Tom Middendorp

Klimaatgeneraal

..

..

Bouwen aan weerbaarheid

..

..

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, februari 2022

..

© 2022 Tom Middendorp

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Verzorging e-book Michiel Niesen

Ontwerp kaarten Yde Bouma

Foto auteur Ministerie van Defensie

..

isbn 978 94 6381 075 3

..

www.uitgeverijpodium.nl

Voor mijn kinderen Joris en Renee.

Voor hun generatie.

En al die generaties die volgen.

Kaarten

Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6 en 11

Hoofdstuk 7

Hoofdstuk 8

Bedreigde kustgebieden door zeespiegelstijging. Hoofdstuk 9

Proloog

There is little scientific dispute that if we do nothing, we will face more drought, famine, and mass displacement that will fuel more conflict for decades.

For this reason, it is not merely scientists and activists who call for swift and forceful action – it is military leaders in my country and others who understand that our common security hangs in the balance.

President Barack Obama tijdens de uitreiking van de Nobelprijs voor de Vrede in 2009

Maandag 5 december 2016. Op mijn telefoonscherm popt een mailtje op van mijn woordvoerder met een twitterbericht van de nos. ‘Generaal Middendorp stelt dat klimaatverandering wereldvrede bedreigt,’ lees ik. Kort daarvoor spreek ik tijdens het Planetary Security Initiative in het Vredespaleis. Hoewel mijn uitspraken op de door het ministerie van Buitenlandse Zaken georganiseerde klimaatconferentie wat genuanceerder liggen dan in dit twitterbericht, is de toon hiermee gezet. Zo retweeten verschillende wethouders, raadsleden en Tweede Kamerleden deze aan mij toegeschreven uitspraak. ‘Hoort u het eens van een ander,’ reageert GroenLinks-Europarlementariër Bas Eickhout. Cabaretier Claudia de Breij lijkt ook enthousiast te zijn en deelt mijn tweet. Een ander schrijft weer: ‘Hoe kan Middendorp zoiets doms zeggen. Het klimaat verandert altijd, daar doen we niets aan, dus altijd oorlog?’ Sommige activisten reageren verontwaardigd dat ik geen veiligheidsissue moet maken van hun thema. Een boze meneer stuurt de nieuwstweet door naar Jeanine Hennis-Plasschaert, de toenmalige minister van Defensie, met de tekst: ‘Misschien kan klimaat-propagandist Middendorp bij het knmi aan de slag om daar aan “wereldvrede” te werken.’

De commotie verrast me. Klimaatverandering leidt op zichzelf misschien niet direct tot conflicten, maar in combinatie met andere factoren kan het daar wel op uitdraaien. Het kan bestaande spanningen vergroten of conflicten verder aanjagen. Dat inzicht krijg ik tijdens mijn tweede uitzending naar Afghanistan in 2009, wanneer duidelijk wordt dat we de taliban weliswaar (tijdelijk) kunnen verslaan, maar de grondoorzaken van het conflict niet kunnen oplossen. Dat inzicht rijpt als ik werkzaam ben – van eind 2009 tot begin 2012 – als Directeur Operaties. In die hoedanigheid ben ik verantwoordelijk voor meer dan twintig Nederlandse militaire operaties wereldwijd en voor de inzet van duizenden Nederlandse militairen. Mannen en vrouwen die hun bijzondere en soms bijzonder gevaarlijke werk doen onder ook nog eens vaak zware klimatologische omstandigheden. In gebieden die nadrukkelijk te maken hebben met de gevolgen van klimaatverandering. Door dat inzicht in de samenhang van al die actoren en factoren word ik me in de jaren die volgen meer en meer bewust van het feit dat klimatologische omstandigheden, en meer nog de veranderingen daarvan, bepalend zijn voor conflicten. En daarmee in potentie ook grote invloed hebben op de veiligheid van ons hier in Nederland.

Ik ben niet de eerste legergeneraal die waarschuwt voor de gevolgen van klimaatverandering. Als president Barack Obama in 2009 de Nobelprijs voor de Vrede krijgt uitgereikt, signaleert hij dat klimaatverandering voor ‘tientallen jaren meer conflicten zal aanwakkeren’. Hij neemt die analyse niet over van enkele milieuorganisaties, maar van een groep Amerikaanse generaals en admiraals. Onder hen is ook de gepensioneerde admiraal David Titley. Jaren later, in november 2016, spreekt Titley presidentskandidaat Donald Trump rechtstreeks aan in een column in de Washington Examiner: ‘Net zoals elke goede ondernemer of ceo een risico voor zijn of haar bedrijf niet bewust negeert, kan een president de risico’s van klimaatverandering niet negeren. Ze zijn echt, ze gebeuren nu en ze hebben invloed op alle mannen en vrouwen die vandaag dienen in onze strijdkrachten. Evenals op onze miljoenen veteranen thuis.1

Ziende blind

Als ik in 2017 tijdens een toespraak in Nederland de link leg tussen klimaatverandering en veiligheid, en hier met urgentie aandacht voor vraag, zijn velen toch verrast. Ik verwacht dan ook de nodige kritiek als ik weer aankom bij het ministerie van Defensie in Den Haag. Er is echter helemaal niemand die mij aanspreekt op mijn uitlatingen, terwijl ik weet dat in de beleidskamertjes van het ministerie veel mensen zich afvragen waarom de Commandant der Strijdkrachten (cds) zoiets zegt. En dat zonder hun medeweten, op eigen gezag. Enerzijds is die stilte wel te begrijpen. Defensie is op dat moment bezig om de schade die door jarenlange bezuinigingen aan de krijgsmacht is toegebracht enigszins te herstellen. Dan voelt het voor sommige beleidsmakers niet logisch om met urgentie zo’n groot, voor sommigen nog abstract thema als klimaatverandering en veiligheid aan te kaarten. En zeker niet in verkiezingstijd. Dan wil je juist een helder en eenduidig Defensieverhaal laten horen. Een verhaal met ‘één logische redeneerlijn’, zoals dat zo mooi heet, waardoor Defensie in een volgend kabinet de financiële ruimte krijgt om aan het broodnodige herstel te werken.

Sommige Kamerleden reageren daarentegen vrij snel op mijn uitspraken. Minister Jeanine Hennis-Plasschaert moet al de dag erna Kamervragen beantwoorden. ‘Spreekt Middendorp namens de regering? Staat u hierachter? Hoe past dit in het Defensiebeleid?’ Maar binnen een week is de reuring ook alweer voorbij. Mijn verhaal is wat genuanceerder dan de nieuwsmedia suggereren, en dat wordt later ook bevestigd door de factcheckers van NRC Handelsblad.2 Voor mij is het een aansporing om de link tussen klimaat en veiligheid te blijven uitdragen en te benadrukken dat klimaatverandering wel degelijk een groot gevaar is voor onze veiligheid. Want, zoals oud-burgemeester van South-Miami Philip Stoddard eens vroeg aan een verslaggever: ‘Wat zouden we doen als marsmannetjes naar onze aarde komen en zeggen: “We gaan jullie planeet vernietigen door koolstofdioxide in jullie atmosfeer te injecteren om jullie zo al kokend te vernietigen.” Dan slaan we terug. Wij allemaal. Alsof het de Derde Wereldoorlog is.’ Om te vervolgen: ‘Dat staat ons te wachten. Behalve dat wij in dit voorbeeld zelf de marsmannetjes zijn.’3

Ik vind dat nog altijd een heel treffende voorstelling van zaken. Datzelfde gevoel bekruipt mij meer en meer, dat wijzelf de marsmannetjes zijn geworden die het leven op aarde vernietigen en de mensheid om zeep helpen. De natuur maakt ons dit pijnlijk duidelijk. Door het oplopen van de gemiddelde temperatuur worden hittegolven heter en neemt de verdamping toe. Droge perioden worden hierdoor extremer én nog warmer, en door de toegenomen verdamping neemt de neerslag netto tegelijkertijd toe. De trend gedurende een langere periode laat zien dat klimatologische omstandigheden meer extreem, erger en intenser worden. Kijk alleen al naar de verschrikkelijke beelden in het nieuws van de afgelopen tijd. De ongekende droogte en hittegolven in het westen van Canada, de vs, Zuidoost-Azië, het Midden-Oosten en Oost-Europa. Verwoestende overstromingen in China, Afrika, India, Pakistan, en dichter bij huis in Duitsland en België. De nietsontziende bosbranden op allerlei plaatsen zoals in Siberië, delen van de vs, Griekenland en Turkije. Een tornado in Tsjechië, een cycloon in India, krachtige onweersbuien in Europa en zware orkanen en tropische stormen in de vs en Midden-Amerika. Een verdubbeling van de zomerse stortbuien in Nederland, en de waterschaarste die in grote delen van het Midden-Oosten en Noord-Afrika razendsnel toeneemt. Wie nu nog durft te beweren dat er geen sprake is van klimaatverandering, is ziende blind. Ondertussen groeit de wereldbevolking.

We zien ook dat klimaatverandering de armste landen en bevolkingsgroepen het hardst treft, vooral vrouwen en jongeren. Daarmee bedreigt klimaatverandering de noodzakelijke ontwikkeling in veel landen, met alle gevolgen van dien. Ook voor de internationale stabiliteit en veiligheid. Mede daarom voorspelt de Wereldbank dat in 2050, over minder dan dertig jaar, de wereld meer dan 216 miljoen ‘klimaatvluchtelingen’ kent in zes regio’s van de wereld.4 Mensen dus die naar steden trekken en naar andere landen vluchten, allemaal op zoek naar een plek om te overleven. Het World Economic Forum (wef), de jaarlijkse bijeenkomst van internationale politici, economen, intellectuelen, journalisten en de ceo’s van de grootste bedrijven ter wereld, ziet de klimaatdreiging de laatste negen jaar als een van de grootste risico’s ter wereld. Zo staat in de risicotop-5 van 2021 op basis van waarschijnlijkheid:

1) extreem weer;

2) falende aanpak klimaatverandering;

3) milieuschade aangericht door mensen;

4) infectieziekten;

5) verlies van biodiversiteit.5

En pas daarna komen zaken als interstatelijke conflicten en cyberveiligheid. Nog los van de berichten en waarschuwingen van denktanks, instituties of wetenschappelijke instellingen, heeft iedereen wel in de gaten dat er iets aan de hand is. De dagelijkse berichten in de media over natuurrampen en klimaatverandering kunnen niemand ontgaan.

Reden voor optimisme

Ik kan dan ook niet anders dan concluderen dat we in een enorme wereldwijde klimaatcrisis zijn beland. Dit is nog maar het begin van wat op ons afkomt. Daarom voelen de maatregelen die genomen worden toch een beetje als pleisters plakken en tegen beter weten in zeggen dat het allemaal wel goed komt. Het is simpelweg niet voldoende, bij lange na niet. De ontwikkelingen zijn behoorlijk angstaanjagend. Maar er is ook reden voor optimisme. Namelijk het feit dat we zoveel kennis hebben. Ik kan me geen enkele andere crisis herinneren waar zoveel gedetailleerd onderzoek naar is gedaan en waar zo’n eensluidend beeld over bestaat. Dat geeft ons de mogelijkheid en de verantwoordelijkheid om deze wereldwijde crisis met prioriteit aan te pakken, ons voor te bereiden op wat er nog komen gaat en er alles aan te doen om de schade te beperken.

Dat is ook de reden waarom ik in februari 2019, als ik officieel mijn militaire uniform heb uitgetrokken, voorzitter ben geworden van de International Military Council on Climate and Security (de imccs-deskundigengroep), een onafhankelijk en wereldwijd netwerk van topmilitairen en veiligheidsexperts die bewustwording willen creëren voor de bedreiging van onze veiligheid als gevolg van klimaatverandering, maar tegelijkertijd concrete maatregelen voorstelt, ofwel ‘handelingsperspectieven’. Voor mij en alle deelnemers van het netwerk staat voorop dat we moeten versnellen. Een belangrijke wake-upcall voor iedereen wereldwijd zou de Covid-19-pandemie moeten zijn, een pandemie die maanden en jaren daarvoor al door verschillende instanties en experts is voorspeld6 en waardoor we nu een generale repetitie hebben gehad in mondiaal crisismanagement. Die ervaring mag niet verloren gaan, maar moet worden omgezet naar een gezamenlijke aanpak in de strijd tegen klimaatverandering. De mondiale klimaatcrisis laat elke dag weer zien hoe kwetsbaar wij zijn. Zij bedreigt nog veel meer mensenlevens dan de coronacrisis.

Gezamenlijke strijd

Met dit boek wil ik een bijdrage leveren aan de gezamenlijke strijd die wij samen moeten leveren tegen de opwarming van de aarde om zo als samenlevingen weerbaarder te worden. Waar het nu om gaat, is dat we het toenemende urgentiebesef omzetten in beleid en concrete acties. Dat we de noodzakelijke veranderingen in beweging zetten of versnellen, waarmee we onze manier van leven, en ook onze veiligheid, klimaatbestendig maken. Er is immers overweldigend wetenschappelijk bewijs over wat er op ons af dreigt te komen, en wat de mogelijke gevolgen kunnen zijn. Dat geeft ons de kans en legt ons de verantwoordelijkheid op om ons voor te bereiden op de verandering van ons klimaat en waar we nog kunnen dat zo goed als mogelijk tegen te gaan.

En ja, ik realiseer me dat het de mens eigen is te geloven dat er altijd wel ergens een oplossing voor wordt bedacht: door anderen. En dat mensen wakker schudden met een alarmerende boodschap averechts zou kunnen werken, omdat mensen zich bedreigd kunnen voelen of zich afsluiten voor het slechte nieuws. Maar voor mij is nietsdoen en afwachten geen optie. Dat zou zijn als uit een vliegtuig springen zonder parachute, in de hoop dat je onderweg wel wordt opgevangen. We hebben te maken met een noodtoestand. Wij allemaal. En als we niet snel en drastisch onze uitstoot van CO2 verminderen terwijl de aarde blijft opwarmen, dan zadelen we onze kinderen en kleinkinderen op met een veel groter probleem en met minder tijd en mogelijkheden om de schade die wij veroorzaken te repareren. We moeten daarom alle signalen serieus nemen, krachten bundelen, kennis vergroten en onbaatzuchtig delen, leren van alle ervaringen en wereldwijd – samen en ook ieder voor zich – werken aan grote én kleine oplossingen. De luxe om te wachten hebben we echt verspild.

I. Hoe klimaatverandering de wereld onveiliger maakt

1 Afghanistan, het begin van mijn missie

There can be no peace or development without water.

Jan Eliasson, oud-voorzitter avvn

‘Sir, I need help.’

Majoor Matt Coburn, een Amerikaanse compagniescommandant, belt me op. Hij heeft een ongebruikelijk verzoek, zegt hij. Ik ben commandant van de Task Force Uruzgan en Coburn vertelt dat een jonge Afghaanse moeder uit zelfverdediging haar man heeft gedood. Ze werd al jarenlang door hem mishandeld en misbruikt. Nu zit ze relatief veilig in een politiecel, met dank aan de lokale chef van de politie. Maar het is voor iedereen duidelijk dat de taliban-schoonfamilie de vrouw vroeg of laat komt opeisen om wraak te nemen en haar te doden. De Afghaanse politiechef heeft zich daarom tot de Amerikanen gewend voor hulp. Die hebben op dat moment echter weinig middelen tot hun beschikking in Uruzgan. Ik aarzel niet en regel meteen een helikopter. Midden in de nacht wordt de vrouw naar een safehouse in de hoofdstad Kabul gebracht.

Het is niet gebruikelijk om zo’n operatie op touw te zetten voor een burger, maar ik kan het gewoon niet weigeren. Wij Nederlanders zijn immers in Afghanistan om het land veiliger en stabieler te maken, zodat de Afghanen zelf en met hulp van buitenaf kunnen bouwen aan hun toekomst. Dat is het uiteindelijke doel en daar handel ik ook naar. Bovendien heeft de Afghaanse politiechef zijn nek uitgestoken door de Amerikanen om hulp te vragen. Dat vertrouwen wil ik niet beschamen.

Dit is niet alleen een van de betere herinneringen die ik aan Afghanistan heb. Het laat ook zien hoe we ter plaatse de veiligheid mogelijk maken. Als militair ben je ruim een half jaar – sommigen een jaar – in het gebied. Ik zit dan tot over mijn oren in de militaire missie. Eerst als Senior Political Advisor van de navo in Kabul in 2006 en 2007, twee jaar later als commandant van de Task Force Uruzgan. In Uruzgan hebben we hebben een mandaat van de Nederlandse regering, als onderdeel van de navo-missie. Die wordt onder de vlag van de vn, op verzoek van de Afghanen, uitgevoerd. Onze opdracht is werken aan veiligheid en stabiliteit om zo wederopbouw in Afghanistan mogelijk te maken. In de praktijk betekent dat echter dat ik zowel wederopbouwactiviteiten als gevechtsacties moet leiden, want het is op dat moment verre van veilig en stabiel in Afghanistan.

Het telefoontje van de Amerikaanse commandant is ook een herinnering aan een tijd waarin ik nog niet heel bewust bezig ben met de effecten van klimaatverandering op de veiligheid. Als militair op uitzending is het klimaat niet meer dan een gegeven, zoals het dat ook voor de plaatselijke bevolking is. Je voelt dagelijks de beperkingen die het klimaat oplegt en neemt dat mee als een factor die van invloed is op de plannen die worden gemaakt om het land veilig en stabiel te houden en er tegelijkertijd voor te zorgen dat er zo min mogelijk doden en gewonden vallen. Dat die klimaatomstandigheden op de langere termijn verder gaan verslechteren, daar maak je je dan niet echt druk om.

Zelfmoordacties en aanslagen

Mijn eerste werkdag als Task Force-commandant op 1 februari 2009 is eigenlijk tekenend voor hoe alles in Afghanistan opeens weer anders kan zijn. Geen moment kun je je aandacht laten verslappen. De avond voor mijn commando-overdracht onderscheppen we radioverkeer van de taliban en hun handlangers. We horen dat ze van plan zijn de volgende dag een zelfmoordaanslag te plegen in Deh Rawod, een klein dorpje in een andere vallei 30 kilometer van ons kamp in Uruzgan. Omdat andere bronnen deze informatie bevestigen, tuigen we nog dezelfde avond een operatie op. Doel is de zelfmoordenaar door de Afghanen op te laten pakken nog vóórdat hij het bomvest aan kan trekken, en de Afghanen een prominente rol te geven bij de actie. Op die manier krijgt de Afghaanse bevolking meer vertrouwen in het eigen politieapparaat. Dat maakt onze missie op dat moment wel complex, want het betekent dat een Nederlandse kapitein van midden twintig samen moet werken met een Afghaanse legereenheid die Franse militairen als mentor heeft. Ook is er samenwerking nodig tussen Afghaanse politieagenten, die begeleid worden door een Amerikaans team. Daarnaast ondersteunen we de jonge officier met diverse specialisten op het gebied van medische hulp, explosieven, Apache-helikopters en luchtsteun met F-16’s voor noodgevallen. En dat allemaal onder enorme tijdsdruk.

In zo’n situatie moet je dus heel snel antwoorden vinden op allerlei vragen. Hoe ziet het terrein op de plaats van operatie eruit? Is het vlak of heuvelachtig? Begroeid of juist niet? Zijn er veel gebouwen? Kun je je veilig verplaatsen naar de plek waar je moet zijn? Hoe is het weer en gaat het ons parten spelen? Wat kan er allemaal fout gaan en hoe kunnen we dat voorkomen? Allemaal zaken waar je over na moet denken en een goed doordacht plan van moet maken, om er zo zeker mogelijk van te zijn dat je de dreiging wegneemt zonder slachtoffers te maken. En dat met een multinationaal team en slechts enkele uren voorbereidingstijd. Gelukkig hebben we geweldige jonge militaire leiders in de Task Force die deze operatie binnen enkele uren tot in alle details voorbereiden. Midden in de nacht geven we groen licht voor de operatie. Nog dezelfde nacht, voor zonsopkomst, zal die worden uitgevoerd. En zo geschiedt. De zelfmoordenaar wordt totaal verrast en overgedragen aan de Afghanen. Een groot succes en een mooi begin van mijn periode, zo denk ik op dat moment.

Het euforische gevoel is van korte duur. De volgende dag is alles anders. Het begint met een doffe klap in de verte, kort na de aanvang van de ceremonie van de commando-overdracht bij mijn aantreden. Meteen komen meldingen binnen en zien we pick-ups van de politie met grote snelheid naar ons kamp rijden. De voertuigen blijken vol te liggen met omgekomen en gewonde Afghaanse politieagenten. Er is blijkbaar nog een tweede zelfmoordenaar geweest, die zich wel heeft kunnen opblazen. Het gebeurde vlak bij een trainingscentrum van de lokale politie in de hoofdstad Tarin Kowt, op zo’n 2 kilometer afstand van ons kamp. Het is een van de zwaarste aanslagen in die periode in Afghanistan en de dodelijkste sinds het begin van dat jaar. De taliban eisen al snel de verantwoordelijkheid op, en talibanwoordvoerder Qari Yousuf Ahmadi dreigt door te gaan met het plegen van aanslagen tegen Afghaans overheidspersoneel en buitenlandse troepen. Welkom in Afghanistan, denk ik op dat moment dan al. Drie stappen vooruit, twee stappen achteruit, of soms nog meer. Dat besef zal niet meer verdwijnen.

Geregeld worden we bestookt met raketten. Niet lang na mijn commando-overdracht slaat een raket in op ons kamp bij Tarin Kowt in Uruzgan. Het gebeurt nog geen twintig meter bij mij vandaan. Ik hoor een enorme knal, de aarde schudt. Ik blijf ongedeerd, omdat ik me achter een muur bevind, maar anderen hebben minder geluk. De raket is ingeslagen nabij wat wij de ‘natte groep’ noemen, de douchecontainers. Iemand is aan het douchen, maar deze collega komt er met enkele verwondingen van af. De raket is door de douchecontainer heen gegaan en terechtgekomen op het gangpad ernaast. Op dat moment loopt daar een groep jonge mannen, ze worden vol getroffen. Eén van hen overlijdt ter plekke: Soldaat der Eerste Klasse Azdin Chadli, twintig jaar oud. Het raakt ons allen diep, een raketaanslag op het kamp waar we ons relatief veilig voelen. Toch is er geen ruimte voor emoties. Ik moet ervoor zorgen dat de juiste acties worden genomen om de gewonden te verzorgen, het kamp te beveiligen en op te treden tegen eventuele verdere dreigingen. Helikopters en drones worden meteen ingezet om de daders te vinden. Ondertussen worden de gewonden verzorgd en wordt het ministerie in Den Haag op de hoogte gebracht om de betrokken familieleden te kunnen informeren over dit afschuwelijke bericht. Daarnaast moeten we aandacht geven aan de eenheid waar Azdin bij hoort. Het is een enorme klap die ze moeten verwerken, letterlijk en figuurlijk.

Op zulke momenten staat iedereen voor elkaar klaar, steunt iedereen elkaar. Binnen enkele dagen nemen we met een indrukwekkende ceremonie afscheid van Azdin. Samen met alle internationale eenheden vormen we een erehaag rond zijn lichaam. Het is heel belangrijk het verlies zo een plaats te geven, want ondertussen gaat de missie door en moet ook de betrokken eenheid de draad weer oppakken. Ze doen dat met een bewonderenswaardige veerkracht en zonder wraakgevoelens. Sterker nog, het peloton van Azdin groeit uit tot één van de beste eenheden in de Task Force. Ze zijn vastberaden ervoor te zorgen dat Azdin niet voor niets is omgekomen en gaan voorop in de operatie die op dat moment een einde maakt aan de raketbeschietingen. Tot op de dag van vandaag herdenken zijn kameraden jaarlijks het overlijden van Azdin, samen met de familie. Ik heb ook nog jaarlijks contact met hen.

Bijna dagelijks word ik geconfronteerd met het klimaat in Afghanistan, alleen al de verzengende hitte en de overstromingen in het voorjaar. En toch ben ik op dat moment niet bezig met de effecten van het klimaat op veiligheid. Ik heb gewoon geen tijd om me bezig te houden met wat ik toen nog ‘andere zaken’ noemde.

Spanningen om watertekort

Ook mijn voorgangers zagen de uitgestrekte zandvlaktes, maar ook de velden vol rode klaprozen en zelfs valleien vol bloesembomen en riviertjes. Toch kregen ook zij al informatie binnen dat er geen of onvoldoende water was voor de teelt van gewassen, dat luchtvervuiling een groot probleem is voor de gezondheid en dat Afghaanse boeren de door jaren van droogte en door oorlog vernietigde irrigatiesystemen als belangrijkste reden noemen voor de toenemende opiumteelt. Zelfs toen was er nog weinig besef van de impact van het klimaat.

Dat ondervonden we in 2007. In het dorpje Chora is het zo’n 40 graden Celsius in de schaduw. Dagenlang vinden hevige gevechten plaats wanneer de taliban het dorp overvallen. Na een lang en intens gevecht kunnen onze mensen de taliban weliswaar verjagen, maar de problemen zijn daarmee niet verdwenen. Pas later blijkt dat er al langer spanningen in het dorpje bestonden, waar de taliban misbruik van maken: een tekort aan water en de onenigheid over de verdeling ervan. Pas nadat er afspraken over de verdeling van drink- en vooral irrigatiewater zijn gemaakt, nemen de spanningen af. Daarmee verdwijnt ook een van de voedingsbodems voor de taliban, die juist gebruikmaken van waterschaarste om mensen tegen elkaar op te zetten, te chanteren en te rekruteren. Het is voor mij een treffend voorbeeld van het naakte feit dat militaire oplossingen alleen niet volstaan. Er is geen veiligheid zonder ontwikkeling, en geen ontwikkeling zonder veiligheid. Door de beperkte hoeveelheid water die beschikbaar is beter te verdelen, wordt de angel uit het probleem gehaald en stabiliseert de situatie in Chora. Daardoor kan ik later, als ik in 2009 commandant ben in Uruzgan, met onze koning, toen nog de kroonprins, door de hoofdstraat wandelen. Zo veilig was het daar toen.

Nog later, als ik meer tijd heb om echt te reflecteren op de missie in Afghanistan, realiseer ik me pas hoezeer klimaat en veiligheid op elkaar inwerken en hoe watertekorten overal lokale conflicten veroorzaken. Ze vormen een voedingsbodem voor extremisme. Voor militairen zijn het klimaat, het weer en de geografische omstandigheden, het terrein, altijd een gegeven waar je rekening mee moet houden bij de voorbereiding en uitvoering van missies en operaties. Iedere operationele analyse begint met een beoordeling daarvan, en van de vijand uiteraard. Maar pas als je uitzoomt en naar de trends over verschillende jaren kijkt, zie je de strategische en existentiële betekenis van het veranderende klimaat. Terugkijkend realiseer ik me dat we als internationale gemeenschap meer hadden kunnen doen als we dieper doordrongen waren geweest van dat besef.

De cruciale rol van landbouw

Een belangrijke en complicerende factor bij het brengen van veiligheid en stabiliteit is het gebrek aan een duurzame en sterke landbouweconomie in Afghanistan. Al in 2007 wijst een Amerikaans militair rapport van een adviesgroep van voormalig topmilitairen erop dat klimaatverandering rechtstreeks van invloed is op terrorisme in veel landen, en met name ook op de oorlog in Afghanistan. De adviesgroep was ingesteld door de toenmalige First Deputy Undersecretary of Defense Sherri Goodman, met als opdracht de gevolgen van klimaatverandering voor de Amerikaanse nationale veiligheid te onderzoeken.7 In dit rapport, dat ik tijdens mijn voorbereidingen voor de missie nog niet ken, beschrijft de Amerikaanse gepensioneerde generaal Gordon R. Sullivan hoe terroristen geholpen worden door de effecten van de opwarming van de aarde en de toenemende droogte. ‘Het zit ’m in het conflict over water en gewassen,’ zegt hij hier later over in een interview met abc News. ‘Afghanistan heeft een landbouweconomie, maar die is niet robuust en het gebrek aan water is verwoestend.’8

Inmiddels is de kennis hierover snel toegenomen. Het is intussen algemeen bekend dat de opwarming van de aarde de droogte in hevigheid doet toenemen. Wanneer je je bedenkt dat meer dan driekwart van de Afghaanse bevolking afhankelijk is van landbouw, dan realiseer je je hoe cruciaal het is om werk te maken van voedselzekerheid.

Voedselzekerheid is niet los te zien van waterzekerheid, zeker als je je realiseert dat de landbouw het overgrote deel van het totale waterverbruik voor zijn rekening neemt.9 Een goede waterverdeling over het hele land is daarbij cruciaal, en dat is geen eenvoudige opgave; het onherbergzame Afghanistan heeft naast een slechte infrastructuur ook geen goed functionerend bestuur, mede vanwege de jarenlange conflicten en oorlogen. Het lijkt meer op een anarchistisch systeem van kleine boeren die hun eigen gang gaan. Zo zien we dat groepen Afghanen, gelieerd aan lokale leiders, het grondwater in de hogergelegen gebieden aftappen en het water via nog bestaande kareshes, oude ondergrondse kanalen, of op andere wijze naar de akkers leiden. Elders tappen boeren een onevenredig groot deel van het oppervlaktewater af. Daardoor blijft er voor de mensen in de gebieden stroomafwaarts minder water over. Regels en afspraken over de verdeling van water zijn dan ook hard nodig, evenals toezicht en handhaving van die regels. Eigenlijk moet er een transitie komen van irrigatiemanagement via watermanagement naar water governance. De Afghanen weten van oudsher dat water en de verdeling van water cruciaal zijn voor levensonderhoud en ontwikkeling.

Samenwerkingsverbanden zijn hier dus onmisbaar, min of meer zoals vroeger in Nederland coöperaties, waterschappen en polderbesturen functioneerden. De Nederlandse watergezant Henk Ovink concludeert in 2019 na een werkbezoek aan Afghanistan dan ook dat er veel winst te behalen moet zijn op het gebied van efficiëntie in de waterdistributie. Landbouw is de grootste werkgever en economische motor van Afghanistan, maar wordt veelal door kleine boeren op traditionele manier beoefend. Voor hen betekent meer water meer opbrengst en zij maken gretig gebruik van waterpompen op zonne-energie die de hele dag ‘gratis’ hun veld kunnen bewateren. Wageningen Universiteit heeft in 2011 met ondersteuning van de Nederlandse ambassade een landbouwschool opgezet waar docenten van landbouwhogescholen geschoold worden. Zij nemen deze kennis mee naar de rurale gebieden en trainen kleine boeren. Irrigatie is momenteel een klein onderdeel van het curriculum, maar dit kan verder versterkt worden indien er samenwerking plaatsvindt met Nederlandse kennisinstellingen zoals Wageningen Universiteit en het IHE Delft Institute for Water Education. Docenten kunnen dan getraind worden in nieuwe, laagdrempelige technieken voor waterefficiëntie en er kan meer bewustwording gecreëerd worden over watergebruik in de landbouw. Dit stelt de Nederlandse watergezant in een advies aan Buitenlandse Zaken dat ik onder ogen kreeg.

De Afghanen moeten de noodzaak van samenwerking voor een efficiënter gebruik van het schaarser wordende water dan wel inzien. Het is daarom van belang de bereidheid en het vertrouwen in samenwerking te stimuleren. Afghaanse boeren moeten er dus van overtuigd worden dat een collectieve regulering van de watervoorziening in ieders voordeel is. Nodig is daarbij ook het toepassen van druppelirrigatie, evenals een gezamenlijke inkoop en afzet. De lokale uitwerking van dit soort landbouwplannen moet hoe dan ook van de Afghanen zelf komen, zodat ze het ook zelf kunnen uitvoeren. Uit ervaring weet ik dat de mensen daar zeker voor openstaan als ze het zelf in de hand hebben en merken dat het ze verder helpt – dus wanneer ze hun producten kunnen afzetten en geld verdienen om hun families te onderhouden. Het gaat kortom om het smeden van samenwerkingsverbanden en verdeelmechanismen voor de omgang met schaarse hulpbronnen. Zonder deze meer op maatschappelijke ontwikkeling gerichte inspanningen hebben stabiliteitsoperaties en vredesmissies geen langdurig effect.

Drinkwatertoevoer en exportmarkt

Een andere belangrijke ontwikkeling als gevolg van klimaatverandering doet zich ook al voor tijdens mijn tijd in Afghanistan. Het gletsjerijs uit de Hindu Kush in de Himalayaregio, gelegen in het noordoosten van Afghanistan en het noorden van Pakistan, smelt steeds sneller. Het gebergte in deze regio wordt vanwege de grote ijsvoorraad ook wel de derde ‘pool’ van de wereld genoemd. Het snel smeltende ijs, waar heel veel mensen in Afghanistan van afhankelijk zijn, zorgt op den duur niet alleen voor minder water om van te leven en gewassen mee te verbouwen, maar draagt op korte termijn ook bij aan gevaarlijke situaties voor met name de bevolking die langs de rivieren leeft. De natuurlijke dammen kunnen er breken door de overvolle gletsjermeren; grote gebieden kunnen zo overstromen, met alle gevolgen van dien voor de veiligheid van de bevolking en voor de vruchtbaarheid van de grond.

Het sneller smelten van het gletsjerijs is dus gevaarlijk. Om het overtollige water van de gletsjers op te vangen, bij voorkeur al in de bergen zelf, zijn echter zeer grote investeringen nodig. Die zijn in Afghanistan geen optie. De eeuwenoude onderaardse irrigatiestelsels, de zeer vernuftig gebouwde kareshes, zijn daarbij nog eens voor een groot deel vernietigd tijdens de jarenlange oorlog met de Russen of anderszins in verval geraakt. De Russen wilden tijdens de bezetting voorkomen dat de Afghanen de ondergrondse stelsels gebruikten om zich schuil te houden en om wapens en munitie op te slaan, en daarom werden deze vernietigd. Met als gevolg dat de verdeling van water nu simpelweg niet meer mogelijk is.

Een bijkomend probleem is dat de Afghanen geen plaatsen meer hebben om fruit op te slaan en te laten drogen: alle droogschuren – die met hun tochtgaten ooit dekking boden aan sluipschutters – zijn door de Russen vernietigd. Juist die schuren zijn zo belangrijk voor de handel en export, omdat abrikozen, druiven en moerbeien van de beste kwaliteit er in de schaduw konden drogen. In 2009 als ik in Afghanistan ben, zijn de fruitboeren hierdoor niet meer in staat de bekende Afghaanse exportproducten, zoals gedroogd fruit, te verkopen aan bijvoorbeeld de Golfstaten. Andere buitenlandse producenten hebben die plek nu ingenomen. Naast een goed systeem om het water te verdelen en coöperaties op te zetten, is het dan ook van groot belang dat de Afghanen weer de beschikking krijgen over droogschuren en dat de kareshes hersteld worden of water op een andere manier kan worden gebruikt om akkers te bevloeien. Zo kunnen er weer gewassen worden geteeld, verwerkt, opgeslagen en gedistribueerd. Zo kan er weer geleefd worden.

Verkoop van opium

En dan zijn er nog de vele papavervelden in Afghanistan, met de kleurige klaprozen waaruit opium wordt gewonnen. Veel boeren zitten in de tijd dat ik in Afghanistan ben door armoede tot over hun oren in de schulden bij de taliban of hun handlangers. Ze hebben mislukte oogsten door overstromingen en door droogte, of kunnen niets verbouwen, omdat ze al zo lang in oorlogsgebied wonen en het er niet veilig is. Er is simpelweg geen brood op de plank. Wanneer een boer dan geld geboden krijgt om papaver te verbouwen, dan zegt hij geen nee. Papaver is in Afghanistan dan ook een van de weinige gewassen waarmee boeren hun gezin nog kunnen onderhouden. Het kan goed tegen droogte en is gemakkelijk te oogsten. Bovendien heeft het weinig grond nodig, kan het product jarenlang bewaard worden en is er een gegarandeerde afzet tegen een hoge prijs. Wat wil je als boer nog meer? Dat je daarmee ook de taliban financiert, nemen veel mensen op de koop toe. Ondertussen hebben de taliban zo een enorme inkomstenbron gekregen. De teelt in Afghanistan is goed voor zo’n 90 procent van de mondiale heroïneproductie; in 2008 verdienen de taliban zo’n 75 miljoen euro aan de opiumhandel, aldus de Amerikaanse navo-commandant generaal Craddock.10

Volgens journalist Gretchen Peters, die meer dan tien jaar door Pakistan en Afghanistan heeft gereisd, is dat nog zacht uitgedrukt. In haar boek Seeds of Terror laat ze zien hoe heroïne feitelijk de taliban en Al-Qaida in het zadel heeft geholpen. Peters komt tot de rekensom dat de verkoop van opium en de ‘belastingen’ die de taliban op opium heffen, hun ruim 500 miljoen dollar per jaar opleveren.11 Ze laat Afghaanse boeren aan het woord die tegen isaf-militairen zeggen: ‘Als je ons beschermt en onze irrigatiesystemen herstelt, stoppen we met de opiumteelt en werken we met jou samen in plaats van met de taliban.’12 Dat willen deze lokale bewoners ook echt, denk ik zelf, want opium is haram, ofwel onrein en dus verboden. Een goede moslim mag zichzelf en anderen geen schade toebrengen. Maar de afweging is begrijpelijk als er geen andere manier is om je kinderen te voeden.

We weten dus dat in Afghanistan het water schaars is en slecht wordt verdeeld, dat gletsjers sneller smelten, dat er geen afzetmarkten zijn, dat boeren in het krijt staan bij de taliban, en mede daardoor massaal papaver telen om hun familie in leven te houden en dat de taliban daar grof geld aan verdienen. Een negatieve spiraal die alleen doorbroken kan worden als naast een zekere mate van veiligheid en goed bestuur ook de onderlinge afhankelijkheden en de onderliggende problematiek, inclusief de grote invloed van het klimaat, goed begrepen worden. De inlichtingendiensten hadden hier in hun analyses tot nu toe weinig oog voor. Duidelijk is ook dat er geen puur militair antwoord is op deze en toekomstige conflicten. Als gezegd zijn er naast de minimale veiligheid ook vele andere zaken nodig. Om te beginnen een goede manier met dito afspraken om het water eerlijker te verdelen en investeringen om water beter op te slaan, druppelirrigatie om minder water te verspillen, een kredietsysteem voor de boeren die nog schulden hebben bij de taliban (en mensen die met gevaar voor eigen leven het platteland op gaan om die kredieten aan de man te brengen), andere gewassen op de markt brengen die tegen de droogte kunnen, een afzetmarkt om producten te kunnen verkopen, en een plek om producten te verwerken en op te slaan.

Het alomvattend plan dat er nooit kwam

Kennis en tijd om een alomvattend plan te ontwikkelen, laat staan uit te voeren, zijn er tijdens mijn periode in Afghanistan niet. Wel ontstaan er veel kleine en goedbedoelde initiatieven. Zo stuurt Nederland in 2007 een reservist met een landbouwkundige achtergrond samen met een paar andere experts, onder wie ingenieurs van Rijkswaterstaat, naar Afghanistan. Zij maken deel uit van het Provinciaal Reconstructie Team (prt), bestaande uit militairen en civiele specialisten. De reservist in de rang van kapitein krijgt de opdracht een strategisch landbouwplan te maken om vast te stellen wat er moet gebeuren in de provincie Uruzgan. Het uitvoeren van het plan is mede afhankelijk van de medewerking van de ambassade, en dat verloopt moeizaam. Voor ieder project dat meer dan 5000 euro kost is namelijk toestemming van de ambassade nodig.

Een strategisch landbouwplan waar de Afghaanse provinciale landbouwdienst voor Uruzgan geheel achter staat, verdwijnt uiteindelijk in een diepe la op de ambassade. Het is een plan van het prt om Afghaanse boeren in Uruzgan over te laten stappen op andere lang houdbare en lucratieve gewassen, zoals saffraan, tarwe en amandelen. De hele productieketen zou daarmee kunnen worden opgebouwd. Amandelen, zo blijkt uit onze informatie, zouden weer veel kunnen opleveren voor de Afghanen. Maar de bomen moeten wel eerst drie jaar groeien voordat ze vrucht beginnen te dragen. Dan moet je ervoor zorgen dat het veilig is, zodat boeren hun akkers kunnen en willen bewerken. En je moet ervoor zorgen dat er voldoende water is om de akkers te bevloeien, waarbij die periode van ‘productloosheid’ overbrugd moet kunnen worden.

Daartoe moesten irrigatiewerken in kaart worden gebracht, om ze te herstellen en verbeteren. Dat zou medegefinancierd kunnen worden met zogeheten food-for-work-programma’s. Juist met hulp van de Afghanen zelf dus, door boeren zonder perspectief tegen betaling de ondergrondse irrigatiestelsels te laten repareren. De boeren dus die eerder door de taliban werden betaald om op ons te schieten en papaver te telen. Die Afghanen zouden voortaan dan weer voor hun gezin kunnen zorgen en de amandelbomen laten groeien. Wanneer de bomen groot genoeg zouden zijn, zou er ook genoeg water zijn om de akkers te bevloeien omdat de irrigatiestelsels tegen die tijd hersteld zouden zijn. Intussen, zo was het plan, kon worden gezocht naar afzetmarkten voor de nieuwe gewassen, bijvoorbeeld in de Golfstaten. Zo zou dus het hele systeem weer gaan draaien, want als de Afghanen iets goed in de vingers hebben, dan is het wel hoe ze gewassen moeten verbouwen en hoe ze gebruik moeten maken van die irrigatiestelsels. Een plan dat niet kon mislukken, zo leek het.

Maar het plan haalt het helaas niet, zoals gezegd. Het prt krijgt van de Nederlandse vertegenwoordiger van Ontwikkelingssamenwerking te horen dat er eerst een groot watermanagementplan moet worden gemaakt voor de stroomgebieden van de rivieren die Uruzgan van water voorzien. Een plan dus waarvan het opstellen jaren gaat duren, omdat complexe factoren in kaart moeten worden gebracht en alles moet worden gemeten: regenval, waterstromen, enzovoort. Die tijd blijkt er niet te zijn. De Nederlandse politiek besluit drie jaar later dat de missie in Uruzgan wordt beëindigd.

Geen water, geen leven

Er is al veel gezegd en geschreven over het beëindigen van de militaire missie in Uruzgan. Het blijft speculeren wat we in Uruzgan nog hadden kunnen doen als Nederlandse militairen daar langer waren gebleven. Zeker met de kennis van nu; de overname van de macht door de taliban en het vertrek van de internationale troepenmacht in september 2021. Feit is dat wij onze missie in Uruzgan na vier jaar moesten beëindigen op basis van een politiek besluit. Voor het gevoel van veel militairen konden we ons werk niet afmaken. Wat we wel voor elkaar kregen, is het irrigatiesysteem hier en daar beetje bij beetje op te laten knappen, binnen de mogelijkheden die er waren. Hoe goedbedoeld ook, dat was een druppel op een gloeiende plaat in zo’n gigantisch groot en complex land als Afghanistan, of zelfs maar in Uruzgan.

Toen ik in 2009 commandant werd in Uruzgan bevond de missie zich in haar derde jaar. Voor ons gevoel was het tij aan het keren. Het bevechten van de taliban in de eerste jaren zorgde voor meer veiligheid in de bevolkte gebieden, waardoor ruimte ontstond voor ontwikkelingsinspanningen en investeringen, ook door de bevolking zelf. Tientallen niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) konden weer aan de slag gaan in Uruzgan en de VN opende er een regionaal kantoor. Ook konden we meer aandacht besteden aan het opleiden en begeleiden van de Afghaanse diensten die het stokje van ons moesten gaan overnemen. Deze zogenoemde 3D-benadering van defence, diplomacy en development begon haar eerste vruchten af te werpen. Met enige verbazing en bewondering keken partners en internationale media naar de verandering die zich in Uruzgan voltrok, dat immers een van de minst ontwikkelde provincies in het zuiden van Afghanistan was. Zo ontving ik wekelijks delegaties uit Kabul en kwam ook de Amerikaanse commandant van isaf, generaal Stan McChrystal, zich na zijn aantreden in Uruzgan oriënteren, zoekend naar een meer bevolkingsgerichte aanpak. Uiteindelijk hebben we die 3D-benadering maar beperkt weten te verzilveren. Vooral omdat Nederland de missie in Uruzgan na een relatief korte tijd stopte. Onze Australische partners bleven en ons werk werd overgenomen door de Amerikanen, waardoor veel lokale kennis en ervaring verloren ging en de aanpak een andere invulling kreeg. Alle deelnemende landen aan ISAF geven op een eigen nationale manier invulling aan de vereiste samenwerking tussen militairen en civiele instanties. Maar als we iets willen bereiken en een land of provincie willen stabiliseren, is dat echt een kwestie van een lange adem.

Het VN-Milieuprogramma (unep) schat dat 80 procent van de inwoners van Afghanistan afhankelijk is van land, water en hulpbronnen.13 Veel mensen ontvluchten nog steeds het land. Ook zij die eerder de inval van de Russen en al het geweld hebben overleefd en daarna de terreur van het talibanregime en de nu al jarenlange strijd van isaf, maar die nu door water- en voedseltekort gedwongen worden hun heil elders te zoeken. Want zonder water is leven eenvoudigweg niet mogelijk. Of zoals een Afghaanse vluchtelinge in eigen land tegen een verslaggever van National Geographic zei: ‘Geen vruchtbare aarde, geen water, is geen leven.’14 Die wanhoop vormt een voedingsbodem voor de taliban en zorgt ervoor dat steeds meer mensen naar steden trekken. In 2018 leefde 25 procent van de mensen in Afghanistan in stedelijke gebieden, en de verwachting is dat het 40 procent zal zijn in 2050. Met name de hoofdstad Kabul zal naar verwachting flink groeien de komende jaren: van 4,3 miljoen in 2021 tot ruim 8 miljoen inwoners in 2050.15

Nu al moeten in Kabul mensen strijd voeren om te overleven. In 2017 schatten onderzoekers dat 68 procent van de inwoners van Kabul geen toegang heeft tot leidingwater en dat slechts 10 procent van de bevolking toegang heeft tot drinkbaar water. Bovendien heeft een grote meerderheid van de inwoners te weinig water, gemiddeld ongeveer 20 liter per hoofd van de bevolking per dag, vergeleken met een wenselijk niveau van minimaal 80 liter.16 Nu de taliban de macht over hebben genomen zal moeten blijken of zij in staat zijn tot goed watermanagement, maar de eerste tekenen zijn verre van hoopvol. Daarom graven de inwoners van Kabul veel putten of kopen ze relatief dure plastic flessen drinkwater, die na gebruik net als ander plastic materiaal in het milieu belanden en waterwegen en riolen verstoppen. Daarnaast verbranden de Afghanen veel afval, waardoor veel mensen ziek worden of overlijden vanwege luchtvervuiling.17 Het beeld van de huilende moeder in een aftands ziekenhuis naast een eenvoudig spijlenbedje waar een kind aan een geïmproviseerd beademingsapparaat ligt, krijg ik niet meer uit mijn hoofd. Het is een foto uit 2020 op de website van nieuwszender Al Jazeera bij een artikel over de enorme vervuiling in de stad Kabul.18

Zoals ook elders vlucht iedereen die geld heeft liever niet naar de grote stad, maar naar het buitenland. Naar Pakistan bijvoorbeeld, waarnaar veel Afghaanse boerenfamilies uitweken vanwege de uitzichtloosheid in de landbouw. We horen van mensen in Afghanistan dat hun kinderen daar vaak in de madrassa’s worden opgevangen, waar ze in aanraking komen met het jihadistische gedachtengoed. Weer andere Afghanen proberen uit wanhoop Iran te bereiken, of nog beter: het veilige en welvarende Europa. Niet zelden proberen ze via Iran alsnog in Europa te komen. Zo komen in 2015 volgens het Europees statistiekbureau Eurostat ongeveer 45.000 niet-begeleide minderjarige Afghanen naar Europa.19 Bijna 125 kinderen per dag zijn dat. Hetzelfde dus als zo’n vijf schoolklassen bij elkaar, of een hele basisschool in een week. Het zijn kinderen die niet zelden een reis van zo’n 5000 kilometer hebben gemaakt. Te voet over de bergen, in smokkelbootjes over rivieren en zeeën. Na het piekjaar 2015 zijn de aantallen flink omlaag gegaan, maar ze blijven aanzienlijk. In 2020 kwamen er ongeveer 5500 minderjarige migranten uit Afghanistan naar Europa.20

Vele duizenden Afghaanse mannen, vrouwen en kinderen zijn de afgelopen jaren gevlucht. Allemaal op zoek naar een veilig heenkomen en een menswaardig bestaan. Ook nu nog vluchten veel mensen. ‘We zijn gevlucht uit armoede,’ vertelt de eenentwintigjarige Afghaanse Said Karam in een telefoongesprek in 2020 met het tijdschrift The Diplomat: ‘We hadden niets te eten en toen besloten we naar Iran te gaan na de uitbraak van het coronavirus. We wisten dat ze op ons konden schieten bij de grens, maar we hadden geen keuze.’21 Wellicht betreft het hier geen direct veiligheidsprobleem, maar het is wel degelijk een probleem als gevolg van landdegradatie door droogte en een veranderend klimaat. Het toont hoe klimaatverandering ook leidt tot snel toenemende migratiestromen.

Op het moment dat ik dit schrijf is de macht in Afghanistan net overgenomen door de taliban. Hun razendsnelle opmars is een pijnlijke afsluiting van onze inzet in het land en het leidt begrijpelijkerwijs bij velen tot ongeloof, woede en verdriet. Militairen, diplomaten, ontwikkelingswerkers en politiemensen hebben gezamenlijk veel geïnvesteerd in het herstellen van de veiligheid, de opbouw van instituties, het trainen van leger en politie. De situatie in Afghanistan is een hard gelag, vooral voor de Afghaanse burgers die al lange tijd snakken naar vrede en stabiliteit. Daarbij moet Afghanistan ook de enorme klimaatuitdagingen het hoofd bieden. Wat moeilijk zal zijn zonder externe hulp, maar wel mede-bepalend voor het lot van het Afghaanse volk.

2 Symptoombestrijding voor de kust van Somalië

Warlords understand a lot about youth engagement. If there are no other offers of engagement for young people, what do we expect?

Anna Barrett, onderzoeker bij War Child

‘De missie van Task Force Barracuda is geslaagd.’ Het is najaar 2011. Tijdens de dagelijkse ochtendbriefing kijk ik Peter van Uhm aan, de toenmalige cds. Ik ben dan Directeur Operaties in Den Haag en verantwoordelijk voor de planning en uitvoering van meer dan twintig militaire missies. Iedere ochtend informeer ik de hoogste militaire baas over die missies, evenals over het verloop van de geheime missies, waaronder die van Task Force Barracuda, die deel uitmaakt van de antipiraterijmissies. De scheepvaart en daarmee de internationale handel heeft vooral in de Golf van Aden te maken met steeds brutalere en gewelddadiger piraten die opereren vanuit de fragiele staat Somalië. Het land wordt niet alleen gekenmerkt door de uiterst zwakke politieke situatie; miljoenen mensen hebben ook steeds meer te lijden onder de droogte en stijgende voedselprijzen. Ook hier zien we hoe een veranderend klimaat ernstige effecten heeft op de internationale veiligheid. Onze inzet op basis van het politieke mandaat richt zich echter niet op de grondoorzaken, maar op de uitwassen hiervan.

Vlak voor het laatste deel van die ochtendbriefing in 2011 is een aantal militairen gevraagd de ruimte te verlaten. De acties waar ik over spreek hebben namelijk een hoog risicoprofiel, waarbij de militairen die de acties uitvoeren behoorlijk gevaar lopen. Aanwezigheid bij deze gesprekken is dan ook strikt op basis van need to know. Ik kijk naar de geprinte kaarten en foto’s voor ons op tafel. We bestuderen die ochtend de kaart van de Hoorn van Afrika met daarnaast een tabel met cijfers. Het is duidelijk, zo vertellen de cijfers, dat het aantal kapingen voor de kust van Somalië nog steeds hoog is. Het gaat hier om een van de drukste scheepvaartroutes ter wereld, en sinds 2008 dragen wij bij aan de antipiraterijmissies in dat gebied.1

Onze mensen hebben goed werk verricht, zeg ik. Ik doel op de mariniers van de eenheid Special Forces Underwater Operations, die we een tijdje geleden naar de kust van Somalië hebben gestuurd om heimelijk piratenschepen te saboteren. De kikvorsmannen zijn uitstekend getraind en hebben zich ook goed voorbereid op deze specifieke inzet. Ze kijken niet alleen naar de kenmerken van het gebied, zoals de waterdieptes, waterstromingen, vaarroutes en welke havens en vliegvelden in de buurt liggen, maar ook naar manieren hoe je aanvallen van piraten kunt voorkomen. Dat begint met kennis over de werkwijze van de Somalische piraten.

Lucratief businessmodel

We weten dat Somalische piraten voor hun aanvallen voor de Somalische kust, waar de scheepvaartroutes liggen, vaak skiffs gebruiken: snelle open bootjes met een of meer sterke buitenboordmotoren, die direct kunnen worden ingezet vanaf het strand. Ze nemen dan ladders en enterhaken mee, evenals granaatwerpers en kalasjnikovs. Maar verder uit de kust, op de Indische Oceaan, is de scheepvaart meer verspreid en patrouilleren marineschepen en maritieme patrouillevliegtuigen. Om daar koopvaardijschepen te kapen moeten de piraten langer varen en verblijven ze langer op zee. Dat is de reden waarom piraten op de oceaan gebruikmaken van moederschepen, die ze dhows noemen. Dit zijn grotere vaartuigen met verschillende skiffs en voorraden aan boord. Soms zijn het zelfs gekaapte lokale vissersschepen met de gegijzelde bemanning nog aan boord.

Wanneer een kaping begint, openen de piraten doorgaans eerst het vuur op de brug van het schip dat ze willen overmeesteren. Dan proberen ze met behulp van enterhaken en ladders aan boord te klimmen. Staan de piraten eenmaal aan dek, dan heeft de bemanning nog een kans als zij zich hebben kunnen opsluiten in een saferoom binnen in het schip. Zolang de piraten de bemanningsleden niet gegijzeld hebben, kunnen marineschepen nog te hulp snellen en met gewapende teams de piraten overmeesteren. De meeste schepen zijn echter meestal binnen vijftien minuten gekaapt. Wanneer de bemanning en het schip dan eenmaal onder de controle zijn van de piraten, wordt koers gezet naar de Somalische kust, waar het schip voor anker gaat. De bemanning blijft gegijzeld aan boord of wordt soms aan land gebracht en gevangengehouden. Vanaf dat moment beginnen de onderhandelingen over losgeld, die enkele weken tot vele maanden kunnen duren.

Op alle mogelijke manieren wordt geprobeerd zulke kapingen te voorkomen. Bijvoorbeeld door in konvooi met andere schepen door de Golf van Aden te varen, door uitkijkposten aan boord van koopvaardijschepen te plaatsen, prikkeldraad te bevestigen langs de reling en beveiligingsteams in te zetten aan boord. Toch laten de piraten zich niet gemakkelijk tegenhouden. In 2009 kapen Somalische jongens – slechts tussen de zeventien en negentien jaar oud – voor het eerst een Amerikaans vrachtschip, de Maersk Alabama. Vijf dagen lang duurt de gijzeling. Uiteindelijk worden drie van de vier kapers door Amerikaanse Navy seal-sluipschutters gedood en de vierde wordt later in de vs terechtgesteld. Met dit incident haalden de Somalische piraten voor het eerst de voorpagina’s van kranten wereldwijd en de kaping wordt verfilmd (Captain Philips, met Tom Hanks in de hoofdrol).

Hier loopt het relatief goed af voor de bemanning, maar dat is lang niet altijd het geval. Als een aanval niet kan worden afgeslagen en het schip wordt gekaapt, kan een gijzeling ook maanden duren. Een aanval van piraten is daarnaast ook altijd een traumatische ervaring voor de bemanning, zeker als die eindigt in een langdurige gijzeling met alle angst en ontberingen van dien. Dan kan de bemanning alleen maar hopen dat er overeenstemming wordt bereikt over het losgeld. Dat losgeld, vaak enorme sommen cashgeld, wordt meestal met een parachute vanuit een vliegtuig gedropt, waarna de piraten het schip vrijgeven en de bemanning vrijlaten. Elke keer als er losgeld wordt toegezegd, drijft dat het te betalen losgeld van toekomstige kapingen op. We zien in die tijd dan ook een snel stijgende trend in hoogte van de losgelden.

Verstoren van piraterijactiviteiten

Dat is kort beschreven de globale werkwijze van Somalische piraten. In militaire termen: hun Standard Operating Procedure (sop). De taak van onze militairen is om die dhows, dus de moederschepen, in het geheim te saboteren zonder ze te laten zinken én zonder slachtoffers te maken. Zo hopen we te voorkomen dat meer schepen worden gekaapt. Kikvorsmannen Dennis en Alex voerden in de nacht voorafgaand aan de ochtendbriefing zo’n geheime actie uit. Het is hun opdracht om een piratenmoederschip te saboteren dat voor anker ligt voor de Somalische kust in de buurt van een piratenkamp.

Aan boord van dat moederschip zijn ongeveer twintig piraten die twaalf Iraanse vissers in gijzeling houden. Dat weten we uit de door de coalitie vergaarde inlichtingen; intel zoals wij dat noemen. Het moederschip heeft recentelijk ook een confrontatie op volle zee gehad met een Duits fregat. Daarbij is flink geschoten en dreigden de piraten de gijzelaars te doden. We weten daarom dat de piraten extra alert zijn en waarschijnlijk bij het minste of geringste vermoeden van onraad versterking oproepen, waarschijnlijk van een ander moederschip dat in de buurt ligt. Dit is het hart van een van de Somalische ‘piratennesten’, precies de plaats waar Dennis en Alex moeten zijn. Juist die nacht is het ook nog eens volle maan en is er geen wolkje aan de hemel. ‘Je kon een boek lezen, zo helder was het,’ zou Dennis later zeggen. Dat betekent ook dat je goed zichtbaar bent onder water.

De risico’s van de missie zijn groot, maar de belangen evenzeer; na een grondige risicoafweging wordt besloten om haar uit te voeren. Op een flinke afstand van het piratenschip, op volle zee, gaan Dennis en Alex het water in met speciale duikpakken, handschoenen en een volgelaatsmasker dat het gezicht afschermt. Omdat ze op zo’n grote afstand van het schip zijn, maken ze gebruik van een soort onderwaterscooter. Ze weten dat ze rekening moeten houden met haaien, en er is een behoorlijk sterke stroming. Als ze eenmaal bij het piratenschip zijn aangekomen, lukt het ze door die stroming niet direct om zichzelf vast te klemmen. Alex wordt van het schip af geduwd om er dan weer met volle bak tegenaan gebeukt te worden.