Martine Beijerman

Vreemde eenden

Op zoek naar gelijkheid
in een wereld vol anderen

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2021 Martine Beijerman

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Danielle Coleman

ISBN e-book 978 94 6381 077 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, mei 2021

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Zoe en Wolf

Inhoud

Proloog

I Wij

1 Ons kent ons

2 Oog om oog

3 Een feilbare automatische piloot

4 Wat is normaal?

II Zij

5 Maar waar kom je echt vandaan?

6 Hardnekkige onwaarheden

7 Onder of boven de rivieren

8 Minder mens

9 Tand om tand

III Macht

10 Tussen wens en werkelijkheid

11 Wie alles heeft, heeft alles te verliezen

12 Vuisten omhoog en knieën omlaag

13 Zichtbare en onzichtbare voorvechters

IV Op glad ijs

14 Verborgen boodschappen

15 3–0 voor

16 Schaamte en schuld

17 U vraagt, wij draaien

18 Stilte

V Wie willen we zijn?

19 Van kleine overwinningen tot grote veranderingen

20 Verlicht eigenbelang

21 Huiswerk

22 Ondeelbare vrijheid

Epiloog

Dank

Noten

Bibliografie

Proloog

Not everything that is faced can be changed, but nothing can be changed until it is faced.

James Baldwin

New York, juni 2020. Na een wandeling door de wijk SoHo — vóór de coronacrisis nog bruisend met restaurants, winkels en galeries, nu verlaten met dichtgetimmerde ramen — sluit ik me op Washington Square aan bij een antiracismeprotest. Naast me loopt een jongen met een kartonnen bord waarop in grote zwarte letters geschreven staat: ‘Breonna would have turned 27 today’. Aan de andere kant van mij zie ik een vrouw met een labradoodle, die een bordje om zijn nek heeft met de boodschap: ‘Free puppy therapy’. Achter me, voor me, en naast me schreeuwen honderden Amerikanen hun kelen schor uit frustratie over de dood van George Floyd. ‘No justice. No peace’.

Kort daarvoor, op 25 mei 2020, werd in Minneapolis een zesenveertigjarige man gearresteerd. Een medewerker van een supermarkt had het alarmnummer gebeld en de politie verteld dat de man sigaretten had gekocht met een vals biljet van twintig dollar. Vier politieagenten hielden George Floyd aan en, na mislukte pogingen hem in de politiewagen te krijgen, drukten ze hem hardhandig tegen de grond. 8 minuten en 46 seconden lang hield een van de vier politieagenten zijn knie op de nek van Floyd. ‘I can’t breathe’, bleef hij wanhopig herhalen, totdat hij bewegingloos op de grond lag, met nog steeds een knie op zijn nek. Omstanders vroegen, riepen, schreeuwden, smeekten de politieagent te stoppen en zijn hartslag te controleren. Tevergeefs. De andere drie agenten keken toe en grepen niet in. Deze beelden — vastgelegd door omstanders — staan voorgoed in het collectieve geheugen van de Amerikanen gegrift. En de rest van de wereld keek mee.

Amerikanen zijn woedend en gaan massaal de straat op. Demonstraties vinden plaats tegen de achtergrond van de mondiale pandemie COVID-19. Met gezichtsmaskers op om besmetting met het virus te voorkomen lopen honderdduizenden Amerikanen door de straten van onder meer Minneapolis, Miami, New York en Washington. Er breken rellen uit. Delen van Los Angeles staan in brand. Winkels worden beroofd in Chicago. Straten in Indianapolis worden gevuld met traangas. Botsingen tussen de politie en demonstranten eindigen in honderden arrestaties: het resultaat van een giftige cocktail van angst voor bestaansonzekerheid door het virus en de vers opgelaaide woede over de zoveelste confrontatie met het systemische racisme.

Er wordt gedemonstreerd voor equal justice: gelijke kansen en rechtvaardigheid voor iedereen. T-shirts, spandoeken en hashtags op sociale media verwijzen naar de Black Lives Matter-beweging, die in 2013 is ontstaan na de moord op Trayvon Martin. Martin, een zeventienjarige zwarte jongen werd doodgeschoten door een buurtwacht, die vervolgens werd vrijgesproken. De noodzaak van de Black Lives Matter-beweging legt een pijnlijke waarheid bloot. De moord op Floyd en Martin zijn verre van op zichzelf staande incidenten. De Amerikanen leven in een democratie, met als basisbeginselen vrijheid en gelijkheid. De praktijk is echter weerbarstig. Er is structurele en institutionele ongelijkheid.

Al jaren tuimelt Amerika van de ene in de andere politieke crisis. Het land wordt geregeerd door een president die niet schroomt burgers tegen elkaar uit te spelen, op te hitsen en te beledigen. Verdeeldheid, ongelijke kansen en een angstaanjagende politieke retoriek zijn geen unieke Amerikaanse problemen. Al eeuwenlang en wereldwijd dingen politici in roerige periodes naar de gunst van burgers door te polariseren en afkeer van of angst voor de ander aan te wakkeren. Racisme, antisemitisme, homofobie, geweld tegen religieuze minderheden en vrouwenonderdrukking, om maar een paar voorbeelden te noemen, verhinderen talloze mensen om in vrede en veiligheid te leven.

Tegelijkertijd strijden activisten, burgers en overheden dag in, dag uit om de democratische belofte van vrijheid en gelijkheid waar te maken. Met als resultaat dat de meeste landen een stuk progressiever en inclusiever zijn dan honderd jaar geleden. Emancipatiebewegingen hebben afgedwongen dat vrouwen en etnische minderheden mogen stemmen. In steeds meer democratieën mogen homoseksuelen trouwen. Racisme wordt verworpen als immoreel. Het discriminatieverbod is stevig verankerd in constituties en internationale verdragen. Democratische staten staan voor vrijheid van meningsuiting, van geloof, van seksualiteit. En voor gelijkheid, wat je afkomst of geloofsovertuigingen ook mogen zijn. Althans, op papier. Ondanks de geboekte vooruitgang en de bij wet vastgelegde formele gelijkheid leven in democratische landen sommige burgers in meer vrijheid dan andere. Er is een tegenstelling tussen dat wat we in wetten vastleggen en de realiteit van alledag. Die tegenstelling uit zich in disproportioneel politiegeweld, maar ook in structureel minder kansen voor bepaalde groepen burgers op banen, goed onderwijs, een veilige buurt, een hypotheek en passende gezondheidszorg.

Ongelijke kansen zijn het gevolg van een onderscheid tussen ‘wij’ en ‘zij’ dat mensen in praktisch elke context geneigd zijn te maken. Wie bij ‘ons’ hoort en wie niet. Toch blijft uitsluiting voor veel mensen een abstract probleem. Dat er verschillende groepen in onze samenleving zijn zien de meesten van ons als gegeven. Dat verschillen leiden tot een situatie waarin niet iedereen zich even vrij voelt in de wijk, op school, of op het werk lijkt al een subjectiever uitgangspunt. Dat verschillende groepen burgers ervaren dat ze door hun huidskleur, seksuele geaardheid of religie minder kansen hebben leidt nogal eens tot het verwijt van overgevoeligheid. Wanneer uitsluiting aangekaart wordt, volgt vaak een beroep op een veronderstelde cultuur van tolerantie en vrijheid, waardoor actie of verandering nogal eens uitblijft. Degene die onderdeel is van de meerderheid is zich vaak niet bewust van het feit dat hij, zij of hen de normen in de samenleving op subtiele maar effectieve wijze bepaalt en bewaakt.

Uitsluiting gaat vaak geleidelijk. De impact ervan kan groot zijn, op verschillende niveaus. Wanneer je iemand uitsluit ontneem je diegene de mogelijkheid om ergens bij te horen, om op zijn, haar of hun eigen manier betekenis en invulling te geven aan het bestaan, om een stem te hebben, om zich volledig te kunnen ontwikkelen. Uitsluiting kan leiden tot depressies, angsten en trauma’s. Op een abstracter niveau draag je met de uitsluiting van de ander bij aan een onderdrukkend systeem dat polarisatie in stand houdt, wantrouwen tussen groepen aanwakkert, armoede vergroot, haat en geweld rechtvaardigt. Uitsluiting bedreigt onze felbegeerde vrijheden binnen de democratische rechtsstaat.

Om dit te voorkomen moeten we een beter idee hebben van wat er daadwerkelijk speelt wanneer er uitgesloten wordt, en van wat er op het spel staat. Ik ben op zoek gegaan naar de betekenis van uitsluiting: wat het is, waarom het gebeurt, hoe het de relaties tussen mensen raakt en hoe het van invloed is op onze democratie. In een poging om het complexe wij-zij-denken beter te begrijpen en antwoorden te vinden op de volgende vragen: waarom maken we onderscheid? Waarom ontstaat er strijd, structurele ongelijkheid en wantrouwen tussen mensen? Waarom geloven we in de beginselen van vrijheid en gelijkheid, maar brengen we ze niet in praktijk?

Er zijn veel verhalen te vertellen over uitsluiting. Wie de helden, de daders en de toeschouwers in die verhalen zijn, hangt af van je uitgangspositie en perspectief. Elke meerderheids- versus minderheidsverhouding in een samenleving heeft unieke eigenschappen. Landen, staten, regio’s zijn onderling verschillend in omvang, demografie of geschiedkundige context. Al die specifieke eigenschappen hebben invloed op een verhaal over uitsluiting: hoe het begonnen of geëindigd is en wie daarbij betrokken waren of zijn. Tegelijkertijd worden conflicten tussen groepen vaak gekenmerkt door vergelijkbare dynamieken. Elke keer weer, in elk land, op elk schoolplein, in elke buurt ontstaan er situaties waarbij de een er niet bij hoort en de ander of de rest zich behaaglijk in de warmte van de groep nestelt. Met als risico dat ten koste van de een de ander machtiger wordt, of blijft.

Dit boek is het verslag van mijn zoektocht naar antwoorden en van de dilemma’s die ik daarbij tegenkwam. Ik sprak met wetenschappers die vanuit hun eigen expertise maar ook vanuit hun persoonlijke ervaring een beeld schetsen van de complexiteit van uitsluiting. Door mijn onderzoek op basis van boeken en artikelen, documentaires, kranten en podcasts maar ook door stil te staan bij mijn eigen dagelijkse ervaringen en ontmoetingen kreeg ik gaandeweg steeds beter in de gaten hoe veelomvattend thema’s zoals uitsluiting, onderdrukking en gelijkheid zijn.

Deze zoektocht voelde als een labyrint van gangen met duizenden deuren naar verwante onderwerpen die me weer dieper een bos in sluisden, of die me verleidden een ander moeras te betreden. De verschillende perspectieven openden werelden vol nieuwe relevante informatie, waardevolle onderzoeken, geleefde ervaringen, verhalen. Ik heb gezocht naar grote lijnen en terugkerende dynamieken die uitsluiting van groepen kunnen verklaren. Een oversimplificatie en selectie van historische gebeurtenissen, biologische en psychologische processen en politieke contexten was daarbij onvermijdelijk. Dit boek is daarom op zijn best een introductie, een plattegrond die kan helpen je verder te verdiepen in dit urgente thema. Delen van dit verslag zijn waarschijnlijk bekend terrein — een open deur — voor onderwijzers, amerikanisten, historici, psychologen, burgerrechtenactivisten, diversiteitstrainers, en voor alle (andere) wetenschappers in wier velden ik heb rondgestruind. Ik hoop dat de verbindingen die ik heb geprobeerd te leggen tussen meer of minder bekende terreinen zullen aanzetten tot het bevragen van eigen posities en keuzes, waarvan ik denk dat het revolutionaire kracht heeft.

Dit verslag is een open uitnodiging om dieper te graven naar onze keuzes, universele instincten en angsten. Naar ons ongemak om over uitsluiting te praten en ons onvermogen om naar elkaar te luisteren. Ook, misschien wel vooral, voor de (nog) stille meerderheid die wel de krantenkoppen over de antiracismedemonstraties leest, zijdelings de debatten volgt over wel of niet vluchtelingen toelaten en op sociale media vluchtig berichten scant die oproepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid of complottheorieën. Met een beter begrip van uitsluiting veranderen we hopelijk de manier waarop we met elkaar omgaan. Niet alleen om onze eigen samenleving gelijkwaardiger en eerlijker te maken, maar ook om ervoor te zorgen dat onze kinderen en kleinkinderen niet nog een keer dezelfde pijn en gevolgen die uitsluiting veroorzaakt hoeven te ervaren. Zoals Michelle Obama schreef tijdens de protesten en rellen die volgden op de dood van George Floyd: ‘It’s up to all of us — Black, white, everyone — no matter how well-meaning we think we might be, to do the honest, uncomfortable work of rooting it out.’

Dit verslag van deze zoektocht vereist een korte toelichting op mijn aanpak en de keuzes die ik heb gemaakt. Persoonlijke situaties en ervaringen, de bril waarmee je naar de wereld om je heen kijkt, beïnvloeden en kleuren je waarneming. Uit discussies over uitsluiting blijkt dat je eigen waarheid en identiteit een grote rol spelen in de perceptie van zowel de problemen als de oplossingen. Hierbij mijn meest in het oog springende identiteiten die mijn perspectief op dit thema beïnvloeden: Ik ben wit, vrouw, cisgender, getrouwd met een man, moeder van twee kinderen, en ik ben opgegroeid in Nederland. Tijdens mijn studie rechten raakte ik steeds meer geïnteresseerd in theorieën over democratie, macht, en de rechtsstaat. Ik ben gepromoveerd op een onderzoek naar democratische legitimiteit van internationale wetgeving. Sinds de zomer van 2016 — vlak voor de verkiezing van Donald J. Trump tot president van de Verenigde Staten — woon ik met mijn gezin in Connecticut, vlak boven New York.

De politieke situatie van de Verenigde Staten en het wetenschappelijk onderzoek dat hier verricht is, zijn leidend geweest in mijn zoektocht. Niet alleen omdat ik nu vijf jaar in de VS woon, maar ook omdat — of we dat nou willen toegeven of niet — dit land van grote invloed is op het denken in Europa. Amerika beïnvloedt Europa in positieve zin en in negatieve zin: met Amerikaanse films, series, kunst en literatuur, met de hoeveelheid aan baanbrekend wetenschappelijk onderzoek, maar ook met de Amerikaanse bedrijfscultuur en reclame, de Amerikaanse productie en militaire aanwezigheid, en met de historische koloniale relaties. In al die uitingen sijpelen sociale normen door die van invloed zijn op de instituties en denkkaders van Europeanen. Dit is overigens geen statisch gegeven, noch eenrichtingsverkeer. De periode waarin ik mijn onderzoek heb gedaan valt praktisch samen met de regeringstermijn van Donald Trump. De positie van drie specifieke gemarginaliseerde groepen stonden in de politiek en maatschappij centraal: van immigranten, van BIPOC (Black, Indigenous, and People of Color), en van vrouwen. Deze groepen namen dan ook in mijn zoektocht een belangrijke positie in.

Het debat over uitsluiting wordt in de VS vol vuur gevoerd. Er is een groot besef van het effect van woorden en symbolen op de positie van minderheidsgroepen. In tegenstelling hiermee vond ik het in Nederland een lange tijd behoorlijk stil. Dit komt deels doordat veel processen van uitsluiting onbewust gebeuren. We hebben niet altijd door hoe processen van in- en uitsluiting onze relaties met anderen beïnvloeden. Ik bespeur soms een ambivalente houding van sommige Nederlanders ten aanzien van Amerika. We volgen de Amerikaanse politiek op de voet, maar aarzelen om lessen over te nemen als het gaat om de manier waarop het debat over uitsluiting gevoerd wordt. Er wordt vaak gedacht dat uitsluiting zoals racisme of misogynie in de VS pas echt een probleem is. Onze eigen dilemma’s rondom uitsluiting worden in mijn ogen vaak gebagatelliseerd. Ik voel me sinds we in de Verenigde Staten wonen overigens meer Nederlander dan ooit. Nu ik niet meer in Nederland woon, lijk ik uitsluitende dynamieken in de Nederlandse samenleving scherper te zien dan daarvoor. En dat vertaalt zich ook in de manier waarop ik dit thema heb onderzocht. Juist wanneer je veel van een persoon of een land houdt, mag je — of moet je soms — kritisch zijn, zo stelde de Amerikaanse activist James Baldwin. Ik begin steeds beter te begrijpen wat hij bedoelt.

Door deze zoektocht ben ik me bewuster geworden van de impact van taal. Uitsluiting is onlosmakelijk verweven met de manier waarop we spreken. Taal verandert, net als de mens en onze samenleving veranderen. Soms zijn woorden beladen die dat eerst niet waren en andersom. Dit besef vereist keuzes, die wellicht in een andere context en tijdgeest weer worden verworpen. Ik heb ervoor gekozen om het n-woord zoals het oorspronkelijk in de teksten of voorbeelden die ik aanhaal verscheen niet weer te geven. In de beschrijving van de casus over sportmascottes heb ik de term redskin wel voluit geschreven. Door de relatieve onbekendheid met deze aanduiding in Nederland heb ik de inschatting gemaakt dat een afkorting niet zou voldoen. Ten derde heb ik de verzamelterm LHBT+ gebruikt om te verwijzen naar de gemeenschap die wat seksuele identiteit en voorkeuren betreft afwijkt van de in onze samenleving dominante heteronormativiteit. De afkorting staat voor Lesbisch, Homoseksueel, Biseksueel en Transgender. Het +teken geeft aan dat iedereen die zich bij deze afkorting thuis voelt hieronder valt, bijvoorbeeld ook mensen die queer, interseksueel, aseksueel of panseksueel zijn. Een vierde keuze die het toelichten waard is, is mijn gebruik van latinx-Amerikanen. Hiermee duid ik de mensen aan die van verschillende Latijns-Amerikaanse landen naar de VS zijn geëmigreerd. Omdat de veelgebruikte term ‘latino’ zo uitsluitend mannelijk is, volg ik de keuze van activisten die sinds 2010 latinx gebruiken.

Ik hoop met dit boek het thema van uitsluiting uit de taboesfeer te trekken. Juist omdat er niet graag over uitsluiting gepraat wordt, is het des te belangrijker dat er duidelijkheid is over wat ik bedoel en dat we woorden vinden om over dit probleem te praten. Uitsluiting is een sociaal proces waar de ene groep een andere groep weert om volwaardig deel te nemen aan de maatschappij, vaak op basis van kenmerken zoals leeftijd, sekse, afkomst of etniciteit. Dit proces speelt zich ook op individueel niveau af, door verschillende vormen van onderdrukking. Uitsluiting zie je terug op heel veel verschillende plekken en in verschillende verhoudingen. Bijvoorbeeld op een schoolplein, wanneer een leerling stelselmatig niet mag meespelen met de rest. Soms worden mensen uit een bepaalde groep over het hoofd gezien bij het zoeken naar geschikte kandidaten bij sollicitaties, voor praatprogramma’s, in geschiedenisboeken of bij de toekenning van prijzen. Soms is uitsluiting een gevolg van een ogenschijnlijk neutrale maatregel, zoals de identificatie van je gender in je rijbewijs. Voor transgender, niet-binaire en intersekse mensen kan dit leiden tot vervelende, kwetsende situaties. Hun officiële documenten komen niet overeen met hun identiteit, wat triest genoeg weer tot gevolg heeft dat het risico op uitsluiting, in de vorm van verbale intimidatie, het weigeren van bepaalde diensten en voordelen, het verzoeken om bepaalde ruimtes te verlaten en fysiek geweld, vergroot wordt.

Een specifieke vorm van uitsluiting verdient toelichting: racisme. In mijn zoektocht naar de betekenis van gelijkheid speelt racisme een grote rol. Dat komt mede doordat in Amerika racisme een zeer actueel en politiek thema is waar uitgebreid onderzoek naar gedaan is, met een complexe geschiedenis en met consequenties die andere vormen van uitsluiting raken. Juist omdat racisme in Nederland vaak in de taboesfeer belandt, verdient deze vorm van uitsluiting veel aandacht. Met racisme doel ik op de opvatting dat het ene ras superieur is aan het andere, en dat verschil tussen rassen andere maatstaven en een andere behandeling rechtvaardigt. De opdeling in rassen en de toekenning van een ras is een sociaal construct, verzonnen door mensen zonder dat er een biologische grondslag voor bestaat. De inzichten die ik heb opgedaan op het gebied van racisme zijn mijns inziens ook van toepassing op andere machtsverhoudingen en andere uitsluitingsgronden.

Ik verwijs vaak naar ‘we’ of ‘wij’ in de tekst. Wellicht zal dat bij het lezen van dit boek soms verbazen. Want bestaat er zoiets als een monolithisch wij? Toch kunnen we de ‘we’ breder trekken dan groepen met afgebakende identiteiten. Als ik spreek over wij, dan doel ik op wij als mensheid, als diersoort. Als juriste denk ik in eerste instantie aan mensen die samen een samenleving vormen; we the people, zoals de Amerikanen dat in hun Grondwet stellen. Als je wat filosofisch wil denken zou je in die wij onze humaniteit kunnen lezen en ons gezamenlijk lot, dat wat alle mensen met elkaar verbindt. In een specifieke context van uitsluiting heb ik het soms over wij als meerderheid binnen een samenleving, en dan verwijs ik naar de geprivilegieerde groep met kenmerken die voldoen aan de dominante normen.

Ik ben me bewust van het feit dat ik met de omschrijving van verschillende groepen mensen over één kam lijk te scheren en verschillende groepen en individuen politiseer. Er is niet zoiets als ‘de Nederlander’ of ‘de Amerikaan’, net zomin als er sprake is van ‘de zwarte vrouw’, ‘de witte man’, of ‘de homoseksueel’. We zijn allemaal individuen met verschillende keuzes, achtergronden, ouders, fysieke capaciteiten en kansen. Categorieën zijn in de realiteit niet zo afgebakend. Daarnaast valt elk individu in veel verschillende categorieën. Door te schrijven over afkomst, religie, seksuele voorkeuren en identiteiten benadruk ik de sociale constructen die uitsluiting in stand houden. Toch heb ik deze categorieën nodig, simpelweg omdat ze bestaan in onze hoofden en al heel lang onze verhoudingen tot elkaar kleuren. Als ik elk verhaal individualiseer is de kans — en in mijn ogen het gevaar — groot dat we het structurele aspect van uitsluiting uit het oog verliezen.

I

Wij

Fear is the main source of superstition, and one of the main sources of cruelty. To conquer fear is the beginning of wisdom.

Bertrand Russell

1

Ons kent ons

In september 2016 stap ik in New York bij Amit in de taxi. Er zit een sticker op het raam. Als je de bestuurder lastigvalt, kun je rekenen op tien jaar gevangenisstraf of een boete van 25.000 dollar. Die straf komt op mij nogal fors over en ik ben benieuwd hoe vaak Amit eigenlijk te maken heeft met ongeregeldheden in zijn taxi. Vaak, antwoordt hij. In één adem door haalt hij uit naar zwarte Amerikanen; ze zouden gewelddadig en agressief zijn. Een paar weken later ontmoet ik John, een Afro-Amerikaanse taxichauffeur die op zijn beurt zijn nieuwe buurtbewoners, migranten uit Jemen, er flink van langs geeft. ‘De Jemenieten bezitten alle kleine bedrijven in de Bronx. Alle mobieletelefoonwinkels en supermarkten zijn van hen! Ze zijn onbeschoft en oneerbiedig.’

John, Amit, jij en ik, we maken aan de lopende band en in praktisch elke situatie waarin we ons bevinden een onderscheid tussen wie er behoort tot ‘wij’ en wie tot ‘zij’. Zij zijn vaak anders, gedragen zich anders, zien er anders uit. Voor sommigen is de ander de buurman die aan de overkant vijf keer per dag een matje uitrolt. Of die jongen op school die een meisje blijkt te zijn. Anderen verbazen zich over de twee zoenende vrouwen op straat. Of over de kinderloze tweeverdieners die boven in de flat zijn komen wonen. Wie voor jou ‘wij’ of ‘zij’ zijn hangt ervan af tot welke groep je zelf behoort.

Soms belanden we in een groep zonder dat we daar zelf een bewuste keuze voor hebben gemaakt. Iedereen is eigenlijk de facto al lid van een groep door de plek waar het huis staat waarin je opgroeit. Etniciteit creëert een groepslidmaatschap die vaak ons hele leven lang een belangrijke rol blijft spelen. Maar ook op andere gronden worden we lid van een groepscultuur. Wanneer je ouders diehard Ajax-supporters of New England Patriots-aanhangers zijn, en je van jongs af aan in het stadion of op de bank met elkaar voor de pit de wedstrijden volgt, ben je automatisch onderdeel geworden van een fanatieke fanbase. Kinderen volgen hun ouders naar de kerk, moskee, tempel of synagoge en sluiten zich zo aan bij een religieuze gemeenschap.

Bijna elk facet van ons leven lijkt georganiseerd te zijn in groepsverband. We vormen groepen wanneer we een antwoord proberen te vinden op een acute situatie. Om gezamenlijk een buurtgenoot uit de brand te helpen, om protestacties op poten te zetten, of om ons te wapenen wanneer er oorlog uitbreekt met een buurland. We vormen bijna automatisch groepjes op het schoolplein en op de werkvloer. Advocaten, hoveniers, architecten, politici, schoonheidsspecialisten en vrachtwagenchauffeurs vormen redelijk afgebakende groepen met een eigen cultuur, kledingstijl en gedragscodes. Onze vrije tijd besteden we in groepsverband: in wielerclubs, zwemteams, schaakclubs of volleybalverenigingen. We kiezen vriendengroepen uit op zichtbare en onzichtbare overeenkomsten. Je pikt haarfijn op — al na enkele seconden — of iemand in je straatje past. Dat kan ook op basis van overeenkomsten zijn die voor anderen heel triviaal lijken, zoals een voorliefde voor lekker eten, voor Nike Air Max of bepaalde stripboeken. Verschillende muzieksmaken en de cultuur daaromheen creëren nieuwe groepen met gelijkgezinden en met vaak zichtbare kenmerken.

Antropoloog Thomas Hylland Eriksen vergelijkt ons groepsgedrag met een magnetron. Binnen het groepje is het behaaglijk. Mensen koesteren zich in de warmte van gemeenschappelijkheid. Ze voelen zich loyaal ten opzichte van hun eigen groep en werken graag samen. Een groep is pas een groep wanneer die afgebakend is. Kort door de bocht geldt dat een groep staat of valt bij het feit dat sommigen er onderdeel van uitmaken en anderen juist niet. Zonder in- en uitsluiting geen groep. Wat zich buiten de groep afspeelt laat ons vaak onverschillig. Tegelijkertijd is in- en uitsluiting voor velen een bron van frustratie. Twijfels die in de kern neerkomen op de vraag ‘hoor ik er (nog) bij?’ kunnen ons flink bezighouden. Want diezelfde behaaglijke groepsmagnetron stoot naar buiten koude lucht af.

Groepen bepalen op verschillende manieren wie binnen of buiten de groep valt en waarom. Soms moet iemand eerst een training doen, of alle groepsleden moeten een bepaald uniform dragen of een inburgeringscursus doen, of nieuwe leden worden onderworpen aan een ritueel. Soms sluiten we iemand uit omdat hij of zij ‘niet de juiste kwalificaties heeft’. Buitensluiten is geen waardevrije exercitie. Er ligt een onderscheid aan ten grondslag. Degene die niet toegelaten wordt, is ‘anders’, vreemd of onbegrijpelijk. Groepsvorming gaat dan ook vaak gepaard met othering, een concept dat sociologen, psychologen en antropologen gebruiken om het gedrag te duiden waarbij mensen hun eigen identiteit in de groep definiëren door afstand te nemen van een andere groep, of van een andere persoon. Het blijft niet bij het opmerken van verschil. Vaak wordt het onderscheid tussen ‘wij’ en ‘zij’ versterkt met oordelen, en met vooroordelen.

Uit onderzoek blijkt dat baby’s vanaf zes maanden oud een onderscheid maken tussen mensen op basis van de huidskleur, en daar ook gevoelens aan verbinden. Wetenschappers ontdekten dat baby’s mensen met dezelfde huidskleur associëren met vrolijke, aangename muziek. En mensen met een andere huidskleur met verdrietige muziek.¹ Ook leerden baby’s sneller nieuwe vaardigheden van mensen die dezelfde huidskleur hadden als zijzelf.² Deze onderzoeken laten zien dat vooroordelen op basis van afkomst en huidskleur al op veel jongere leeftijd bestaan dan werd gedacht. De aanname was lang dat die vooroordelen pas tijdens de voorschoolse jaren werden ontwikkeld. Nu blijkt dat die vooroordelen niet alleen het gevolg zijn van positieve of negatieve ervaringen, maar ook van een gebrek aan blootstelling aan mensen met andere huidskleuren.

Alle ‘anderen’ hebben met elkaar gemeen dat ze zich op een bepaalde manier gedragen die afwijkt van de rest: je praat anders, je hebt andere opvattingen, je ziet er anders uit, je bent anders. Ik denk dat bijna iedereen zich wel situaties kan herinneren waarin hij of zij — kortstondig of voor langere tijd — buiten de dominante groep viel. In 2014 landde ik voor het eerst op Nairobi Airport. Het was druk op het vliegveld en ik had het warm. Groepjes Kenianen haastten zich naar de bagageband. Families herenigden zich. De beveiligers bij de douane op het vliegveld leidden de chaos in strakke banen. Ik verbaasde me over mijn eigen behoedzaamheid. Ik volgde de bewegingen van mijn medereizigers op de voet. Ik kon mijn ogen niet van de indrukwekkende wapens van de beveiligers afhouden. Ik ving de blik op van de beveiliger naast me. Ik voelde dat ik opviel, of ik dat nu wilde of niet. Ik kon door mijn witte huid niet opgaan in de massa. Dit bewustzijn nam af naarmate ik in de jaren die volgden vaker in verschillende Afrikaanse landen werkte.

De meerderheid heeft ook één ding gemeen: die houdt het graag bij ‘ons kent ons’. De verzuiling in Nederland is een opvallend voorbeeld. Nog geen vijftig jaar geleden ging een katholiek niet of nauwelijks om met een protestant of een atheïst. Nederlanders woonden in verschillende buurten, lazen verschillende kranten, werkten bij verschillende bedrijven en gingen naar verschillende kerken en scholen. Veel Nederlanders waren zich er niet van bewust dat er daardoor ook groepen Nederlanders waren die volledig buiten de boot vielen, zoals de Roma. De samenleving leek de voordelen en veiligheid die deze afbakening bood te omarmen, en daarbij de beklemmende omstandigheden van ‘soort zoekt soort’ te accepteren.

Deze dynamiek van insluiting en uitsluiting is niet uniek voor een land, een volk of een specifieke stam. Niet alleen bewoners van het relatief drukbevolkte, competitieve Westen zijn afwerend naar mensen die afwijken van het door de meerderheid vastgestelde ‘normaal’. Zelfs in de meest afgelegen heuvels van Nieuw-Guinea ontdekten antropologen dat de Dani-gemeenschap die daar in relatieve rust en vrede leeft, heftig reageert op buitenstaanders. Hetzelfde geldt voor Ache-jagers in Paraguay en de Yanomami in Venezuela.³ In Oost-Afrika leidt albinisme, een erfelijke aandoening, tot vervolging en uitstoting.⁴ India kent een van de oudste vormen van sociale stratificatie: een kastensysteem waarin de verschillende sociaaleconomische lagen hermetisch afgesloten blijven, ondanks de formele afschaffing.⁵ En Rusland discrimineert stelselmatig LHBT-rechten.⁶

De meest in het oog springende uitsluitingsgronden zijn etniciteit, leeftijd, sekse, seksuele voorkeuren, fysieke kenmerken en geloof.⁷ Maar iets schijnbaar onbenulligs als een afwijkende kledingstijl kan evengoed een reden zijn om door de rest verguisd te worden. Uitsluiting klinkt helder en afgebakend, maar is verre van een absoluut verschijnsel. Complexe processen van in- en uitsluiting verlopen gradueel en verschillen behoorlijk. Soms worden groepen formeel uitgesloten, soms gaat het om informele uitsluiting, achterstelling of om ondoorzichtige aannames waarbij je eerst aan bepaalde voorwaarden moet voldoen voordat je mee mag doen. Verschillende biologische en psychologische processen spelen hierbij een rol. Om die processen beter te begrijpen ga ik allereerst met Richard Wrangham, professor in de biologische antropologie, in gesprek.

Op een koude, zonnige dag in maart 2019 neem ik de trein van Stamford naar Boston Back Bay, het station dicht bij Cambridge. De trein rijdt langs de mooie kustlijn van Connecticut en Massachusetts. Bij aankomst in Boston brengt Uber-chauffeur Jean me naar de prestigieuze campus van Harvard University. Hij vraagt me wat ik daar ga doen. Ik vertel dat ik op zoek ben naar de redenen voor structurele ongelijkheid en dat ik hoop nieuwe inzichten te krijgen door met Richard Wrangham te praten over hoe wij ons hebben ontwikkeld. Jean heeft niet zoveel op met de wetenschap. Hij laat zich liever leiden door het geloof, vertelt hij me. Als katholiek schrijft God hem voor altijd een ander te helpen. Of het nu vreemden zijn of niet. Soms is dat lastig. Zijn beste vriend is moslim en samen hebben ze besloten niet meer over hun religie te praten, want dat liep altijd uit op ruzie. Politieke thema’s bespreekt hij al helemaal niet met vrienden en familie. Hij vraagt of ik in God geloof. Ik geloof van wel, antwoord ik met enige aarzeling. Ik voeg eraan toe dat ik niet lid ben van een kerkelijke gemeenschap. Jean gaat ook nooit naar de kerk, daar heeft hij geen behoefte aan. Zo eindigt ons gesprek in een comfortabele eensgezindheid, wanneer hij me afzet bij het Peabody Museum of Archeology and Ethnology.

Ik focus me in de twintig minuten die mij nog resten tot het interview op de vragen die ik Richard Wrangham wil stellen. Ik ben na het lezen van zijn boek The Goodness Paradox. The Strange Relationship Between Virtue and Violence in Human Evolution vooral benieuwd hoe we omgaan met groepen, welke rol geweld en uitsluiting daarin spelen, en hoe de mens is geëvolueerd. Hoe komt het dat wij andere mensen uitsluiten? Kunnen we ons gedrag verklaren of begrijpen vanuit de evolutionaire biologie? Tribale neigingen zijn diep verweven met hoe mensen denken en hoe ze zich verhouden tot anderen. Zoals bioloog Midas Dekker eens opmerkte in een interview in Knack: ‘De meeste mensen veranderen meer van een halve liter jenever dan van honderdduizend jaar evolutie.’ Waar komt ons uitsluitend gedrag vandaan en welke functie heeft het?

Na wat te hebben gedwaald door de galerijen van het Peabody Museum, vol met voorwerpen van inheemse Amerikanen, ontmoet ik Wrangham op zijn werkkamer, een soort cocon van boekenkasten, posters van apen, en stapels aantekeningen. Wrangham richtte in 1987 het Kibale Chimpanzee Project op in Kibale National Park, Oeganda. Dit onderzoeksproject is een langdurige veldstudie naar het gedrag, de ecologie en de fysiologie van wilde chimpansees. Onderzoekers voeren dagelijkse gedragsobservaties uit op een groep van ongeveer zestig chimpansees. Die observaties dragen bij aan een beter begrip van de diversiteit in het gedrag van primaten, het behoud van chimpansees, maar ook aan een beter begrip van de menselijke evolutionaire ecologie.

Wrangham duikt meteen in de evolutionaire verklaringen voor groepsvorming. Hij stelt me gerust: ondanks de ellende in de kranten, op sociale media en op tv waar we de uitwassen van menselijke agressie voorbij zien komen, leven en werken mensen op vriendschappelijke wijze met elkaar samen. Dit wordt vaak onderschat doordat de media vooral de nadruk leggen op incidenteel geweld.⁸ Wrangham schetst een genuanceerder beeld van de werkelijkheid. Mensen kunnen als geen andere diersoort communiceren, plezier maken, vriendschappen sluiten, elkaar beminnen en elkaar vaardigheden leren. Vooral als we deel uitmaken van kleine stammen en die vaardigheden een duidelijk doel dienen, namelijk het delen van middelen om te kunnen overleven. De genetische overdracht van deze vaardigheden bestaat al duizenden jaren.

Dat blijkt ook uit een bijzondere vondst van een menselijk dijbeen op een archeologische vindplaats van vijftienduizend jaar oud. Aan het bot kon je zien dat het eerst gebroken was geweest en daarna weer geheeld. Tegenwoordig is dat niet opmerkelijk, maar in die tijd was een gebroken been reden voor wanhoop; de kans dat je dat overleefde was minimaal. Geen enkel dier leeft lang genoeg om het bot van een dijbeen zelfstandig te kunnen laten helen. Roofdieren zullen je te grazen nemen en je kunt jezelf met je gebroken been lastig naar een voedsel- of waterbron slepen. Een gebroken — en weer geheeld — bot is het bewijs dat iemand anders de tijd heeft genomen om degene met het gebroken been te verzorgen, naar een veilige plek te dragen en de wacht te houden tot het bot hersteld was. En dat duidt op het feit dat mensen onderling samenwerkten: het begin van beschaving, aldus de cultureel antropologe Margaret Mead.⁹ Door samen te werken in stamverband heeft de mens hongersnoden overwonnen, zich verdedigd tegen roofdieren en zich weten te handhaven in conflicten die tussen de verschillende groepen ontstonden.

Stammen voorzien in de meest basale menselijke behoeftes van geboorte tot de dood. Het zijn samenlevingen op kleine schaal. Nog steeds zijn we vanaf onze kindertijd afhankelijk van een soort tribale eenheid die ons voedt, opvoedt en beschermt. Die eenheid wordt bevestigd op verschillende manieren: door binnen groepen vormen van samenwerking te verzinnen, maar ook met ceremonies zoals een bruiloft of begrafenis. Ook met symbolen, verhalen, rituelen en lichaamsversieringen zoals tatoeages benadrukken we onze groepsverbanden.

Het belang van de groep voor onze overleving heeft ons brein beïnvloed. Instinctief maken we snel een onderscheid tussen groepen. Wrangham vertelt dat de mobiele jager-verzamelaars, die vijftigduizend tot zestigduizend jaar geleden leefden, niet eens het woord ‘mens’ verbonden aan andere groepen mensen buiten hun eigen stam. Deze mensen, die in kleinschalige samenlevingen leefden, kenden dit woord niet, maar spraken enkel van ‘wij’. Daarmee refereerden ze aan een groep tot duizend mensen, verdeeld over ongeveer veertig kleine dorpen. En alle anderen, buren of niet, werden als ‘niet-wij’ beschouwd. In feite beperkten ze zo de ‘mensheid’ tot de leden van hun eigen groep die dezelfde taal spraken. Uitsluitend gedrag, los van de normatieve vraag of het verwerpelijk is of niet, is vanuit evolutionair perspectief dus heel gewoon.

Tegelijkertijd bouwden stammen relaties op met onbekende groepen, vertelt Wrangham. Soms door stilzwijgende communicatie of door een bepaalde boodschap op de grond achter te laten waarop anderen konden reageren. Zo ontstond een soort vriendschap. Toch was die basale vriendschappelijke relatie gebaseerd op een staat van permanente waakzaamheid. Die initiële behoedzaamheid is vanuit een biologisch perspectief te verklaren doordat een evolutionaire basis van vertrouwen tussen verschillende fenotype mensen aanvankelijk ontbrak. De oorsprong van de evolutie van ons brein dateert uit een tijd waarin het nogal precair was hoe snel je kon handelen wanneer er een vreemde je territorium binnentrad. Mensen moesten constant de afweging maken of iets of iemand hun overleving bedreigde. Die bedreiging was voldoende reden om iemand uit te sluiten of indien nodig met geweld uit te schakelen. Wrangham vertelt het illustratieve verhaal van een Inuit, een inheemse bewoner van Groenland, die allerlei ontberingen op de oceaan overleefde door zich vast te klampen aan een ijsschots. Wanneer hij tot zijn opluchting een andere stam tegenkomt, doden ze hem onder het mom van ‘eerst schieten, en daarna vragen stellen’.

Schaarste aan middelen is met stip de belangrijkste oorzaak van geweld tussen verschillende groepen mensen. Dit geldt voor de eerste moderne mensen die zo ongeveer tweehonderdduizend jaar geleden in stammen leefden, maar ook voor de dieren waarop de mens het meest lijkt: apen. In zijn veldonderzoek kijkt Wrangham naar de verschillen in karakter tussen de bonobo’s en de chimpansees. Beide soorten zijn op een verschillende manier geëvolueerd. Dit is deels te verklaren doordat ze aan een andere kant van de rivier terechtgekomen zijn. De bonobo leeft aan de zuidelijke kant van de Congo-rivier. De chimpansee is terechtgekomen aan de noordelijke kant. Dit heeft nogal een groot effect gehad op hun gewelddadigheid, wat weer direct te herleiden is tot de verschillen in schaarste van voedselbronnen.

Het dieet van de bonobo is vergelijkbaar met het gebruikelijke dieet van een chimpansee. Beide soorten eten fruit, bladeren en een beetje dierlijke eiwitten wanneer ze die kunnen krijgen. Alleen verschilt het dieet op één fundamenteel onderdeel: bonobo’s eten veel maisstengels en zetmeelrijke knollen zoals pijlwortel, met voedzame scheuten, jonge bladeren en merg in de stengels, rijk aan proteïne en suikers. Deze kruidige vegetatie is in alle seizoenen overvloedig aanwezig. Dat komt voornamelijk omdat de bonobo voor hun voedselvergaring geen competitie van gorilla’s hoeven te duchten. De chimpansees aan de andere kant van de rivier moeten constant op hun hoede zijn voor de op hun eten beluste gorilla’s. Om er zeker van te zijn dat zij zelf nog iets te eten krijgen, moeten ze hun grondgebied verdedigen. De agressie van de chimpansee is functioneel.

Hoewel mensen goed samen kunnen werken en vredelievend samen kunnen leven, zullen ook zij strijden wanneer de eigen bestaanszekerheid in het gedrang komt. De paleoantropoloog Alison S. Brooks vertelt tijdens een symposium dat ik in september 2019 in New York bijwoon, over de vroege geschiedenis van etnische verdeeldheid en geweld tussen groepen. Ze heeft die weten te construeren door opgegraven skeletten te bestuderen die ongeveer 18.000 jaar voor de gangbare jaartelling leefden in Wadi Kubbaniya, Egypte. Het aantal breuken en deuken in de botten spreekt boekdelen. De specifieke beschadigingen laten zien dat mensen met scherpe stenen bloederige oorlogen voerden tegen andere stammen, de ‘vreemden’, de concurrenten voor land en voedsel. Toen en nu geldt dat menselijke samenlevingen worden gekenmerkt door groepen die rust, vrede en gemaakte afspraken bereidwillig verbreken om hun eigen territorium af te bakenen of te vergroten.

Gevormd door tweehonderdduizend jaren evolutie hebben we een instinct ontwikkeld dat ons waarschuwt voor de gevaren die andere groepen met zich mee kunnen brengen. Dit diepgewortelde instinct om ons zelfbehoud centraal te stellen maakt het ook nu nog moeilijk om nieuwe groepen te vertrouwen. Nog steeds kun je er bijna zeker van zijn dat de ontvangst van nieuwe immigranten in het land van aankomst in het begin terughoudend is of soms zelfs vijandig. Gevoelens van zelfbehoud en angst worden versterkt wanneer demografische ontwikkelingen sneller veranderen dan onze houding ten aanzien van die veranderingen doet, zoals journaliste en auteur Reni Eddo-Lodge zo treffend stelt in haar boek Why I’m No Longer Talking to White People About Race.¹⁰ En dat is wat er nu in grote steden in Europa en de VS gebeurt: In New York, Toronto en Los Angeles is er niet meer sprake van één dominante etnische groep. Parijs, Amsterdam en Londen bewegen ook naar een omslagpunt. Inmiddels wonen er meer dan drie generaties van de oorspronkelijke arbeidsmigranten. Niet alleen neemt de etnische diversiteit toe, ook worden verschillen in de etnische groepen zelf groter door de sociale mobiliteit van de tweede en derde generatie migrantenkinderen.¹¹ We leven in een steeds meer gedifferentieerde en geglobaliseerde samenleving, ook op het gebied van arbeid en informatiestromen.¹² Mensen moeten zich constant aanpassen aan een nieuwe realiteit.

Wat afwijkt van je eigen gewoonte of verwachtingen zie je al snel argwanend tegemoet. Onze neiging tot uitsluiten van de ander is gebaseerd op de tribale angst dat ons eigen hachje in de knel komt. We lopen in ons dagelijks leven zelden tegen de bedreigingen en risico’s aan waar we als jager-verzamelaars mee te maken hadden. Toch worden we vaak geleid door dezelfde oeroude angst om ‘iets’ te verliezen. Met andere woorden, we zijn snel bang dat de komst van een ander voor ons slecht uitpakt. Zeker in onze huidige tijd, die gekenmerkt wordt door een hoge mate van complexiteit, alleen al vanwege de extreem snelle technologische ontwikkelingen, innovatieve uitvindingen, ingewikkelde internationale conflicten, maar ook vanwege de beschikbaarheid van een veelheid van informatiebronnen die al of niet op waarheid berusten, bestaat de kans dat er een groot verschil zit tussen wat we dénken dat gevaarlijk is en wat daadwerkelijk een levensbedreigend gevaar vormt.¹³

2

Oog om oog

Mensen zijn vaak bang voor slangen, spinnen en grote roofdieren. Deze angst is waarschijnlijk heel nuttig geweest ten tijde van de prehistorie en komt nog steeds van pas als we een wandeling maken door de afgelegen bush in Australië of de savannes in Afrika. Het brengt ons in staat van paraatheid wanneer we geconfronteerd worden met een direct, reëel gevaar. We vrezen in andere gevallen voor natuurrampen, terroristische aanslagen of dodelijke virussen. Onze angst richt zich ook op abstractere gevaren, zoals het mogelijk verliezen van je baan (aan beter opgeleide, goedkopere of harder werkende migranten), of je culturele verworvenheden en gewoontes. Deze argwanende angst is fundamenteel anders dan de angst te pletter te vallen die we ervaren wanneer we op de top van een berg staan: onze instinctieve anticipatie op reëel gevaar, aldus de Belgische psychiater en filosoof Damiaan Denys.¹ Hoewel de angst om iets te verliezen irrationeel kan zijn, roept hij door de evolutionaire wortels van de emotie dezelfde fysieke reacties op.

Angst is een van onze meest primitieve alarmfuncties die ons veilig moeten houden. Wanneer we een dreigend gevaar ervaren, gebeurt er iets in onze hormoonhuishouding en ons brein: de amygdala wordt geactiveerd. De amygdala is een klein onderdeel van onze hersenen. Alle dieren met een ruggengraat of wervelkolom, zoals zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën en vissen, hebben er een. De amygdala speelt een essentiële rol in ons emotionele systeem. Wanneer hij geactiveerd wordt, geeft hij een seintje aan de bijnieren om adrenaline vrij te maken. Onze longen en ons hart snappen dan dat ze goed samen moeten werken om bloed en zuurstof krachtig rond te pompen, waardoor we snel kunnen handelen en adequaat kunnen reageren op een dreiging: vechten of vluchten.

De amygdala maakt geen onderscheid tussen een vermoeden van een gevaar of een reëel gevaar. Als we geconfronteerd worden met een minder basale dreiging dan een hongerig roofdier of een fatale afgrond, leidt de activatie van de amygdala niet altijd tot een efficiënte actie. Dat komt doordat dezelfde angstgevoelens andere vaardigheden afzwakken — zoals creativiteit en onafhankelijkheid, en zo ook de vaardigheid om helder na te denken. De fysieke angstreactie zet zichzelf regelmatig sneller in werking dan nodig. Dat komt mede doordat we de neiging hebben om gevaar en negatieve situaties te overschatten.² Dit noemen psychologen een negativiteitsbias, wat inhoudt dat we sneller en beter negatieve informatie kunnen onthouden dan positieve informatie.

De meeste mensen hebben een negatief beeld over demografische ontwikkelingen in de wereld, over armoede, ziekte en levensomstandigheden. Dit negatieve beeld voedt onze angst. We anticiperen constant op een mogelijk gevaar. ‘Een mens lijdt het meest door het lijden dat hij vreest.’ (’En dat nooit op komt dagen, zo lijdt hij meer dan hij kreeg te dragen.’) De Zweedse arts en onderzoeker Hans Rosling probeerde met betrouwbare statistieken onze irrationele angst en negativiteitsbias te bestrijden. De verdienste van Rosling is dat hij op inzichtelijke wijze de échte — en een stuk positievere — feiten en statistieken laat zien.

Die statistieken over de realiteit, die zomaar kan afwijken van wat wij vrezen, lijken alleen niet makkelijk in ons hoofd te beklijven. Dat komt omdat het stukje brein dat onze angstgevoelens reguleert, de amygdala, niet in verbinding staat met hogere cognitieve functies: met het menselijke vermogen om kennis op te nemen en te verwerken om iets te begrijpen en te leren. Onze eigen evolutionaire biologie heeft ons dus in een lastig parket gebracht. We worden niet dagelijks geconfronteerd met levensbedreigende omstandigheden, maar het deeltje in ons brein dat angst reguleert wordt wel constant geprikkeld.

Dat overtrokken negatieve beeld van de mensheid is weliswaar onpraktisch, echt vreemd is het niet. Wanneer je academisch werk en de populaire media erop naslaat kun je zomaar de indruk krijgen dat geweld tussen groepen de regel is. Wrangham nuanceerde dit beeld al in het begin van ons gesprek. We zijn vredelievend, maar er zijn ook voldoende uitzonderingen waarin groepen andere groepen aanvallen. De uitzonderingen laten de schijnbare tegenstrijdigheid in ons menselijk karakter zien: enerzijds zijn mensen tolerant en coöperatief, anderzijds kunnen ze zeer gewelddadig en effectief zijn in het uitmoorden van geselecteerde groepen of personen. Dit is te verklaren door het onderscheid tussen twee verschillende vormen van agressie, licht Wrangham toe. Deze twee vormen van agressie hebben een andere uitwerking op onze relatie tot de ander. Er is reactieve agressie en proactieve agressie. Reactieve agressie is de uiting van agressie die ontstaat wanneer je op het moment zelf wordt geprovoceerd. Bijvoorbeeld wanneer iemand je in het verkeer afsnijdt, of op straat je opzettelijk een duw geeft. Proactieve agressie is een vorm van agressie die tot stand komt met voorbedachten rade, gebaseerd op een uitgekiende strategie om je tegenstander uit te schakelen.

Mensen zijn vergeleken met andere dieren weinig reactief-agressief. Waar bij een chimpansee direct een enorme agressie opborrelt wanneer hij uitgedaagd wordt door een vreemde chimpansee, is dat bij (de meesten van) ons anders. Dit komt volgens Wrangham doordat we het domesticatieproces hebben doorlopen. Door te verwijzen naar domesticatie beschrijven biologen hoe een dier tam wordt, met andere woorden: hoe een dier zich heeft aangepast aan het leven dat zich niet meer in het wild afspeelt. Dat zie je bijvoorbeeld bij huisdieren; die worden minder snel uitgelokt om agressief te reageren op een plotselinge verandering in hun omgeving dan de dieren die vrij in de natuur leven. Huisdieren zijn genetisch geëvolueerd ten aanzien van de biologische constitutie van hun voorouders. De mens is door zijn domesticatie beter in staat om agressieve neigingen te controleren. Met als gevolg dat kinderen van twee, nog voordat ze door hun ouders of opvoeders geconditioneerd zijn dat geweld niet het antwoord is op problemen, niet zomaar uithalen wanneer ze een onbekend kind ontmoeten. De bereidheid om op een vreedzame manier met elkaar om te gaan, ook met vreemden, zit dus ingebakken. Evengoed als een initiële afkeer of angst.

Die evolutionaire ontwikkeling van wild naar tam blijft me fascineren. Na ons gesprek besluit ik de hoofdstukken in Wranghams boek er nog eens op na te slaan, om beter te begrijpen wat er tijdens zo’n domesticatieproces gebeurt. Wrangham beschrijft de ontstaansgeschiedenis. De geneticus Dmitri Belyaev speelde daar een cruciale rol in. Hij ontdekte tijdens zijn experimenten met zilvervossen een wetmatigheid: als je de zilvervossen actief selecteert op het gebrek aan reactieve agressie en dit generaties lang volhoudt leidt dit tot domesticatie. Dezelfde domesticatie heeft volgens Wrangham waarschijnlijk ook bij mensen plaatsgevonden. De anatomische veranderingen die de homo sapiens heeft doorgemaakt laten sterke overeenkomsten zien met andere diersoorten die ook gedomesticeerd zijn, zoals wolven in honden. Mensen kregen een kleinere schedel, hoektanden werden kleiner, het verschil tussen de bouw en biologie van mannen en vrouwen werd kleiner. Op basis van de studies naar de domesticatieprocessen bij andere diersoorten kunnen we afleiden dat onze voorvaderen waarschijnlijk minder dociel en volgzaam van aard waren dan wij nu zijn.

Los hiervan is er ook een direct biologisch voordeel om reactieve agressie onder controle te houden, volgens Wrangham. Wanneer een dier, dus ook een mens, te veel of te intensief vecht, neemt hij onnodige risico’s. Alleen wanneer er écht iets op het spel staat en de timing goed is, is een gevecht het waard om energie aan te verspillen. Dat het belangrijk is energie te besparen lijken de bonobo’s goed begrepen te hebben. Vergeleken met chimpansees hebben mannelijke bonobo’s opvallend minder interesse om andere vrouwtjes en mannetjes op agressieve wijze te domineren. Dit komt mede doordat ze in een omgeving met voldoende voedsel leven maar ook doordat de vrouwelijke bonobo’s de collectieve macht in handen hebben. Wanneer een mannetje een vrouwtje aanvalt kan hij rekenen op een tegenaanval van een coalitie van vrouwtjes.

Die coalities bestaan niet alleen uit vrouwtjes van dezelfde familie, ze staan open voor nieuwe leden. Vrouwelijke bonobo’s verlaten op zekere leeftijd de gemeenschap van hun eigen moeder om zich aan te sluiten bij een nieuwe groep. Dat integratieproces duurt enkele weken. Daarna spelen en kroelen de nieuwe bonobo’s lekker met de groep mee. Tussen de vrouwtjesapen ontstaat een grote solidariteit. De macht van de hechte groep vrouwtjes — over de grenzen van eigen families heen — werkt uiteindelijk door in het selectieproces. De afstraffing die agressieve bonobo’s kunnen verwachten van de vrouwtjes verkleint de kans dat ze zich voortplanten en dus ook de kans op het overdragen van hun agressieve genen.

De reactieve agressie van de vroege mens nam door het domesticatieproces af, we werden minder licht ontvlambaar. We ontwikkelden ons tot kennisoverdragers. We deelden verhalen waardoor we ons met elkaar verbonden voelden en maakten met al deze verschillende verhalen een lappendeken van een gedeelde cultuur en geschiedenis. Onze genetische evolutie verklaart waarom we nu redelijk vreedzaam met elkaar omgaan. We zijn immers tammer geworden, kunnen goed samenwerken en zien daar ook het belang van in. Om te voorkomen dat we terugvallen op onze instinctieve agressie hebben we de voorwaarden van vrede, stabiliteit en democratie ontworpen, door wetten, verdragen en regels te formuleren waarin agressief gedrag wordt afgewezen en afgestraft.

Waarom is die domesticatietheorie dan zo belangrijk voor het begrijpen van onze neiging om anderen uit te sluiten? In Wranghams beschrijving van de goodness paradox wordt dat duidelijk. Steeds meer mensen werden tammer, en dus minder reactief-agressief. Tegelijkertijd hielpen dezelfde ontwikkelde communicatieve kwaliteiten hen ook om steeds beter te worden in het bundelen van hun krachten. We werden vindingrijker en blonken uit in de vaardigheid te leren van anderen. We ontwikkelden gezamenlijk strategieën om de overlevingskansen van onze eigen stam te vergroten. En die nieuwe vaardigheid cultiveerde juist onze proactieve agressie. Deze agressie met voorbedachten rade werd door groepsleden gezamenlijk uitgedacht en uitgevoerd om bedreigingen voor de stam uit te schakelen. Zo werden we als dier een serieuze uitdaging voor andere diersoorten en wonnen we terrein. Met als gevolg dat we duizenden jaren later de potentie hebben gecreëerd om op steeds efficiëntere wijze schade aan te richten aan die groepen waar een bedreiging in wordt gezien. Dat doen we niet zomaar en vooral niet zo vaak als je zou vermoeden als je het nieuws volgt. We gaan alleen over tot deze vorm van proactieve agressie als het nodig is om onze eigen bestaanszekerheid te garanderen én als onze kans van slagen aanzienlijk is.

Over de biologische, genetische aspecten van ons gedrag valt nog veel meer te zeggen. Er is alleen een beperkende bijkomstigheid van een puur evolutiebiologisch perspectief: het is moeilijk te onderzoeken welke genen op welk gedrag precies invloed hebben. Sociale en psychologische factoren hebben naast ons genenpakket ook veel invloed op de balans tussen agressief en vredelievend gedrag, en op de balans tussen wantrouwen en vertrouwen in anderen. Het proces van socialisatie speelt eveneens een belangrijke rol. We leren onszelf op een manier gedragen die de rest van onze groep, stam of samenleving ‘passend’ vindt. Al met al heeft een ingewikkelde combinatie van factoren invloed op het feit dat we eigenlijk in het dagelijks leven zo goed kunnen samenleven met verschillende groepen, maar evengoed lijnrecht tegenover elkaar kunnen komen te staan.

Een van die factoren is onze hang naar voorspelbaarheid en zekerheid. Onzekerheid over wat je te wachten staat versterkt gevoelens van stress, of die stress nou gebaseerd is op een rationele of irrationele angst.³ Stress of angst wordt makkelijker hanteerbaar wanneer je weet of denkt te begrijpen waarom je bang bent. Al eeuwen filosoferen mensen over angst en over de manier waarop we hiermee om kunnen of zouden moeten gaan. De filosofe Martha Nussbaum beschrijft dat de Griekse filosoof Aristoteles al bedacht had dat we geen angst voelen wanneer we denken dat we alles kunnen controleren en daardoor onaantastbaar worden. Angst is eigenlijk in die lezing niet veel meer dan een waargenomen gebrek aan controle. Om de controle terug te winnen hebben we een uitweg gevonden die relevant is voor mijn onderzoek naar de drang om andere mensen uit te sluiten: we geven graag de ander de schuld van ons leed. Nussbaum vindt een verklaring voor die neiging in ons menselijk onvermogen om om te gaan met hulpeloosheid. Het is makkelijker om verlies direct om te zetten in boosheid met een bijbehorend actieplan dan om hulpeloosheid te verdragen.⁴