Antonio Scurati

..

M.

De man van de voorzienigheid

..

..

Uit het Italiaans vertaald door Jan van der Haar

..

..

.. <p class="witregel">..</p>
<p class="witregel">..</p>

..

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

De uitgever verklaart al het mogelijke te hebben gedaan om de rechthebbenden van de afbeelding op pagina 506 te achterhalen, en is te allen tijde bereid met hen tot overeenstemming te komen.

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds. Deze uitgave is mede tot stand gekomen met een subsidie van het Nederlands Letterenfonds.

..

..

Oorspronkelijke titel M. L’uomo della provvidenza

Oorspronkelijke uitgever Bompiani

© 2020 Antonio Scurati

© 2021 Nederlandse vertaling Jan van der Haar/Uitgeverij Podium

Omslagontwerp Polystudio/bij Barbara

Foto omslag Istituto Luce/Alinari Archives

Foto auteur Mondadori Portfolio/Opale

Verzorging e-book Michiel Niesen

..

isbn 978 94 6381 072 2

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, juni 2021

..

www.uitgeverijpodium.nl

www.janvanderhaar.net

De auteur attendeert de lezer erop dat hij zich voor de getypte documenten, de telegrammen en de brieven in de roman heeft willen houden aan de originelen, ook ingeval die slordigheden of taal- of interpunctiefouten bevatten: het gaat om details die op zich al veel zeggen over degene die de documenten schreef dan wel overschreef.

Bovendien attendeert hij erop dat het in oktober 1927 regel werd om naast de datum in ons gewone tijdperk ook in Romeinse cijfers het jaar van het fascistische tijdperk te vermelden. De begindatum voor het fascistische tijdperk was die van de mars op Rome, 28 oktober 1922; er is dus een marge van iets meer dan twee maanden ten opzichte van de gregoriaanse kalender.

Ten slotte heeft de auteur zich voor deze ‘documentaire roman’ – die volstrekt bronnengetrouw wil zijn – in een beperkt aantal gevallen minieme tijdsverschuivingen vergund, alsmede een paar andere geringe vrijheden, mits dat voor de tijd en de protagonisten van dien geen gevolgen had.

In hoeveel gevallen? Laten we zeggen niet meer dan de vingers van de pen voerende hand.

Anderzijds krijgt de tijd, die in ons gewone tijdperk – laten we dat nooit vergeten – een van de kostbaarste dingen is die we bezitten, alleen een menselijk gezicht in een verhaal. Waarachtig, zeker, maar toch altijd een verhaal.

A.S.

1925

Benito Mussolini

Rome, 15 februari 1925

De adem is muf, de pijn in de onderbuik drukkend, het braaksel is groenig, gestreept met bloed. Zijn bloed.

De inktbedrukte vellen dwarrelen in de onwelriekende plas. Onmogelijk om de krant te lezen. Zijn roemrijke lichaam vol zure hypersecreties en gassen slikt lucht en hapt naar zuurstof met het hoofd achterover op de leuning van de bank. Maar rondom wervelt de kamer in een carrousel van open wonden in het zwerende slijmvlies.

Eerlijk gezegd is dat slaapvertrek, de alkoof waarin de regeringsleider bij toerbeurt zijn talrijke maîtresses ontvangt, een weinig gezellige plek, ook als het er niet stinkt naar bloederige kots. Rood en zwart fluweel aan de wanden; in de hoek een knielbankje vol bidprentjes, gekregen van volksvrouwen, en vol medailles, geschonken door mannen uit de oorlog; die groteske opgezette steenarend met gespreide vleugels, gevangen in het luchtruim van Udine tijdens een bijeenkomst van knokploegleden; op de grond vloerbedekking, eveneens rood, in trek voor haar natuurlijke behoeften bij de jonge leeuwin, een geschenk van vurige bewonderaars. Een salon, een slaapkamer, een dienstvertrekje en niet eens een keuken. En overal een hardnekkige paardencircuslucht. Welkom in de woning van de jongste minister-president van Italië en de wereld.

De pijn heeft hem weer te pakken, houdt aan, dof, dwingend. Misschien zou hij met zijn laatste beetje adem om hulp moeten roepen. De Leider van het fascisme kan echter niet bedelen om assistentie van een dommelige bewaker op de overloop of van Cesira Carocci, zijn Umbrische middelbare dienstbode, zo dom als een geit, zo mager als een spijker aan het kruis. Het is ook niet voor het eerst. Al weken, al maanden doen zich periodiek de crises in zijn slokdarm voor. Ze dienen zich aan met een rare eetlust, een vruchteloze, misselijke honger, als een dor huwelijk, een schijnzwangerschap, daarna komen winderigheid, boeren.

De week daarvoor bespeurde Ercole Boratto, zijn vaste chauffeur, vanaf de bestuurdersplaats zijn pestilente adem. Bij de eerste bocht van de Via Veneto zocht hij de Leider vanuit zijn ooghoek, maar het achteruitkijkspiegeltje bleef leeg. Toen de chauffeur zich omdraaide naar de achterbank, trof hij hem ineengedoken aan op zijn knieën, zijn handen tegen zijn opgezwollen buik, de befaamde ogen verworden tot spleetjes en de bekleding besmeurd met maagsappen. Ze moesten hem naar zijn bed slepen, dubbelgevouwen als na een beroerte, met de zakdoek van een chauffeur om zijn mondhoeken af te vegen.

Dat is er geworden van Benito Mussolini, de Leider van het fascisme, een spijsverteringskanaal. Niets meer. De purgeermiddelen en hun werking. Dat is zijn enige zorg. Onze-Heer Jezus Christus heeft alles fout gedaan: hij had ons anders moeten maken, de darmen moeten vergeten. Hij had ons zo moeten scheppen dat we ons voedden met lucht, of ons het voedsel moeten laten opnemen zonder dat het er weer uit hoefde. Maar hij heeft de mens veroordeeld tot de eeuwige strijd om zijn ingewanden te legen, tot de lijdensweg van hardlijvigheid. En zo komt het nu dat hij, de Leider van de zwarthemdlegioenen, de veroveraar van Italië en de meest bewonderde Italiaan ter wereld, na een bord spaghetti met tomatensaus drie dagen lang geen stoelgang heeft. En zo ja, dan draait hij een bolus van teerachtige stront, pijnlijk en scherp als een pruimenpit.

En toch rookt hij niet, drinkt hij haast niet meer, doet hij regelmatig aan sport en volgt hij een streng dieet. Hij kent echter de reden van dit alles: het komt door de Grote Oorlog en de massa dat zijn spijsvertering is verpest. Al dat in de loopgraven naar binnen gewerkte blikvlees en al die zakjes met broodjes die hij kocht op een stationnetje na een massabijeenkomst en haastig verorberd op de achterbank, terwijl de trouwe Boratto hem naar de volgende bijeenkomst reed.

De voornaamste schuld treft echter Giacomo Matteotti, de onverzettelijke opposant, de ‘salonsocialist’, de zoon van landeigenaren die zich heeft opgeofferd voor de arme boeren. Dat lijk dat is teruggevonden door een teefje in een bosschage op het Romeinse platteland, dubbelgeklapt als een boek, met zijn benen onder zijn rug gevouwen in een te krappe, haastig met oneigenlijke middelen – een ijzervijl – gegraven kuil, aangestampt en summier toegedekt met aarde. Aan het lijk van Giacomo Matteotti dient de schuld van deze weerzinwekkende obstipatie te worden toegeschreven.

En aan die idioot van een Giovanni Marinelli, de benepen, armetierige penningmeester van de fascistische partij die, toen Matteotti het zwijgen moest worden opgelegd, ten einde twee lire te besparen, ten einde geen briefjes van duizend uit te geven waarvan beroepskrachten lekker konden eten en met een snol naar bed, in zee was gegaan met vier warhoofden en met zijn krentenwegerij de gruwelijkste politieke moord van de eeuw veroorzaakte. En zo had de schrieperigheid van een eenvoudige bureaucraat een geïsoleerde, fanatieke opposant veranderd in een hedendaagse, heldhaftige martelaar in de strijd om de vrijheid. En hem, de triomferende Leider van het fascisme, in een pijnlijke kluwen verwrongen ingewanden. En hem gedwongen – terwijl de beschuldigende getuigenissen zich opstapelden, de oppositiepers tekeerging, links de noodklok voor de vrijheid en de rest van het land de doodsklok voor Benito Mussolini luidde –, hem gedwongen om al zijn naaste medewerkers op te offeren als een Russische vorst die om zijn huid te redden de koetsiers opvoert aan de wolven. Allemaal weg: Cesare Rossi, Aldo Finzi, De Bono, Marinelli, zelfs Balbo. Redde wie zich redden kan. Maar toen was 3 januari gekomen. De dag van de tegenaanval. De dag waarop Benito Mussolini, recht op de vestingtoren van het premierschap in zijn eentje de storm van het parlement had getrotseerd en had gezegevierd. De dag waarop Benito Mussolini ‘Ik’ had gezegd. Ik alleen – had hij gebruld – draag de politieke, morele, historische verantwoordelijkheid voor wat er is gebeurd. Ik ben Italië, ik ben het fascisme, ik ben de zin van de strijd, ik ben het grootse drama van de geschiedenis. Als iemand mij aan deze knoestige tak durft op te hangen, moet hij nu opstaan en de zeep en het koord tevoorschijn halen.

Niemand was opgestaan. Het was tot een krachtmeting gekomen en de democratie was weerloos gebleken. Daarom had ze zich onderworpen.

Een paar zielige verzetskreten waren er nog wel te horen. De koning had geweigerd voor hem blanco het decreet te tekenen om de Kamers te ontbinden, maar had vervolgens zijn koninklijke vertrouwen in hem herbevestigd. Filippo Turati, de éminence grise van de socialistische oppositie, had zijn schouders opgehaald en zijn volgelingen gerustgesteld – ‘Rustig maar, Mussolini is weer aan het brullen om de mussen af te schrikken’ –, maar zich daarna beperkt tot morele verontwaardiging, alsof de moraal een politieke klasse was. Giovanni Giolitti, de grote staatsman, had half januari nog de kracht gevonden om het in het openbaar oneens te zijn met zijn voorstel tot het nieuwe kiesstelsel, maar toen was – Matteotti of geen Matteotti – de wet met 307 stemmen voor en slechts 33 tegen goedgekeurd. En daarenboven had de kamer half januari in één dag maar liefst 2376 wetsdecreten van de Leider van het fascisme goedgekeurd.

Daarbij had zijn ministerie van Binnenlandse Zaken binnen achtenveertig uur 95 politieke verenigingen, 150 verdachte openbare gelegenheden gesloten, honderden oppositiegroepen en -organisaties ontbonden, 611 telefoonnetten, 4433 openbare functies onder toezicht gesteld, 655 huiszoekingen verricht, 111 ‘subversieven’ aangehouden. Onder die royale vrachten decreten en arrestaties waren de laatste opposanten begraven. En begraven op een diepte die geen loops teefje aan het licht zou kunnen brengen. Heel het land had in die dagen kunnen vaststellen dat Turati, Giolitti en hun volgelingen geen zuilen van de vrijheid waren, maar eenvoudige kariatiden voor de sier. Iedereen had vastgesteld dat die zogenaamde sterren van het antifascisme alleen maar op sterven na dood waren.

Niettemin gaan er juist op dit moment, ruim een maand na die overwinning, op deze bezoedelde bank, op deze door een welp ondergescheten vloerbedekking nog steeds steken door zijn onderbuik. Ja, de pijn breidt zich uit. Vanuit de middellijn van de buik straalt die nu uit naar de rechterschouder, en vandaar naar de rug en onderrug.

Hij probeert rechtop te gaan zitten. Het mislukt. Hij slikt moeizaam zijn gal en laat zich wegzakken in de flauwte.

Het ligt allemaal aan de onzekerheid. Aan het tijdstip vol twijfel, vol getreuzel, vol geaarzel, een tijdstip dat al jaren duurt en niet voorbijgaat. Het is allemaal een eindeloos tijdrekken. Ondanks de overwinning van hun Leider schrikken de leden van zijn regering nog steeds bij elk papiergeritsel op. De trouweloze handlangers veinzen onvoorwaardelijke steun, maar dromen er dan van de oude koeien nieuw leven in te blazen, het algemeen kiesrecht, de evenredige vertegenwoordiging, de onderhandse afspraken van het parlementaire systeem. De oude en ontroostbare gematigden sluiten zich aan bij de krachtpatserij van de dictatuur, maar betreuren dan de prettige inkomsten van de oligarchische voorrechten. Het is een veroordeling tot het dagelijks compromis, tot het gebed zonder end, tot de parlementaire opstopping, tot de ordinaire bestuurspolitiek, tot het geringste resultaat met de grootste inspanning. Het is een tuchtiging van de democratie en hij draait ervoor op in deze combinatie van braaksel en bloed. Wat voor zin heeft het gehad om revolutie te voeren als hij daarna dag in dag uit moet worstelen om in leven te blijven?

Maar het kan nog erger. Het akeligste is wel dat na afloop van de revolutie de revolutionairen overblijven. Als de macht met geweld is veroverd, hou je de geweldenaars over. Je houdt het terrein der strijders over, de arena der dwazen, het schuim der dagen, de relschoppers, het zootje ongeregeld, de schurken, de schizofrenen, de onaangepasten, de nachtbrakers, ex-bajesklanten, brandstichtende syndicalisten, wanhopige journalisten, veteranen die met vuur- of steekwapens weten om te gaan, fanatiekelingen die niet helder kunnen denken, overlevenden die zich de dood toegewijde helden wanen en een verkeerd behandelde syfilis aanzien voor een vingerwijzing van het lot. Karpatenkoppen, middelmatige, botte, vaak onwetende, oenige figuren die alles te danken hebben aan de verkrampte schoonheid van de mars op Rome en daar hun verdere leven alleen maar om treuren. Je houdt de eeuwige knokploegleden over, die de wapens niet afleggen, de militieleden van het eerste uur, altijd met het horloge in de hand om je te verwijten dat dat voorgoed voorbij is.

Hij heeft niets tegen geweld: de sfeer van de tijd is zoals ze is, geweld blijft noodzakelijk. De benoeming van Roberto Farinacci tot secretaris van de Nationale Fascistische Partij krult echter om zijn ingewanden. Farinacci die zich aan het hoofd van de ‘onbuigzamen’ stelt, die zich verheft tot Lombardische voormuur tegen ieder antifascisme, die uit zijn bol gaat als bewaker van de revolutionaire zuiverheid, Farinacci Roberto is eigenlijk de bijgeschaafde volksman die alleen kracht begrijpt, hij is de zege van de provincie op de stad, van bruutheid op intelligentie, van tactische verbetenheid op grote strategie, van de straatvechter op de olympische bokser, van de moed van de knokker op die van de soldaat. Farinacci is opgekropte woede, vernietiging van de vijand, Farinacci is verslindend leven.

Met Francesco Giunta en Cesare Rossi die betrokken zijn bij de moord op Matteotti, met Italo Balbo verstrikt in het proces vanwege de moord op don Minzoni en Emilio De Bono voor het hooggerechtshof gedaagd, blijft Roberto Farinacci niettemin nodig. Zijn gewelddadigheid komt goed uit. Om die reden heeft hij, Benito Mussolini, hem eergisteren aan het hoofd van de partij gesteld en om die reden bespeurt hij nu opnieuw hoe er iets van braaksel via de slokdarm opwelt.

Verder is er nog al het andere. Er is de broederstrijd onder fascisten om het pluche, er is de ergernis om de biografie van la Sarfatti die hem voor het oog van de wereld zijn pyjama aan zal trekken, er zijn de boze tongen van de politieke vluchtelingen die hem lasteren voor het oog van de eeuw, de katholieken die hem almaar de opvoeding van de jeugd blijven betwisten, de Italiaanse machteloosheid in Afrika die hem degradeert tot een maffe collectioneur van woestijnen, er zijn de geheime intriges van de vrijmetselaars, de hoogmoed van de intellectuelen, het dedain van de Savoyes, de beursspeculaties, de monetaire crisis, de lireverbrandingen op het plein.

En bovenal is er het denkbeeld van de dood als uitsterven, de dood als apocalyps, als het einde van de wereld. De tragische grootheid van de situatie is aldus: als ik sterf, valt alles in duigen. Het fascistische regime is thans de bestaanswijze van Italië, het is Italië zelf, maar het zou het na de dood van zijn stichter nog geen uur volhouden. Het fascisme zou zich tegen zichzelf keren, de fascisten zouden elkaar in een oogwenk verscheuren. We zien ons geconfronteerd met dit grote mysterie: geen enkel sterk idee zal ooit opgewassen zijn tegen kannibalisme. Alleen ik, de man die de staat, het fascisme kracht verleent, alleen ik kan het einde tegenhouden; en daardoor ben ik de staat, ben ik het fascisme. Ik, de autodidact, ik, de zoon van de dienstmeid, ik, de vadsige stagiair, ik, de zoon van het volk die zich met veertigplus nog verdiept in allerlei sporten, een voorrecht van burgers, ik, die met wilskracht en doorzettingsvermogen een geducht schermer word en met de lessen van Camillo Ridolfi een bedreven ruiter word, ik, die een vliegtuig leer besturen, leer motorrijden, skiën, zwemmen in stijl, ik, die zelfs leer tennissen. Ik, noeste koppigheid, discipline, wilskracht, sobere maaltijden, ik bemoei me met alles, hou alles in de gaten, van scholenbouw tot lekkages in aquaducten, ik lees honderden rapporten over alles, ik maak met de hand notities, in de kantlijn, urenlang, pagina’s en pagina’s iedere godganse dag, ik ben de nationale muilezel, ik, de nationale os. Dus mag ik niet doodgaan.

En om die reden blijf ik zitten met migraine en hardlijvigheid, hardlijvigheid en migraine. Soms is het haast of ze mijn schedel fysiek openbreken, zoals op dit moment, op deze bank… ja, het is als een voortdurend hameren… talloze uiteenlopende vraagstukken, allemaal urgent, en allemaal knokken en knokken ze om in mijn hoofd te komen… huizen in Rome, water in Apulië, scholen in Calabrië en Messina, een groot station in Milaan… inmiddels heb ik Italië helemaal in mijn hoofd, als een ontzaglijke landkaart, met al zijn knooppunten, hier een weg, daar een spoorlijn, een brug, met bosschages, stroomgebieden, droogleggingen, met al zijn vitale problemen. Dus mag ik, kan ik niet doodgaan.

De klaagzang gaat verder: de moord op Matteotti, het spook Matteotti, de wroeging vanwege Matteotti. De oppositiegroepen galmen die onophoudelijk uit, ze klampen zich er vertwijfeld, onzeker aan vast, zoals klaagvrouwen aan de rituele tranen tegenover het mysterie van de dood.

Het is waar, het lijdt geen twijfel, afgevaardigde Giacomo Matteotti is dood. Mijn fascisten hebben hem afgemaakt. Maar ik kan niet doodgaan en dus is dit mijn antwoord: de rechtbanken zullen over de verantwoordelijken oordelen. Over een politiek regime kan niet geoordeeld worden door een rechtbank, maar uitsluitend door de geschiedenis.

Waarin verandert dit hele nationale psychodrama vanwege de moord op Matteotti? In sloten inkt, tonnen gedrukt papier, kilometers afgewogen artikelen die niemand leest.

Mijn positie is sterk. Ik ben een vechtjas. Ik ga hier niet vandaan, voor ieders behoud. Ik lever me niet uit aan de berichtgeving, ik behoor toe aan de geschiedenis. De storm kan elk moment gaan liggen. Het bos wordt weer rustig. De ondergroei moest worden afgebrand.

Vanuit de duodenale bol stijgt via het maagportier tot aan de mond een nieuwe gulp braaksel naar de luchtpijp op. Automatisch zoekt het lichaam sidderend en badend in het zweet de opgerichte positie, de weg naar het toilet, de wc-pot.

Benito Mussolini verzet nog geen stap. Ternauwernood op de been zakt hij in elkaar. De doffe plof van een gevloerd lichaam op een rode vloerbedekking. Aldus de laatste herinnering, het vaarwel waarmee de Leider van het fascisme afscheid van de wereld neemt.

TOPGEHEIM PERSOONLIJK ZELF TE ONTCIJFEREN VERZOEKE ARNALDO MUSSOLINI TE BERICHTEN DAT Z.E. DE PREMIER VRIJ ERNSTIG ONGESTELD IS STOP HEEFT DE LAATSTE WEEK MAAGKLACHTEN DIE GISTER ZIJN VERERGERD EN ENKELE DAGEN VOLSTREKTE RUST VEREISEN STOP NIEUWS UITERAARD VOORLOPIG GEHEIM.

..

Telegram van de minister van Binnenlandse Zaken

aan de prefect van Milaan voor Arnaldo Mussolini

..

..

In de vroege middag heeft zich het nieuws verspreid dat afgev. Mussolini ongesteld zou zijn. Daarvan is later bevestiging gekregen toen afgev. Federzoni aan de Senaat om uitstel vroeg van de debatten… Volgens binnenkomende inlichtingen zou de ongesteldheid van afgev. Mussolini bestaan uit een in dit seizoen veelvoorkomende griep.

..

Corriere della Sera,

17 februari 1925

Benito Mussolini

Rome, 16 februari 1925

‘Ze krijgen me niet klein, al richtten ze een kanon op me.’

Aldus, zo wil mede door het ooggetuigenverslag van een der aanwezigen gevoede gerucht, de eerste woorden van de Leider van het fascisme bij zijn ontwaken op 16 februari. Nog onder invloed van kalmeermiddelen ijlt Benito Mussolini misschien na over de loopgraaf, maar hij ligt ondersteund door twee veren hoofdkussens in zijn bed in zijn woning op de tweede verdieping van het palazzo van baron Fassini Camossi, achter de tuin van het Quirinaal in de Via Rasella. Boven Rome gloort de ochtend.

Het eerste gezicht dat voor hem verschijnt, als de mist van de barbituraten is opgetrokken, is dat van Cesira Carocci, de huishoudster, een Umbrische volksvrouw van middelbare leeftijd, lang, slank, sterk, niet knap, een zwanenhals, zwart op het hoofd geplakt haar, knikkerogen, een aardappelneus. Zij is het die hem na zijn flauwte heeft opgeraapt uit de plas van zijn eigen braaksel, en vanaf dat moment heeft ze hem bewaakt als een Vestaalse maagd het heilige vuur. Wanneer hij bijkomt, zijn er sinds de vondst van zijn lichaam bij de bank ongeveer zes uur verstreken, zes uur vol maagbloedingen en kokhalzen, totdat er tegen vier uur ’s ochtends een rustpauze intrad.

Naast de nauwgezette, behoedzame bewaakster ontwaart de patiënt de slaperige koppen van zeven mannen, bijna allemaal bejaarden, voornamelijk onbekenden. Vreemd genoeg dragen die mannen, die uit dezelfde receptie zijn geplukt, allemaal de voor een galadiner typerende jas, kort van voren met lange panden van achteren. Zeven man in rok aan het hoofdeinde van de geschiedenis.

Thuisbrengen kan Mussolini alleen Alessandro Chiavolini, zijn privésecretaris, Angelo Puccinelli, een van zijn vertrouwensartsen, en Ettore Marchiafava, internationaal vermaard patholoog-anatoom, universitair docent, lid van de Accademia dei Lincei en senator, expert in tuberculeuze artritis, luetica en malariologie. Ook de anderen zijn autoriteiten op hun gebied: gastro-enterologen, cardiologen, fysiopathologen. Voor hen allen zijn de symptomen meteen duidelijk gebleken: hematemesis, melena, flauwte. De diagnose was unaniem: de Leider van het fascisme lijdt aan een zweer aan de twaalfvingerige darm. Over de breuk van ontstoken bloedvaten in het bovenliggende gastro-enterische kanaal is geen twijfel mogelijk. De prognose blijft echter geheim.

Als haruspices die de lever van een gekeelde geitenbok doorvorsen om een antwoord te ontdekken, zullen die illustere wetenschappers op zoek naar occult bloed de twee volgende weken doorbrengen met rommelen in de uitwerpselen van Benito Mussolini, die zo zwart zien als koffiedik. Tijdens die hele periode zal Cesira Carocci onophoudelijk over hem waken, zonder zich veertien dagen en veertien nachten lang te wassen of te verschonen.

Ondergetekenden hebben Z.E. Mussolini onderzocht.

Hij lijdt aan een zweer aan de twaalfvingerige darm en heeft in de nacht van de 15de op de 16de en van de 16de op de 17de een bloeding gehad.

..

De artsen Giuseppe en Raffaele Bastianelli en Ettore Marchiafava,

handgeschreven attest, 17 februari 1925, 10.30 uur in de ochtend.

Luigi Federzoni, Benito Mussolini

Rome, 26 februari 1925

Als hij zich op de ochtend van 26 februari na diens aandoening naar de eerste werkbespreking met de minister-president in de Via Rasella begeeft, is Luigi Federzoni volkomen op de hoogte. Hij weet alles over de aandoening, zoals voor de hand ligt voor een minister van Binnenlandse Zaken, iemand die hem zelfs op de benardste momenten na de crisis rond de moord op Matteotti trouw is gebleven. Al is Federzoni van nature en door zijn intellectuele vorming tegen knokploegengeweld, op 3 januari heeft hij de decreten getekend waarmee de Militie gemobiliseerd werd, de oppositiekranten in beslag werden genomen, in heel het land een zoektocht naar de opposanten werd bevolen. Als zachtaardige, joviale, verfijnde intellectueel, afgestudeerd in zowel de rechtsgeleerdheid als de letteren, auteur van romans, novellen, literaire essays, leerling van Giosuè Carducci, de grote dichter van de sublieme retoriek, heeft de minister van Binnenlandse Zaken niettemin besloten mee te gaan in die misschien onomkeerbare stap naar de dictatuur. Luigi Federzoni kent daarom als een der weinigen de waarheid omtrent Mussolini’s ziekte.

De Duce ontvangt hem met zijn pyjamajasje over zijn broek. Door een streng vloeibaar dieet ziet hij er pips, afgevallen, bleek uit. Gewend als hij is om zich zelf met de Franse slag te scheren verbergt hij zijn beroemde kaak nu onder een vingerdikke donkere baard. Bijgelovig als altijd heeft hij in zijn handen een ‘krachtige talisman uit de Oriënt’, die hem is gestuurd door Gabriele d’Annunzio. Ondersteund door Cesira waagt de patiënt een paar wankele passen vol weerzin, alsof hij zich over een ondergelopen rioolvloer beweegt, en gaat vrijwel meteen weer liggen.

Het eerste onderwerp dat Mussolini met Federzoni aanvat, het urgentste, is dat van zijn reputatie als onverwoestbaar man. Zijn werkelijke gezondheidssituatie is geheimgehouden. De kranten hebben kort bericht over een voorbijgaande seizoenkwaal, een ‘licht griepje’ met ‘maar heel iets’ verhoging. Afgezien van de artsen, Cesira Carocci, zijn privésecretaris en zijn broer Arnaldo, die door de prefect van Milaan via een gecodeerde boodschap op de hoogte is gesteld, kent bijna niemand de ernst van de ziekte van Benito Mussolini. Zelfs zijn vrouw Rachele niet. Ook zij is niet in kennis gesteld en mocht niet naar hem in Rome komen om de bevolking niet te alarmeren. Zoals Margherita Sarfatti, waardevol medewerkster, doorgewinterde mentrix en maîtresse, gewoonlijk door la Carocci geïnformeerd over het wisselende bedvertier van de Duce, evenmin naar zijn hoofdeinde kon snellen. Maar deze geheimhouding had het tegenovergestelde effect: de geruchtenstroom zwol aan, de indiscreties breidden zich uit, de leugens namen toe. Honderden droeve brieven uit heel Italië, vaak van gewone boeren, getuigen van toewijding aan de Duce en raden hem middeltjes, brouwsels, bezweringen aan, van tot sneeuw geklopt eiwit tot medicinale kruidenaftreksels. Er zijn er zelfs die beweren dat Benito Mussolini al dood zou zijn. De antifascistische afgevaardigden die al maanden uit protest het parlement hebben verlaten – de zogeheten ‘Aventijnen’ – hopen het in sommige gevallen open en bloot. Op dit punt klampt hun lange, vruchteloze wachten op de omverwerping van het regime zich vast aan slechts twee mogelijkheden: het besluit van de Italiaanse koning om Benito Mussolini te laten vallen of zijn onverwachte dood. De tweede lijkt nu het meest waarschijnlijk.

Luigi Federzoni legt de minister-president de tekst voor van een landelijk te verspreiden perscommuniqué. De ziekte minimaliserend informeert het bericht de Italianen dat ‘Zijne Excellentie minister-president Benito Mussolini voor het eerst het bed heeft verlaten voor een onderhoud met zijn minister van Binnenlandse Zaken Luigi Federzoni’. Mussolini leest het dunne getypte velijnpapier voor, weegt het, legt het naast zich neer en begraaft het onder de oosterse talisman van D’Annunzio.

‘Waar is Farinacci mee bezig?’

Door zijn minister van Binnenlandse Zaken te vragen naar het reilen en zeilen van de nieuwe secretaris van de Nationale Fascistische Partij weet Mussolini dat hij vraagt om hem te verklikken. De vijandschap en rivaliteit tussen de twee mannen is overbekend. Om de gewelddadigste knokploegleden op te hitsen heeft Farinacci het ambt op zich genomen en verklaard dat zijn ‘secretariaat niet is begonnen in februari 1925, maar op 10 juni 1924’, op de dag dat Giacomo Matteotti is vermoord. In die lange fascistische crisismaanden heeft de leider van de ‘onbuigzamen’ openlijk de moord van de socialistische parlementariër opgeëist en nooit een geheim gemaakt van zijn aversie tegen Federzoni, die te bescheiden geoordeelde en van dubbelspel verdachte minister. Herhaaldelijk heeft de ‘ras’ uit Cremona hoogstpersoonlijk aan Mussolini voorgelegd wat hij ‘het latrinereferendum’ noemt, waar uit de bus komt dat in de openbare toiletten in Italië, het laatste voor de onderdrukte antifascisten overgebleven platform, het aantal beschimpingen voor Federzoni erg laag is, een teken dat de haat van de opposanten tegenover hem mild is. Een definitief argument volgens Roberto Farinacci’s wereldbeeld. Voor een dergelijk man is haat namelijk de maat aller dingen.

Ook de eerste dagen van zijn secretariaat blijft Farinacci, zoals alle formidabele strijders die aan hun botheid hun kracht te danken hebben, zichzelf: hij speelt de rol van extremist, wil de greep van de partij op de prefecturen herstellen, kondigt vervolging aan van allen van wie het leek dat ze het tijdens de crisis omtrent Matteotti wilden laten afweten, dat ze de ‘wrakstukken’ van de liberale democratie wilden wegvagen, de laatste restjes antifascisme wilden vernietigen, de ‘triomferende mars van de zwarthemdrevolutie’ wilden hervatten, hij beschuldigt iedereen die tegen hem is, ziet overal complotten.

Anderzijds zijn zelfs in deze hermetisch gesloten kamer, verziekt door het bittere braaksel en de spatten diarree, geruchten doorgesijpeld omtrent de talloze complotten waarin ontrouwe handlangers, rancuneuze opposanten en ambitieuze intriganten zouden samenzweren om Benito Mussolini op te volgen. Een van die praatjes betreft uitgerekend Luigi Federzoni, de man die voor hem staat, die met die oude kariatiden van een Salandra en Giolitti zou samenspannen om een driemanschap te vormen dat de Duce uit het zadel kan lichten.

Benito Mussolini zwijgt, hoort in stilte het gedetailleerde verslag van zijn minister van Binnenlandse Zaken aan, zijn blik gaat op oneindig, van het nachtkastje naar de beker melk, waar zijn hele maaltijd uit bestaat.

Het is zo, er is niets aan te doen: het valt onmogelijk na te gaan welke intriges er geweven worden rond het bed van een stervende, welke onderaardse spelletjes, welke oprispingen van middelmatige ambities de strijd om de macht mogen aangeven. Tot aan de vorige dag ben je een titaan, daarna scheidt je lichaam stralen stront en bloed uit en zie je je veranderd in een spijsverteringskanaal, enkel en alleen een spijsverteringskanaal.

Je mag echter niet toegeven aan het ongemak. Italianen houden zoals alle esthetisch ingestelde volkeren van duidelijke, gedefinieerde figuren, ze willen continuïteit in stijl, verlangen consequent gedrag van degene die hen wil leiden.

De Leider van het fascisme diept dan het communiqué van Federzoni omtrent zijn gezondheidstoestand op, dat tijdelijk onder de oosterse talisman van Gabriele d’Annunzio heeft gelegen, hij laat zich door Cesira Carocci een van zijn favoriete rood met blauwe Faber-potloden aanreiken, haalt met een vastberaden streep eigenhandig de woorden ‘voor het eerst’ door, daar waar staat dat hij het bed heeft verlaten, en voegt in blokletters het adjectief ‘lang’ toe aan de vermelding van zijn onderhoud met de minister van Binnenlandse Zaken.

De ziekte waaraan afgevaardigde Mussolini heeft geleden, kan als genezen worden beschouwd, niettemin heeft de behandelend geneesheer de minister-president een periode van rust en inachtneming voorgeschreven… Vandaag heeft de minister-president het bed enkele uren verlaten en in zijn studeerkamer een lang onderhoud gehad met de minister van Binnenlandse Zaken, afgev. Federzoni.

..

Communiqué van het secretariaat van de minister-president

27 februari 1925

..

..

Enkele dissidente fascisten en calzabinianen komen bijeen in café Feraglia aan de Piazza Colonna en spreken elkaar veelal in de galerij van Piazza Colonna. De groep calzabinianen, uiteraard aangevoerd door Calza Bini zelf, kant zich tegen minister Federzoni, die ervan beschuldigd wordt dat hij tegen de minister-president in handelt en van het ziekbed van afgev. Mussolini profiteert om het verkiezingsterrein voor de voormalige nationalisten te effenen. Met andere woorden, de nationalisten met afgev. Federzoni aan het hoofd zouden zich opmaken om afgev. Mussolini beentje te lichten.

..

Informatiemateriaal van de politie,

begin 1925

..

..

Er valt maar één kaart uit te spelen, Z.M. de koning. Mocht dat mislukken, dan kunnen we onze koffers pakken en naar het buitenland emigreren.

..

Anna Kuliscioff, brief aan Filippo Turati,

begin 1925

..

..

Excellentie, als de maagzweer waaraan u lijdt gelegen is in het bovendeel van de maag (voor het middenrif), meen ik zeker te weten u zonder operatie te kunnen genezen… uitsluitend met planten bereid in de vorm van kruidenthee. Genoemde planten zijn volstrekt ongevaarlijk en hebben op mijn aanwijzingen al meer dan 20 patiënten met dezelfde kwaal genezen.

..

Brief uit Nice aan Mussolini

van de pseudoarts Poulain de Marceval

Quinto Navarra, Benito Mussolini

Rome, 23 maart 1925

‘Luister, het eerste applaus is altijd voor Navarra.’

Benito Mussolini wijst naar Quinto Navarra, zijn bode. De partijbonzen lachen. Chiavolini, Federzoni en de hoge fascistische leiders die de Duce begeleiden naar zijn eerste openbare optreden na de ziekte, lachen om zijn kwinkslag. Schaamteloos. In het halfduister van de Victoriazaal van Palazzo Chigi barsten de zwarthemden uit in een daverende lach. Ze lachen uitzinnig om die geestige opmerking van de man die houdt van muziek maar de pest heeft aan zang, die graag fiedelt op de viool en zich op straatfeesten zelfs aan een dansje met ‘zijn’ boerinnen waagt, maar die zelden grapt en nooit op zingen is betrapt. De Duce betoont zich gevleid door de hoofsheid, weet zijn voldoening maar net te verhullen.

Quinto Navarra verschijnt als eerste voor de menigte die zich in afwachting van de toespraak van de Duce heeft verzameld onder aan het balkon op de hoek van de Via del Corso met de Piazza Colonna. Als het raam geopend is, loopt hij in de schokgolf van de ovatie vanaf de straat terug naar een hoekje van de zaal. Dat is zijn plaats: de schaduw van verscholen wandelgangen. Het raam blijft daarentegen openstaan naar het voorjaarslicht van de late Romeinse middag. De menigte is niet te zien, alleen te horen. De gordijnen wapperen naar binnen, bol van de westenwind, het lege balkon wacht op Hem.

Hij is nog herstellende. De artsen bespreken al weken de beste therapie: sommige neigen naar een chirurgische ingreep, andere naar een ijzeren dieet en volstrekte rust. Amper twee dagen eerder heeft zich nog een beroemdheid bij de schare gevoegd. Op aandrang van Margherita Sarfatti is Bellom Pescarolo, uitnemend neuropatholoog van Joodse afkomst, expert in de behandeling van kwaadaardige tumoren en arts van de koninklijke familie, in het geheim naar de Via Rasella getogen. Pescarolo trof bij zijn eerste persoonlijke ontmoeting met de Duce een nog opvallend zieke man. Benito Mussolini oogde bleekjes, uitgedroogd door diarreeaanvallen, verzwakt door het dieet op basis van bijna uitsluitend melk. De dokter adviseerde iedere inspanning stelselmatig te vermijden.

En toch is vandaag de zesde verjaardag van de oprichting van de Fasci di combattimento, de deemoedige Quinto Navarra heeft het raam opengezwaaid en Benito Mussolini moet de menigte toespreken. O wee als hij de heerschappij over de massa verliest: langgerekte stilten tussen de menigte en haar leiders leveren de laatsten ernstige schade op.

De moed erin houden met de felicitatie van de partijbonzen die hem gelukwensen met zijn vermeende hervonden ‘snelle jeugdige elan’? Onwaarschijnlijk. Op de been blijven met de beginperiode, met die eerste bijeenkomst in de halflege ruimte van de handelsvereniging aan de Piazza San Sepolcro in Milaan, in maart negentienhonderdnegentien? Onmogelijk. Er zijn net zes jaar verstreken en die honderd opgewonden veteranen die het fascisme oprichtten zijn een juichende massa geworden, die kolkende beweging met een paar honderd volgelingen is veranderd in een partij met meer dan een half miljoen leden, die politieke avonturier, gehaat door zijn oude socialistische kameraden, gevreesd door weldenkende conservatieven en door iedereen afgeschreven, is nu de regeringsleider van een aan zijn voeten liggende natie.

Waar dan de kracht vandaan halen om na de flauwten, de diarree, de bloedbraaksels met de massa weer de dialoog aan te gaan? Om zich heen kijken helpt niet: de fascistische revolutie kwijnt in een sfeer van onzekerheid, van halftinten. De enige vastberaden zet in de weken van herstel was het kaltstellen van de top van de Nationale Strijdersvereniging die zich in de voorafgaande weken tegen het fascistisch geweld heeft gekeerd. Voor de rest heeft de patiënt gekozen voor tactisch tijdrekken in alles: het plan voor de legerhervorming is teruggestuurd naar de Senaat, de hervorming van het kiesstelsel toevertrouwd aan een commissie van wijze mannen, zelfs de aanscherping van minister De Stefani aangaande het beursstelsel is door de Duce getolereerd, ondanks de weerzin van de industriëlen. Zelfs de brutale staking van de metaalarbeiders die in Brescia door de fascistische vakbonden is georganiseerd – terwijl die moesten instaan voor sociale rust – onder geestdriftige aanvoering van die wonderlijke provinciale secretaris, Augusto Turati, een scherpe journalist, een vurig idealist, een bedreven schermer, die de Bresciaanse industriëlen ervan lijkt te hebben beschuldigd dat ze de lonen niet willen verhogen, dat ze antipatriottistisch zijn – zelfs die is getolereerd.

De geruchten omtrent de complotten van Federzoni, Farinacci en wie weet nog meer blijven rondzingen, de wanhopige leugens van de socialisten die hem ten dode opgeschreven hebben, blijven borrelen, de fascistische metaalwerkers staken als communisten, de vrijmetselaars blijven intrigeren, de speculanten speculeren, de beurzen worden verlaten, de spaarders gaan door het lint, het wantrouwen in de lire versnelt de kapitaalvlucht. En waar moet je dan nu de kracht vandaan halen om deze dwepende massa toe te spreken?

Maar dat spreekt voor zich: uit de kracht zelf. Waar anders?

Mussolini heeft het zo klaar als een klontje beschreven in het artikel dat hij aan la Sarfatti heeft overhandigd voor het februarinummer van Gerarchia. Het fascisme is een religie en het heilige woord van alle religies is er altijd één: gehoorzamen! Als hij denkt aan de zware beproevingen waaraan hij zijn meelopers deze zes jaar en met name de laatste maanden heeft onderworpen, als hij denkt aan de oneindige blijken van toewijding die hem desondanks zijn toebedeeld, verdwijnt alles: de bitterheid om het verraad, om de menselijke zwakheid van het vlees, zelfs de abjecte kwade trouw van aanhangers en tegenstanders verdwijnt. Blijft de trots van de leider die gehoorzaamt en wordt gehoorzaamd, volgens de onveranderlijke strijdregel.

Bij hen, de meelopers, stompzinnig onvermoeibaar als sledehonden, zal hij zijn kracht vinden. Politiek is geen wetenschap, politiek is een kunst, een kortstondige voorspelling. Buiten de politiek is leven vegeteren, maar leven betekent voor hem iets anders. Leven betekent voor hem strijd, risico, volharding.

Benito Mussolini komt met een ruk in beweging en stapt het balkon op. De menigte die hem op het middaguur van 23 maart negentienhonderdvijfentwintig op de hoek van de Via del Corso met de Piazza Colonna in Rome ziet verschijnen, moet wel oog hebben voor zijn ongezonde magerte, zijn ingevallen kaken. Maar na hem dood gewaand te hebben treft ze hem weer levend aan en daarom juicht ze. Een ovatie van pure geestdrift stijgt op naar de renaissancegevel van Palazzo Chigi.

‘Zwarthemden van Rome! Ik kan het verlangen niet weerstaan om u mijn stem te laten horen. Niet alleen omdat u dat genoegen zal doen…’

Massale kreten: Ja! Ja!

‘… maar ook om te bewijzen dat mijn ziekte me niet het woord heeft ontnomen.’

Massale kreten: Mooi!

Met een delicaat handgebaar legt de spreker de menigte het zwijgen op. Hij heeft maar weinig tijd en nog een paar woorden te zeggen:

‘Door mijn aanwezigheid op dit balkon stort in één klap een kaartenhuis ineen van idiote uitspraken als ‘ze zeggen’, van povere woorden als ‘het gerucht wil’. Wat ik u wil zeggen, is dat we in het voorjaar zijn en dat nu het mooie komt. Het mooie, voor mij en voor u, is de totale, integrale hervatting van de fascistische actie, altijd en overal tegen iedereen.’

Massale kreten: Ja! Ja!

‘Wilt u dat?’

De menigte, immens, kent maar één kreet, immens: Ja!

De premier glimlacht, bedankt met handgebaren. Hij lijkt werkelijk tevreden: in grote historische crises willen volkeren duidelijke plannen, gaan ze de richting van goed gekleurde vlaggen uit.

Dan werpt Benito Mussolini, alvorens zich terug te trekken, een sleutelbloem op het plein. Een lid van de fascistische jeugdbeweging raapt hem op, zullen de regimeverslagen noteren.

Met een snel, discreet, voor de massa onzichtbaar gebaar sluit Quinto Navarra weer het raam. Beschermd door de gordijnen zijgt Benito Mussolini uitgeput neer in een leunstoel. De geschiedenis plooit zich wederom naar een ingewandendrama.

Hier is het signaal van het nieuwe Italië, dat zich eens en voor al ontdoet van de oude anarchistische, rebelse mentaliteit en aanvoelt dat alleen in de stilzwijgende coördinatie van alle manschappen, onder het bevel van één alleen, het eeuwige geheim ligt van iedere overwinning… Liever de legioenen dan de [verkiezings]colleges!

..

Benito Mussolini, ‘Lofzang op de krijgers’,

Gerarchia, 28 februari 1925

..

..

Tegenwoordig staan we fier alleen, tegenover iedereen en zonder iedereen. Alleen met wat we in twee jaar van regeren hebben gedaan; alleen met onze verantwoordelijkheid, onze toekomst en onze moed… Het contrast is historisch en ongeneeslijk. De strijd moet systematisch worden gevoerd tot aan de definitieve overwinning.

..

Benito Mussolini, feestmanifest voor de stichtingsdag van de Fasci,

23 maart 1925

Benito Mussolini

Mei 1925

Zo gaat dat met intellectuelen.

Er is altijd wel een man van de gedachte die meent dat een man van de daad bij hem op les moet en boos wordt om zijn eigen machteloosheid als dat niet gebeurt. Er is altijd wel een filosoof van de geschiedenis, onbekend bij de Geschiedenis, die makkelijk een handvol ondertekenaars vindt om zijn manifest te onderschrijven, om voor de zaak van de rancune als een gewapende vloot een of twee dagen uit te zeilen naar de oceaan van de vergetelheid. Je vindt altijd wel een Benedetto Croce die vanuit zijn papieren gevangenis met geleerd proza zijn honderdduizend bewonderaars en vijfentwintig lezers – niet eentje méér – uitnodigt de nieuwe wereld af te wijzen.

Het Manifest van de Italiaanse fascistische intellectuelen aan de intellectuelen van alle landen is op aangeven van Giovanni Gentile, filosoof van Europese faam, verspreid in Il Popolo d’Italia, de krant van de familie Mussolini, en in de belangrijkste landelijke kranten op 21 april, de verjaardag van de Natale di Roma. Een keiharde bevestiging van de wil om de band tussen het Avondland en decadentie te verbreken, van de vurige drang om de huidige geestelijke crisis te boven te komen, van het bestaan van een politieke fascistische religie, van een fascistisch vaderland, een fascistisch geloof en van de plicht van de intellectueel om daaraan deel te nemen. Tweehonderdvijftig ondertekenaars – dichters, musici, schilders, hoogleraren, letterkundigen –, de invloedrijkste namen van de nationale cultuur.

Tien dagen later, op 1 mei, verschijnt er ter gelegenheid van de Dag van de Arbeid in Il Mondo, de krant van Giovanni Amendola, de oppositieleider, echter Een antwoord van Italiaanse schrijvers, professoren en publicisten op het manifest van de fascistische intellectuelen, oftewel een ‘tegenmanifest’, opgesteld door Benedetto Croce, de meest gezaghebbende Italiaanse filosoof. Een droef pleidooi voor de intellectueel als zuivere beoefenaar van kunst en wetenschap, een smalende veroordeling van de fascistische intellectueel in zijn aberratie om politiek en literatuur, politiek en wetenschap te vermengen, een fout die, begaan met het doel om ‘betreurenswaardig geweld en intimidatie te bevorderen’, niet eens een grootmoedige fout genoemd kan worden. Ook in dit geval honderden handtekeningen van schrijvers, musici, schilders, hoogleraren, bijna allemaal prestigieuze namen.

Het initiatief van de antifascistische intellectuelen is een slag in het gezicht. Een definitieve breuk tussen de twee opvallendste figuren van de Italiaanse filosofie, tot voor kort bevriend en solidair; een frontale contrapositie van het merendeel van de intellectuele wereld tegen het fascistisch plan; een mond-op-mondbeademing voor de stervende liberale oppositie, die wanhopig zieltoogt tot de Italiaanse koning de fascistische macht de kop indrukt, of tot een geheimzinnige ziekte zijn leider het leven beneemt. Kortom, een nederlaag voor het fascisme dat zich, na de moord op Matteotti, belust op veler instemming werpt op de verovering van de cultuur.

Benito Mussolini moet de aanval wel aan de kaak stellen. Hij heeft persoonlijk aan Leandro Arpinati, een van de voormannen in Bologna op het eind maart gehouden eerste nationale congres van fascistische cultuur, getelegrafeerd dat hij ingenomen was met dat initiatief, dat ‘het fabeltje van de onverenigbaarheid tussen intelligentie en fascisme’ zou moeten ontzenuwen.

Het congres was een succes geworden, het had twee dagen geduurd, had honderden gerenommeerde deelnemers geteld. Onder de aanwezigen ook Margherita Sarfatti – enige vrouw onder de vierentwintig deelnemers, en al voor de oorlog notoir maîtresse van de Duce –, die een officiële toespraak hield over ‘Kunst en nationale economie’.

Mussolini had de congresleden gevraagd om praktische discussies en besluiten die materiaal konden leveren voor wetgevende maatregelen. Deze, verwacht door honderden vaag discussiërende intellectuelen in rokerige zalen, bleven uit. Het congres had echter het Manifest gebaard en men kon zich dus tevreden verklaren. Opgeteld bij het grootse plan van een Italiaanse encyclopedie dat al in februari was gelanceerd, wederom onder leiding van Gentile, en bij dat van een nationaal fascistisch cultureel instituut dat voor juni was aangekondigd, voedde het Manifest de hoop dat het fabeltje kon worden ontkracht.

Maar nu oordeelde don Benedetto Croce dat het fabeltje werkelijkheid was: intelligentie en fascisme waren niet te verenigen. En dat werd nu vastgesteld door de man die, meester in het liberalisme, voor de mars op Rome met de fascisten mee had gestemd en daarna voor de fascisten, juist hij, die nog in februari negentienhonderdvierentwintig had verklaard dat vaderlandsliefde de kern zelf van het fascisme vormde, en die in juni daarna, toen Matteotti al was ontvoerd en vermoord, nog zijn vertrouwensstem aan de regering Mussolini gaf. Diezelfde man maakte nu te midden van de honderdduizend banden in de bibliotheek van Palazzo Filomarino wereldkundig dat fascisme en cultuur niet samen konden gaan.

Misschien was het ook beter zo. Kon je de intellectuelen beter aan hun lage zelfzucht en aangeboren lafheid overlaten. Misschien had Croce uiteindelijk gelijk: het fascisme had van meet af aan de strijd aangebonden met het intellectualisme. Had zijn Duce zelf een paar maanden na de verovering van de macht niet verklaard dat de twintigste eeuw zich anders aandiende dan de vorige, dat ‘in de nieuwe eeuw een feit meer waard was dan een boek’? Hadden miljoenen Europese jongemannen, veteranen uit de loopgraven van de wereldoorlog, niet hun haat uitgeschreeuwd tegen het intellectualisme, dat hun hun eigenheid ontnam? Hadden ze daar niet hun keiharde, snijdende, onvervreemdbare volledig beleefde ervaring tegenovergesteld?

Ja, stelt de Leider van het fascisme zichzelf gerust, ja, je kon de intellectuelen beter in hun eigen zouteloze sop laten gaarkoken. De verdrinkende hond, die moet je slaan. Het moment is aangebroken om weer hulde te brengen aan de enige man met intellect, de enige letterkundige die de Italianen heeft geleerd op het leven af te gaan.

Het is een strenge levensopvatting, een religieuze ernst die de theorie niet van de praktijk, zeggen niet van doen onderscheidt en geen luisterrijke idealen schildert om ze vervolgens buiten de wereld te plaatsen, waar je intussen laf en laag kunt doorleven, maar het is hard werken om het leven te idealiseren en je overtuigingen in de daad zelf te uiten of met woorden die zelf daden zijn…

..

Manifest van de Italiaanse fascistische intellectuelen,

21 april 1925

..

..

En terwijl intellectuelen oftewel beoefenaars van kunst en wetenschap als burgers zeker hun recht uitoefenen en hun plicht vervullen door hun lidmaatschap van en trouwe dienst aan een partij, hebben ze als intellectuelen enkel de plicht om met hun onderzoek en kritiek en met kunstcreaties alle mensen en partijen gelijkelijk naar hoger sferen op te stuwen teneinde met steeds gunstiger resultaat de noodzakelijke strijd te voeren. Die grenzen van de hun toegekende taak overschrijden, politiek en literatuur, politiek en wetenschap vermengen is een misstap die, wanneer hij zoals hier wordt begaan om beklagenswaardig geweld en intimidatie en afschaffing van de persvrijheid te bevorderen, niet eens een grootmoedige fout kan heten… In feite is dat schrijven [van de fascistische intellectuelen] een halfbakken scholierenideetje dat overal leerstellige verwarring en kromme redeneringen vertoont…

..

Manifest van de antifascistische intellectuelen,

1 mei 1925

..

..

Geschiedenis schrijf je met een handgranaat en een ploeg, niet met de boeken van Salvemini; mensen leven, mensen lezen niet. Als je me afwijst, laat me dat koud. In het Karstgebergte ben ik wegens oorlogsverdiensten bevorderd tot sergeant.

..

Il Selvaggio, fascistisch tijdschrift,

1925

..

..

Nu ga ik u iets opbiechten waar u van zult schrikken. Ik denk nog even na voordat ik het doe. Ik heb nog nooit een pagina van Benedetto Croce gelezen (grote hilariteit, groot applaus). Moge dit u zeggen wat ik denk van een fascisme dat gecultiveerd werd met een Duitse K. Filosofen lossen op papier tien problemen op, maar kunnen er niet één oplossen in het leven zelf (grote bijval).

..

Benito Mussolini, ‘Volstrekte onbuigzaamheid’,

slotrede op het IVe congres van de Nationale Fascistische Partij

gehouden in het Teatro Augusteo,

Rome, 22 juni 1925

Benito Mussolini, Gabriele d’Annunzio

Gardone Riviera, 25 mei 1925

Mussolini’s bezoek aan D’Annunzio in Gardone Riviera, aan de Bresciaanse oever van het Gardameer, struikelt al bij zijn eerste stap over een blunder.

De twee mannen zijn in menig opzicht elkaars spiegelbeeld, te beginnen bij het feit dat beiden notoire seksmaniakken zijn. Omdat Mussolini vergezeld wordt door zijn privésecretaris en door zijn huishoudster – de Cesira Carocci, die hem, naar verluidt, tijdens de maagzweercrisis dag en nacht heeft bijgestaan –, gaat D’Annunzio ervan uit dat de vrouw zijn maîtresse is geworden. De erotomaan sluit uit dat langere intimiteit tussen een man en een vrouw zonder geslachtsdaad mogelijk is. Daarom is er voor Mussolini en haar één logeervertrek geregeld.

Maar helaas, zodra de dichter een blik slaat op die hoekige Umbrische boerenvrouw van middelbare leeftijd, lang en knoestig als een elzenstam, weet hij dat hij zich vergist heeft. De estheet in hem sluit bij eerste oogopslag uit dat iemand een lelijke vrouw kan begeren. De erotomaan dient derhalve zijn mening bij te stellen: vleselijk genot is niet het enige doel van een man en een vrouw die dagen in één slaapkamer verkeren. Er bestaan ook lijdensbedden. De illustere gast zou zich wel eens beledigd kunnen voelen.

De betrekkingen tussen Mussolini en D’Annunzio zijn anderzijds lang gespannen geweest. Tijdens de crisis na de moord op Matteotti zaten veel Italianen te wachten tot de Italiaanse Vate in het openbaar zou spreken, en de Leider van het fascisme had daar lang voor gevreesd. D’Annunzio had de fascistische moord in juli negentienhonderdvierentwintig in een persoonlijke brief aan een vriend bestempeld als een ‘stinkende puinhoop’. Als de eerste dichter en eerste soldaat van Italië, bekleed met zijn immense militaire en literaire glorie, zich had aangesloten bij het koor van aantijgingen en aanklachten, had dat waarschijnlijk de genadeklap betekend voor het toch al wankelende fascistische regime. Maar D’Annunzio had gezwegen, Mussolini had zijn ongehoorde stilzwijgen op prijs gesteld en hun briefwisseling werd hervat. Met veel gejeremieer, gejammer en gebedel.

Degene die schrijft is vooral D’Annunzio. Al erkende hij dat zijn epistolarium ‘nu de dertienhonderd banden’ overtrof, de laatste maanden bleef hij Mussolini maar bestoken met verzoeken om gunsten voor zijn volgelingen en om financiën voor hemzelf. Het ultieme doel is het regeringsdecreet dat het Vittoriale – de villa waar de dichter zich na het Fiumaanse avontuur heeft opgesloten en een architectonisch eerbetoon aan het krijgshaftige Italië wil vestigen – tot nationaal monument verklaart en de bijbehorende publieke gelden fourneert. Dit soort brieven wordt afgewisseld met zorgen en adviezen aangaande de gezondheid van de Duce: ‘Misschien weet je niet dat ik een uitstekend geneesheer ben (ik heb ten tijde van de grote Moleschott twee jaar fysiologie en artsenij gestudeerd)… Als ik je had kunnen zien en bijstaan, zou ik je waardevolle adviezen aan de hand hebben gedaan. Ik bespied en onderzoek voortdurend mijn oude karkas, evenals mijn jeugdige ziel.’

Het materiële belang plus de treurige kwetsbaarheid van hun lichaam heeft de rivalen aldus vrede en zelfs identificatievermogen gebracht. Behept met een ordinaire verkoudheid schrijft de dichter om zijn vriend met de bloedende zweren te troosten: ‘Ook ik ben lijdend aan een laffe kwaal en daarom ziedend, zoals ik jou voor me zie.’ Op deze voet – met adempauzes en klaagzangen – namen de spanningen af en toen Benito Mussolini hersteld was, kondigde hij de dichter aan dat hij naar Gardone zou komen om persoonlijk de verzoenende toezegging van een regeringsdecreet over te brengen.

Daarom lost de spanning ook nu op, voor de monumentale ingang van de mausoleumvilla. D’Annunzio betoont zich allerhartelijkst, hij laat gekscherend een reusachtige apotropaeïsche fallus in een tabernakel zien, vraagt de illustere gast om een symbolisch tolgeld als ze een bruggetje oversteken en eert hem dan, zoals het ritueel voor soevereinen wil, met eenentwintig saluutschoten van het kanon op de Puglia, de boeg van een heus slagschip van de Italiaanse koninklijke marine, in functie tijdens de Grote Oorlog, aan de dichter geschonken en met behulp van twintig treinwagons naar de heuvel van het Vittoriale overgebracht. Hier zijn de oorlogsschimmen echter niet ten einde. Op het middagprogramma staat ook een tochtje op de lome golven van het meer, aan boord van de torpedobootjager die de legendarische stoormissie van de Oostenrijks-Hongaarse vloot in de baai van Buccari ondernam. Mussolini verklaart zich verrukt.

De twee meest charismatische mannen van Italië, tegenover elkaar op de oever van dit meer in dit late voorjaar, vormen uitersten in een gemeenschappelijke paradox. Gabriele d’Annunzio is uit eigen keuze een wandelende dode. Benito Mussolini is met dezelfde ijzeren wil een genezen stervende. D’Annunzio, die na het bloedige, groteske einde van het Fiume-avontuur vrijwillig in ballingschap is gegaan in het Vittoriale, heeft de laatste vier jaar aan funeraire rituelen gewijd. Met een grafstem dicteert hij zijn laatste wilsbeschikkingen tegenover geschrokken oude strijdmakkers, hij bedelft vrienden onder jankbrieven – ‘ik zit bedroefd onder de hemel zoals de doden onder de grond’ –, hij eist en aanvaardt voor zichzelf een levende, monumentale eer die normaliter alleen voor doden geldt. D’Annunzio beschouwt zichzelf niet zozeer door Mussolini verraden, als wel geplagieerd; hij is niet zozeer verontwaardigd over de bruutheid van de fascisten als wel geërgerd door hun platte d’annunziaanse imitatie. Nu hij zichzelf heeft overleefd, opgesloten zit in een narrig stilzwijgen en een roemrijke dood heeft gemist, laat de dichter-krijger zich betoveren door zijn eigen begrafenis.

Daartegenover heeft Mussolini acht weken onstuimige regeringsactiviteit achter de rug, al ziet hij nog lijkbleek en zondigt hij tegen de volstrekte rust die zijn artsen voorgeschreven hebben. Weer terug op het politieke toneel voor het debat over de hervorming van het leger hield hij op 2 april in de Senaat een formidabele rede waarin hij zich presenteerde als arbiter over de strijdende partijen, en trok hij het ministerie van Oorlog naar zich toe. De oppositiepartijen moesten ontmoedigd en verbijsterd iedere hoop op zijn onmiddellijke dood laten varen. Zelfs Filippo Turati, de aartsvader van het socialisme, heeft hem moeten erkennen als een ‘succesvol komediant’. De senatorenvergadering stemde bijna unaniem voor de openbare bekendmaking van zijn toespraak. Vanaf dat moment heeft de Duce niet meer stilgezeten. Na de hervorming van het leger pakte hij de vrijmetselarij aan met een wet om geheime genootschappen te ontbinden, hij droeg het debat ter goedkeuring van de begroting, zette zich in voor het kiesrecht van vrouwen bij de bestuursverkiezingen en eiste zelfs voor het Italiaanse Cyrenaica de afgelegen Al-Jaghbub-oase in de Libische woestijn op.

Daartegenover zette de trage verbrokkeling van wat er restte van de oppositie door, gemaltraiteerd door de politie, gecensureerd in de pers, uitgeput door de herhaaldelijke morele veroordeling van het fascisme en het eindeloze wachten op ingrijpen van de koning. Alleen Luigi Albertini, de hoofdredacteur van de Corriere della Sera, is nog over om als roepende in de woestijn van Montecitorio te waarschuwen tegen de dreigende fascistische dictatuur. Inmiddels lijkt het nu wel bijna zeker, en ook de buitenlandse kranten erkennen het: de voorspelling van de wisse ondergang van de fascistische regering, die na de moord op Matteotti werd gedaan, is niet bewaarheid.

Dus rest Gabriele d’Annunzio, die de moord nog maar een halfjaar eerder heeft bestempeld als een ‘stinkende puinhoop’, nu de ondergang vergeefs op zich heeft laten wachten, niet anders dan als beleefde gastheer op te treden als briljant causeur.

En zo verloopt Mussolini’s bezoek aan het Vittoriale degli Italiani, na de klinkende salvo’s over het Gardameer van het kanon van de Puglia, na de tochtjes over het meer aan boord van de motorboot van Buccari, in de kalme verstandhouding van oude vrienden en wapenbroeders.

Op 26 mei ontvangen D’Annunzio en Mussolini een delegatie veteranen op de terugweg van een pelgrimage naar de loopgraven van de Grote Oorlog. Degene die hen leidt is Carlo Delcroix, oorlogsheld, fameus redenaar, zondagsdichter, vurig politicus, culturele bezieler, al is hij aan beide handen verminkt en mist hij in beide ogen het licht.

De Duce en de Vate wedijveren in kameraadschappelijke hoffelijkheid bij de ontvangst van de veteranen. In de ontvangkamer laat de heer des huizes de ingelegde zetels links liggen en neemt plaats op een lage taboeret in het midden van het vertrek. Tot bewogenheid van de strijders declameert hij luid de woorden van de opdracht in de zilveren medaille die de pelgrimstocht gedenkt. Mussolini blijft zelfs achter hem staan om hem in democratische kameraadschap de loef af te steken, omringd door de voetsoldaten.

Dan wedijveren de twee de hele middag – na een onderdanig telegram aan de Italiaanse koning te hebben gestuurd, waarin ze verklaren elkaar ‘weer als broeders te vertrouwen’ – ook in geestigheden. D’Annunzio maakt de dienst uit als weergaloze gangmaker van salonroddels. De dichter herdoopt zijn huishoudster Cesira Carocci met een van zijn beeldrijke taalvondsten (‘Suor Salutevole’, Zuster Heilzaam). Vervolgens wordt er geredekaveld over diverse onderwerpen. Er worden zelfs grappen gemaakt over de smekelingenplaag. Ook in dezen verklaart de dichter opgewekt voor niemand onder te doen: hij verbrandt, zoals bekend, elke ochtend de verzoeken om aanbeveling op de Grappa, terwijl de regeringsleider ze uit eigenbelang alleen maar kan aanmoedigen en ze allemaal beantwoordt. Maar Benito Mussolini trekt het zich niet aan. Oude vrienden onder elkaar. Er wordt alleen wat gedold. Speldenprikjes zonder gevolgen. Gekkigheid. Dat is alles.

Gabriele d’Annunzio’s stem klinkt anders tegen de avond, als hij na het vertrek van de minister-president, in het licht van de zonsondergang verrukt uit het raam kijkt en zijn beeld ziet weergegeven op de roemrijke boeg van de kruiser Puglia, tussen de populieren in zijn tuin: ‘En dan zeggen dat ik, de dichter van scheepsoden, in deze poel ben beland als een kikker. En wel een kikker die niet zingt, want ik zing niet meer.’

Aangedaan hoort Carlo Delcroix hem die woorden uitspreken, terwijl hij zich alleen kan voorstellen hoe de lome golven van het Gardameer zilveren in de schittering van het laatste licht. Voor een blinde ligt weemoed helemaal besloten in een laag timbre, in een stembuiging die aan het eind meegeeft. Weemoed is slechts een korreling in de stem.

D’Annunzio is alleen nog maar een spelend kind.

Een duur kind.

..

Benito Mussolini, commentaar bij zijn terugkeer

van het bezoek aan Gardone, opgevangen door Quinto Navarra,

Rome, 28 mei 1925

Rome, Teatro Augusteo, 21 juni 1925

IVe congres van de Nationale Fascistische Partij

Als eerste komen de doden. De vermoorden en de moordenaars. En die vormen bijna altijd hetzelfde vlees, dezelfde persoon.

Degene die hen voor de geest roept bij de opening van het vierde congres van de Nationale Fascistische Partij op de dag dat op het noordelijk halfrond de zomer begint, als de uren daglicht hun hoogtepunt bereiken, is Cesare Maria De Vecchi, quadrumvir van de mars op Rome. Zijn rede begint precies om 10.30 uur, het publiek luistert staande toe, het zijn veel doden. Vierenvijftig ‘martelaren van de fascistische revolutie’ die alleen al tussen de zomer van negentienhonderdvierentwintig en dit precieze ogenblik gesneuveld zijn. Omgekomen bij de gewapende achtervolgingen tussen de partijen op verlaten wegen, op zaterdagavond of zondagmiddag, tot staan gebracht door een messteek bij de aanval op vijandige huizen, of ’s nachts geveld door een geweerschot in de rug. Al hun namen staan nu in het album van de zwarthemdmartelaren, het fascistische dodenboek. Geen kruis ontbreekt. Van Agnusdei Vittorio tot Visantini Francesco. In alfabetische volgorde.

Om de doden eer te bewijzen heeft De Vecchi de grote presidentszetel van het congres verlaten die daar op het podium van het orkest staat opgesteld. Voor de gelegenheid is de ruime zaal versierd met gouden strikken en zijn de tafels bedekt met rood damast. De loges zijn voor het eregezelschap van de partij, de senatoren, het generale commando, de vertegenwoordigers van de plaatselijke afdelingen. Onderaan beneden ontslaat de Militie de ordedienst. Bovenin, op een grote vergulde fauteuil die apart staat door een draperie van karmijnrood fluweel, overziet Benito Mussolini de zaal. Na de dodenherdenking gaan de congresleden op een teken van hem weer zitten.

Het woord wordt genomen door de partijsecretaris, afgevaardigde Farinacci, de ‘ras’ uit Cremona, de leider van de ‘onbuigzamen’, het idool van de harde mannen van het fascisme. Iedereen juicht hem toe, want iedereen weet dat het fascisme zonder die lieden niet zou bestaan en zonder hen tot nu toe misschien niet zou overleven.

De secretaris begint zijn verslag voor te lezen tussen alle knokploegledengezang van Giovinezza door: ‘Wij waren bij degenen die de strengste onbuigzaamheid steunden,’ brult zijn bariton van achter zijn snor.

Maar niemand luistert echt naar een rede van Roberto Farinacci. Voor dit soort sprekers zijn woorden stenen. Het enige overtuigingsmiddel dat ze kennen, is geweld dat recht wil worden. ‘Het fascisme is geen partij, het is een religie.’ Heel zijn politieke credo ligt in deze slogan vervat. Een archaïsche, voorchristelijke religie uit het Midden-Oosten, gewijd aan gruwelijke Assyrisch-Babylonische godheden met mensenoffers. ‘Italië dematteottiseren.’ De hele geestelijke biografie van de nieuwe secretaris van de Nationale Fascistische Partij schuilt in dit wrede, grove neologisme, dat hij zelf recentelijk heeft gemunt op het verminkte lijk van Giacomo Matteotti: systematische ontwrichting van ieder restje oppositie. En de eerste drie weken van juni negentienhonderdvijfentwintig lijken zijn plan te hebben gerealiseerd. De parlementaire oppositiepartijen, die zich nog op de Aventijn bevinden en niet weten of ze nog terugkeren in het parlement, verdeeld over alles, gesticulerend en roerloos, hebben wederom tevergeefs ieder restje hoop gericht op Victor Emanuel III, de Italiaanse koning. En in deze starre afwachting zijn ze met hun blik op oneindig uiteengevallen, bezwijkend als oud vermolmd hout.

Toen de soeverein op 7 juni vooruitliep op het vijfentwintigjarig jubileum van zijn regering, meenden Giovanni Amendola en de andere leiders van de constitutionele afscheiding met hun blik nog altijd op het Quirinaal dat ze daar een teken in konden zien van de zo lang verbeide gebeurtenis, en vroegen er ontvangen te worden. De koning pakte het verzoek op, maar liet hen een voor een, op persoonlijke titel toe. Een voor een heeft hij hen ontvangen – te beginnen bij Giovanni Amendola, een voor een heeft hij hen dezelfde pleidooien horen afsteken voor herinvoering van de legaliteit en toen wederom geen vinger uitgestoken. Zij besloten aan het eind van een krampachtige vergadering op 13 juni, dag van de heilige Antonius, wederom de zaken aan te kijken. Ze konden in het parlement niet eens de eerste verjaardag van Matteotti’s overlijden herdenken. Toen Farinacci hoorde van hun bedoeling, plaatste hij bij de ingang van Palazzo Madama een groepje knokploegleden die de socialisten verjoegen en de moord op hun martelaar bejubelden: ‘Wat nou Amendola, wat nou Albertini. Leve Dùmini, leve Dùmini!’ Farinacci maakte hen verder belachelijk in Cremona nuova, zijn krant: ‘Schaapskoppen die van hun tragikomische situatie af willen.’ En zo kan de ‘grote secretaris’ van de Nationale Fascistische Partij nu triomferen op het spreekgestoelte van het Teatro Augusteo en de loftrompet steken van de ‘ras’ uit de provincie, dus hemzelf.

Na de openingsrede van de secretaris krijgt het congres een snel, opmerkelijk vervolg. Er wordt veel, heel veel geapplaudisseerd, weinig, kort gesproken, de al ingeschreven sprekers geven hun bijdrage op, alle agenda’s worden unaniem goedgekeurd. Niemand die ook maar zinspeelt op onderlinge strijd. In de wandelgangen gaat het gerucht dat Mussolini zou hebben gezegd: ‘Ik heb de graanslag en de slag om de lire, ik heb internationale kwesties op te lossen, ik bereid de wetten voor de fascistische herinrichting voor, zeik niet over partijkwesties.’ En de partij lijkt hem ook in dit geval niet teleur te willen stellen, ze geeft toe, maakt plaats, en in het Teatro Augusteo voltrekt zich een congres in puur fascistische stijl: het voldongen feit gaat altijd aan de leer vooraf. Het in de pers aangekondigde programma wordt gaandeweg gehalveerd.

Maar Benito Mussolini kan daarom al in de middag van 22 juni het spreekgestoelte bestijgen voor zijn slotbijdrage. Hij lijkt in topvorm met een tophumeur, bijna kwebbelig. Hij belooft zijn gehoor ‘een uur van grote opgewektheid’. Hij ziet er nog wel mager uit, maar oogt gezond en fit. Er lijkt bij hem niets meer te bespeuren van zweren in de twaalfvingerige darm. Ook hij lijkt ‘gedematteottiseerd’, zoals de secretaris zou zeggen.

‘Ik wist dat niemand van jullie was verouderd. Toch vreesde ik dat vier jaar tijd jullie gestel dat extra lichaamsvet had bezorgd in de droeve overgang naar veertig jaar. Daarentegen zijn jullie nog kwiek, heel kwiek, gespierd, nog waardig om de jeugd van Italië te belichamen.’ Applaus. Jubelkreten. Weer applaus.

Dan, na de trots, na de welkomstwoorden, na de sneer naar de ‘geheimzinnige godheid van de publieke opinie waar wij fascisten onze reet mee afvegen’, is het eerste politieke woord voor het geweld:

‘Jullie weten hoe ik over geweld denk. Voor mij is het diepgaand moreel, meer moreel dan een compromis of transactie.’ Prima! Goedkeurend geschreeuw. Luid applaus.

Nog net de tijd om aan te scherpen dat geweld altijd door het ideaal moet worden geleid en er is alweer een komisch intermezzo. De spreker laat een pauze vallen, vorst sluw de zaal, vervolgt dan:

‘Nu ga ik u iets opbiechten waar u van zult schrikken.’ Nog een pauze. ‘Ik heb nog nooit een pagina van Benedetto Croce gelezen!’ Gelach, applaus, grote hilariteit.

Ook de hoon tegen de intellectueel is kort, behendig, slank, zonder lichaamsvet. Deze Mussolini heeft geen tijd om te verwijlen bij het soort mensen dat de verdienste heeft om altijd het ware te zeggen en het voorrecht om nooit de waarheid te zien. Een beetje intelligentie is goed, maar dan net genoeg om de tegenstander te bekritiseren.

‘De universiteitscultuur dient snel gelijkgeschakeld te worden en even zo snel afgestoten!’ Grote hilariteit. ‘Laten we het maar ronduit zeggen: liever een knokploeglid dat actie onderneemt, dan een hopeloze hoogleraar!’

Alsof hij opgetogen is bij de aanblik van het vijandige lijk, geveld in spot, stijgt de Leider van het fascisme op. Hij roert even de zo veelbesproken kwestie van het Statuut aan, rekent ermee af (‘het Statuut, mijne heren, kan geen haak zijn waaraan hele generaties Italianen worden opgehangen’) en vliegt dan de toekomst tegemoet. ‘Wat willen wij? Iets magnifieks: we willen dat de Italianen kiezen, we willen het land fascistiseren, we willen een nieuw type Italiaan scheppen, de fascistische mens’, zoals je de renaissancemens hebt gehad en die van de latiniteit, een dappere, onverschrokken, open, nijvere, respectvolle Italiaan, een nieuwe Italiaan.

In de laatste weken heeft de minister-president een wetsontwerp gepresenteerd dat de zuivering van het niet fascistische personeel in het openbaar bestuur regelt, een dat het restje persvrijheid tenietdoet, een derde dat de uitvoerende macht verder versterkt, hij heeft de geheime genootschappen die zijn macht weerstaan buiten de wet geplaatst en het ministerie van Oorlog en dat van Marine naar zich toe getrokken, waarmee de hele krijgsmacht in zijn handen komt. En nu, met het open parcours van de palio voor zich om de wedren naar de dictatuur aan te gaan, in een crescendo van uitzinnig enthousiasme en van royale weigering om genoegen te nemen met het miezerige heden, heeft Benito Mussolini een visie op de toekomst, ziet hij een nieuwe wereld dagen. Vanaf het spreekgestoelte van het Teatro Augusteo in Rome, genezen van de duodenale zweer waardoor hij bloed braakte, ziet de Leider van het fascisme de nieuwe generaties:

‘Soms word ik toegelachen door het idee van de laboratoriumgeneraties, van het scheppen van een klasse van krijgers die altijd stervensbereid is; een klasse van uitvinders die het geheim van het mysterie najaagt; een klasse van rechters, van grootindustriëlen, van grote onderzoekers, van grote gouverneurs…’

Zo ver gaat hij in zijn liefde voor de toekomst: Benito Mussolini durft te dromen van kasten. Het doel is altijd dit: een rijk. Een stad stichten, een kolonie ontdekken, een rijk grondvesten, dat zijn de wonderen van de menselijke geest.

Het laatste woord is net als het eerste weer voor geweld. De vlag van het fascisme wordt mij in handen gegeven en ik ben bereid om die tegenover iedereen te verdedigen, zelfs met mijn bloed.

Als een miasme verspreidt zich de weeë geur van bloed, dampig, over de zaal, die schudt op zijn grondvesten door een eindeloos applaus, terwijl het Teatro Augusteo de rede van de minister-president afsluit.

Van zijn vergulde troon opgesprongen klapt Roberto Farinacci zich de handen stuk, hij grijnst, juicht. Het evenbeeld van een gelukkig man.

We hebben nu kunnen laten zien dat de natie gedematteottiseerd is en alle Aventijnen als ploerten beschouwt.

..

Roberto Farinacci, toespraak op de Piazza Colonna

na verhindering van de Matteotti-herdenking,

Rome, 10 juni 1925

..

..

Tegenwoordig is het fascisme een partij, een militie, een corporatie. Dat is niet voldoende: het moet meer worden, het moet een levenswijze worden. Je moet Italianen van het fascisme hebben, zoals er onmiskenbaar Italianen van de renaissance zijn en Italianen van de latiniteit. Alleen door een levenswijze, een manier van leven te scheppen kunnen wij pagina’s in de geschiedenis en niet enkel in de berichtgeving markeren…

Als drager van alles in het leven wat niet door een ernstige fout mag worden overgelaten aan de politiek, zullen wij via een hardnekkige, taaie selectie de nieuwe generaties scheppen, en in de nieuwe generaties zal ieder een duidelijke taak hebben.

Soms word ik toegelachen door het idee van laboratoriumgeneraties, van het scheppen van een klasse van krijgers die altijd stervensbereid is; een klasse van uitvinders die het geheim van het mysterie najaagt; een klasse van rechters; van grootindustriëlen, van grote onderzoekers, van grote gouverneurs.

En het is via deze systematische selectie dat de grote categorieën worden geschapen, die op hun beurt rijken scheppen… Soms blijf je lang in veroverde posities steken. Maar dat is het doel: een rijk.

..

Benito Mussolini, ‘Volstrekte onbuigzaamheid’,

slotrede op het IVe congres van de Nationale Fascistische Partij

gehouden in het Teatro Augusteo,

Rome, 22 juni 1925

Giovanni Amendola

Bagni di Montecatini, 20 juli 1925

Giovanni Amendola, de leider van de democratische oppositie, bekend onder de naam ‘Aventijnse afscheiding’ vanwege de weigering om terug te keren in het parlement totdat de door de fascisten geschonden legaliteit in ere hersteld is, is in Bagni di Montecatini, de befaamde badplaats, om te kuren.

Amendola heeft zijn intrek genomen in Grand Hotel La Pace, het symbool van de belle époque. Het door architect Giulio Bernardini ontworpen gebouw heeft Gabriele d’Annunzio, Victor Emanuel van Savoye, de dichter Trilussa, Toscanini, Puccini en Madame Curie te gast gehad. Begin negentienhonderd heeft een gevarieerd, elegant gezelschap onder de gewelven van de weelderige salons met muurschilderingen van Galileo Chini, de meester van de jugendstil, een toost uitgebracht op de nieuwe eeuw, die een hogere levensstandaard beloofde, schitterend verpozen, een heerlijk uitgaansleven, vooral na het diner, plezierreizen, een lichtvoetig en positief bestaan, al keuvelend in tearooms waar je honderd uit Indië geïmporteerde soorten thee kon proeven in een weergaloze tijd van vrede en welvaart. Cabaret, cancan, bioscopen; golvende lijnen, bloemmotieven en elektrische verlichting; reclameposters, vliegmachines en automobielen; koloniale rijken, ontwikkeling van de handel en opkomst van het toerisme; wonderen der techniek en geneugten des levens, vrije tijd en wereldtentoonstellingen. Die oude wereld, die had gedacht de nieuwe te zijn, zo fraai op het moment van haar definitieve slotstuk. Die mooie wereld die met de Titanic en de miljoenen doden van de Grote Oorlog ten onder is gegaan.

En op de ochtend van 20 juli negentienhonderdvijfentwintig biedt de verrukkelijke tuin van het Grand Hotel La Pace het ongerijmde schouwspel van jonge kerels in staat van oorlog. Een kleine stampij makende menigte in een zwart hemd in de Via Roma verdringt zich voor de ingang van het hotel, zwaaiend met stokken en knuppels. De chique dames staren hen star van afschuw door polychrome ruiten vol arabesken aan.

De knokploegleden uit de ommelanden van Pistoia en Lucca, behorend tot de wreedste fascisten van Toscane, die de wreedste van Italië heten te zijn, hebben het hotel belegerd, zodra zich het nieuws verspreidde dat Giovanni Amendola er logeerde. Na de dood van Matteotti, die in december negentienhonderddrieëntwintig vlak bij zijn huis in het centrum van Rome werd neergeknuppeld, is hij nu de meest gehate antifascist. Amendola is naar Montecatini gegaan voor een gezondheidsvakantie om bij te komen van de vervolgingen en weet misschien niet dat Valdinievole tijdens het ‘Rode Biennio’, de periode 1919-1920, het meest gewelddadige slagveld is geweest tussen socialistische boeren en arbeiders – die strooptochten hielden in het kuurstadje, het symbool van de gehate bourgeoisie – en de zonen van handelaars en hoteliers, die rond de plaatselijke Fascio in patrouilles kapsalons en stoffenzaken verdedigden.

De democratische leider moet de dag op zijn kamer doorbrengen, beschermd door slechts drie carabinieri van de plaatselijke kleine kazerne. De laatste maanden zijn voor hem een ware lijdensweg geweest. Nu al een jaar hopen de protesterende Aventijnse parlementariërs op een ingreep van de koning om een einde te maken aan het machtsmisbruik van Benito Mussolini. Al een jaar geleden hebben zijn trawanten Matteotti afgeslacht en toch verroert de koning nog steeds geen vin. Desondanks heeft Amendola volgehouden in zijn niet actieve, maar onverzettelijke oppositie, onherroepelijk, maar hoofdzakelijk bewegingloos in zijn geweldloze protest, in zijn overtuiging dat je, wil je een bloedbad vermijden, de volksmassa niet kunt betrekken bij de strijd tegen het fascisme, in zijn vijandigheid tegen afspraken met de revolutionaire communisten, in zijn hoop dat de koning besluit een nieuwe regering te benoemen.

Nog in mei had Amendola Benedetto Croce verzocht het Manifest van de antifascistische intellectuelen op te stellen. Daarna, begin juni, toen Victor Emanuel III zich verwaardigde de vertegenwoordigers van de oppositie te ontvangen, was de hoop weer opgelaaid en had Amendola, alleen daarmee gewapend, de trappen van het Quirinaal beklommen. Ook na de zoveelste teleurstelling had hij zich niet gewonnen gegeven. Terwijl de mismoedig geraakte Aventijnen werden overspoeld door meningsverschillen en discussies – sommigen waren tegen de terugkeer in het parlement, zoals Filippo Turati, anderen ervoor, weer anderen, zoals Bonomi, geneigd tot een ‘opsplitsing in groepen’ –, had hij in Rome het eerste congres van de Nationale Unie voorgezeten, de door hem gestichte partij met het programma om Italië weer tot een liberale, sociale democratie te maken. Vanaf het spreekgestoelte had hij een vlammend, streng betoog gehouden, waarin hij zijn kameraden opriep tot moedig volhouden, tot de fierheid van hem die, al vecht hij op verloren stellingen, de morele waarden van een natie redt, tot trots op de rechtvaardige zaak, tot vertrouwen in de toekomst. De dagen daarna hadden hem ongelijk en gelijk gegeven.

De koning had wederom geen vin verroerd. Eind juni had het hooggerechtshof Emilio De Bono, de quadrumvir van de mars op Rome en tijdens de ontvoering van Matteotti hoofd van politie, van iedere aanklacht in de moord vrijgesproken: de feiten waren ongegrond en de strafbaarheid onbewezen. Mussolini had hem tijdelijk teruggeroepen uit Afrika en hem als een held onthaald.

Het was afgelopen, de Aventijn was verslagen. Giovanni Amendola wist het nu zeker. Ze konden, althans voorlopig, en waarschijnlijk nog lang daarna, niet hopen op een goed leven in een vriendelijke tijd. De Geschiedenis leerde dat je, als er een omwenteling gaande was, aan één criterium moest voldoen: leven. Leven en doorgaan. Overleven, als mensen van de toekomst. Verder niets, niets meer, niets minder.

In stille berusting zit Amendola nu al de hele ochtend opgesloten in zijn kamer in het Grand Hotel La Pace. De directie heeft de toegangen afgesloten en toch zijn er mensen die tegen de muur op proberen te klimmen, die stenen blijven gooien. De uren gaan voorbij en met de eerste ruiten aan diggelen beginnen de stenen nu de kamers in te regenen. In de middag van 20 juli stemt Giovanni Amendola, belegerd als hij is, er daarom mee in zich in veiligheid te stellen. Het aanbod komt van Carlo Scorza, de fascistische ‘ras’ van de provincie Lucca, die op Montecatini is afgesneld om, naar het zich laat aanzien, een volgende moord op Matteotti te bezweren.

Het onderhoud van de twee mannen duurt kort. Je zou geen verschillender gesprekspartners kunnen bedenken. Giovanni Amendola, apostel van de democratie, oprichter van de liberale krant Il Mondo, oud-docent theoretische filosofie, bezocht in zijn jeugd theosofische kringen en droomde van een moderne Godsbeleving door mystieke kennis met wetenschappelijk onderzoek, rationaliteit met religie te combineren. Carlo Scorza, vrijwilliger in de aanvalstroepen, fascist uit negentienhonderdtwintig, hoofd van de knokploegen uit de ommelanden van Lucca, is de zwijgzame, gewelddadige meeloper, tot alles bereid, koelbloedig trouw aan de consignes van zijn Duce.

In elk geval begrijpen de twee mannen elkaar, misschien omdat beiden eervol in de loopgraven hebben gevochten. Scorza is geen genie, maar ziet in dat Amendola’s dood een nieuwe aanslag op Mussolini zou vormen. Daarom stelt hij een trucje voor om te ontsnappen uit een situatie die dreigt uit te lopen op een nieuwe crisis voor het fascistische regime: de leider van de oppositie zal stiekem uit een zijingang vluchten, geëscorteerd door de fascistische milities zelf. Een werknemer van het hotel zal, vermomd en goed zichtbaar door het open raam, de voor het hotel drommende onruststokers om de tuin leiden. Op het station van Pistoia zal een trein met een gereserveerde coupé de vluchteling veilig naar Rome brengen. Al impliceert het plan van Carlo Scorza voor een moedig man als hij een smadelijke aftocht, Giovanni Amendola stemt met de maskerade in. Dat doet hij omdat daarmee zowel zijn noodzaak om door te gaan als zijn trouw aan de strijd en de toekomst is gered en omdat hij als gentleman de doodsbange dames in de hotellobby niet verdragen kan.

De luitenant van de carabinieri, een van de drie die hem tot op dat moment hebben beschermd, vertoont een glimlach, kalmeert hem, hij kan gerust zijn, er zal een escorte meegaan, een vrachtwagen nog wel, en hij begeleidt hem persoonlijk naar het voertuig.

Als de bagage is ingeladen, zet de wagen zich bij een ondergaande zon in beweging over de Via della Torretta. Behalve de chauffeur en Amendola zelf twee fascistische militieleden, een naast de vluchteling en een naast de bestuurder. Achter hen volgt langzaam de vrachtwagen van de carabinieri.

De demonstranten achterlatend begeven ze zich via de Viale Verdi in de richting van Pistoia. Bij de eerste tweesprong slaat het vervoermiddel van de carabinieri af, nu gaan ze alleen verder. Ze passeren Pieve a Nievole en het kruispunt van de Zuil van Monsummano. De zomeravond is lauw, het platteland stil. Maar ter hoogte van de fontein van la Panzana verspert, zoals in een oude struikroverlegende, een boomstam de weg. Vanuit de greppel langs de rijbaan duikt een tiental schimmen op. De rechterachterruit versplintert in een granaat van scherven in Giovanni Amendola’s gezicht. Intuïtief houdt de belaagde zijn arm voor zijn hoofd, waarmee zijn linkerzij bloot komt te liggen. Het stompe voorwerp verandert in een lanspunt in zijn ribbenkast. De agressors dringen binnen via het gesprongen raampje. Twee auto’s die van de andere kant komen aanrijden, maken een einde aan de hinderlaag.

De volgende dag noteert Victor Emanuel III nauwgezet in zijn dagboek plaats en hulpmiddelen van de aanval, naam en toenaam van de belaagde en van de agressor. De laatste tussen haakjes.

De vorst op wiens koninklijke bevoegdheden Giovanni Amendola en zijn strijdmakkers zo lang zozeer hadden gehoopt, betoont zich met zijn sobere precieze aantekening van naam en toenaam van de verantwoordelijken volkomen bewust van omstandigheden, voorvallen en personen. Desondanks geeft hij ook ditmaal geen krimp. Als de pen van de dagboekschrijver is neergelegd, acht hij zijn taak klaarblijkelijk volbracht. En hij verroert geen vin.

Bij Serravalle Pistoiese afgev. Amendola ernstig gewond door stokslagen (Carlo Scorza).

..

Victor Emanuel III van Savoye, koning van Italië,

handgeschreven aantekening in zijn persoonlijke dagboek,

22 juli 1925

..

..

Als men historische rampen heeft door te maken – zoals die van dit decennium – en als de realiteit geen veilige doelen en geen middelen tot veilige uitkomsten biedt, leert de geschiedenis dat je aan één criterium dient te voldoen: leven. Leven en doorgaan: als mens en als politieke kracht.

Als de oude politici voor ogenschijnlijk onoverkomelijke situaties stonden, formuleerden ze hun therapie aldus: ‘de tijd en ik’.

..

Brief vanuit zijn ballingsoord van Giovanni Amendola aan Meuccio Ruini,

12 september 1925

Benito Mussolini

Castello di Racconigi, 23 september 1925

Amnestie. Verval van strafvordering. Procedure voor algemeen pardon.

Op 31 juli negentienhonderdvijfentwintig verleent Victor Emanuel III van Savoye, bij ouderlijk besluit vorst van Napels en bij de gratie Gods koning van Italië, ter gelegenheid van zijn vijfentwintigste regeringsjaar aan zijn onderdanen amnestie voor gewone en militaire misdrijven. Twee dagen later, op 2 augustus, kondigt de soeverein die amnestie vanwege zijn jubileum mede af voor alle politieke misdrijven, met uitzondering van moord. Slechts tien dagen na de hinderlaag zijn de nog onbekende belagers van Giovanni Amendola zodoende vrijgesproken. Dat niet alleen. De veroordeling van het fascistisch geweld, waar zo lang op gewacht en om verzocht was door Amendola, zal niet komen. Iedereen legt de koninklijke handtekening onder het amnestiedecreet als een bewijs van de wil om de morele kwestie inzake de ontvoering van Giacomo Matteotti af te sluiten. De koning zal geen vin verroeren, de crisis is afgesloten, de laatste nagel aan de doodskist geslagen.

Maar dat is nog niet alles. Victor Emanuel III van Savoye is niet de enige die zich gedeisd houdt. Aan de vooravond van het decreet heeft minister van Binnenlandse Zaken Federzoni, uit vrees voor antifascistische straatreacties, de prefecten per telegram gemaand waakzaam te zijn en ‘ieder geweld’, zelfs van fascistische zijde, de kop in te drukken. Maar de bezorgdheid blijkt overbodig. De amnestie heeft geen bijzondere reacties gewekt. Evenmin als de vrijspraak door het hooggerechtshof van Emilio De Bono eind juni die heeft gewekt, noch de vrijspraak van alle gedaagden voor de moord op don Minzoni, onder wie Italo Balbo, op 31 juli in Ferrara. De enige opmerkelijke protesten waren de vlammende brief van wederom Amendola aan wederom de koning na de uitspraak van het hooggerechtshof en het aftreden als afgevaardigde van Vittorio Emanuele Orlando, die verontwaardigd was omdat de fascisten bij de Siciliaanse regionale verkiezingen zijn samengegaan met de maffiosi, die profiteren van de amnestie. Voor de rest, weinig of niets.

De balans van de hete Italiaanse zomer van negentienhonderdvijfentwintig is dus als volgt: Amendola is gewond; Giuseppe Donati, de katholieke journalist en aanklager van De Bono, moet het vaderland verlaten; op 19 september besluit de Italiaanse Socialistische Partij terug te keren in het parlement. De Aventijn is voorbij.

Medelijden ligt voor de hand bij de nobele nederlaag van Amendola. Zelfs Mussolini bekent in eigen kring een onderhuidse sympathie voor die ridder zonder vrees of blaam – zoals zijn strijdkameraden hem hebben herdoopt –, die nu aan zijn voeten in het stof rolt. Maar inmiddels had het fascisme nog maar één onbuigzame man tegenover zich, Giovanni Battista Amendola, en je bedrijft geen politiek zonder te weten wat je wilt neerslaan. Amendola wilde het fascisme neerslaan en werd er zelf door neergeslagen. Daarbij was Amendola, al presenteerde hij zich als voorvechter van sociale rust, een krijgsman in een door de politiek verdoemd land. Hij dacht alle mannen van de democratie op te roepen, maar stond ineens moederziel alleen aan het hoofd van een spookleger. Zijn naïviteit kon ontroeren. Maar met argeloosheid schrijf je geen Geschiedenis.

Benito Mussolini brengt daarom de zomer van zijn revanche door met een koortsachtige hervatting van politiek in grootse stijl en de kleine zorgen van het gezinsleven. Aan het eerste front uitsluitend successen: in juni lanceert hij de ‘graanslag’, in juli herwint hij de steun van de industriëlen en vervangt hij De Stefani op het ministerie van Financiën door Volpi, in augustus vormt hij het krijgsonderdeel van de luchtmacht met een afzonderlijk ministerie en neemt daarvan de interimfunctie op zich. Nu heeft hij het bevel over de gehele krijgsmacht in handen. Aan het tweede front daarentegen uitsluitend ergernissen. In maart heeft zijn vrouw Rachele wegens de vele maîtresses van haar man en zijn afwezigheid de echtelijke woning verlaten om te verhuizen naar het platteland in Carpena. In juli is zijn oudste dochter Edda, inmiddels vijftien jaar en steeds rustelozer, op haar beurt het huis ontvlucht voor een ongeoorloofd tripje naar Bibbiena in gezelschap van neven en nichten. Bovendien is daar Margherita Sarfatti, die uit haar rol van favoriet gevaarlijk naar die van tweede echtgenote overhelt en hem almaar wil laten opereren aan zijn maagzweer, zoals is geadviseerd door Bellom Pescarolo, haar vertrouwensarts, nu omgedoopt tot ‘de man van het mes’. Ten slotte blijft Roberto Farinacci binnen de fascistische clan de herovering van respectabiliteit tegenwerken door de knokploegleden op te hitsen in herhaalde polemieken met de rechters van het hooggerechtshof van de Senaat, met voormalig minister van Justitie Oviglio en vooral met het pauselijk orgaan L’Osservatore Romano, dat het fascisme verwijt niet af te zien van geweld.

De secretaris van de Nationale Fascistische Partij wordt tot rust gebracht met een telegram aan de prefect waarin bevolen wordt dat zijn krant, Cremona nuova, in beslag wordt genomen zodra zijn aanvallen op representatieve figuren represailles van knokploegen zouden kunnen uitlokken of de regering in verlegenheid kunnen brengen. De gezinscrisis wordt opgelost met een verblijf in Carpena. Rachele stemt ermee in terug te keren naar Milaan, naar een nieuw zeskamerappartement in de Via Pagano, en Edda moet goede manieren leren op de exclusieve, strenge kostschool van de Santissima Annunziata in Florence. Het idee hiervoor komt van Margherita Sarfatti, de ‘tweede echtgenote’, die van Benito heimelijk moet adviseren in de opleiding van zijn dochter.

Op 23 september zal Benito Mussolini’s herwonnen respectabiliteit de doorslaggevende proef ondergaan. De gelegenheid is het huwelijksfeest van Mafalda van Savoye met de Duitse prins Filips, zoon van de landgraaf van Hessen-Kassel. Mussolini, wiens onverschilligheid ten aanzien van etiquette en familierituelen alom bekend is, neemt er mede aan deel als nieuw lid van de koninklijke familie, daar de Annunciatie-Orde, die hem in ’24 is verleend, hem verheft tot neef van de koning. Het is voor het eerst in maanden dat Victor Emanuel en de Leider van het fascisme elkaar in het openbaar ontmoeten. De achtergrond wordt gevormd door het duizend jaar oude kasteel van Racconigi, de gelegenheid is plechtig, de aandacht groot. De strenge koninklijke ceremonie, uiteraard zonder Rachele Guidi, boerendochter en niet eens wettig echtgenote, heeft de minister-president de arm van prinses Aage van Denemarken toebedacht.

De dag lijkt eindeloos. Na de instructies van de ceremoniemeester wordt de stoet een eerste keer gevormd om het burgerlijk huwelijk bij te wonen. De privéappartementen van de soeverein worden ontsloten, de gasten buigen, nemen dan in twee rijen op de hun aangewezen zetels plaats. Alle ogen van de mannen zoeken de blik van de koning op Mussolini, die van de vrouwen zoeken de bruid. In de deur verschijnt een bleke, tengere, licht kastanjekleurige figuur, nog waziger door de witsatijnen japon met oud kant. Een ellenlange sluier valt neer van een diadeem van korenaren en diamanten, het traditionele symbool van het Huis Hessen.

De jonge prinses draagt bevallig een lichte weemoed uit. Naast al dat witte satijn steekt het strenge dragonderuniform van de bruidegom, met de stalen helm en de zwarte verenbos, bijna af als een voorteken van de dood. Het burgerlijk huwelijk wordt voltrokken door de voorzitter van de Senaat, afgevaardigde Tittoni. Bij de hamvraag keert de prinses zich naar de soeverein en maakt iets van een buiging. De soeverein geeft toestemming, het ‘ja’ wordt uitgesproken. Benito Mussolini, de minister-president, zet in zijn hoedanigheid van notaris van de Kroon met een gouden pen zijn handtekening onder de naam van bruid en bruidegom en getuigen. Vooreerst geen contact met Victor Emanuel III, die volgens protocol op zijn troon zit.

De koninklijke stoet wordt ten tweede male gevormd. Men begeeft zich naar de familiekapel voor het religieuze ritueel. Mussolini biedt wederom zijn arm aan de prinses van Denemarken. Tittoni en hij sluiten de rij. De koning is ver weg, aan het hoofd.

Monseigneur Beccaria, de hoofdkapelaan van de koning, daar hij bisschoppelijke waardigheid geniet, draagt de mijter, de kromstaf, het kruis en de ring. De celebrant vervult alvorens te celebreren de formaliteit van de ‘vergiffenis’, dat wil zeggen hij vraagt de soeverein toestemming om te beginnen. De soeverein stemt met een knikje in. Van achter het altaar begeleidt een groep cantors de eredienst met motetten in gregoriaanse stijl, zonder orgelbegeleiding, a capella.

Nadat de verbintenis van Filips en Mafalda is ingezegend, wordt de stoet ten derde male geformeerd: de koning van Italië, de koning van Griekenland, de prins van Montenegro enzovoort. Benito Mussolini komt wederom achteraan.

Na het burgerlijk en kerkelijk ritueel wordt de etiquette losser. In de Chinese salon vormen de koninklijke familie en de gasten een kring om het bruidspaar voor de gebruikelijke gelukwensen. Dit is het moment. Het contact kan niet langer worden uitgesteld. Het kan vermeden, ontweken, uit de weg gegaan worden, maar niet opgeschort.

Als de minister-president de bruid benadert om haar alle geluk van de wereld te wensen, staat haar vader, de koning, achter haar. Victor Emanuel III van Savoye steekt zijn hand niet uit, geeft zelfs geen knikje, zoals dat waarmee hij zijn dochter eerder toestond om te trouwen en de bisschop om het huwelijk te sluiten. De Italiaanse koning zet daarentegen een stap naar voren in de kring van de Europese adel en omhelst Benito Mussolini, de Leider van het fascisme. Ja, hij omhelst hem. Met zijn lengte van een meter vijftig omvat hij zijn bovenlijf, alsof hij een kinderkoning was. In die ongelijke omhelzing wordt een jaar van spanningen, darmkluwens, een lustrum vol moorden opgelost.

De tijd van de sociale strijd is voorbij. Nu kan de Leider van het fascisme er zeker van zijn. Geen loopgraven meer. Loopgravenoorlogen zijn altijd verloren oorlogen. We moeten leren de wonden te likken en ons lijf als genezen te beschouwen. Het fascisme heeft geen vijanden meer te verslaan. Het fascisme zal Onze-Lieve-Heer de dood niet afvaardigen als vertegenwoordiger op het congres van de verloren revoluties. Het fascisme zal het Westen de levenskracht teruggeven die de politici het hebben afgenomen.

Benito Mussolini oogt stralend, bijna aangedaan. Nu heeft hij geen zonden te berouwen, geen straffen uit te boeten. De door de eenling gewilde tragedies ten koste van een onschuldige passant kunnen hem niet meer worden aangewreven. Verlost door de omhelzing van de Italiaanse koning is Benito Mussolini nu een overwinning in afwachting van de triomf.

Ik weet dat je het beter maakt, maar je inspanningen lijken zelfs voor de ‘nationale zwoeger’ niet te dragen.

..

Brief van Gabriele d’Annunzio aan Benito Mussolini

ter gelegenheid van zijn tweeënveertigste verjaardag,

29 juli 1925

..

..

De samenvattende conclusie en de kern van wat ik u zou willen mededelen is deze: de zaken gaan vooruit, maar veel en veel te langzaam en de betrokken persoon is van een angstwekkende onvoorzichtigheid die zich regelmatig herhaalt… De herhaling is als volgt: felle pijnen door zware inspanning of een rommelig dieet, een streng dieet, een melkregime (maar weinig en ontoereikend, want melk is niet meer te vertrouwen door de effecten en automatische gevolgen ervan), bijna vasten, betrekkelijke rust en herstel… goede resultaten; na twee of drie dagen waant hij zich genezen en vergaloppeert zich dan. De laatste dagen automobielsnelheden van 130 km per uur, rauwe appels en onrijp fruit, enz. enz. Beangstigende pijnen, dodelijk branderig gevoel, alle processen weer erger. Opnieuw vasten, verzwakking en woede.

..

Margherita Sarfatti, geheime brief aan de minister van Binnenlandse Zaken

over de gezondheid van Benito Mussolini,

24 september 1925

..

..