Marion Bruinenberg

Nieuweling

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2022 Marion Bruinenberg

Omslagontwerp bij Barbara

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Keke Keukelaar

ISBN e-book 978 94 6381 060 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, februari 2022

www.uitgeverijpodium.nl

Pour J.

Il a fallu un livre pour écrire les mots que je ne pouvais pas dire.

Je t’aime.

Als men mij zou dwingen te zeggen waarom ik van haar hield, voel ik dat dit alleen uitgedrukt kan worden door te zeggen: ‘Omdat zij het was, omdat ik het was.’

Vrij naar Michel de Montaigne

September

Het begint als ik overal om moet huilen.

Om de kerkklokken die elk uur luiden, net te vroeg of net te laat, maar nooit op tijd.

Om een etiket dat eigenwijs uit een kraag omhoogsteekt en iedereen de maat toont.

Om een zakdoek die van de waslijn ontsnapt, maar verstrikt raakt in een hoge boom en wanhopig in de wind blijft wapperen.

Het heeft niets met haar te maken, en toch moet ik bij alles aan haar denken.

Mei

Niemand in het dorp had haar verwacht. Er verschijnen hier geen mensen meer, ze verdwijnen alleen nog maar. Jongeren zijn al lang naar de stad vertrokken, toeristen blijven liever aan de andere kant van de berg en het laatste kind werd negenentwintig jaar, vijfendertig dagen en dertien seconden geleden geboren.

Dat was ik.

De meeste mensen weten niet eens dat ons dorp bestaat. Het heeft dan ook geen naam, maar slechts één letter: W. Niemand weet precies waarom. Misschien is het een afkorting, misschien vonden ze het niet de moeite waard iets beters te verzinnen. Vroeger dacht ik dat de W stond voor de rivier die in drie diagonale bochten de natuurlijke grens van ons dorp vormt, alsof hij twee keer besloot toenadering te zoeken en twee keer inzag dat het toch geen zin had, maar ik heb altijd al meer fantasie gehad dan de andere inwoners bij elkaar.

Dat zijn er overigens niet veel. Er zijn nog een paar zestigers, misschien een handvol zeventigers, maar de meesten zitten in de laatste jaren van hun leven. Om hen er niet aan te herinneren dat ik het mijne nog voor me heb, pas ik me zo veel mogelijk aan. Als kind deed ik dat nog bewust, maar inmiddels denk ik er niet langer bij na. Ook ik kreun als ik ga zitten én als ik weer opsta, ook al heb ik nergens pijn. Ook ik draag pantoffels en altijd een jas, ook al heb ik het niet koud. Ook ik hap in het midden van een zin naar adem, ook al is mijn stem nog zo sterk en luid dat ik er zelf soms van schrik. Ik word zeven keer per nacht wakker om naar het toilet te gaan, alsof zelfs mijn blaas zich wil schikken en elke dag wat kleiner wordt.

Ons dorp is niet alleen oud, het is eenzaam. In de steek gelaten. Het ligt in een zacht glooiende vallei en heeft als enige gezelschap de akkers en velden die eromheen liggen. Als de wind waait, trillen de graspalmen en verandert het landschap in een zee van groene golven. Steeds maar weer spoelen ze over de velden, en toch komen ze nooit verder.

Aan onze kant van de rivier — de goede kant — liggen tientallen slecht onderhouden huizen met oranje daken. De straatnamen (Schoolsteeg, IJzerweg, Bakkerstraat) verwijzen naar een verleden waarin het dorp nog geleefd had, en in het midden ligt een plein dat het grootste gedeelte van het jaar verlaten is. Maar zelfs dan, als je je ogen sluit en je best doet, kan je de mensen nog horen dansen, zingen en spelen. Een verre herinnering die uit de krochten van je jeugd lijkt te komen, maar in werkelijkheid niet ouder is dan de laatste zomer.

Om onze afzondering compleet te maken, doemt aan de andere kant van de rivier — de slechte kant — een steile rotswand loodrecht uit de bossen. De Muur, wordt hij genoemd. De bomen beneden gaan al snel over in een donkere moslaag, waardoorheen de rivier naar boven kruipt. Af en toe verdwijnt hij uit het zicht om, als het te steil en onbegaanbaar wordt, te veranderen in een waterval. Daarboven zijn alleen nog grillige, kale rotsen waarop altijd sneeuw ligt, of het nu juni of december is. De pieken zijn zo hoog dat je denkt dat ze de wolken lek willen prikken. We noemen ze de Wachters, omdat ze ons tegen alles beschermen.

Zelfs tegen direct zonlicht.

In de winter, wanneer de lucht dezelfde kleur aanneemt als de Muur en er geen overgang meer is tussen hemel en aarde, krijg je het gevoel in een grijze gevangenis te wonen. Negen maanden lang zitten we opgesloten in de schaduw. Negen maanden lang drukt hij zwaar op je schouders en kruipt hij via je neus en mond in je hoofd, tot je hem kan ruiken, proeven, een dorre smaak die achterblijft op je tong. Negen maanden lang wachten we op de zomer, de drie maanden waarin de zon eindelijk hoog genoeg staat om onze tere huid te raken en direct rood te kleuren. We wachten op de goede dagen, om zo de slechte door te komen, wanneer het weken achtereen sneeuwt en alles bedekt wordt onder een lichtgrijze laag. Zelfs de sneeuw heeft hier geen kleur.

Het is moeilijk om de schaduw uit te leggen aan mensen die alleen maar de zon kennen. Je denkt misschien dat je je het kan voorstellen: een tijdelijke afwezigheid van licht, zoals wanneer een wolk voor de zon schuift. Maar de zon weet altijd nog een weg door de wolken te vinden, terwijl de Muur al het licht tegenhoudt.

Zeggen en doen zijn geen broers, zeggen we hier. In plaats van dat ik het probeer te beschrijven, kun je het beter zelf proberen. Als je je hand vlak onder de hanglamp boven de eettafel houdt, is de schaduw van je hand op het tafellaken nog wazig, met een blauwe of grijze kleur. Maar als je je hand dichter naar de tafel brengt, wordt hij steeds scherper en zwarter, tot je zou zweren dat iemand met een markeerstift je hand op tafel getekend heeft.

Dát is onze schaduw. Hij doordringt alles, als de mist die ’s ochtends in het dorp hangt, waardoor je geen meter voor je ziet en mensen hun komst moeten aankondigen door holle kreten, die door de stilte worden opgeslokt.

Onze schaduw doet verlangen. Soms, als ik naar de bergen kijk waarachter het licht zich schuilhoudt en de stralen de Wachters met goud bekronen, lijkt de zon zo dichtbij dat ik haar bijna aan kan raken. Ik moet mezelf dwingen om weg te kijken, omdat ik anders mijn handen naar de toppen uit zal steken in de hoop ze in één ruk uit de grond te trekken.

Onze schaduw doet vergeten. In het donker heb je geen grip meer op de tijd. Na een of twee dagen weet je niet meer wat je daarvoor gedaan hebt, want alle dagen lijken op elkaar. Het enige wat verandert, is wat je eet en zegt, en vaak is ook dat hetzelfde. De rest is zwart, als één lange nacht. En hoe minder herinneringen je opslaat, hoe minder tijd er voorbij lijkt te gaan. Hoe korter je leven lijkt.

Onze schaduw vervormt. In de winter lijken de frisgroene grasvelden meer op een pluizige schimmeldeken, als kaas die je te lang in de koelkast hebt laten liggen. De ijzeren hekken, metalen ornamenten en bronzen deurknoppen verliezen hun glans. De stenen onder de brug verdwijnen; de rivier, kolkend, neemt de vreugde van de zomer met zich mee en spoelt alle herinneringen uit. Het dorp maakt zich klaar voor weer een winter, de schaduw kruipt in huizen en hoofden, zodat niemand zich meer kan voorstellen dat er ooit licht was geweest.

Maar goed ook, want van hoop alleen kan je negen donkere maanden niet leven.

De eerste vijf jaar van mijn leven heb ik in de stad gewoond, de andere vijfentwintig hier. Toch noemen ze me nog steeds ‘nieuweling’. Of, wanneer ze kwaad zijn, ‘die van buiten’.

Eveline zouden ze nooit zo’n bijnaam geven.

Vroeger, toen alles nog goed leek te gaan, vertelde ik mezelf dat ik op een dag zou vertrekken. Dat ik weer in de stad zou gaan wonen, en iets van mijn leven zou maken. Maar mijn vader maakte al snel duidelijk dat dat geen optie was. Hij wilde niet dat ik weg zou gaan, zoals hij zelf ooit weg was gegaan. ‘Je weet wat er dan gebeurt,’ zei hij, terwijl hij naar de foto van mijn grootouders op de schoorsteenmantel knikte. Bijna direct nadat hij hun verteld had dat hij definitief niet meer terug zou komen, dat hij wilde dat zijn dochter in de stad zou opgroeien, waren ze overleden. Een week na elkaar, alsof ze niet zonder hem maar ook niet zonder elkaar konden leven.

We zouden alleen voor de begrafenis komen, had hij tegen mijn moeder gezegd, hij zou alleen wat zaken afhandelen en het huis verkopen, zodat we snel weer terug naar de stad konden. Maar maanden werden jaren waarin hij steeds weer andere argumenten had om niet meer weg te kunnen — van een tekort aan kopers tot de stabiliteit van mijn jeugd. Argumenten die allemaal hetzelfde doel hadden: genoegdoening.

‘Jij bent het laatste kind,’ zei hij keer op keer, ‘het kind dat blijft.’

De andere kinderen zijn al lang geen kinderen meer. Het ene na het andere vertrok naar de andere kant van de berg, op zoek naar het licht, om ons hier in het donker achter te laten. Ze wilden iets worden, zeiden ze, in plaats van gewoon zijn. Niet dat ik het hun kwalijk neem. Als ik kon, had ik waarschijnlijk hetzelfde gedaan. Wat moeten ze hier ook, in een dorp waar niets gebeurt of verandert, maar alles slechts herinnerd wordt?

Toch kunnen hun ouders het hun niet vergeven. Nog steeds niet. Een instinctieve reactie waarmee ze willen zeggen: is dit dan niet genoeg? Ze zien niet in dat hun verbittering er juist voor zorgt dat de kinderen niet alleen zijn vertrokken, maar ook niet meer zijn teruggekomen. René, een man van in de veertig, is een van de weinigen die zijn vader nog weleens op een verloren zondagmiddag komt bezoeken. Maar hij raakt zo gefrustreerd door de vele vragen die zijn vader op hem afvuurt, dat ook hij er steeds meer tijd overheen laat gaan. Eerst kwam hij nog elke week. Nu zien we hem misschien één keer in het jaar.

‘Vertel nou eens, vind je het nou écht leuk, daar in de stad?’

‘Nou, eigen—’

‘Dat dacht ik al. Het is veels te druk daar, niet?’

‘Ja, het is druk, maar —’

‘Mis je de natuur niet, de rust?’

René schuift ongemakkelijk op zijn stoel heen en weer. Liegen wil hij niet, maar hij weet dat er op deze vragen toch maar één antwoord mogelijk is. ‘Ja,’ zegt hij daarom zacht. ‘Ja, die mis ik wel.’

Zijn vader knikt, hij had het altijd al geweten. Toch slaat hij opgelucht een borrel achterover, en voor de zekerheid nog maar een. Wanneer de hoop zijn weg heeft gevonden naar zijn hart, buigt hij zich naar René toe, kijkt hem diep in de ogen en vraagt: ‘Maar later, later kom je toch zeker weer terug?’

René zit nu in een penibele situatie. Een leugentje om bestwil is één ding, een belofte is heel wat anders. Bovendien: werd het hem niet kwalijk genomen dat hij meer wilde van het leven? Was zijn vaders motto niet ‘weg is weg’? Misschien zijn de dorpelingen zachter geworden in hun oude jaren, denkt hij, misschien hebben ze geleerd van hun fouten. Misschien —

Maar zijn vader ziet hem twijfelen. Hij weet dat de kans klein is, hij weet dat er nog nooit iemand is teruggekeerd — behalve mijn vader dan, maar dat is Paul, die telt niet. Snel begint hij daarom alweer te praten, bang als hij is voor het antwoord. Ongevraagd laat hij weten dat verhuizen niets voor hém zou zijn, dat hij hier toch alles heeft wat zijn hart begeert, nee, dat hij niet eens weg zou kúnnen, al zou hij het willen.

Niemand heeft het over de donkere maanden. Niemand vraagt of de schaduw gemist wordt, want de vraag stellen, is hem beantwoorden.

We zijn hier elk jaar met minder. De mensen die het dorp nu nog verlaten doen dat niet uit vrije wil, maar worden door de dood gedwongen. Een paar maanden voordat Eveline besloot ons leven binnen te vallen, gehoorzaamde ook mijn vader.

Na zijn overlijden was ik ineens alleen. Het was niet onverwacht, hij was al langer ziek, maar toch kan niemand je voorbereiden op de eenzaamheid die daarop volgt.

Hij lag drie dagen opgebaard. Volgens het gebruik had ik overal in huis zwarte dekens op moeten hangen — de dood is geen tijd voor kleuren — maar ik had niets zwarts, alleen wat oude kleren van mijn moeder en een hoeslaken dat ooit wel zwart was geweest, maar dat door het vele wassen zijn kleur had verloren en waarin de contouren van een koffievlek zichtbaar waren. Toch had ik die zo goed en kwaad als het ging aan de houten balken vastgeknoopt, terwijl ik het gevoel dat ik mijn vader teleurstelde zo veel mogelijk probeerde te negeren. Hij had in zijn leven maar één regel gehad, ‘zoals het hoort’, en die had ik direct na zijn dood al moeten breken.

Zelf moest ik de hele rouwperiode eigenlijk ook zwart dragen. Kleuren vallen te veel op, had Marie gewaarschuwd, waardoor de geest van mijn vader me zou herkennen en mee zou nemen in de dood. Terwijl ik mijn kledingkast opende, overwoog ik hoe erg dat was, en koos voor een blauwe broek en groene trui.

De mensen hier hadden hun hoofden geschud toen ze hun zegen aan het lichaam kwamen geven. Zuchtend bogen ze zich over de kist, veegden mijn moeders zwarte kimono opzij. Ze keken naar de baret op zijn donkere krullen, naar zijn gezicht dat nu nog boller leek dan voorheen. Het had zich goed geleend voor een baard, ware het niet dat alle mannen hier gladgeschoren door het leven gaan. Zoals het hoort.

De mensen keken naar de rode zakdoek die om zijn nek zat geknoopt, naar het gilet dat ik slechts met moeite had kunnen sluiten en naar de linnen korte broek die niet verder dan zijn knieën kwam. Mijn vader had in klederdracht begraven willen worden, terwijl de meesten hier moderne waterdichte kleding droegen, van hun kinderen gekregen of via internet aangeschaft. Je kunt hier alles bestellen, je moet alleen heel lang wachten.

Ze lieten hun ogen glijden over de wollen, kuithoge sokken en de leren overschoenen, klakten met hun tong en sloegen een kruis. ‘Paul probeert te hard,’ zeiden ze, ‘zelfs na zijn dood.’

De lijkstoet bestond uit het hele dorp, de weeklager overdreven jammerend voorop, die de niet gelaten tranen probeerde te compenseren. Mijn vader mocht dan een vreemde snuiter zijn, een plechtigheid sloeg niemand over. Ze hadden de kist op hun eigen schouders laten rusten, want dat ik hem niet mocht dragen, stond vast.

De begrafenis zelf was kort, maar mooi — al herinner ik me slechts flarden. De geur van wierook in de kerk. De splinters in de familiebank op de eerste rij, die op mij na leeg was gebleven. De wormen op de touwen die de kist langzaam naar beneden lieten zakken. De woorden van de priester, het gefluister achter in de stoet.

De stilte, toen ik weer thuiskwam.

Een paar weken voordat Eveline verscheen, kwam Marie weer eens bij me langs. Vanuit het raam had ik haar aan zien komen lopen, over het smalle pad dat het dorpsplein uiteindelijk met het huis verbindt. Ik zeg nooit mijn huis of thuis, want het voelt niet als mijn plek. ‘Je maakt je eigen kleding niet,’ had Marie eens opgemerkt, terwijl ze een draad omsloeg. ‘Daarom voel je je nooit thuis.’

Ze slenterde over het pad. Gehuld in een grauwe trui ging ze bijna naadloos over in het kleurloze landschap. Als ze stil had gestaan, had ik haar waarschijnlijk niet eens opgemerkt.

‘Dag kind,’ zei ze, toen ze eindelijk de woonkamer binnenkwam. Marie heeft zelf zeven kinderen maar noemt iedereen hier ‘kind’, of die nou zes of zestig is. Na elk kind was ze minstens tien kilo aangekomen. Volgens mijn vader was ze ooit een mooie vrouw geweest, maar ik weet niet zeker of ik hem kan geloven.

Eveline zou zeggen dat het er niet toe doet.

‘Dag,’ zei ik.

‘Hoe gaat het?’

‘Het gaat.’

‘Ik weet dat het moeilijk is, Simone. Maar je moet dóór met je leven.’

Ik probeerde mijn verontwaardiging in te slikken, want ik gíng juist door met mijn leven. Ik wist inmiddels hoe ik emoties op de achtergrond kon laten sluimeren zonder ze al te veel aandacht te geven, precies zoals mijn vader mij geleerd had. Ik had geaccepteerd dat ik na een veel te korte nacht wakker werd, elke ochtend weer. Dat ik te lang in bed bleef liggen en naar het plafond staarde in een poging nieuwe vormen te ontdekken in de nerven van het hout, maar alleen de oude zag. Dat ik niet één, maar twee dekens van me af moest slaan; een van dons, en een van moedeloosheid.

We leven in kleine, doordachte stapjes, om de verveling niet op de hielen te zitten. Om vijf uur ’s ochtends op, om negen uur ’s avonds naar bed en om klokslag één uur ’s middags de warme maaltijd. Er wordt niet van afgeweken; als Odette de gerechten ook maar een minuut later op tafel zet, wordt er al onrustig op stoelen heen en weer gedraaid. Om afgunst te voorkomen eet ik hetzelfde geprakte voedsel als de rest, waar je geen kiezen of smaakpapillen voor nodig hebt. Vergeefs, want afgunst is onvermijdelijk onder oude mensen. Het chagrijn staat in hun gezichten getekend. De ware reden van hun woede verzwijgen ze: dat ze oud zijn, maar het niet willen.

De leegte van de dag vulde ik zo veel mogelijk met dingen die er niet toe deden. ‘Wat doe je in je vrije tijd?’ zou Eveline me later vragen, niet wetend dat al mijn tijd vrij was. Ik deed er niets mee, ik kwam het door.

De meeste tijd trok ik uit voor het maken van een dagplanning. De programma’s waar ik tijdens het eten naar zou kijken en de likeurtjes die ik erbij zou drinken, koos ik de avond van tevoren uit. Het aantal sigaretten dat ik die dag zou roken rolde ik in de ochtend al en ’s middags mat ik hoeveel seconden het duurde voor een suikerklontje smolt op mijn uitgestoken tong. In de zomer gemiddeld vijftien seconden, in de winter zeker twintig.

In de tijd die over was, las ik. De behoefte om zelf te leven had ik niet echt, de personages in mijn boeken deden dat voor mij. Ik kon verdwijnen in hun problemen, hun verdriet en geluk, en dat was voor mij voldoende. Lezen gaf me controle, rust, een reden om door te gaan. Na een alinea mocht ik kijken hoeveel bladzijden het hoofdstuk nog had, na een hoofdstuk mocht ik een broodje eten of een glas water drinken. Ik voedde mezelf met andermans bestaan, zodat ik als beloning weer wat meer mens mocht worden.

Het huis verliet ik alleen nog voor de wekelijkse boodschappen bij Lucien, een tocht die steeds langer leek te worden. Ik ging weddenschappen met mezelf aan over hoeveel mensen ik tegen zou komen, maar het waren er altijd meer dan ik had gehoopt.

Het leven speelt zich hier buiten af, terwijl ik zo snel mogelijk weer naar binnen wil. Meestal lukt het me onder een praatje uit te komen, maar groeten, dat moet altijd. Elke dag weer; op de weg heen, op de weg terug, en daartussenin. De verplichting maakt me onrustig, maar de mensen hier snappen dat niet. Ze verwarren verlegenheid met onbeleefdheid.

Op het moment dat ik het huis verlaat, komen ze op me af. Uit elke hoek verschijnen ineens pantoffels en wandelstokken; ik voel hun vragende ogen al voordat ik ze kan zien. Hoewel ze niet zeggen dat ik hun kostbare tijd verdoe, zoek ik net zolang naar tekenen in hun gezichten tot ik mezelf ervan kan overtuigen. Ik weet dat ik hun enige, vaak teleurstellende afleiding ben, omdat ik als jongste van het dorp misschien nog het minste leef.

Zoals ik het zie, heb je twee opties. De eerste is doen alsof je de ander nog niet gezien hebt en dat je zéér geïnteresseerd de bladeren of de wolken aan het bewonderen bent. Als je drie meter van elkaar verwijderd bent, moet je vervolgens veinzen dat je diegene dan pas in het oog krijgt, en hem quasispontaan begroeten. De tweede is continu oogcontact houden en hard ‘Hallo!’ roepen als je binnen gehoorafstand bent. Dat is wat eerlijker, alleen kan je daarna niet alsnog de bladeren en de wolken gaan bewonderen. Je moet elkaar aan blijven kijken, zwijgend en zonder met je ogen te knipperen, tot je elkaar gepasseerd bent.

Niet groeten is geen optie, leerde ik al snel. De mensen begonnen me niet alleen ‘die van buiten’, maar ook ‘die niet groet’ te noemen. Mijn moeder had het grappig gevonden. Mijn vader niet.

De bezoekjes van Marie vielen niet te plannen. Zo’n drie of vier keer per week kwam ze langs, om me eraan te herinneren dat er nog steeds iets van me werd verwacht. Zelfs als ik binnenbleef.

‘Je moet iets met het lege huis doen,’ zei Marie. Om haar woorden kracht bij te zetten, zette ze een pan tartiflette op tafel, die de kamer met een zware geur vulde.

Het huis is niet leeg, dacht ik, ik ben er toch — maar in plaats daarvan knikte ik.

‘Ik bedoel, het is het enige wat je hebt. Je hebt geen baan, geen inkomen om op terug te vallen.’

Jij ook niet, dacht ik, maar ik knikte opnieuw.

Marie keek naar de slordige stapel bladmuziek in de hoek, naar de tafel vol artikelen die mijn vader uit de krant had geknipt en naar zijn bijbel in de schommelstoel, opengeslagen bij zijn favoriete passage. ‘Waarom ruim je niet op?’ vroeg ze.

Ik haalde mijn schouders op. Het huis was niet langer van mijn vader, maar van mij alleen. Toch durfde ik zijn spullen niet weg te gooien of zelfs te verplaatsen. Ze waren afstandelijk geworden, een koude herinnering aan alles wat ik niet had gedaan, of niet genoeg. Ik was bang dat als ik ze aan zou raken, ze terug zouden deinzen of in mijn vingers zouden bijten.

Marie zag me naar zijn pantoffels kijken, die onder zijn stoel klaarstonden om zijn eeuwig koude voeten te verwarmen. ‘Je hebt zijn benen niet samengebonden,’ zei ze. ‘Geen wonder dat hij door het huis blijft dwalen.’

Ik humde instemmend. Het had geen zin om tegen haar in te gaan. Als je het met haar eens was, was je er het snelst van af.

‘Na het overlijden van mijn Gérard had ik het ook moeilijk, hoor. Eerlijk waar, ik was helemaal de weg kwijt.’ De lampen, die zelfs midden op de dag hun best moesten doen om de donkere kamer te verlichten, verspreidden een zachte gloed op haar gezicht. Er was angst op te lezen, angst dat ze zelf de volgende zou zijn. Zo ging dat in ons dorp: eerst je ouders, dan je partner, dan jijzelf. Als je geluk had tenminste.

‘Dus ik snap hoe je je voelt, eerlijk waar. Ik snap dat je… dat je tijd nodig hebt.’

Ik dacht aan de afgelopen maanden waarin ik me teruggetrokken had. Het was opgevallen. Natuurlijk was het opgevallen.

‘We zijn er allemaal voor je, hè kind. Je bent niet alleen, maar ik weet dat je je eigen manier hebt om met afscheid om te gaan. Je vader heeft me verteld dat je na je moeder—’ Ze deed er het zwijgen toe toen ze mijn blik zag.

Over mijn moeder heb ik het liever niet.

Driftig begon ik een sigaret te rollen, eentje extra, want dit moment had ik niet voorzien.

‘Rook je weer?’ Maries stem was altijd een paar octaven te hoog, alsof ze permanent verbaasd of verontwaardigd was.

‘Niet weer,’ zei ik met een filter tussen mijn lippen, ‘nog steeds.’

Marie opende haar mond, maar sloot hem direct weer. Zenuwachtig beet ze op haar nagels. Een grijze lok ontsnapte van achter haar oor en viel voor haar gezicht.

Er lag een dun laagje stof over de meubels. Toen ik mijn duim op de leuning van de stoel drukte, bleef mijn vingerafdruk achter. Het nut van afstoffen heb ik nooit ingezien, net als je bed ’s ochtends opmaken. Je ligt er dezelfde avond toch weer in.

Marie schraapte haar keel. ‘Ik wil alleen maar zeggen dat de goede momenten wel weer komen. Echt waar. En tot die tijd moet je jezelf bezighouden, meis, afleiding zoeken. Niet alleen met je gedachten zijn.’ Ze glimlachte en gebaarde om zich heen. ‘Maar zo lukt dat je niet. In je eentje.’

‘Het gaat w—’, begon ik haastig, omdat ik bang was dat ze zou voorstellen bij me in te trekken, maar ze ging onverstoorbaar verder.

‘Je hebt van die sites. Je kunt daar heel makkelijk wat foto’s op plaatsen.’

‘Foto’s?’

‘Ja, foto’s, van het huis. Dan komen er snel genoeg toeristen op af.’

‘Toeristen? Hiernaartoe?’ Ik keek naar buiten, waar de regen zachtjes maar gestaag tegen de ramen tikte. Huberts schapen stonden onbeweeglijk in de drassige wei, alsof ze elke hoop hadden laten varen. Van hun dikke, witte vacht was haast niets meer over. De wol hing in natte slierten naar beneden en hun poten zagen zwart van de modder.

Op de weg voor het huis liepen de buren voorbij, gebogen gestaltes in identieke regenjassen. Het zwarte nylon wapperde om hun kleine lijven, trok nu eens strak rond hun winterbuiken, bolde dan weer rond hun nekken op. Voorzichtig zetten ze hun voeten op de glibberige keien. Boven hun hoofden hingen een paar vogels stil in de lucht. Ze sloegen hun vleugels wel uit, maar kwamen toch niet verder.

Op de achtergrond ratelde Marie door over je leven oppakken en de optimistisch hoge bedragen die je voor een nacht zou kunnen vragen. Ik knikte afwezig, maar schrok van de hoop die ik in haar ogen zag, de verwachtingen die langzaamaan weer gewekt werden. Ik voelde hoe met elke zin, elk argument mijn routine me uit handen werd geslagen. Het was het enige houvast dat ik had gehad om me staande te houden, maar in de ogen van het dorp was staan alleen niet goed genoeg; dansen moest ik, springen, of op zijn minst toch huppelen. Ik zag hen vaak naar mijn knieën staren, op een vreemde, bijna verlangende manier. ‘Jonge benen,’ zeiden ze dan. ‘Gebruik ze, nu het nog kan.’

Nadat Marie de meegebrachte tartiflette zelf had opgegeten en voor de zoveelste keer in herhaling dreigde te vallen, zwichtte ik en beloofde dat ik de logeerkamer zou verhuren.

Ik verwachtte niet dat er iemand zou komen.

Hoewel de zon zich nog niet liet zien, was het al bijna zomer. De krokussen, die nog wit waren geweest toen de sneeuw net smolt, ontwaakten uit hun winterslaap en kleurden langzaam paars. De eerste madeliefjes staken voorzichtig hun kop op en bedekten de weilanden onder een zachtgele laag. Aan de takken van steeneiken groeiden groene en gouden katjes: zachte, langwerpige meeldraden, die verpulverden tussen je vingers als je er te hard in kneep.

Het rook zelfs al anders. Er hing een belofte van warmte in de lucht, lauwe windvlagen die even je blote armen streelden en vervolgens weer kippenvel met zich meenamen.

‘Wat heb je liever,’ zou Eveline later vragen, ‘doodgaan van de kou of van de hitte?’ Ik had gezegd dat ik het niet wist en mijn handen op mijn wangen gelegd, in de hoop dat mijn palmen iets van de warmte over konden nemen, of in elk geval de rode kleur konden verbergen. Had ik het maar koud, had ik gedacht.

Ze zou aankomen op 5 mei. Een vrijdag, had ze erbij gezegd. Voor de zekerheid, denk ik, maar ik vond het toch een beetje denigrerend overkomen, alsof ik nog nooit van mijn leven een agenda had gezien.

Ruim een maand had ik de tijd om me voor te bereiden, en toch was dat niet genoeg. Ik had mezelf verteld dat ik klaar was voor haar komst. Dat het tijd was. Ik had zelfs nieuwe boeken besteld, meestal een teken dat ik aan de betere hand ben. Toch was het me niet gelukt om schoon te maken en de andere dingen te doen die ik, zoals gewoonlijk, tot het laatste moment had uitgesteld. Zwetende melkflessen op de vloer keken hoopvol op naar de koelkast, terwijl druppels condens langzaam langs hun hals naar beneden gleden. Vuile borden stapelden zich mopperend op in de keuken, klampten zich via aangekoekte etensresten extra stevig aan elkaar vast. Gloeilampen wachtten ongeduldig in hun doosjes om de gesprongen peertjes te vervangen en bestelde pakketjes bleven eenzaam in de hal liggen.

Ze was te laat. Hoewel ik zo meer tijd had, besloot ik haar dit kwalijk te nemen. In de berichten die ze me had gestuurd had een lichte, onbezorgde toon gelegen, en in gedachten had ik daarop haar uiterlijk afgestemd. Een stadsmeisje, met een boel make-up en zonder al te veel diepgang. Toen ze had voorgesteld om van tevoren ‘even gezellig te bellen’, had ik bijna van het hele plan afgezien.

Hier komt altijd iedereen te vroeg. Voordat de kerk haar deuren opent voor de dienst, zitten de mensen al op het plein, rokend, zwijgend, wachtend. Er is toch niets anders te doen.

Mijn vader zat al een uur van tevoren op de stenen trappen, met kaarsrechte rug en zijn handen verstrengeld in zijn schoot. ‘We komen altijd te vroeg, hè,’ zei hij dan tegen wie het maar wilde horen, maar de mensen schudden hun hoofd. ‘Paul probeerde het weer,’ zeiden ze dan later in de kroeg, of op de hoek van onze straat als mijn moeder langskwam, net luid genoeg dat ze het kon horen.

Er hing een bedompte geur in het huis. De geur van wekenlange opsluiting. Van eenzaamheid. Ik liep naar de achterzijde van het huis en opende de kleine ramen, die uitzicht boden op het weitje van Hubert. Hij hield er elf schapen, al durfden alleen een ooi en haar lam dicht bij het huis te komen.

Direct vulde het geblaat de woonkamer. Onophoudelijk mekkerde de moeder tegen haar kind, dat haar overal waar ze ging volgde. In de paar seconden stilte waarin ze even op adem kwam voor haar nieuwe klaagzang, klonk in de verte het loeien van een koe.

Ik zag al voor me hoe Eveline haar stem zou moeten verheffen om zich verstaanbaar te kunnen maken, hoe ze haar neus op zou halen bij de zurige geur van wol en schijt en licht spottend zou lachen.

Muziek. Muziek zou me kunnen redden. Op mijn telefoon zocht ik naar nummers, nummers waarvan ik dacht dat Eveline ernaar zou luisteren, maar het internet bleek weer eens te zijn uitgevallen. Snel trok ik de stekker van de modem uit het stopcontact, telde tot dertig, en stopte hem er weer in. Niets. Met trillende handen herhaalde ik het; eruit-wachten-erin, eruit-wachten-erin.

Na tien minuten gaf ik het op. Verslagen zat ik onder het bureau in de logeerkamer, in de kamer die haar kamer zou worden, omringd door kabels waarvan ik niet wist waar ze vandaan kwamen of waar ze naartoe gingen.

Mijn leven lang besta ik uit twee kanten: dorp en stad, aanpassen en rebelleren, slachtoffer en dader, trots en schaamte. Op een zeker moment neemt de ene het van de andere over — als een weegschaal die naar links of rechts overhelt, maar nooit in evenwicht blijft. Hoewel ik het kan voelen aankomen, is de omslag altijd onverwachts; er wordt wel steeds een grammetje bij gelegd, maar het moment waarop het ene schaaltje omhoog- en het andere juist omlaaggaat komt elke keer als een verrassing.

Vlak voor Evelines komst viel de gêne ineens van me af, als een sjaal die je op een warme lentedag van je schouders kan laten glijden. Misschien moet ik het helemaal anders aanpakken, dacht ik. Misschien moet ik me precies zo gedragen als ze verwacht, de stugge dorpeling spelen waar ze me ongetwijfeld voor aanziet.

Lang zou ze toch niet blijven.

In plaats van nerveus en beschaamd werd ik kwaad, een emotie die me veel beter beviel. Ze zou eens moeten proberen om onze manier van leven belachelijk te maken, dacht ik, terwijl ik onder het bureau vandaan krabbelde. Op het afkraken van ons dorp had ik immers het alleenrecht.

‘Hoi,’ zei ze, en stapte mijn leven binnen.

Met mijn hand nog op de deurklink keek ik toe hoe Eveline langs me heen de hal in liep. Er lag geen twijfel in haar stappen, ze leek precies te weten waar ze heen moest, alsof het huis altijd al van haar was geweest. Ze liet haar handen over de houten panelen in de hal gaan, die in mijn beleving altijd groot was geweest, maar nu ineens te klein leek. Zonder iets te zeggen vulde ze het huis met haar aanwezigheid.

Hier lijken de mensen allemaal op elkaar, met hun gerimpelde en doorleefde gezichten, hun zwarte of al grijze haren, hun kleine en gebogen gestaltes. Zelfs over hun lichamen ligt een schaduw. Ze gaan moeiteloos op in hun omgeving, het eentonige landschap waaruit elk leven verdwenen lijkt. Maar Eveline ging er niet in op, ze sprong eruit.

Alles aan haar had kleur. Van haar zongebruinde, met sproeten bezaaide gezicht en goudblonde haren tot haar heldere ogen, die zo fel waren dat ik een paar keer moest knipperen. Ze had haar haar niet gevlochten of bijeengebonden, zoals normaal was in ons dorp, maar liet het losjes over haar schouders vallen. De krullen deinden mee met elke stap die ze zette, konden net als zij niet stil blijven zitten.

Ze was lang, langer dan iedereen die ik ooit ontmoet had, en had een dromerige blik die je deed afvragen waaraan ze dacht. De spiegel achter haar probeerde ik te negeren: het contrast tussen haar vrolijke verschijning en mijn sombere spiegelbeeld, met mijn bleke gezicht en zwarte haren, was te groot.

Ik bleef naar haar staren, zoals oude mannen doen wanneer een jurk diep uitgesneden is of een rok omhoogkruipt. Schaamteloos — alsof ze er recht op hebben. Ik wist dat ik mijn blik af zou moeten wenden, ik wist dat ik op het randje zat tussen bewondering en hinder, maar ik kon het niet helpen. Ik moest blijven kijken, als naar de eerste zonnestralen van het jaar. Je bent bang dat als je met je ogen knippert, ze weer verdwenen zullen zijn.

In het midden van de hal haakte ze haar ene lange been achter het andere, draaide op haar hak een rondje en bleef toen ineens stilstaan. Aandachtig keek ze naar het schilderij aan de muur waarop vier koeien in vier jaargetijden stonden afgebeeld. Een van de koeien had een bel om zijn nek, en ik vroeg me af of ze hem, net als ik, in haar hoofd kon horen klingelen.

Ze wendde haar blik af en ging op de houten stoel in de hoek zitten om haar schoenen uit te doen, en zette ze als vanzelfsprekend tussen mijn versleten pantoffels en laarzen met moddervlekken. Ze droeg bergschoenen in plaats van de hoge hakken die ik al door het huis had horen trippelen, van die stiletto’s die mijn moeder altijd gedragen had en zelfs binnen weigerde uit te trekken. Overal waar ze kwam, had ze een spoor van putjes in de houten vloer achtergelaten. Het topje van mijn wijsvinger had er een tijdlang precies in gepast, en toen ineens niet meer.

Zonder op te staan keek Eveline me vanaf de stoel nieuwsgierig aan. Ze vouwde haar in vrolijke sokken gestoken voeten onder haar dijen, nestelde zich in een comfortabele kleermakerszit en liet haar handen op haar knieën rusten. ‘Zo,’ zei ze. ‘Ik heb er zin in.’

Zin, dacht ik. Zin waarin? Er is hier niets behalve grijze mensen, oude verhalen en vastgeroeste gewoontes. Er is helemaal niets om zin in te hebben.

Maar voordat ik kon tegensputteren, sprong ze lenig op en opende de deur naar de woonkamer. Omdat ik niet wist wat ik anders moest doen, volgde ik haar op de voet, als een bange toerist die een rondleiding krijgt in een stad die in reisboekjes ‘gevaarlijk’ wordt genoemd.

Ze liet haar blik door de kamer gaan. Nu pas, nu ik met haar ogen keek, zag ik de ouderwetse prullaria, het museum dat mijn vader had gecreëerd. Het berenvel op de grond met de opengesperde bek, de gehaakte spreien over de meubels, de enorme beenham op tafel, met de poot omhoog. Op de achtergrond knisperde de open haard en verspreidde de geur van brandend hout zich. De accordeon stak in de hoek al zijn tongen uit.

Dit is niet wie ik ben, wilde ik zeggen, niet echt — maar mijn mond was te droog. Ik wachtte op het moment waarop ze haar neus zou ophalen, of erger nog: zou gaan lachen.

‘Je hebt geen planten.’

Ik volgde haar blik door de ruimte. ‘Nee,’ zei ik, terwijl ik me afvroeg hoe het mogelijk was dat dat me nooit eerder was opgevallen. ‘Nee, dat klopt.’

‘Zeg toch ook eens wat,’ zei mijn vader vaak, na weer een spraakwaterval van zijn kant. Hij sloeg dan zijn benen over elkaar, ik zag zijn voet al wippen voordat hij hem ongeduldig in beweging zou brengen. Koortsachtig ging ik dan mijn gedachten af naar iets wat hem aan zou spreken, maar nooit vond ik iets wat goed genoeg was.

Vanaf dat we aan de tafel waren gaan zitten, was Eveline onophoudelijk aan het praten. Ze somde kamerplanten op die het zelfs in het donkere huis goed zouden doen. Ik denk om het ijs te breken, maar tijdens haar verhaal raakte ze zo enthousiast dat ze vergeten leek waarom ze er ook alweer over begonnen was.

‘Je zou bijvoorbeeld kunnen beginnen met een Tillandsia,’ zei ze, ‘een luchtplant zonder wortels. Die heeft niet eens grond nodig, en je hoeft hem maar één keer in de twee weken water te geven. Hij is vernoemd naar de Zweedse botanicus Elias Tillands, die een hekel had aan water.’

‘Heb je dat ergens gelezen?’ vroeg ik, want ik ging ervan uit dat ze net als ik haar kennis uit boeken had gehaald.

‘Of de Anthurium, natuurlijk,’ ging ze onverstoorbaar verder. ‘Zonder al te veel moeite kan die in bloei blijven. De eeuwige bloem, wordt hij daarom ook wel genoemd. De schutbladen veranderen al naar gelang het bloeiseizoen van kleur, van donkergroen tot roze, van wit tot oranje en paars.’

Haar woorden pasten niet bij haar. Ze waren niet speels en vrolijk, zoals zijzelf, maar stijf. Ouderwets. Lange zinnen, met moeilijke termen. De toon waarop ze sprak was levendig en warm, maar wát ze zei was juist formeel. Het leek wel of ze ter plekke nagesynchroniseerd werd door iemand die passages uit een encyclopedie voorlas, maar wel met zo’n passie dat je er toch naar bleef luisteren.

‘Bamboe zou hier ook goed passen,’ vervolgde Eveline enthousiast. ‘Die heeft nauwelijks licht nodig, dat is wel handig hier. De Fargesia hoef je alleen maar in water te stoppen en voor je het weet begint hij te groeien. Sommige soorten tot bijna een meter per dag.’

De Latijnse namen betoverden me, als sprookjeswoorden uit lang vervlogen tijden. Ik zou ze niet onthouden, maar daar ging het nu ook niet om. In plaats van te luisteren keek ik naar haar ogen, die straalden als ze de planten beschreef. Ze verspreidde een aanstekelijke warmte, als de eerste zonnestralen op een heldere dag, die je het vertrouwen geven dat het leven vanaf nu makkelijker gaat worden.

Ze moest mijn blik hebben gevoeld, want ze stond ineens op om naar de keuken te lopen. Intussen praatte ze verder, over het weer en de weg hiernaartoe, maar zonder de gretigheid die ze eerst had gehad.

Vanuit de keuken klonk gemoedelijk gerommel. Net toen ik me begon af te vragen hoe ze wist waar alles stond, besloot ze me vragen te gaan stellen.

Ik heb een hekel aan vragen. Op school hadden we op maandagochtend altijd een kringgesprek waarin de meester vroeg wat je in het weekend had gedaan — ook al deed niemand ooit iets. Ik was altijd de hekkensluiter; er waren vier kinderen voor mij, vier verhalen lang hadden mijn zenuwen de tijd om te groeien. Hoewel ik op zondagavond al had bedacht wat ik ging vertellen, hoorde ik mijn hart kloppen in mijn hoofd, vastbesloten woorden te verhaspelen, zinnen door elkaar te halen of mijn hele verhaal in twijfel te trekken. Nog steeds ben ik bang dat wat ik zeg niet de moeite waard of verkeerd is, dat ik net iets te veel over mezelf gepraat heb. Hoewel de mensen om me heen wel iets aardigs zeggen of knikken, zie ik ze denken: had ze maar haar mond gehouden.

‘Hoelang woon je hier al?’ vroeg Eveline terwijl ze twee koppen dampende muntthee op tafel zette. Verse munt — ik wist niet waar ze die zo snel vandaan had gehaald. Ik had het in elk geval niet in huis.

Het leek een onschuldige vraag, maar toch had ik het gevoel dat er een verwijt in lag, alsof ze met dat woordje ‘al’ eigenlijk wilde zeggen: waarom ben je hier nog steeds? ‘Te lang,’ zei ik, waardoor Eveline moest lachen. Ik glimlachte met haar mee, hoewel ik het niet als grap bedoeld had.

‘Kom je weleens in de stad?’ vervolgde ze haar vragenvuur.

‘Ja,’ loog ik, bij voorbaat beledigd. Ik denk dat ik onbewust de rivaliteit tussen dorpelingen en stedelingen van mijn vader heb meegekregen. Hij wilde nooit vertellen waar die precies vandaan kwam, maar ik vermoed dat het iets met mijn moeder te maken had.

‘Wat is je lievelingsplek?’

Ik haalde mijn schouders op, terwijl het bloed naar mijn wangen steeg en ik maar hoopte dat ze niet door zou vragen.

‘Of heb je er geen?’

‘In de stad?’

Ze keek me even onderzoekend aan. ‘Ja,’ zei ze toen, ‘in de stad.’

‘Niet echt.’ Ik durfde haar niet meer aan te kijken.

‘Oké,’ zei ze, alsof het heel logisch was dat ik op een plek waar duizenden mensen hun thuis hadden gemaakt niets van waarde kon vinden. Daarna bleef ze stil.

Voorzichtig keek ik naar haar op. De vlammen van de open haard flikkerden en gaven haar gezicht een roodbruine gloed, waardoor haar blauwe ogen eruit leken te springen. Toe dan, zeiden ze uitdagend, zeg dan iets.

‘Wie ken je hier?’ vroeg ik.

‘Niemand.’

‘Wat kom je hier dan doen?’

Ze fronste, en ik besefte hoe onaardig het had geklonken.

‘Ik bedoel: waarom ben je hier?’

Opnieuw schoten haar wenkbrauwen vragend de lucht in, maar dit keer trok haar linkermondhoek iets omhoog. ‘Je bent hier niet echt goed in, hè?’

‘Nee,’ zei ik, ook al wist ik niet precies wat ze bedoelde. Ik hoopte alleen maar dat de weinige woorden die ik had gezegd, niet de verkeerde waren geweest.

Eveline vertelde kort over haar leven in de stad. Ik hing aan haar lippen, want ik wilde weten wat de aantrekkingskracht was. Waarom iemand er de voorkeur aan zou geven. Stadsmensen hebben me altijd gefascineerd; sinds ik hier woon heb ik het dorp nooit meer verlaten, en ik wil weten wat er aan de andere kant van de berg gebeurt.

Ze beschreef de oevers van de rivier die bij de minste zon al omgetoverd werden tot stadsstranden, de kabelbaan die je een uitzicht over de stad bood: de villa’s, rijtjeshuizen, flatgebouwen en duizenden andere daken, met daartussen de kronkelende wegen, als een miniatuurlabyrint. Maar het was niets meer dan wat ik al in mijn fotoalbums en op internet gevonden had. Ik wilde dat ze me iets nieuws zou vertellen, iets over de geluiden, het licht, de mensen daar. Maar ik was te nieuwsgierig, te ongeduldig — ik liet haar niet uitpraten en onderbrak haar antwoorden met nog meer vragen.

Hoe meer ik aandrong, hoe minder Eveline losliet. Ze zei slechts dat ze de natuur had gemist, de rust — precies wat de mensen hier altijd tegen hun kinderen gezegd hadden. Al snel veranderde ze van onderwerp en vertelde over haar bestaan als botanicus, haar werk waar ik niets van begreep: een voor mij onbekende wereld vol specimens met endemische variëteiten en hun geografische distributie.

*

Ik ken alleen woorden, andermans woorden. Mijn vader was literatuurcriticus, mijn moeder onderzoeksjournalist, en ik las alles wat ze schreven, en alles van de mensen over wie ze schreven.

In mijn boeken zocht ik naar de woorden die me konden vertellen hoe ik me voelde. Als ze een onverwachte erfenis krijgen of als het een prachtige dag is, vieren de mensen hier dat niet met hyperbolen en in hun ogen onnodige beeldspraak. Ze zeggen: ‘Het kan minder,’ en met die drie woorden druk je je al heel positief uit. Maar ik had er meer nodig, wilde de gevoelens die nu eens door mijn buik raasden en dan weer zwaar op mijn schouders drukten beschrijven, al heb ik er nooit echt de juiste woorden voor kunnen vinden.

Ik heb zelf ook weleens een poging gedaan iets op papier te krijgen, een kort verhaal dat in een kleine krant gepubliceerd zou worden. Het was mijn moeders idee geweest. ‘Je hebt zoveel fantasie,’ had ze gezegd, ‘zoveel gedachten die opgesloten zitten in je hoofd. Die moet je vrijlaten.’ Maar ik kon haar niet uitleggen dat verhalen voor jezelf bedenken iets anders is dan ze op te schrijven, ze geloofwaardig te maken. Wat je nog aannemelijk kan maken in je eigen hoofd, verliest zijn redelijkheid wanneer je het op papier moet zetten, naakt en kwetsbaar onder de ogen van anderen. Ineens lijkt dat wat je al die tijd als waarheid had beschouwd bespottelijk, belachelijk zelfs, en vraag je je met het schaamrood op je kaken af waarom je het niet voor jezelf hebt gehouden.

Mijn moeder had al haar connecties ingezet, maar ik durfde niet te beginnen. Het eerste woord, de eerste letter, zou de verkeerde kunnen zijn. Een keuze die niet meer teruggedraaid kon worden en me zwart op wit voor altijd zou blijven achtervolgen. De deadline kwam dichter- en dichterbij, terwijl de cursor op het beeldscherm venijnig op een lege pagina bleef knipperen. Op het moment dat ik het verhaal in moest leveren, was ik niet verder gekomen dan: ‘Het einde is altijd hetzelfde. Het eindigt.’