, waar Duitsland in Denemarken overgaat. In het weekend blijft de kotter dan in het Duitse Cuxhaven liggen en rijden Jochem en Hendrik Jan met de auto en met kleine ogen terug naar Urk.

De familie van Jochem Foppen is vergroeid met het water. Vader leerde hem de Noordzee lezen, en met hem ook neven, oomzeggers, vrienden, collega’s. Ja, daar in die bocht, ja, probeer maar. Jochem droomde als kind van snelheid, hij zou als truckchauffeur door het land reizen, met bananen uit Ecuador of kiwi’s uit Nieuw-Zeeland, en luid toeteren als hij het dorp met een lege truck binnenreed. Nog altijd is hij lid van de oldtimerclub op Urk. Jochem heeft een loods op het industrieterrein, een ‘vissersbox’. Daar worden de netten gerepareerd, maar daar staat ook zijn rode sportwagen, een Porsche 924 uit 1981, naast een Tomos- en een Suzukibromfiets.

Toch koos Jochem voor de zee. Of koos de zee voor Jochem?

Eén keer ging hij mee met een kotter. Eén keer. Als tiener was dat. Na alle verhalen die familieleden hem al hadden verteld, ging hij aan boord bij een bevriende schipper. De zee riep ’m bij zich. Bij terugkomst op Urk tikte hij zijn vader op de schouder: ‘Vader, ik word visserman.’ Vijfentwintig jaar later volgt vader z’n vissende zoon nog altijd, ook nu, thuis, met de laptop op schoot. Op het computerscherm ziet vader Foppen het kleine stipje van Lummetje langzaam bewegen in dat grote, blauwe vlak.