Johan Harstad

Hässelby

Het demonteren is begonnen

..

..

..

uit het Noors vertaald door Paula Sevens

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door norla.

..

Oorspronkelijke titel Hässelby, demonteringen har begynt

© 2007 Johan Harstad/Gyldendal Norsk Forlag AS

© 2009 Nederlandse vertaling Paula Stevens/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Johan Harstad/bij Barbara

Verzorging e-book Michiel Niesen

Foto auteur John Erik Riley

..

isbn 978 94 6381 049 4

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, november 2020

..

www.uitgeverijpodium.nl

We’re rotten fruit

We’re damaged goods

What the hell, we’ve got nothing more to lose

One gust and we will probably crumble

Radiohead

Op een avond in het begin van september loopt een man door de Sveaväg. Het regent en daarom houdt hij een opengeklapte paraplu in zijn rechterhand. De man is vrij lang, krom, hij loopt voorovergebogen door de regen, zijn andere hand rond zijn jaskraag geklemd. Zijn jas is donkergrijs. Hij heeft zijn zondagse schoenen aan. Die glommen toen hij van huis ging, nu zijn ze alleen maar nat. Deze man loopt door de Sveaväg, waar niemand hem kent, want hij is niet van hier. Hij komt uit een plaats die op de kaart maar enkele tientallen kilometers hiervandaan ligt, maar in werkelijkheid is de afstand tussen de twee plaatsen bijna onoverkomelijk. Hij is hier met een missie, dat zie je aan zijn manier van lopen, vastberaden en regelmatige stappen op het asfalt. Af en toe kijkt hij opzij, maar hij kijkt vooral naar de grond en loopt stug door. Als hij ter hoogte van de Tunnelgate is, houdt hij even zijn pas in, blijft staan en kijkt naar boven, naar de trappen. Dan loopt hij verder, en de regen wordt krachtiger. Het is een van de laatste hevige regenbuien van de zomer. Als de herfst binnenkort zijn intrede doet, zal de regen vervangen worden door sneeuw. Veel sneeuw. Maar nu regent het. De man gaat sneller lopen en voelt het water niet dat elke keer tegen hem opspat wanneer een passerende auto een van de vele plassen in de goot raakt. Het is druk op de weg, dat zou je niet denken op dit tijdstip, maar het is zo. En tussen al die auto’s, alle Volvo’s, Mercedessen en suv’s, rijdt een groot aantal vrachtwagens, allemaal in dezelfde kleur. Ze zijn grijs. De man kijkt vluchtig naar een paar ervan, bedenkt dat hij het embleem niet herkent. Hij loopt nog een paar meter door. Dan blijft hij staan. Hij kijkt naar rechts en naar links. Er komt uit beide richtingen veel verkeer. Hij wacht. Klapt zijn paraplu dicht. Hij is kaal en het water stroomt in zijn nek, maar hij lijkt het niet te merken. Dan stapt hij resoluut de weg op, doet vier stappen, blijft staan, draait naar links, en gedurende een korte seconde wordt hij verlicht door de koplampen van de vrachtwagen die op hem afkomt, dan wordt hij geraakt.

Het inwonertal van Zweden is zojuist met één gedaald.

Eerste deel

1

Ik zit in de stoel onder het linkerraam. Ik heb de rode sjaal die mijn vader heeft gebreid om mijn nek en draag één bruine wollen sok. De andere heeft hij niet meer af kunnen maken. Mijn vader is twee maanden geleden overleden. Dat is niets nieuws. Er gaan voortdurend vaders dood. Elke dag stort een groot aantal vaders over de rand van de afgrond. Zo hoort het ook. Ze lopen glimlachend binnen op de dag dat je voor het eerst je ogen opendoet, aaien je over je bol en houden je in hun armen. Ze brengen je een paar jaar lang naar de voetbaltraining, lenen je hamer en zaag zodat je een hut in het bos kunt bouwen en geven je op je kop als je ’s avonds te laat thuiskomt. Later vervagen ze, onmerkbaar. Tot ze doodgaan. Geen enkele vader is blijvend. Maar dat denken ze wel, allemaal. Mijn vader is in september gestorven. En om het maar eerlijk te zeggen, ik geloof bijna dat ik blij toe was. Ik schaamde me er toen voor, maar kon het niet helpen dat ik een soort opluchting voelde toen ik hoorde dat hij gestorven was, en een paar dagen later besloot ik het als iets goeds te beschouwen, een mogelijkheid om alles te veranderen. Mijn leven had te lang op pauze gestaan, het beeld had zich als het ware vastgebrand in het scherm, en ik was niet eens zelf vader geworden. Ik had al mijn tijd gebruikt om zoon te zijn. En die klus klaarde ik als de beste.

Mijn vader was negenenzeventig jaar toen het gebeurde. Hij zou zijn bridgevrienden ontmoeten, of bridgekennissen, kun je waarschijnlijk beter zeggen, maar daar kwam hij nooit aan. In plaats daarvan belandde hij op de afdeling Pathologie van het Karolinska Ziekenhuis, in de koelcel in de kelder, in een lade, bedekt met een laken en met een kaartje met zijn naam erop aan de brancard. Mijn vader werd geschept toen hij de straat wilde oversteken, door een vrachtwagen die te hard reed, midden op de Sveaväg nota bene, een slappe steenworp van de plek waar Olof Palme twintig jaar eerder was doodgeschoten. Er is iets mis met die straat, dat heb ik altijd al gevonden. En de enige kennis die mijn vader zou ontmoeten was een vroegere buurman uit Göteborg genaamd Bo, die lijkschouwer in dat ziekenhuis bleek te zijn en toevallig die avond dienst had. Dat wil zeggen, ontmoeten is een groot woord. Ze kwamen elkaar in elk geval tegen, mijn vader kwam Bo Ohlsson tegen en hij merkte het niet, merkte niet dat hij werd herkend door een vroegere buurman van wiens bestaan hij niet op de hoogte was geweest, en dat deze man naar ons huis belde, naar onze telefoon, mijn en mijn vaders telefoon. Hij zei:

Hallo.

Ongeveer zoals je andere Zweden begroet die je op Lanzarote tegenkomt.

Hallo.

Je vader is dood.

Precies zo. Zonder verdere inleiding, opbouw. Het was een slecht verhaal, in het beste geval.

Toen noemde hij zijn naam.

En toen moest ik naar het ziekenhuis komen om te bevestigen dat ze de goeie vader hadden.

Bertil Åberg.

Op weg naar het bridgen en droge kaakjes, maar in plaats daarvan werd het een hereniging met oma en opa in de hemel, zo roze en fijn en fraai, en zo beschouwd had hij mazzel. Ik bedoel, hij was een van degenen die in een oogwenk weg zijn, sneller dan je je eigen naam kunt zeggen. Is altijd te verkiezen, dat, boven de langzame variant, maandenlang de angst in de ogen te moeten kijken tot de mensen die zich rond je bed hebben verzameld, en daar al maanden zitten, er genoeg van krijgen en merkbaar minder vaak op bezoek komen, en ze, ondanks het feit dat ze van je houden, hopen dat je er snel een punt achter zet, zodat ze verder kunnen met hun leven, zonder jou. Geduld is een partij waar mensen allang niet meer op stemmen.

Sindsdien is er zo veel gebeurd. Veel meer dan iemand had kunnen voorspellen. Ik zal proberen je alles te vertellen.

Een paar dagen na de begrafenis begon ik mijn vaders spullen op te ruimen. Deed veel van zijn oude spullen weg. Nieuwe bank en lichter behang. De keukenstoelen gingen de deur uit en werden vervangen door nieuwe van Folkhemmet. Witte. Die pasten perfect bij de muur. Het Zweedse, couveuseachtige Folkhemmet, Het Volkshuis, was van een politiek concept veranderd in een meubelwinkel. Zo ging dat tegenwoordig. ‘Voor een fraaiere alledag’ scheen hun slogan te zijn. En mijn dagen wáren fraai, als fotomodellen in het korte ogenblik voordat ze achter de coulissen verdwijnen waar ze zich uitkleden en overgeven, boulimisch en geroutineerd.

Ik stopte zijn kleren in zwarte vuilniszakken en sjouwde ze naar de binnenplaats. Dat was snel gebeurd. Hij had er niet zo veel.

Maar vandaag kwam ik iets tegen wat ik over het hoofd had gezien. Ik vond een doos. Die herinnerde ik me niet van vroeger.

Alle vaders hebben geheimen.

Ik zit in de stoel onder het linkerraam met de schoenendoos op mijn schoot, halfvol papieren, een paar foto’s, drie brieven, aan hemzelf geadresseerd. Ze zijn ongeopend. Het is niet aan mij ze te lezen.

Ik besluit de eerste brief open te maken. En op het moment dat ik voorzichtig de eerste envelop openmaak en het papier eruit trek, denk ik voor het eerst dat dit alles, deze brieven, de flat, de januarizon buiten en de buurman in de stoel naast me, bij een heel ander leven hoort, een leven dat abrupt begon, een paar weken geleden. Dat was lang, lang nadat ik Hässelby voor de eerste keer had verlaten en dacht dat dat voorgoed zou zijn, het was jaren nadat ik Aldman door de straten van Hong Kong had gevolgd, nadat ik een baantje als vuilnisman had aangenomen en Leni kwijtraakte in Parijs, Gina vond en ikzelf verdwaalde in Europa. Het was in de tijd dat de demonen kwamen. Er is zo veel gebeurd.

2

Ik begin hier.

De dagen voor mijn vaders ongeluk waren rustig. Stil. Het waren bijna fijne dagen. Ik kwam een paar minuten voor vijf thuis van mijn werk, ook op de dag dat hij stierf. Ik kwam meteen naar huis, en hij was daar dan ook. Pappa zat in de linkerstoel, onder het raam, met de krant voor zijn gezicht. Ik zette mijn schoenen netjes in de gang, ging naar hem toe, zei hallo, en even liet hij de krant zakken, keek me aan, nogal leeg herinner ik me, zoals hij me altijd aankeek, maar er kan ook een glimlach geweest zijn, een kleintje. Ik weet het niet meer. Je vergat die glimlachjes snel, ze maakten geen indruk meer, net als halfslachtige Songfestivalliedjes. Ik zal daarna wel naar de keuken gegaan zijn, en vanuit de keuken hoorde ik het geluid van pappa die zijn krant weer omhoog bracht, een keer stilletjes hoestte en de bladzijde omsloeg. Ik zette het pastawater op. Een paar minuten later zat ik aan de oude keukentafel te eten terwijl ik de kranten van gisteren doorbladerde die hij al had gelezen. Ik at alleen, pappa had waarschijnlijk al gegeten, hij deed dat altijd om drie uur, dat kwam hem het beste uit omdat hij de hele dag thuis was. Of misschien had hij het eten overgeslagen. Ik zat nieuws te lezen dat al oud was, voorstellen die al waren aangenomen of verworpen. En ik hoorde het geluid van mijn vader, die op een gegeven moment opstond, naar zijn slaapkamer slenterde, de piepende deuren van zijn klerenkast openmaakte en de kleren voor die avond aantrok. Even later kwam hij de kamer weer in, en de keuken, hij ging naast me staan en zei: ‘En?’

Ik antwoordde: ‘Je ziet er prima uit.’

Hij borstelde voorzichtig over de schouders van zijn zwarte colbertje, ook al viel er niks te borstelen. Toen hield hij zijn stropdas omhoog: ‘Kun jij?’

Ik ging voor hem staan, knoopte zijn stropdas, zoals ik altijd had gedaan sinds ik klein was en op een krukje moest staan om erbij te kunnen. Ik knoopte een onberispelijke stropdas, zorgde ervoor dat hij perfect zat. Toch verschoof pappa hem daarna voorzichtig terwijl hij ‘bedankt’ mompelde.

Zo was het altijd geweest.

‘Ja, dan moest ik maar eens gaan,’ zei mijn vader terwijl hij op zijn horloge keek. Hij was vroeg.

‘Ik hoop dat je een leuke avond hebt, pappa.’

Hij keek me aan met zijn vermoeide gezicht en vroeg: ‘Denk je dat ze gegroeid zijn sinds de laatste keer?’

Dat vroeg hij altijd, ook al had hij ze een paar weken geleden nog gezien, het was een soort ritueel van ons, met vaststaande antwoorden.

Ik: ‘Wie?’

Hij: ‘Het bridgeteam, natuurlijk.’

Ik: ‘Niet zo veel als jij, pappa.’

Hij: ‘Nee. Juist.’

Lange pauze.

Hij: ‘Niet zo veel als ik.’

Ik stond naast hem in de hal en reikte hem de schoenlepel aan zodat hij in zijn nette schoenen kon glippen, gaf hem een klopje op zijn schouder toen hij wegging. Ik deed de deur achter hem op slot, liep naar de woonkamer, keek naar hem door het raam, zag hem gebogen de weg af lopen, door de regen, zag hem op het perron staan, een paar keer op de klok kijken voordat de metro kwam, zag hem instappen, een plekje helemaal voorin zoeken. Ik kon zien dat hij ertegen opzag.

*

Oké.

Laat me iets over mijn vader vertellen.

Bertil Å.: geboren in een dorp buiten Göteborg, in de winter van 1928, in een slecht geïsoleerd huis. Ik ben vergeten hoe het dorp heette. Dat maakt ook niet uit. Bertils vader heette Sven. Hij had Duitse voorouders en stierf op weg naar Zweden na een bezoek aan zijn Heimat toen de trein waarin hij zat ontspoorde en van de helling stortte, de berg af en de rivier in. Daarna waren ze nog maar met zijn drieën, Bertil, zijn vier jaar oudere zus Fiffi en zijn moeder, Sally Åberg. Als kind hield Bertil van vissen, als volwassene hield hij van sport en televisieprogramma’s over dieren of de oorlog.

Mijn vader was een man van het volk.

Een man van de sociaal-democratie. Hij was opgegroeid in Folkhemmet, Het Volkshuis, het politieke concept van de sociaal-democraten, en hoewel dat begrip gaandeweg een parodie op zichzelf werd en werd vervangen door het voorzichtigere ‘welvaartsstaat’, hield hij vast aan het oude begrip, alsof het een perfecte ideologie was die opgetekend stond in een partijprogramma in een stoffig, weggemoffeld kantoor waar niemand de sleutels meer van had. En omdat mijn vader erin geloofde, groeide ik ook op in het geloof dat er een hoger plan voor alles bestond. Maar uiteraard begreep ik uiteindelijk, in tegenstelling tot hem, dat het idee absoluut geen steek hield. Volkshuis. Het betekende van begin af aan gewoon veel te veel geborgenheid, en daar ging het fout. Het kon onmogelijk voortbestaan. Een hele natie veranderd in kindertelevisie. Maar ik heb er in elk geval een tijdje in geloofd. Mijn vader daarentegen was zo stevig verankerd in de volkshuisgedachte dat hij er tot zijn achtste van overtuigd was geweest dat de sociaal-democraten een dak en muren om heel Zweden hadden gebouwd en zo Het Volkshuis tot een thuis hadden gemaakt dat alle Zweden herbergde, en dat je daarom elk van hen als een broer of zus moest behandelen, met het respect en de beleefdheid die dat vereiste. En toen de sociaal-democratie en het laatste restje praktisch socialisme in zijn ogen in 1986 uitstierf met Olof Palme, trok hij zich dat persoonlijk aan en vond dat verschrikkelijk.

Alles wat hij deed, deed hij voor onze bestwil. Dat dacht hij in elk geval graag.

Zo waren wij bijvoorbeeld zo’n beetje de laatsten in Zweden die een auto kregen. Uiteindelijk waren wij de enigen in de flat zonder. Met uitzondering van mevrouw Söby. Maar zij had toch niemand bij wie ze op bezoek kon gaan. Halverwege de jaren zeventig, toen het plein beneden volliep met de mooiste auto’s die je je kunt voorstellen, Volkswagens in alle kleuren, Mazda’s, Datsuns en Volvo’s zover het oog reikte, toen stonden wij samen voor het raam, met de armen om elkaar heen en ons maandabonnement voor de bus in onze hand.

Want mijn vader wilde geen auto.

‘Stel je voor dat iedereen zelf gaat rijden,’ zei pappa. ‘Wie moet dan de bus nemen?’

Ik wist het niet, maar ik zag voor me hoe de buschauffeur zijn lege bus voorzichtig door de straten manoeuvreerde en bij alle overbodige haltes stopte in de hoop dat er iemand zou instappen.

‘We moeten het openbaar vervoer gebruiken,’ zei pappa.‘We moeten solidair zijn. Mensen moeten werk hebben, weet je. En denk eens aan de vervuiling.’

De eigenlijke reden was natuurlijk iets anders. Het had niks met solidariteit te maken. Het ging om politiek, maar op een andere manier dan hij mij wilde doen geloven. De waarheid was domweg dat we ons geen auto konden veroorloven. Pappa deed wat hij kon om de eindjes aan elkaar te knopen, maar het was nooit helemaal genoeg.

Tot een dag in 1971, toen pappa thuiskwam in een Fulda-King S7 1959. Dat was zo’n in Zweden geproduceerde auto met maar drie wielen en het portier aan de voorkant, waarschijnlijk de bespottelijkste auto ter wereld. Maar toch. Ik weet nog hoe trots hij was. Hij had rijles genomen zonder iets tegen mij te zeggen, en de eerste dag, toen we wegreden bij de flat terwijl de buren om ons heen stonden te applaudisseren en we de bocht om gingen, dacht ik dat alles anders zou worden, ik zag voor me hoe we ermee op vakantie konden gaan, we konden overal naartoe, naar Afrika als het moest. Maar het bleef natuurlijk bij Göteborg. En een keertje Oslo. Dat was onze laatste echte vakantie samen, daarna verkocht hij de auto en ik protesteerde niet. Daarna was het meest exotische wat we samen deden naar oma’s zomerhuisje gaan, waar ik croquet speelde, in mijn eentje of met Bing en Benny, mijn belachelijke neefjes met wie het nooit iets zou worden, toen niet en later ook niet, en pappa in een strandstoel zat met een zakdoek op zijn hoofd tegen de zon, terwijl oma in de keuken broodjes bakte ook al had niemand meer zin in eten.

De jaren tachtig verpestten alles voor mijn vader. Hij veranderde steeds sneller, als het smeltende ijs op de Zuidpool, van een vader van wie je droomde tot iemand met wie je bijna niet samen kon leven, een verbitterde, verbitterde man die nooit aan zijn eigen teleurstellingen ontsnapte.

Herinner je je nog de vader aan het einde van Een liefdesgeschiedenis, een van de mooiste films uit de jaren zestig? We namen hem op in het programma van de filmclub, Viktor, Åge en ik, en destijds dacht ik al dat mijn vader die rol had kunnen spelen. Herinner je je die film nog? Herinner je je de vader aan het eind, de koelkastverkoper-vader die voor het zomerhuis staat terwijl binnen het feest aan de gang is, met een kreeftenslabbetje om zijn nek? Herinner je je wat hij tegen zijn vrouw zegt als ze naar buiten komt?

Nu zou ik een toespraak willen houden. En weet je... als ik die toespraak mocht houden... dan zou het een toespraak worden voor alle mensen... de hele mensheid! Want dan zou ik zeggen dat die bestaat uit een hele hoop rotzakken!

Dat had mijn vader kunnen zeggen. Het hadden zijn woorden kunnen zijn. Hij, die hield van het volk en het uiteindelijk net zo erg haatte als zichzelf.

Pappa Åberg. Die slijtvaste kleren voor me uitkoos en die me pas de zaag liet gebruiken toen ik twaalf was. Aja Baja, pas op. We hebben mijn hele leven in deze flat gewoond. Tweeënveertig jaar.

Vanaf nu ben alleen ik er nog.

Het is moeilijk te zeggen wanneer mijn vader begon te veranderen van zo’n vader over wie je in de boeken leest, zo eentje die op je past, ervoor zorgt dat je goed en verstandig eet, die nieuwe batterijen voor je zaklamp koopt zonder dat je hem dat drie keer hoeft te vragen, omdat hij zelf weet dat de batterijen op zijn en dat het belangrijk is. Ik weet het niet, misschien hoort dat gewoon zo, ik bedoel, dat vervagen, dat vaders op een gegeven moment ophouden vaders te zijn en proberen maatjes te worden. Maar wat mij betreft begon mijn vader veel te vroeg, en hij ging te ver. In de lente van 1985 was onze relatie de magische grens al gepasseerd waarbij een van de partijen gedwongen is om zich te schikken, om überhaupt te kunnen redden wat er nog te redden valt. Zijn wat trieste blik, waarmee ik was opgegroeid en die ik in zekere zin zo veilig had gevonden, al die jaren lang, was onmerkbaar veranderd, zijn ogen zakten bijna over zijn wangen en maakten hem tot de treurigste persoon van heel Hässelby, misschien wel van heel Zweden. Ik had al een paar keer voorgesteld dat hij naar iemand toe moest gaan, een dokter misschien, met wie hij kon praten. Maar mijn vader wimpelde dat af, hij was alleen maar moe, zei hij, van zijn werk, van alles, van Hässelby. ‘We zouden moeten verhuizen, Albert. Dit is geen plek om te blijven,’ zei hij. Het was uiteraard niet de eerste keer dat hij zoiets zei, ik had er ook al vaak over nagedacht om weg te gaan uit deze voorstad, maar dit was de eerste keer dat de woorden gewicht hadden, hij meende het dit keer. En hoewel ik hem normaal gesproken steunde, ja, hem af en toe smeekte om werk te maken van het idee, wimpelde ik het nu meteen af. ‘Hässelby is op dit moment niet ons grootste probleem, pappa. Dat ben jij.’ Toen verdween hij naar zijn kamer, smeet de deur dicht en bleef daar urenlang, tot ik naar binnen ging om hem te halen en hem bijna meesleurde naar de woonkamer. Ik was destijds rond de twintig en diep in mijn hart vond ik waarschijnlijk dat hij geluk had, ik was het huis nog niet uit ook al had ik dat twee jaar eerder al moeten doen. In plaats daarvan was ik in Hässelby gebleven, met Viktor en Åge, en werkte ik vijf dagen per week in de Konsum, de coöperatieve supermarkt. Zo droeg ik niet alleen bij aan het Åbergse bruto nationaal product en de planeconomie, maar creëerde ik ook een soort sociale omgeving voor mijn vader. We aten elke avond samen, ik vroeg hem naar zijn werk, we keken samen naar het journaal als ik geen andere plannen had, we discussieerden over de wereld en alle dingen die ons niet aanstonden, we waren van mening dat Thatcher en Reagan zo’n beetje het ergste waren wat ons had kunnen overkomen, we zamelden oude kleren in en stuurden die naar Polen of Libanon. Schaakten. Speelden badminton op het plein, als het mooi weer was. Maar in de lente van 1985 verdween een groot deel van mijn vader, ogenschijnlijk voorgoed. Zijn terlenka broeken slobberden om zijn benen en het was moeilijk om gesprekken op gang te brengen over hoe we de wereld konden redden, laat staan dat hij mee naar buiten ging voor een wandeling of om een balletje te slaan. Hij maakte geen avondeten meer en zijn middagdutjes werden steeds langer, soms viel hij in zijn stoel in slaap en werd pas midden in de nacht wakker, slofte naar zijn slaapkamer en ging in bed liggen, ik hoorde hem door de dunne wandjes. Het werd een onhoudbare situatie, en de zorgzaamheid en de sympathie die ik had gevoeld voor deze man, die om onduidelijke redenen aan wortelrot was gaan lijden, sloeg om in agressie. En die agressie, of wanhoop, wat het waarschijnlijk eigenlijk was, was er op de een of andere manier de directe oorzaak van dat ik twee maanden later aan de andere kant van de aardbol belandde.

Ik stond naast een munttelefoon in een hotel in Mong Kok, Hong Kong, het was al augustus en ik wachtte tot de laatste muntjes door het apparaat zouden worden ingeslikt en het gesprek afgelopen zou zijn.

‘Zeg dan iets.’

Ik zei niets.

‘Ik begrijp het gewoon niet,’ zei hij.

‘Je hoeft ook niet alles te begrijpen,’ antwoordde ik.

‘Maar, maar wat heb ik dan verkeerd gedaan?’

‘Kunnen we het daar niet een andere keer over hebben?’ probeerde ik.

‘Nee! We hebben het er nu over. Hier en nu. Begrepen? Wat wil je van me?’

Er viel een stilte. We wachtten allebei.

‘Ik wil dat je je als een vader gedraagt,’ zei ik.

En toen hing ik op.

Maar dat was nadat Viktor en ik ergens in Europa uit elkaar waren gegaan en ik een aanbod had gekregen dat ik ongetwijfeld had moeten afslaan. Maar dat ik toch aannam.

*

Viktor kwam met het idee om die zomer op Interrail te gaan. Hij begon erover op een avond toen we in de groene lijn naar Hässelby zaten nadat we The French Connection hadden gezien in de filmclub in Södermalm, en op dat moment leek dat een goed idee, vakantie nemen van de problematische situatie thuis. Ik lanceerde het idee die avond al bij mijn vader en hij zei dat ik dat natuurlijk moest doen, maar hij meende het niet, de martelaar, hij zou het liefst zien dat ik thuisbleef, maar dat zei hij niet, niet met woorden, en ik had het punt bereikt dat ik niets anders meer accepteerde dan duidelijke taal. Ik was hard tegen hem, maar de gedachte dat ik nog een zomer in dezelfde woning als die man moest doorbrengen maakte me zo claustrofoob dat ik niet kon wachten om ervandoor te gaan. Ik maakte er zelfs een hele show van, liet grote kaarten van Europa door de flat slingeren en begon drie weken voordat we zouden vertrekken alvast te pakken, in de woonkamer, voor zijn neus. Mijn vader zei niets, repte er met geen woord over tot de laatste avond, toen hij in een moment van zijn oude ik mijn kamer binnenkwam en me een envelop toestopte met duizend kronen erin, glimlachte en me een stevige knuffel gaf, een pappaknuffel, van het soort dat ik het laatste jaar zo gemist had. Maar ik schudde die van me af toen hij weer terugslofte naar de kamer, pakte verder en hield mezelf voor dat, aangezien ik nog steeds geen enkel teken van puberopstand jegens hem had vertoond, het hoog tijd werd voor een of andere vorm van obstinaatheid, een rumspringa. Dus ik vertrok.

In de volgende weken doorkruisten we Europa een paar keer, Viktor en ik, met het enthousiasme van jonge mensen die voor het eerst beseffen dat ze overal naartoe kunnen, voorgoed kunnen verdwijnen om nooit meer terug te komen, en dat de enige reden dat ze dat niet doen, is dat ze geen goede reden hebben om het te doen. Nog niet.

Onze eerste stop was een klein rotstadje in Duitsland waarvan we allebei de naam vergaten zodra we weer in de trein zaten, maar dat het voorlopige hoogtepunt van de reis was, daar waren we het over eens, we reisden verder naar Hamburg, vonden daar niets, gingen naar West-Berlijn en waren kwaad op het systeem bij Checkpoint Charlie, staken een vinger op tegen een van de grenswachten en renden doodsbang weg ook al had niemand ons gezien en zou het hun ongetwijfeld geen barst kunnen schelen als ze het wel hadden meegekregen. We hadden het erover om ’s nachts terug te komen om het bordje met you’re leaving the american sector te stelen en het op te hangen bij het metrostation van Hässelby Gård, maar kwamen tot de conclusie dat er ’s nachts ongetwijfeld dubbel zo veel bewakers waren, gaven het op, holden naar de Friedrichstraße en haalden nog net de trein naar Amsterdam, en toen verder en verder, Krakau, Warschau, Praag, Wenen, Neurenberg, München, Boedapest, Bologna, Florence, Rome, Parijs, Madrid, en toen alles nog een keer, min of meer, we probeerden fanatiek zo veel mogelijk te zien waardoor we nauwelijks iets anders zagen dan de perrons in de verschillende landen. Het maakte eigenlijk niet uit waar we waren, als het maar niet thuis was. Ik had het gevoel dat ik wekenlang had gezeten zonder ooit rechtop te staan, en ik dacht bij mezelf dat ik hierna nooit meer in een trein zou stappen, maar ik deed alsof er niets aan de hand was, wilde de goede stemming tussen ons niet bederven, de ongebreidelde blijdschap die we allebei om het hardst onder woorden wilden brengen, want we waren op reis, we waren een deel van deze wereld en we konden verdomme doen wat we wilden, en dat zouden we vast ook wel gedaan hebben, auto’s en steden kapot hebben gemaakt en met alle meisjes hebben gevrijd en hun vriendjes in elkaar hebben geslagen, als we maar de tijd hadden gehad, maar die hadden we niet, want er ging altijd een trein en wij waren altijd aan boord van die trein, verder naar het westen tot het op een dag over en uit was voor ons allebei, precies tegelijkertijd, drie weken later, we zaten in het Hayns Park in Hamburg zonder iets tegen elkaar te zeggen, ik rookte aan de lopende band sigaretten en had pijn in mijn keel, Viktor zat met zijn hoofd in zijn handen en zelfs de eenden zagen dat er iets mis was met deze twee vrienden. Viktor was de eerste die iets zei: ‘Ik begin er een beetje flauw van te worden.’

Ik knikte. Dat was zo’n beetje het enige wat ik kon opbrengen. Ik had het gevoel dat we veel te lang constant in beweging waren geweest, en nu we eindelijk stilstonden, bleek dat doodvermoeiend. Ik had honger, ik was misselijk. Ik had een half pakje gerookt in het uur dat we hier nu zaten te kijken naar de toeristen die zich moeizaam een weg door het park heen fotografeerden, ik had het gevoel dat ik keelkanker had gekregen. Ik stak er nog een op.

‘Mee eens,’ zei ik.

Viktor raapte een handvol grind op van de grond, gooide de steentjes een voor een weer terug op het pad. Het was een onbewuste handeling, maar we hadden zo lang iets gedaan dat het moeilijk was gewoon stil te zitten.

‘Misschien zouden we, ik weet het niet, eens aan de terugreis moeten gaan denken,’ ging hij verder.

Maar ik wilde niet naar huis. Ik wilde gewoon even stilstaan. Ik was duizelig.

‘Ik weet niet of ik er al aan toe ben om naar huis te gaan.’

‘Nee?’

‘Nee. Ik geloof het niet.’

We hielden het simpel. Viktor vertrok. Ik bleef. En de laatste avond zochten we de eerste de beste bar op en bleven daar tot die dichtging of we eruit gegooid werden, ik weet het niet meer zo goed. Maar het was een mooie avond, een soort viering van alles wat we gedaan hadden, of alles wat we hadden kunnen doen als we maar wat vaker en wat langer uit die treinen waren gestapt. Een waardig besluit van de eerste vakantie die we op eigen houtje hadden gehad. En ’s nachts gingen we terug naar hetzelfde park, dezelfde bank, we hadden twee flessen wijn bij ons die we uit de bar hadden meegesmokkeld, en daar zaten we terwijl we almaar dronkener werden, de vogels kwetterden en het werd lichter, de zon kwam op en na ons zou ze zich nog hoger aan de hemel verheffen en Zweden, Hässelby en pappa’s gezicht in bed raken, en hopelijk zou hij opstaan en denken dat het allemaal nog veel erger had kunnen zijn. We praatten die nacht samen als nooit tevoren, Viktor en ik, zo’n gesprek dat alle kanten op gaat en dat in alle hoeken en gaten verzoenend en begrijpend is, en toen het park weer volstroomde met toeristen, namen we onze lege flessen mee en vertrokken, we namen afscheid bij het station, hij nam de trein naar het noorden en ik nam een taxi, vroeg de chauffeur of hij me naar een goedkoop hotel kon brengen, checkte in en sliep twee dagen lang, zonder te dromen, zonder ook maar één spier te bewegen.

Ik bleef een hele week in Hamburg zonder veel meer te doen dan proberen zo weinig mogelijk te doen. Ik ging vroeg naar bed en ’s ochtends dwong ik mezelf zo lang mogelijk uit te slapen, uit puur protest tegen alle bedrijvigheid buiten voor mijn raam. Ik maakte alle kleine dagelijkse bezigheden tot grote projecten, om zo de neiging te bedwingen om de stad in te gaan en aan allerlei sightseeing te doen. Een simpele douche duurde bijvoorbeeld meer dan een uur, ik deelde mijn lichaam in kleine vlakken in en waste me omstandig, nee, reinigde is waarschijnlijk juister, ik reinigde elk vlak met een archeologisch oog voor detail en precisie voordat ik nauwgezet overging naar het volgende vlak, tot ik mijn hele lichaam gehad had en ik naar de slaapkamer liep en op bed ging liggen om voorzichtig te drogen. Het tandenpoetsen ging precies zo, tand voor tand met borstel en water, en ’s avonds zat ik roerloos te kijken naar de kleine televisie die aan de muur hing, ongeacht wat er te zien was. Zolang het beeld bewoog, was ik tevreden.

De enige keren dat ik de kamer verliet, was ’s ochtends, als de kamer werd schoongemaakt en ik moest provianderen. Meestal ging ik naar een café in de buurt om de kranten te lezen, dat wil zeggen, ik keek naar de foto’s en deed mijn best niet mee te krijgen waar de artikelen over gingen.

Naarmate de week verstreek, begonnen ook de rituelen van dit niet-bestaan op een volgepakt activiteitenprogramma te lijken. Toen ik op een avond bezig was naar bed te gaan, na een urenlange voorbereiding, besefte ik dat ik naar alle waarschijnlijkheid veel meer energie gebruikte en een veel drukker programma had dan de meeste mensen die aan de andere kant van mijn hotelraam leefden, dus de volgende ochtend besloot ik dat het nu mooi genoeg geweest was. Zo te zien was ik nu helemaal tot stilstand gekomen en kon ik me daarom weer gaan bewegen zonder het gevaar te lopen van de weg te raken, om het zo te zeggen. Typerend genoeg markeerde ik deze nieuwe start door het kluizenaarsbestaan van de afgelopen week min of meer in te halen. Ik bezocht het Chilehaus, het op een schip lijkend kantoorgebouw dat Fritz Höger had ontworpen, en de Deichtorhallen, ik slenterde door de Deichstraße en de wijk rond de St.-Nikolai-Kirche, ging naar de bioscoop, kocht een goedkope camera en maakte hier en daar wat foto’s, vooral voor de schijn eigenlijk, praatte met mensen en oefende mijn Duits ook al was dat al meer dan redelijk, een combinatie van belangstelling voor taal op school en mijn opa’s onoverwinnelijke Duitse genen, waarschijnlijk. En ’s avonds at ik in een klein Italiaans restaurant met de toepasselijke naam Venezia. Dat lag in een zijstraatje en kon onmogelijk een winstgevende zaak zijn. Ik was zogezegd de enige gast in de zaal en de eigenaar wijdde al zijn aandacht en zorg aan mij terwijl ik, van mijn kant, bij hem de moed erin probeerde te houden door alles te verorberen wat hij me voorschotelde, en elke keer dat ik aanstalten maakte om te vertrekken, kwam hij aangesneld met koffie of een toetje of een broer of een dochter met een trekharmonica of iets anders, zodat ik geen andere keus had dan te blijven zitten, etend, drinkend, tot ze eindelijk op de klok keken en ontdekten dat het tijd was het etablissement te sluiten. Toen mocht ik vertrekken, met omhelzingen en schouderklopjes en brede glimlachjes, alsof ik de nieuwe mecenas was, en misschien deden ze dat altijd wel, misschien werkte het zo, want ik betaalde met dezelfde voorkomendheid als waar ik mee bediend was, en ze konden ongetwijfeld de zaak een week dichtgooien, zo lang slapen als ze maar wilden of de hele familie meenemen op een kort uitstapje naar het oude vaderland en over het verleden mijmeren terwijl ze in het park een soort boccia-achtig spel speelden waarvan alleen de oudjes zich nog de regels herinnerden.

Ik rolde het restaurant uit en liep door de straat, zette koers naar een bar in het gezelligere deel van St.-Pauli, en daar, zittend aan de toog achter mijn vierde flesje bier, gebeurde het dat ik, Alfred Åberg, er een half uur later in toestemde om mee te gaan naar Hong Kong om iemand bij te staan bij een uitermate belangrijke deal.

Oké, we zijn nu op het punt in het verhaal aangeland waar het op zijn plaats is om Helmut Aldman te introduceren, de man met het beste idee van Duitsland in heel 1985, volgens hemzelf. En dat idee was helemaal zo slecht niet, dat was het niet. Het was alleen zo dat Aldman niet helemaal goed bij zijn hoofd was. Laat ik het zo zeggen:

Ik had een half uurtje in de bar gezeten toen hij opdook. Hij was een man van een jaar of vijftig, en hij draaide zichzelf op de kruk naast me als een soort lichtpeertje, onberispelijk gekleed in een pak met stropdas, en uit dat pak staken een bezweet gezicht en een glimmende schedel die niet helemaal bij de rest van zijn verschijning pasten. Maar zo was hij dus. Helmut Aldman, de Hamburger die veel geld had verdiend met zijn vaders juwelierszaak en die nu een plan had uitgebroed dat hem niet alleen veel geld zou opleveren en ervoor zou zorgen dat zijn vrouw ophield de tuinman te neuken, maar dat hem ook een plekje in de encyclopedie zou bezorgen als een van de slimste koppen ten noorden van Berlijn.

Hij vroeg: ‘Heb jij kinderen?’

‘Hoezo?’ antwoordde ik. ‘Mis jij er een paar?’

Aldman bestelde twee biertjes en zette die voor ons neer.

‘Hoe oud ben je?’

‘Twintig,’ antwoordde ik.

‘Twintig! Ik had je vader kunnen zijn, weet je.’

‘Dan had je hier nu niet gezeten.’

‘Wat bedoel je?’

‘Niks. Wees blij dat je dat niet bent.’

‘Je zou kinderen moeten hebben,’ ging hij verder, het was je reinste ondervraging. ‘Iedereen zou kinderen moeten hebben. Waar kom je vandaan?’

Ik had bijna Hässelby gezegd, maar dat zou in dit geval vrij zinloos zijn geweest. Dus zei ik het maar zoals het was, min of meer.

‘Stockholm.’

‘En hoe heet je?’

‘Albert. Albert Åberg.’ Ik stak een hand uit en hij ving die met slappe vingers.

‘Helmut Aldman,’ zei hij en hij schudde mijn hand, die daarna met een zacht slurp uit zijn hand gleed. ‘Iedereen zou kinderen moeten hebben,’ herhaalde hij. ‘Daar word je wijzer van. We zouden al kinderen uitgedeeld moeten krijgen als... ja, als kind.’

‘Heb jij kinderen?’

‘Natuurlijk heb ik kinderen! Hoor je niet wat ik zeg?’

‘Jawel. Hoeveel kinderen heb je dan?’

‘Vier.’

Hij stak een hand op. Er zat één vinger te veel aan die hand. Dat moest kunnen vanavond. Een soort technisch mankement.

‘Dan moet je erg wijs zijn,’ zei ik.

Hij boog zich naar me toe, fluisterde. ‘Je moest eens weten.’ Hij verhief zijn stem weer. ‘Maar ik heb een plan!’

‘Natuurlijk heb je dat,’ zei ik. ‘Een goed plan?’

‘Het is niet goed. Het is geniaal. En het, eh, omvat jou.’

‘Dat klinkt niet erg geniaal. Weet je het zeker?’

‘Absoluut zeker. We hebben meer bier nodig.’

Er kwam meer bier op tafel. De barkeeper glimlachte, tegen mij, tegen Aldman of alleen in zichzelf, het was niet goed uit te maken wie hij aanmoedigde.

‘Jij spreekt Engels, toch?’

‘Yes, sir.’

‘Mooi zo. Mooi zo. Dan ben je nog steeds deel van het plan.’

‘En het plan is wat?’

Hij boog zich weer naar me toe, alsof hij bang was dat iemand hem zou horen en zijn geniale plan zou stelen. Het was lang geleden dat hij voor het laatst had gedoucht. Deze man waste zich niet vlakje voor vlakje. Daar had hij duidelijk geen tijd voor.

‘Vertel me eens, Albert. Wat houdt kinderen tegenwoordig het meest bezig?’

Ik schudde mijn hoofd.

Mijn oog viel op een middelbare man in een grijze jas die iets verderop aan de bar zat. Hij staarde me indringend aan, ik staarde terug, en opeens tilde hij zijn arm op, strekte die en wees naar mij. Een hele poos. Hij hield mijn blik vast. Ik geloof niet dat iemand anders het zag.

‘Wat zorgt ervoor dat mijn kinderen, en miljoenen andere kinderen op de hele wereld, hun zakgeld opsparen, urenlang in hun eigen wereld verdwijnen en precies dezelfde kerstcadeautjes vragen als alle andere, jaar in, jaar uit? Wat denk je?’

Alleen hij wist het antwoord. Ik kreeg geen taartpuntje en moest een ronde overslaan. ‘Ik heb twee woorden voor je.’ Hij laste een kunstmatige pauze in en toen kwamen die woorden, een voor een.

‘Star. Wars.’

‘Star Wars?’

‘Star Wars-speelgoed.’

‘Plastic poppetjes?’

‘Oké, luister goed.’

En toen begon Aldman aan zijn verkooppraatje, gebaseerd op onderzoek, nachtenlang piekeren en eindeloos observeren van zijn kinderen die over de vloer kropen met glinsterende ogen en speelgoed in hun handen, god mocht weten hoe lang hij op dit praatje had geoefend, voor hoeveel mensen hij het had afgestoken met al het enthousiasme dat hij wist te mobiliseren. Het verhaal begon op een warme zomerdag ergens in de woestijn van Noord-Californië waar een zekere George Lucas in het midden van de jaren zeventig een contract afsloot met 20th Century Fox waardoor hij het alleenrecht zou hebben op de verkoop van producten die verband hielden met zijn sciencefictionfilm, Star Wars. En hij ontmoette geen tegenstand. Er waren weinig mensen, of niemand, die geloofde dat de film iets anders zou kunnen worden dan een enorme flop, het was eigenlijk meer een soort eerbetoon aan Lucas omdat hij miljoenen had binnengebracht met zijn vorige film, American Graffiti, en het laatste wat men zich kon voorstellen, was dat er enige reden zou zijn om verkoopbare producten te maken in verband met een film die niemand zou gaan zien, en nog minder dat er reden was om geld uit het raam te smijten door dat te proberen. Dus kreeg Lucas zijn monopolie en de ochtend na de première, de vroege ochtend van 26 mei 1977, wordt duidelijk dat het universum voorgoed is veranderd. Het is geëxpandeerd op manieren die niemand had kunnen voorzien. Het sprookje verspreidt zich bliksemsnel vanuit de donkere bioscoopzalen over de wereld, Star Wars levert 787 miljoen dollar meer op dan de productiekosten, en dan is de verkoop van het speelgoed nog niet eens op gang gekomen. Lucas sluit een overeenkomst met de speelgoedfabrikant Kenner Products, die de licentie koopt om Star Wars-producten te maken en te verkopen. Dat wordt het begin van Kenner als het Romeinse Rijk van de speelgoedindustrie, maar zelfs Rome is niet op één dag gebouwd, en terwijl Luke Skywalker, Han Solo en prinses Leia hun eeuwige strijd tegen het Imperium uitvechten in alle bioscoopzalen van de wereld, zit de directie van Kenner met klamme handen in het haar en vraagt zich af wat ze in godsnaam moeten doen, want zelfs zij hebben er niet op gerekend dat de film een succes zou worden, er zijn geen poppetjes geproduceerd, er zijn geen speelgoedruimteschepen en replica’s gemaakt, maar de markt duurt niet eeuwig, en als je geen goederen te verkopen hebt, dan moet je maar goederen verkopen die je niet hebt, en in de herfst en rond de Kerst van 1977 schrijft Kenner grote hoeveelheden Earlybird-certificaten uit, die worden allemaal in een vloek en een zucht verkocht, het met afstand populairste cadeau voor kinderen en fanatieke fans met Kerst 1977 zijn lege dozen met het Star Wars-logo erop die een certificaat bevatten met foto’s van poppetjes die men maart 1978 aan de ontvanger belooft te leveren, als je het formulier maar invult en het terugstuurt naar Kenners hoofdkantoor, dat opeens een ware werkplaats van de Kerstman is geworden. De spullen worden in fabrieken in Hong Kong gemaakt en vandaar over de hele wereld verscheept, naar Europa, Amerika, Azië, Kenner heeft de wind in de zeilen en inkomsten in de miljardenklasse, en in de lente van 1983, bijna zes jaar na het begin van de productie, als het speelgoed voor de derde film in de Star Wars-serie, The Return of the Jedi, gelanceerd wordt, kunnen we alleen maar constateren dat de firma meer dan driehonderd miljoen stuks speelgoed heeft verkocht, verdeeld over honderden poppetjes, voertuigen, ruimteschepen, gebouwen en accessoires, je kunt het zo gek niet bedenken. Het enige probleem voor Kenner Products is dat er geen volgende films meer komen. Het Romeinse Rijk ziet zijn eigen ondergang in de ogen.

Aldman praatte nog minutenlang door, steeds enthousiaster, hij tekende grafiekjes en schetsjes op servetten en bierviltjes, legde uit hoe het allemaal werkte, hoe Kenner het keerpunt bereikte en dat elk groot verkoopsucces wordt gevolgd door een periode waarin het leeuwendeel van de klanten zich tegen zijn eigendommen keert, ze krijgen er domweg genoeg van, voelen zich bedonderd door de commercie en daar zitten ze dan, in hun woonkamers en slaapkamers, hun huis tot de nok toe gevuld met speelgoed waarvan ze niet meer weten wat ze ermee wilden. Dus gooien ze het weg. Miljoenen speelgoedfiguren zullen bij het vuilnis belanden, worden vergeten door kinderen die ooit niet konden slapen vanwege hun verlangen naar het nieuwste voertuig, het nieuwste poppetje.

‘Maar dat is niet het geniale. Iedereen snapt dat een dergelijke populariteit wel over moet gaan.’

‘En het geniale is daarom wat?’ vroeg ik.

Aldman glimlachte, een brede wolvengrijns op zijn bezwete gezicht, en als hij glimlachte zag hij er niet meer zo afgeleefd uit. Hij maakte een bijna nuchtere indruk, maar wat belangrijker was – hij leek te geloven in wat hij zei.

‘Dat het ooit weer populair wordt.’

We proostten met bier. Ik had geen haast.

Het plan was simpel. Naar Hong Kong gaan, grote delen van Kenners voorraad opkopen op het moment dat de grote Star Wars-krach kwam en de prijzen daalden, een opslagruimte in Hamburg huren en daar alles bewaren tot de verzamelaars zich verzamelden en met velen waren, tot de markt zo hard schreeuwde om oud speelgoed en memorabilia dat Aldman eindelijk zijn deuren kon openen en de relikwieën kon verkopen voor prijzen die net zo astronomisch waren als de producten. Het probleem was alleen dat Herr Aldman geen Engels sprak. Niet meer dan hello en goodbye. Dat was niet genoeg voor onderhandelingen. En daar kwam ik in beeld.

‘En, wat zeg je ervan?’

‘Het is in elk geval een idee.’

‘Nee. Wat zeg je ervan mijn tolk te zijn? In Hong Kong.’

Ik aarzelde. Keek hem even aan, alsof ik me ervan wilde vergewissen dat hij niet het type was dat mijn broek in dook als ik sliep. Nee. Hij zag er alleen maar dronken uit. Maar iets zei me dat hij morgen minstens nog net zo overtuigd zou zijn.

Ik dacht na. Ik dronk bier.

De man in de grijze jas was verdwenen. Er zat nu niemand meer op de barkruk.

‘Vliegtickets en hotel worden uiteraard door mij betaald,’ ging Aldman verder, ‘en de maaltijden. En verder, ja, een beetje salaris.’

Dat begon ergens op te lijken. Mijn financiën waren sowieso in een vrije val geraakt. Ik was al meer dan een maand op reis.

‘Hoe lang?’ vroeg ik.

Aldman rekende het uit op zijn vingers.

‘Tien dagen. Twee voor de reis, zes voor onderhandelingen en het coördineren van de verkoop met Kenners kantoor in Hong Kong. Twee dagen voor de logistiek in verband met het transport naar Duitsland.’

Nu was het mijn beurt om op mijn vingers te tellen. Ik had er maar twee nodig. Maar dat waren wel de langste twee. Hässelby en Hong Kong. Het werd tijd om te vertrekken, hetzij in de ene, hetzij in de andere richting.

‘Oké,’ zei ik.

‘Fantastisch. Gewoonweg fantastisch.’

‘Op één voorwaarde.’

‘Wat dan?’

Ik had er de hele tijd aan gedacht, maar nu raapte ik mijn moed bij elkaar, het moest gezegd worden. Het moest boven tafel en afgehandeld worden voordat er sprake van kon zijn dat we ook maar ergens naartoe gingen.

‘We delen geen hotelkamer,’ zei ik.

Aldman werd plotseling nuchter en keek diep beledigd, alsof ik hem aangezien had voor iets wat hij niet kon begrijpen of waar hij in zijn ergste nachtmerries niet voor aangezien wilde worden.

‘Natuurlijk niet!’

Hij staarde me aan en wachtte tot ik zou wegkijken, maar dat deed ik niet. Ik knikte en vroeg me af of ik me moest verontschuldigen, maar kwam tot de conclusie dat dat niet nodig was. Hij was tenslotte degene die deze bruine kroeg binnen was komen stampen, bier had gedronken en me met grootse zakenvisioenen om de oren had geslagen. Het was niet meer dan logisch dat ik het vroeg.

Maar Helmut Aldman was van de oude stempel. Hij sliep niet links en rechts met jonge jongens. Daarmee was ook niet gezegd dat hij met zijn vrouw sliep, maar dat was absoluut mijn zaak niet. We spraken af dat we elkaar over drie dagen om twaalf uur voor de bar zouden ontmoeten, en toen ik die avond afscheid van hem nam, bevond hij zich in een soort geluksroes die ik geloof ik nog nooit eerder bij iemand had gezien. Ik had bijna met hem te doen zoals hij daar zat, als een gestrande walvis op de schoot van twee vrouwen met een verborgen parkeermeter onder hun rokken en een grote fles wodka op tafel.

Het zou morgen een lange dag worden voor Aldman.

Maar het zou ook zijn beste worden.

Want Hamburgs eenzaamste miljonair was op weg naar het oosten.

3

Aldman hield woord. Drie dagen later stond ik voor Der Scotchman te wachten tot het twaalf uur was. Nog vier minuten. Ik was vroeg opgestaan, had een rondje hardgelopen in de straten bij het hotel, meer om iets te doen te hebben eigenlijk dan om te trainen. Ik was naar een paar winkels geweest om de weinige dingen die ik nodig had te kopen; sokken, een nieuwe Ray Ban Aviator-zonnebril en twee boeken waar ik plezier van dacht te kunnen hebben in het vliegtuig. Verder hoefde ik niks aan te schaffen, Aldman had duidelijk te kennen gegeven dat hij alle kosten zou dekken, dus toen ik voor de gesloten bar stond, had ik geen andere bagage bij me dan mijn halfvolle rugzak. Die was groen geweest toen ik uit Zweden vertrok maar had nu een onbestemde grijsbruine kleur gekregen na ontmoetingen met een eindeloze rij bagagerekken, motelkamers en het vieze asfalt van zo’n dertig steden. Maar hij deed het nog goed als zitzak, en terwijl ik de minuten liet verstrijken, gooide ik de zak op de stoeprand en ging erop zitten. Ik probeerde Hong Kong voor me te zien, maar zag niks, geen idee hoe die stad eruitzag. Ik was er nog nooit geweest. Ik had ook nog nooit in een vliegtuig gezeten. Nu is dat een rare gedachte, maar dat was toen zo, je stapte in 1985 niet zomaar in een vliegtuig. Met uitzondering van de overvolle chartervliegtuigen naar Mallorca in de zomer, vlogen destijds vrijwel alleen de Zweedse yuppen, in hun identieke pakken en met hun reusachtige mobiele telefoons die een maandloon aan gesprekskosten kostten. We hadden maar één keer overwogen te vliegen, mijn vader en ik, ik was zeventien en we waren de voorafgaande jaren in Denemarken, Finland en Noorwegen geweest en we waren het er allebei over eens dat het fijn zou zijn eens naar het zuiden te gaan, voor de verandering. Voor deze ene keer. Maar het werd geen van beide, we bleven die zomer in Hässelby, zoals zo veel andere mensen, uiteindelijk had mijn vader gewoon geen geld voor een week in een hotel voor twee personen, en ik moest al helemaal niet denken aan wij met zijn tweeën slapend in een tentje naast een verwaaid strand op een camping buiten Oslo of Göteborg, primus en natte sokken aan een lijntje onder het tentdoek, er waren al te veel van die dagen geweest.

Helmut Aldman kwam om één minuut over twaalf, hij stapte uit de taxi en zag er volkomen anders uit dan de vorige keer dat ik hem had gezien – hij droeg een ander pak en hij had zich geschoren, zijn schedel gepolijst en waarschijnlijk ook een variant van mijn wassysteem geadopteerd, hij zag er in elk geval schoon en netjes uit, als een bankier, en toen hij naar me toe kwam om mijn hand te schudden, begreep ik dat niet alleen zijn uiterlijk anders was, zijn hele persoonlijkheid leek veranderd, en ik wist niet goed of ik hem daarmee moest complimenteren of dat ik gewoon mijn kop moest houden. Ik koos voor het laatste.

Hij stak een hand uit. De man had blijkbaar ook een manicure ondergaan, het kon niet op. Ik krabbelde overeind en pakte zijn hand, schudde die een paar keer op en neer.

‘En, Åberg, ben je klaar voor Azië?’

‘Nog nooit zo klaar geweest,’ antwoordde ik.

‘Mooi zo, mooi zo. Kom maar mee.’

Ik tilde mijn rugzak op en liep naar de achterbak die al openvloog voordat ik er was. De bagageruimte was tot de rand gevuld met splinternieuwe koffers, maar het lukte me om na wat gefrommel mijn rugzak tussen twee Samsonites te persen die elk de tenues van een paar voetbalteams hadden kunnen herbergen. Aldman keek me bezorgd aan terwijl ik mijn vieze bundeltje tussen zijn keurig gerangschikte bagage propte en op de achterbank ging zitten.

Tijdens de rit naar het vliegveld van Hamburg vertelde Aldman meer over hoe hij gedacht had de handel aan te pakken. Hij liet me tekeningen en analyses zien, berekeningen en rijen en kolommen met getallen die allemaal blijkbaar tot dezelfde conclusie leidden: dat hij het echte grote geld op het spoor was. Ik begreep nog niet de helft van wat hij zei, maar luisterde beleefd en liet hem praten, het was tenslotte zijn tripje, zijn geld op tafel.

Ik wees naar een van de getallen op een papier, het onderste getal. Dat was rood. ‘Hoort dat zo?’

‘Dat is nu juist het geniale, snap je dat niet? Dat het rode cijfers oplevert. Daarom heeft niemand het tot nu toe aangedurfd, omdat je er onmogelijk winst mee kunt maken. Op korte termijn. Maar als je het de tijd geeft, ik weet niet, tien jaar, vijftien, zeventien, misschien meer, dan zullen die cijfers zwart worden, Albert, dat moet je toch snappen, zwart als de nacht waarin jij slaapt, en dan zal ik overblijven als de overwinnaar, de enige die slim genoeg was om de toekomst te voorspellen en mijn geld erin te investeren.’

Ik merkte dat ik enigszins overdonderd was. Ik dacht aan geld dat verdween en in de toekomst weer opdook omdat het daar in het verleden was geparkeerd. Ik dacht aan Back to the Future en alle chaos die was ontstaan toen Michael J. Fox de DeLorean terugreed naar 1955 en hoe toevallig het was dat hij erin slaagde alles weer recht te zetten voordat hij ophield te bestaan. Je moest alleen met het heden sjoemelen, en met niets anders, dacht ik. In die film was de hoofdpersoon tenslotte bijna per ongeluk met zijn eigen moeder naar bed gegaan.

‘Maar,’ ging ik verder. ‘Als Kenner meer dan vierhonderd miljoen stuks speelgoed heeft verkocht, is het dan niet een beetje riskant om ervan uit te gaan dat het magazijnrestant dat jij koopt, zo veel zal gaan opleveren?’

Hij wapperde met zijn handen. ‘IJs, Albert, ijs in je buik, ijs in je hersenen. Je moet het de tijd geven die nodig is. Bovendien, dit zijn de jaren tachtig, of niet soms? Alles wordt tegenwoordig weggegooid, zo op de vuilnisbelt, niemand bewaart iets langer dan absoluut noodzakelijk is, omdat er voortdurend nieuwe dingen komen. Let op mijn woorden. Over twintig jaar is alles weg.’

‘Met uitzondering van jouw voorraad.’

‘Uiteraard.’

Ik liet het daarbij. Het had geen zin hem met tegenargumenten onder druk te zetten, hij luisterde met dovemansoren en ik besloot dat ik hem net zo goed kon geloven, hij betaalde tenslotte de vliegtickets en het hotel in Hong Kong, en ik was niet van plan om achtergelaten te worden in de vertrekhal terwijl hij aan boord ging en de halve aardbol overvloog, dus ik leunde achterover, zette mijn pilotenbril op en keek uit het raam naar het verkeer dat achteruit leek te glijden terwijl de taxi voorwaarts zoefde. De chauffeur zette de stereo harder, we waren alle drie in onze eigen wereld en hoorden voor de tigste keer die zomer ‘Tarzan Boy’ van Baltimora, en terwijl de muziek uit de luidsprekers schalde, draaide ik mijn raampje naar beneden en liet de wind binnendringen in de warme auto en toen meende ik bijna een enorme echo van buiten te kunnen horen, het geluid van die megahit, gespeeld op alle stereo’s en autoradio’s van Hamburg, die ons niets belangrijks vertelde, maar toch alles overstemde wat we hadden kunnen denken of zeggen.

Aldman had businessclass voor ons geboekt op vlucht 1702 naar Hong Kong International Airport, en toen het vliegtuig vaart maakte op de startbaan en mijn hoofd zich vulde met de ontspannende muzak uit de uitgedeelde koptelefoons, had ik al spijt dat ik voor vertrek mijn vader niet had gebeld, of Viktor, hoewel een deel van mij het ook wel een leuke gedachte vond dat niemand wist waar ik op dit moment precies was en dat ik, als ik wilde, voorgoed zou kunnen verdwijnen zonder dat iemand me zou kunnen vinden. Maar minuten later, toen we de 35.000 voet en de tropopauze naderden, verdampten alle onaangename gedachten en ik merkte dat ik doezelig werd, als een licht roesje, ik bleef met mijn hoofd in mijn hand uit het raam kijken naar de blauwe hemel die in feite niet meer blauw was, maar bijna grijs in het schelle zonlicht, en ik bedacht dat het vliegtuig waarin ik zat grote scheuren in de ozonlaag trok en het gat nog groter maakte, en dat de mensen daar beneden op dat moment misschien een microscopisch verschil in temperatuur merkten, voelden dat de zon iets feller op hun huid brandde, maar dat niemand van hen wist dat het onze schuld was, driehonderd mensen die ontspannen in hun stoelen zaten en hun stille bijdrage leverden aan de ondergang van de wereld terwijl onze koptelefoons tot de rand werden gevuld met ‘Everybody Wants to Rule the World’ van Tears for Fears, gevolgd door ‘St. Elmo’s Fire’ dat overging in ‘Road to Nowhere’ van de Talking Heads, ‘A View to a Kill’, ‘Some Like it Hot’, ‘Sussudio’ enzovoort, enzovoort, enzovoort, enzovoort en we deden onze ogen dicht en het ijs smolt in onze drankjes en een glimlach verspreidde zich over onze gezichten en het volgende wat ik me herinner is dat Aldman een half etmaal later aan mijn schouder schudt en uit het raam wijst, ik buig me voorover om beter te kunnen kijken naar Kai Tak Airport een paar kilometer onder ons, het vliegtuig gaat op zijn zij hangen in een scherpe bocht naar links, we dalen en Aldman wordt bleek, we dalen naar het vliegveld en het enorme vliegtuiglijf wurmt zich met slechts een paar meter speling tussen de wolkenkrabbers door, zo lijkt het, ik heb mijn gezicht tegen het raampje gedrukt en Aldman heeft zijn ogen gesloten, houdt zich krampachtig vast aan de armleuning, maar ik ben niet bang, alleen maar overdonderd omdat er een vliegveld midden in de stad is, en terwijl we het ene gebouw na het andere passeren, kan ik de mensen in de appartementen zien, ik zie televisies aanstaan, gordijnen wapperen, en dan gebeurt er iets, op het moment dat de wielen de landingsbaan raken en beginnen te draaien, zie ik een enorme schakelaar in mijn hersenen voor me die aan wordt gedaan, of uit, met veel geweld, en ik merk hoe al mijn zorgen hun gewicht verliezen en verdwijnen, mjn slechte geweten vanwege mijn vader die thuis zit, Viktor die ik gewoon heb laten vertrekken, al het onkruid in de verwilderde tuin in mijn hoofd wordt bespoten met Agent Orange, en het gegeven dat ik geen werk heb, geen toekomstperspectieven en geen plannen, lijkt opeens volkomen onbelangrijk. Want ik ben nu in Hong Kong. Zo ver weg als ik maar kan komen zonder weer dichter bij huis te geraken. En alleen al de gedachte dat hiernaartoe gaan het idiootste moet zijn wat ik ooit in mijn hele leven gedaan heb, maakt me blijer dan ik kan beschrijven.

Aldman loodste ons snel door de terminal, de bagagehal, de douane en de mensenmassa in de aankomsthal alsof dit gewoon een deel van zijn dagelijkse beslommeringen was die het registeren niet waard waren, en hij beschouwde het als volkomen vanzelfsprekend dat er ogenschijnlijk uit het niets een man in een zwart chauffeursuniform voor ons opdook, met een bord in zijn handen met het opschrift:

ALDMAN

Ik gleed in mijn rol als tolk Engels, en een paar minuten later zaten we op de achterbank op weg naar het centrum. We reden door de verschillende wijken van de stad, van Wong Tai Sin door de vervallen Kowloon Walled City naar de wirwar en chaos van Mong Kok, waar de chauffeur stilhield voor de enorme ingang van het Royal Plaza Hotel Hong Kong. Geüniformeerde mannen deden het portier voor ons open en wij stapten uit, Aldman gaapte en leek zich te vervelen terwijl hij de piccolo’s bestudeerde die als een pendeldienst heen en weer holden naar de auto om zijn koffers te halen. Ik liep ernaartoe en deed een dappere poging om mijn rugzak, die helemaal onder in de bagageruimte lag, te pakken te krijgen, maar ik moest het afleggen tegen een overmacht van handen in witte handschoenen, een van de piccolo’s wurmde hem uit mijn greep en zette koers naar de receptie met mijn rugzak op een armlengte afstand van zijn smetteloze uniform, en ik kon alleen maar achter hem aan lopen terwijl ik ook deed of het allemaal de gewoonste zaak van de wereld was. Ik regelde de praktische zaken voor Aldman en mezelf bij de receptie en we spraken om acht uur die avond af in de bar op de bovenste etage. Ik had geen idee hoe laat het was, ik had me nog niet op de lokale tijd ingesteld, het was nacht in mijn hoofd en dag in de wereld en elk logisch verband leek zoek, maar het maakte in feite niks uit, dus ik vroeg het ook niemand, liep alleen gehoorzaam achter de piccolo aan die me voorging naar de lift en door de gangen, met mijn rugzak voor zich uit en mij op sleeptouw. Hij bleef staan voor een deur op de negende verdieping, maakte die open en stuurde mij als stoottroep de donkere kamer in, en ik zou durven zweren dat ik de echo van mijn eigen voetstappen hoorde, toen deed hij het licht aan en de kamer groeide in de loop van een klik uit tot enorme proporties, en daarna moest ik een tocht door de hotelkamer maken met deze onbekende vent die me trots en doelbewust de badkamer, de slaapkamer, de woonkamer, de minibar, de kleurentelevisie en de afstandsbediening liet zien die vanuit alle plekken in de kamer gebruikt kon worden (vertelde hij me met een knipoog die zowel het ene als het andere kon betekenen (ik ging ervan uit dat hij het ene bedoelde en niet het andere)), het kon niet op, en terwijl hij stond na te denken of er nog iets anders was wat hij kon laten zien, kwamen er twee vrouwen binnen die buigend naar de eettafel liepen waar ze bloemen en andere dingen in grote vazen schikten, de piccolo plaatste met zorg mijn besmeurde rugzak op de bagagestander en toen verdwenen ze alle drie in een halve seconde en de deur werd met een discreet klikje achter me dichtgetrokken.

Enkele seconden later werd er weer aangeklopt.

Het was mijn kamer. Ik deed open.

Het was de piccolo.

‘Very sorry, sir. Very sorry.’

En voordat ik had kunnen zeggen dat er vast niets was waar hij zich voor hoefde te verontschuldigen, stond hij alweer binnen, hij gleed naar de grote ramen, trok de gordijnen opzij en openbaarde het uitzicht over de stad met een gebaar dat ofwel betekende dat het een uitzicht was om van onder de indruk te raken of gewoon dat de ramen erg schoon waren. Beide waren in mijn ogen lovenswaardig, maar ik had alleen maar Duitse marken en geen andere valuta, dus trok ik mijn lege zakken binnenstebuiten terwijl ik een wat spijtig gezicht trok, maar toen verontschuldigde hij zich alleen nog maar meer en zei no, no, no sir, so sorry terwijl hij bijna de gang in zweefde, achterwaarts, en hij de deur weer op die beheerste manier sloot en ik bleef midden in de kamer staan in de ochtendzon of het middaglicht dat de kamer in golfde en mij midden in mijn gezicht trof.

*

Ik vond dat ik het Aldman verschuldigd was hem waar voor zijn geld te geven, dus ik probeerde alle stoelen en de bank uit, beende heen en weer door de kamer, maar kreeg daar uiteindelijk genoeg van en zette koers naar de douche waar ik het wassysteem uit Hamburg herhaalde en me volgens alle regelen der kunst boende. Daarna belde ik naar de receptie en vroeg hoe laat het was, het was vijf uur en dat betekende drie uur om te doden, ik zette mijn horloge goed, deed mijn rugzak open, haalde de boeken eruit die ik had gekocht, trakteerde mezelf op een biertje uit de minibar en ging in de vensterbank zitten lezen.

Ik had een paar jaar naar dit boek gezocht, de titel was The Roots of Coincidence, geschreven door de renaissancemens Arthur Koestler, Viktor en ik waren overal geweest, bij boekhandelaren en antiquariaten, zonder succes. Onze belangstellig voor Koestler hield verband met The Police, waar Viktor en ik destijds grote fans van waren. We hadden in Engelse bladen gelezen dat Sting erg gefascineerd was door Koestler, wat voor ons betekende dat het hier om belangrijke zaken moest gaan die het daarom waard waren te pakken te krijgen. The Police had zelfs twee van hun lp’s naar hem genoemd, hun vierde plaat naar het boek The Ghost in The Machine dat naar het scheen de menselijke neiging tot zelfdestructie beschreef en de laatste, de geniale Synchronicity, wat een begrip was dat in The Roots of Coincidence werd uitgediept. Viktor en ik hadden geen flauw benul wat synchroniciteit betekende, behalve het voor de hand liggende, dat het moest gaan over iets wat op de een of andere manier synchroon was, dat konden wij ook nog wel bedenken, maar verder waren we blanco. Dat belette ons natuurlijk niet om eindeloze theorieën op te werpen over wat het inhield, gebaseerd op het nauwkeurig onder de loep nemen van songteksten en interviews en foto’s van de band in de hoop iets te zien wat ons tot nu toe was ontgaan.