Edwin Winkels

Xiringuito

..

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Podium

Amsterdam

© 2022 Edwin Winkels

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Beeld omslag Anna Boyé

Verzorging e-book Michiel Niesen

Foto auteur Rob Becker

..

isbn 978 94 6381 091 3

..

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, april 2022

..

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Janneke

(Ferragosto, Jai-Ca, Barceloneta)

Jullie weten niet

        wat het is

               hout op de kade te bewaren.

Net zo min als jullie het gebed kennen van de lantaarns op de boten

die uit zoveel kleuren bestaan

als de zee onder de zon:

zij heeft geen zeilen nodig

Joan Salvat-Papasseit, Nocturne voor accordeon

DEEL I - FEBRUARI 1991

1

Soms ben ik het zat dat ze me weer ergens opensnijden. Dat ze onophoudelijk in me zitten te peuren om iets weg te halen wat hun niet bevalt. Dan lijkt het klaar te zijn en beginnen ze toch weer. Alsof ik een doodzieke patiënt ben met wie ze een beetje experimenteren, omdat zij het ook niet meer weten. Een amputatie daar, een nieuwe prothese hier. Even kijken of ik ervan opknap, en zo niet, dan zoeken ze iets anders.

Nu lig ik al jaren helemaal open, ik bloed aan alle kanten. De laatste maanden zijn ze begonnen de wonden te dichten, want ik moet wel op tijd klaar zijn, en onweerstaanbaar mooi, voor het belangrijkste bal van mijn leven. Ze hebben al mijn maten nauwkeurig opgemeten voor een oogverblindende galajurk die de ergste littekens zal verhullen, al geloof ik dat ze een deel van me uitdagend bloot zullen laten. Ik ben echt benieuwd, heb er ook wel zin in. En mocht ik me die dagen dan net wat minder voelen, dan zet ik me er gewoon overheen. Bovendien, goede make-up doet wonderen.

Maar als het bal ten einde is, de laatste tonen van de muziek van de heuvel dalen en over de zee wegdrijven, wat zal er dan van mij overblijven? Voor hoelang zal ik me nog goed voelen? Niet eens zo knap of mooi als op het gala, want van de rimpels win je het uiteindelijk toch niet, maar ik bedoel sterk, fit, gezond vooral, dat is toch wat we allemaal het belangrijkst vinden. Eén jaar, vijf jaar, tien jaar, voordat ze ontdekken dat deze hele operatie toch niet heeft opgeleverd wat ze ervan verwachtten? En wat dan? Nog een keer onder het mes? Weer van die agressieve behandelingen? Daar pas ik voor.

Ik klaag niet, hoor, ik wil geen ouwe zeur lijken, dit is gewoon nodig, hier moet ik doorheen. Ik ben echt wel blij met hoe ze me nu weer op de been proberen te krijgen. Ik ben een behoorlijke tijd flink verwaarloosd, maar dat is niet mijn eigen schuld, voordat jullie mochten denken: het is je eigen verantwoordelijkheid, pas gewoon een beetje goed op jezelf. Echt, zelf kan ik niets ondernemen, ik lig hier maar te liggen en kan alleen maar toezien wat ze met me doen. Verzetten kan ik me ook nauwelijks. Af en toe, als er iets afbreekt, ontploft of instort, dan schrikken ze, beseffen ze dat ze iets niet goed hebben gedaan, maar dat is geen daad van rebellie van mijn kant. Het gebeurt gewoon. Zij hebben me opengesneden, uitgehold, geperforeerd, alsof een leger mollen onafgebroken in mijn lijf aan het graven is geweest, met die vreselijke klauwen waarvan de nagels echt pijn doen.

Au, roep ik dan, althans dat probeer ik, maar ik heb geen stem. Ik wil een hand optillen om te waarschuwen dat ik het niet meer trek, maar ik heb geen hand. Ik wil heftig met mijn hoofd schudden, maar ik heb helemaal geen hoofd, al zou je dat misschien niet zeggen als je mij nu zo hoort. En benen dan? Ren gewoon weg! Nee dus, onmogelijk.

Ik ben onmachtig, en dat is frustrerend. Het gaat over mij, maar er is niemand die naar mij luistert.

2

De groezelige geur van een geit verdrijft de walm van garnalenschalen, vissenkoppen, bleekselderij en prei die opstijgt uit de drie dampende pannen waarin chef-kok Simón zojuist is begonnen bouillon te trekken van de restanten van het weekeinde. Pepe kijkt de bezoeker vies aan, onderdrukt de neiging om demonstratief een hand voor zijn neus en mond te houden. Voordat hij het woord tot de vreemdeling richt pakt hij een fles witte wijn en kiepert de helft ervan in een van de pannen, waar de alcohol bruisend het aroma versterkt en de stoom zich als een atoombompaddenstoel onder het lage plafond verspreidt. Het soelaas is maar van korte duur, want zodra de aangenaam zurige prikkels uit Pepe’ s neus verdwijnen keert de stank van de ongenode gast terug.

Het is vroeg in de middag, de keuken net open, alle tafels zijn vrij, maar Pepe zal de man zeggen dat, ondanks dat het dinsdag is, er geen plaats is, dat alles is gereserveerd, ook op het terras. Of juist op het terras, want hij voelt de wind voor de vierde dag achtereen uit het westen waaien, vanuit de door auto’ s, mensen en bedrijven opgewarmde stad, en ook al is het pas februari, de zon zal de temperatuur aan de beschutte tafels makkelijk tot een graad of twintig doen stijgen. Zondag was het bomvol en werd hij er blij van iedereen in hemdsmouwen en t-shirt en sommige vrouwen zelfs met een mouwloze jurk urenlang aan zijn tafels te zien zitten. Op dagen als deze wint de winter het van de zomer.

Pepe moet er niet aan denken dat deze man straks zijn colbert zal uittrekken, onder de oksels zweetvlekken als stuwmeren zal openbaren en de subtiel naar saffraan ruikende rijst van de belendende tafel zal verpesten. De tafeltjes heeft hij dicht op elkaar gezet, zowel binnen als buiten, zoals altijd wanneer hij drukte verwacht.

Hij is gewend zich in een kleine ruimte te bewegen, zowel thuis als hier, al kost het met zijn forse omvang wel meer moeite dan voorheen. Nu echter komt dat lijf van hem goed van pas om de bezoeker de doorgang te belemmeren. Ze staan beiden in de doorloop van krap een meter breed die vanaf de straat naar de zaal loopt. Met zijn linkerhand doet Pepe het deksel weer op de pan in de langwerpige keuken die zichtbaar is voor iedereen en waar het gekletter van messen en lepels, het gesis van de pannen en de hitte van al het vuur, met talloze pitten van butaangas en een indrukwekkende grill met houtblokken als brandstof, de gasten al overweldigen voor ze aan tafel gaan zitten. De ruimte, die hij weigert een pijpenla te noemen, eindigt bij de glazen deuren die naar het terras openen, een houten vlonder die op wankel ogende poten een halve meter boven het strand staat. Helemaal aan het einde leidt een nog krakkemikkiger trapje naar beneden, waar Pepe op de drukste dagen ook enkele stoelen en tafels in het zand zet; ruimte genoeg, want als er al badgasten zijn, dan liggen die verderop, zo dicht mogelijk bij het water.

Pepe is niet gek. De truc is om, vooral op zondagen, zo veel mogelijk mensen kwijt te kunnen in de zaal en op het terras. Soms klaagt een kniesoor die aan de vissoep zit over de rook van een sigaar van een andere gast die al klaar is met eten, maar dat is nog altijd aangenamer dan de lichaamsgeur van een oververhitte kantoorklerk, van wie Pepe vermoedt dat hij een vrijgezel is die vanochtend dezelfde kleren heeft aangetrokken als gisteren en ze morgen weer zal aantrekken, en misschien zelfs overmorgen, om ze pas vrijdagmiddag naar zijn moeder te brengen voor een beurt in de wasmachine. Hij zou de man naar het kleine tweepersoonstafeltje tegen de rechtermuur kunnen verbannen waar niemand wil zitten omdat het naast de deur naar het toilet is. In principe mag hij niemand weigeren, Montse zou woedend op hem zijn als ze het zou horen en dan zou ze met de riedel komen dat hijzelf nou niet bepaald de best verzorgde man van Barceloneta is.

Een jaar of twaalf geleden, toen hij net veertig was geworden, was ze hem barriguita gaan noemen. Hij vond het helemaal niet lollig, ook al was het door het verkleinwoord teder bedoeld. Inmiddels is het eerder vleiend dan beledigend, want dat van hem is geen buikje meer maar een pens als een opgeblazen strandbal. Zolang hij bij het plassen zijn piemel nog kon zien dacht hij altijd dat het wel meeviel. Nu kan hij er niets meer aan veranderen, want op dieet gaan in je eigen restaurant is als een priester die op de kansel pagina’ s uit de bijbel scheurt. En Montse moet gewoon niet klagen, hij hoeft er niet elke dag aan herinnerd te worden. Zij is trouwens zelf veel te mager, hij kan haar niet eens meer fatsoenlijk in de kont knijpen. Zegt-ie nooit wat over.

Zijn omvang is ook de reden dat hij op drukke dagen zelf nauwelijks meer de bestelling opneemt, de ruimte tussen de stoelen is te klein om zich comfortabel tussen zijn gasten te begeven, al willen de trouwe eters altijd graag een praatje met hem maken en van hem weten welke vis hij hun die dag aanbeveelt, want de jonge obers vertrouwen ze niet.

Daarom heeft hij Marisol, zijn oudste dochter, uit de keuken gehaald en haar tegen haar zin tot gastvrouw gebombardeerd. De havenarbeiders en kantoormensen, bijna allemaal mannen die in groepjes van drie tot zes voor het goedkope middagmenu komen, vonden dat een geslaagde actie, ondanks de verlegenheid van Marisol, die voor een meid van vijfentwintig wel wat losser in de omgang zou mogen zijn. Had ze maar de helft van zijn vroegere, jeugdige jovialiteit geërfd, of een tiende van de babbelziekte van haar moeder, die op dit uur van de dag nog in huis bezig is en zich pas laat zien en vooral horen wanneer de zaak vol begint te lopen.

‘Sí?’ vraagt Pepe aan de bezoeker op een toon van: wat moet je hier. Stom van hem, dat hij er niet gelijk aan heeft gedacht: dit is niet pluis. Dit is geen eter. Hij heeft hem ook nooit eerder gezien. Een ambtenaar, ongetwijfeld. Het stijve colbert kreukt te ruim om zijn schouders, maakt hem door de donkerbruine kleur ouder dan de hooguit veertig jaar die hij moet zijn, zijn zwarte haar plakt op zijn hoofd, strak naar één kant gekamd om vroege kaalheid te verbergen, een truc die Pepe altijd droevig heeft gevonden. Zelf zag hij zijn haardos vanaf zijn vijfentwintigste razendsnel slinken, maar na een frustrerende proeftijd met miraculeuze lotions accepteerde hij dat tegen de slechte genen van zijn vader en opa niet te strijden was. Nu heeft hij alleen nog een plukje haar op elke slaap en François, de Belgische keukenhulp die hem af en toe probeert te overtuigen van de smaak en schoonheid van een absurd klein, ingewikkeld gerecht, liet hem eens een stripboek uit zijn land zien met een man die wel een beetje op hem lijkt en noemt hem sindsdien señor Lambique. Hij vermoedt dat dat een soort revanche is, want net als al het personeel noemt hij François met zijn hoogblonde sluike haar geen Fransuá, wat veel te moeilijk is, maar Tintín, al vanaf de allereerste dag dat de Belgische jongen zich aan de deur meldde, op zoek naar werk. Omdat er twee zieken waren in de keuken mocht Kuifje direct beginnen, maar niet voordat Pepe zijn vaardigheid had getest door hem een ui te laten snipperen en een tortilla met aardappelen te laten bakken.

Een inspecteur, dat moet het zijn, hij heeft een aktetas bij zich. Zo’ n type dat komt kijken of de hygiëne in het restaurant wel op orde is. Of er niet meer tafels en stoelen staan dan volgens vage regels toegestaan is. Alsof de gemeente of de regionale overheid dat nu nog wat zou interesseren, zich nog snel wil vergrijpen aan een langzaam stervende zwaan. Bovendien, driekwart van de restaurants hier heeft niet eens een licentie. Nooit gehad ook. Pepe daarentegen heeft zijn zaakjes altijd op orde gehad, al is dat vooral te danken aan zijn schoonmoeder, maar toch… Dan doe je de dingen zoals het hoort, en word je nog lastiggevallen.

Maar het zou wel vreemd zijn, een inspecteur. Ze komen niet vaak opdraven. Ze durven gewoon niet. Ze worden hier uitgekotst met een blik van walging, geweerd door een muur van desinteresse, verjaagd als ratten door de oma’ s die met een bezem uit de keuken komen stormen. Barceloneta is territorio comanche, en de enige wet die hier aan de rand van de wijk geldt is die van lekker eten, en wee degene die de gasten hun feestmaal ontneemt. Anderen komen voor een bezoek aan de badhuizen en de zwembaden. Soms voor een duik in zee, die besmeurd is met de vaak onzichtbare troep die de rivieren uit het binnenland met zich meesleuren.

Het is nooit een zee geweest om in te zwemmen. In de etalage van een reisbureau in de wijk ziet Pepe regelmatig foto’ s van een helderblauwe Middellandse Zee. Niet eens zo ver weg, al bij de Costa Brava is het water niet alleen blauw maar zelfs bijna doorschijnend, maar dat moeten getrukeerde foto’ s zijn, want hij kent de zee alleen maar als een grijze, ondoorzichtige poel die op dagen dat de noordoostelijke gregal blaast ook nog onbedaarlijk stinkt. Bij het reisbureau is hij maar één keer geweest, om met Montse een weekje naar de Canarische eilanden te boeken, en hij heeft zich altijd afgevraagd wat zo’ n zaak hier doet, want in Barceloneta heeft niemand tijd of geld om voor z’ n plezier op reis te gaan.

‘Ik heb een brief voor u,’ zegt de man, en hij haalt een stapeltje enveloppen met het formaat van een menukaart uit zijn aktetas. De man loopt ze langs met zijn vingers, onder zijn nagels zit vuil, niet het zwart van de stuwadoors uit de haven maar het smoezelige van een onaangenaam leven zonder een vrouw die voor hem zorgt. Pepe ziet de namen van zijn buren voorbijkomen: Maricel, Chanquete, El Cormorán, El Mediterráneo, Las Cuatro Hermanas, Las Golondrinas, Can Silverio, La Platjeta, L’ Avioneta… Om die laatste heeft Pepe altijd moeten lachen. Wie noemt zijn restaurant nu Het Vliegtuigje, hier aan zee? Carles, de eigenaar, is geen piloot geweest, heeft zelfs nooit gevlogen, maar zijn ouders noemden hem zo naar een Amerikaanse vliegenier die kort voor Carles’ geboorte als eerste de oceaan was overgevlogen. En nou zegt Carles dat hij elke dag in zijn eigen vliegtuig rondloopt. Niet dat hij zijn restaurant ook als een vliegtuig heeft ingericht of dat zijn twee serveersters als stewardessen zijn verkleed; op een van de aquariums bij de ingang staat alleen een model van een oud propellertoestel van lucifers dat zijn achterlijke broer Sergi heeft gemaakt.

Op de allerlaatste envelop staat Cal Pepe, alsof de stinkerd het erom doet. ‘Deze is voor u.’

De naam van de afzender staat er met grotere letters op dan de naam van zijn restaurant. Nog kleiner zijn eigen naam. Sr. José Luis Sánchez Cepedano. Geen adres. Dat hebben ze ook niet, een xiringuito heeft straatnaam noch nummer.

mopu. Ministerie van Openbare Werken en Stedenbouw. En daaronder: Kust-rayon.

‘Die hoef ik niet,’ zegt Pepe. ‘Daarin heeft nog nooit goed nieuws gestaan.’

‘Het zou beter zijn als u hem in ontvangst neemt.’ De man prikt de envelop in zijn schort.

‘Wat staat erin?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Tuurlijk weet je dat wel.’

‘U zult het zelf moeten lezen.’

Pepe houdt zijn handen in zijn zij, doet een halve stap terug, de punt van de envelop voelt als een geladen pistool. Bovendien is de lichaamslucht van de bezoeker niet te harden. ‘En voor iedereen hier zo’ n envelop? Dan weet ik het wel.’

‘Dat mag ik niet zeggen.’

‘Wat lul je nou? En al die andere enveloppen dan? Ik heb de namen toch zien staan?’

‘Ik heb de brieven niet gelezen.’

‘En je baas? Die Llorente? Durft-ie zelf niet meer te komen om het slechte nieuws te brengen?’

‘Ze hebben mij gestuurd, meneer.’

‘Problemen, Gustavo?’ Achter de boodschapper verschijnt in de deuropening een man in het groene uniform van de Guardia Civil.

De ambtenaar schudt zijn hoofd. ‘Alles oké.’

Ook de politie komt hier alleen maar om te eten. Meestal in burger, een hapje gratis, en een drankje. Dat hoort erbij, dan laten ze je met rust. Al gaan de meesten naar Agustín, aan de andere kant van de wijk, die was zelf commissaris in Valladolid voordat hij naar Barcelona trok en hier zijn restaurant begon. Maar goed ook. Montse houdt niet van agenten, allemaal erfgenamen van Franco zegt ze, die denken dat ze nog dezelfde autoriteit en privileges als twintig jaar terug hebben. Als hij hun na het maal bij de koffie een tweede glaasje orujo of pacharán inschenkt en ze ziet het, dan moet hij schuilen voor haar verwijtende blik. Hoe eerder ze weg zijn, hoe beter, zegt ze, want al zijn ze niet in uniform, ze is bang dat de andere gasten hen vanwege hun opschepperige praatjes als agenten herkennen en dat niemand wil eten in een tent die vol zit met maderos, dan zouden ze toch liever naar een van de andere xiringuito’ s gaan.

‘Maderos?’ had François gevraagd. ‘Madero is toch waarvan deze xiringuito is gemaakt, van hout?’

Elke dag heeft de Belg wel zo’ n vraag. Hij spreekt niet slecht Spaans, maar dat komt uit boeken, van cassettebandjes of van zijn vriendinnetje uit de wijk Sarrià, uit een keurig gezin waar ze de straattaal niet spreken.

‘Hout is madera, Tintín, met een a,’ zei Ismael, een van de andere koks. ‘Maar je zit er niet ver naast. Die gasten heten zo omdat de Policía Nacional tot voor kort in een bruin uniform liep, bruin als van hout, snap je? Nu zijn ze in het blauw, al zie je af en toe nog een bruine lopen. Soms noemen we ze ook de pasma.’

‘En waar komt dat vandaan?’

‘Dat weet ik niet.’

De volgende keer dat er agenten een koffie kwamen drinken, een kort bezoek in uniform tijdens werktijd, begroette François ze vriendelijk en riep hij naar Pepe dat er maderos aankwamen, met dat Franse accent waarin de r niet wordt uitgesproken. Na zich tegenover de agenten te hebben verontschuldigd – ‘hij is buitenlander, weet hij veel, hij zal dat wel ergens bij zijn vriendjes in de kroeg hebben opgepikt’ – dreigde Pepe zijn Belgische kokshulp met ontslag als hij dat woord nog één keer hardop zou bezigen.

‘Maar jullie…’ sputterde François tegen, drieëntwintig onschuldige jaren zonder dictatuur achter de rug.

‘Wij,’ zei Pepe, ‘wij weten wanneer we iets kunnen zeggen en wanneer niet.’

In de wijk zelf ziet hij de agenten nauwelijks, zeker ’ s avonds niet. Alsof Barceloneta voor hen zelfs te benauwd is, een rattenval vol rondslingerende injectienaalden en uitgemergelde heroïneverslaafden die je voor een shot bedreigen met een spuit of een mes. Onder Franco voelde Pepe zich nooit onveilig, zou hij Marisol na middernacht, als de laatste gasten waren verdwenen, rustig in haar eentje de paar honderd meter naar huis hebben laten lopen. Toen stopte hij de opbrengst van de dag, knisperende biljetten van vijf- en tienduizend peseta’ s, in zijn broekzak en maakte hij, voor hij thuis in bed plofte, nog een kleine omweg om op het plein een glaasje Veterano te drinken bij Paco, die altijd tot diep in de nacht openblijft en waar de vissers in het donker komen ontbijten voor ze de zee op gaan. Nu laat hij het geld achter in een kluis, half verscholen naast een van de koelkasten, en gaat hij meestal direct naar huis, in gezelschap van Marisol, gespitst op elk vreemd geluid in de uitgestorven straatjes waar de lampen te zwak zijn om schaduwen te werpen. Nog een geluk, als je dat zo kunt noemen, dat veel van die boefjes maten van Chechu zijn en ze weten dat hij zijn vader is. Er is een ongeschreven regel dat je de mensen uit de wijk niet berooft, maar vaak zijn ze zo ver heen dat ze zelfs hun eigen opa niet zouden herkennen. Of ze hebben vanwege hun gierende behoefte naar een kalmerende roes gewoon schijt aan alles en iedereen.

‘Meneer Sánchez?’ De ambtenaar doet een stap naar voren en prikt opnieuw de envelop in Pepe’ s buik. ‘U moet nog even voor ontvangst tekenen.’

3

Pepe hoort geschreeuw op straat, ruziënde mannenstemmen. En daarbovenuit het gekrijs van een vrouw, vermoedelijk een van de zusters van Las Cuatro Hermanas; die kunnen alle zes even geweldig met hun stembanden de boel op stelten zetten, ze overtreffen zelfs zijn Montse met glans. Maar zo’ n ijzingwekkende gil heeft hij nog nooit van hen gehoord.

‘Salvador!’ En nog een keer. ‘Salvador!’

En dan een knal. Een schot, Pepe duikt automatisch in elkaar, in de keuken, waar hij net de vis van de dag in de koeling aan het leggen was. Nog meer gegil buiten, van alle kanten nu. En weer een van de zussen: ‘Salva, nee!’

‘Cabronazo!’ roept een man. ‘Klootzak!’

Pepe sluipt uit de keuken, half gebukt, kijkt behoedzaam om de hoek van de voordeur. Salvador, van restaurant Chanquete, zit op zijn knieën op de grond. Onder hem de gluiperd met zijn enveloppen, op de rug, roerloos. De aktetas naast hem. Zo te zien loopt er een straaltje bloed uit zijn neus, over zijn wang. Achter Salvador staat de agent van de Guardia Civil, zijn pistool in zijn rechterhand naar de hemel gericht, met zijn linkerhand heeft hij Salvador beet in zijn nek. Rechts van hen Marta, een van de zes zussen, de jongste, maar ook al ergens in de veertig, haar handen op haar wangen, de ogen wijd opengesperd. ‘Salvador, por favor!’ Om hen heen komen mensen aanlopen. Sommigen schelden de agent in het groen uit, maar durven niet dichterbij te komen. Ángel, een van de oudste junks van de wijk, staat te springen als een duivel. ‘Hijo de puta! Cabrón! Pak mij dan in plaats van zo’ n oude man.’

De agent: ‘En nu eraf! Laatste waarschuwing!’

Marta: ‘Salva, doe wat-ie zegt, alsjeblieft!’

De agent: ‘Nu!’ Langzaam laat hij het pistool zakken.

Salvador zit net zo onbeweeglijk als de ambtenaar onder hem ligt. De boodschapper draait zijn hoofd iets, kijkt met uitpuilende ogen van de agent naar Marta en weer terug.

Marta: ‘Laat mij, meneer de agent, alstublieft.’ Ze wacht het antwoord niet af, loopt naar de twee mannen op de grond en knielt. Pepe doet een paar stappen dichterbij maar houdt zijn mond; hij zou Salvador zomaar de verkeerde raad geven. Sla ’ m nog een keer, ik wil zien hoe je die stinkerd raakt… In stilte balt hij zijn vuisten. Salva heeft tenminste ballen.

Marta pakt een hand van Salvador beet, daarna de andere. Hij kijkt verwilderd, afwezig, alsof hij haar niet ziet, in een andere wereld verblijft, waar hij niet binnen enkele seconden gearresteerd zal worden, door de agent tegen de grond of een muur zal worden gedrukt, geboeid, wachtend op de versterking waarom de Guardia Civil zal vragen, een wagen om hem mee te nemen naar de cellen van het hoofdkwartier aan de Travessera de Gràcia.

Salvador staat langzaam op, kijkt naar de man op de grond, spuugt net naast hem. ‘Waag het niet nog eens langs te komen,’ snauwt hij.

‘U bent gearresteerd wegens het belagen en verwonden van een ambtenaar in functie,’ zegt de agent, die zijn pistool in de holster doet om Salvador te kunnen boeien. De toeschouwers, het moeten er inmiddels een stuk of twintig zijn, komen dichterbij.

‘Wat zoek je hier, facha?’ roept iemand. ‘Hier zijn fascisten niet meer welkom.’ Ho ho, wil Pepe zeggen, nu niet te ver gaan. Hij houdt zich in.

De agent kijkt niet eens waar de opmerking vandaan komt. Hij zal het scheldwoord voor fascist inmiddels wel gewend zijn.

‘Meneer de agent,’ probeert Pepe, hoewel hij weet dat hij bij voorbaat kansloos is. ‘Laat u hem alstublieft gaan, het werd hem te veel, hij is al bijna zeventig…’

Je zou het niet zeggen. Salva, zoals vrijwel iedereen hem noemt, heeft tot zijn veertigste in de haven gewerkt, tot zijn rug het begaf. Maar hij heeft nog steeds armen en handen als de grijpers van een kraan en een doorleefde kop onder een woeste bos grijs haar.

‘Afstand!’ blaft de agent. Hij brengt zijn hand weer naar de holster. Een sirene nadert, het rumoer van de toeschouwers verstomt. De ambtenaar staat op, veegt met de mouw van zijn colbert het bloed van zijn wang, slaat zijn broek af ter hoogte van zijn magere billen, raapt zijn aktetas en enveloppen op.

Pepe gaat naast hem staan. ‘Kom de volgende keer alleen, als je durft,’ fluistert hij.

‘Is dat een dreigement?’ vraagt de boodschapper.

‘Ik bedreig niemand,’ zegt Pepe. ‘Zou niet durven. Voor agenten heb ik altijd veel respect gehad.’

4

Mijn laatste grote opknapbeurt was alweer een tijdje geleden, in 1929. Dat waren andere tijden, ik weet het. Er zijn steeds minder mensen die ze hebben meegemaakt. Maar wat ze destijds hebben gedaan voor de Wereldtentoonstelling staat allemaal nog fier overeind. Tuurlijk, ze wilden mij ook toen zo bevallig mogelijk aan de wereld tonen, dus moest deze dame flink worden aangepakt en opgekalefaterd. Ze zetten grote, monumentale hallen neer, die ze paviljoenen en paleizen noemden. Een écht paleis bouwden ze er ook, al hebben er nooit koningen gewoond, want die zijn niet bepaald welkom hier. Dat staat halverwege de heuvel, die ze ondanks zijn honderdtachtig meter zelfs berg noemen, Montjuïc. Het was een weinig aanlokkelijke berg toen, met als enige bewoners de tienduizenden arme arbeiders in hun krotten en de honderdduizenden doden op de begraafplaats.

Iets hoger kwam er een heus stadion, groter dan mijn drie stierenvechtarena’ s bij elkaar, en aan de voet van de berg een mooi plein. Plus een fontein. Ja, als je mensen blij wilt maken, dan moet je een fontein aanleggen. Later werd die ook nog met kleuren verlicht en sinds enkele jaren dansen de waterstralen op muziek; hele gezinnen hebben zo al decennialang hun avondlijke uitstapje.

Als je het nu bekijkt was die hele opknapbeurt alleen maar plastische chirurgie, net zoals voor de eerdere Wereldtentoonstelling, in 1888. Alles werd alleen gebouwd voor de show, om de mensen vermaak te bieden. Er kwamen geen woningen bij of betere leefomstandigheden voor de inwoners. Integendeel, de misère werd gewoon verborgen. Vlak achter al die paviljoenen zetten ze een grote muur neer, om de bezoekers de aanblik op de steeds maar groeiende krottenwijk te besparen. Daar woonden vooral immigranten uit de rest van Spanje, nota bene arbeiders die hadden meegeholpen die gebouwen uit de grond te stampen. Ze leefden met hun gezinnen in chabolas van hout, karton of heel soms steen, en bijna altijd golfplaat als dak. De straten, mijn straten, als je die zo mocht noemen, werden een modderpoel wanneer het regende, en dan stroomde de stront de berg af, terwijl aan de andere kant van de muur, de ‘goede’ kant, het plaveisel glom van de tegen weer en wind bestande zwarte klinkers.

En nu zijn ze mijn berg opnieuw aan het opknappen. Of een van mijn bergen, want ik heb ook Tibidabo nog. Plus zeven heuvels, net als Rome, maar dat weten de meeste mensen niet. Ook Montjuïc vergaten ze na die wereldexpositie al snel weer, zoals te verwachten was. Oké, er kwam een attractiepark aan de kant van de zee, met een achtbaan en een spooktrein en botsautootjes en een reuzenrad. Het pretpark was samen met een bezoek aan gestorven naasten de enige reden voor de mensen om de berg op te komen. Maar verder dan het vertier in het met hekken omzoomde park gingen ze niet, want daarachter lagen de krotten en hun inwoners van wie ze dachten dat het allemaal delinquenten waren.

De sloppenwijk is nu definitief verdwenen. De bestuurders denken nog steeds op dezelfde manier als zestig jaar geleden: als de wereld op bezoek komt, moet je verbergen waarvoor je je schaamt. Terwijl ze er zelf al die tijd niets aan hebben willen doen. Meestal laten ze de boel gewoon etteren en om de zoveel tijd vegen ze de pus weg met een doekje, dat is alles. Nu hebben ze het probleem definitief weggesneden. En dat doen ze op meer plaatsen.

5

De dinsdag is doorgaans een rustige dag, ze kan het zich veroorloven wat later naar Cal Pepe te gaan. En mocht er onverhoopt toeloop zijn, dan hangt Pepe direct aan de lijn om, zonder haar begroeting af te wachten, los te barsten met zijn drammerige bevelen, dat ze onmiddellijk móét komen, niet zoals altijd nog vijf of tien minuten de was ophangen of de vloer vegen of de bedden van de meiden opmaken want dat kunnen ze zelf wel, nee, haar aanwezigheid is nú gewenst want de helft van de toch al kleine keukenbrigade is op dinsdag vrij, dus zijn er nu te weinig mensen om de plotse aanloop aan te kunnen, en eigenlijk is ze al te laat, want hier had ze toch op kunnen rekenen nu het zulk mooi weer is. Soms is Montse hem zó zat, dan gaat ze af en toe, zeker op dinsdag, opzettelijk zo laat mogelijk naar de xiringuito, vooral wanneer hij heeft gebeld, en geniet ze van zijn verongelijkte blik zodra ze binnen komt lopen en in alle rust haar schort om doet terwijl ze de zaal in kijkt en ziet dat het wel meevalt met de drukte. Sinds enkele jaren geeft ze hem geen kus meer op de wang bij binnenkomst, hij heeft er nooit wat van gezegd. En evenmin zelf het initiatief genomen.

Op maandag is de zaak altijd gesloten om uit te hijgen van het weekeinde dat ze afsluiten met een kas waar de stapels biljetten nauwelijks in passen. De vissers keren pas aan het einde van de middag van zee terug, al is dat geen onoverkomelijk bezwaar. Iedereen kent het advies dat je op maandag geen vis moet bestellen in een restaurant omdat je dan de kliekjes van het weekeinde krijgt, maar er is niets mis mee om restanten in bouillons, sauzen en fumets te verwerken. Wat de eters niet weten, en je moet ze ook niet alles willen vertellen, is dat die restjes op dinsdagochtend in de grote pannen verdwijnen om ze niet weg te hoeven gooien; het is de laatste dag voordat de schaaldieren en vissen echt beginnen te bederven. Gelukkig heeft Pepe daar een goede neus voor.

De telefoon is nog niet gegaan. Montse maakt de bedden van haar dochters op en gaat met de bezem nog eens door de woonkamer, die een stuk kleiner is sinds er een extra slaapkamer bij moest komen omdat Adela te groot werd om nog samen met haar oudere zus op een kamer te slapen. Niet dat Marisol om meer privacy had gevraagd, wat in dit flatje sowieso onmogelijk is. Marisol vraagt nooit ergens om.

Montse kijkt in de grote spiegel boven de bank, die dient om de kamer groter te doen lijken. Door de zorgen is ze haar laatste laagjes vet kwijtgeraakt. Ze vindt zichzelf te mager, dan ziet ze er ouder uit. Volgend jaar wordt ze vijftig, in haar heupen is ze een stuk slanker dan ze op haar dertigste was, toen ze net de laatste van haar drie kinderen had gebaard. Het grootst is het verschil in haar gezicht. Vroeger had ze bolle en blozende wangen, die zo typisch zijn voor de mensen uit Galicië. Toen ze elkaar leerden kennen, aan de bar bij Jai-ca, midden in de wijk, dacht Pepe dat ze uit die streek kwam; dat leek hem wel leuk, beide uit de dezelfde uithoek van Spanje. Haar blos heeft plaatsgemaakt voor scherpe jukbeenderen die haar gelaat hebben verhard, ook omdat haar neus, puntig als de snavel van een puttertje, niet meer door het zachte vlees van haar wangen wordt gecamoufleerd. Dat ze een snerpende, hoge stem heeft verrast eigenlijk niemand. Gelukkig hebben haar ogen, lichtbruin als de hazelnoten van het platteland, nog niet het waas van weemoed zoals die van haar man.

Gek, maar over haar dochters maakte ze zich altijd minder zorgen dan over haar enige zoon. Marisol loopt nog steeds met haar of Pepe mee uit het restaurant terug naar huis, en Adela is door haar school en haar sport nooit een nachtbraker geweest. Toch kan Montse niet de slaap vatten zolang ze de voordeur niet heeft gehoord en weet dat iedereen binnen is.

Chechu hield haar altijd het langst uit haar slaap. Na zijn terugkeer volgde eerst nog het gerommel in de keuken en tot slot de klap waarmee hij zijn kamerdeur achter zich dichttrok. Wanneer ze opstond keek ze toch altijd even voor de zekerheid of Chechu wel in zijn bed lag en sloot ze het luik voor het raam waar het diffuse ochtendlicht al doorheen drong. Voordat ze naar de xiringuito ging wierp ze nog een laatste blik op Chechu, die meestal nog in dezelfde houding lag, en als de stank indringender was geworden zette ze het raam op een kiertje, zonder dat haar zoon uit zijn diepe roes ontwaakte.

Dat was in de jaren dat Chechu nog op zijn kamer sliep.

Ze heeft die gewoonte wel afgeleerd. Altijd die zorgen, en waartoe heeft het geleid? Haar eigen moeder is nooit zo geweest, van haar heeft ze het niet. Misschien was het leven vroeger dan wel zwaarder, maar op een of andere manier ook onbezorgder. Vaak, in de uren in de keuken, vertelde haar moeder de verhalen van de wijk, hoe het er vroeger was. Er moest harder gewerkt worden om te overleven, de armoede was groter, maar de sociale controle ook. Iedereen wist wie het kind van wie was en waarschuwde de ouders wanneer ze zagen als er eentje uit de bocht vloog. En er was geen heroïne toen.

Ze schrikt wakker in de spiegel, ze pakt de bezem en het blik van de grond. Alles is weer netjes. Ze houdt van een schoon huis, poetst enkele malen per week elk hoekje, elk raam, elke plank in de enige kast van de woonkamer. Veel werk is het nooit. De kamer is klein, je kunt je kont er nauwelijks keren, vanaf de straat loop je door de voordeur direct tegen de kop van de eettafel aan, waarachter het keukenblok tegen de muur staat, met net ruimte voor een fornuis, een spoelbak en een stukje aanrecht. Rechts prijkt de televisie in de kast, want tv-kijken doen ze aan de eettafel, de enige tafel, op de schaarse momenten dat ze daar de tijd voor hebben. Nu staat hij uit, ze geniet van de stilte in de ochtend, eindelijk even in haar eentje. Nooit heeft ze alleen gewoond, geen dag. Meer dan eens heeft ze gedacht dat ze te vroeg is getrouwd, op haar tweeëntwintigste, maar als ze niet was getrouwd zou ze bij haar ouders zijn blijven wonen. Zo ging het. Zo gaat het nog steeds. Nu is ze er niet meer mee bezig.

Naast de kast staat een fauteuil die Pepe op de Encants, de grote rommelmarkt, op de kop heeft getikt en waar hij in de loze tijd tussen de lunch en het avondeten, als het restaurant de deuren sluit, snurkend in een diepe slaap wegzakt. En links achter de voordeur, tegen de muur van Chechu’ s slaapkamer, staat de tweezitsbank waarop de meiden het liefst hangen, vooral Adela, want die is het vaakst thuis van allemaal.

Ze kochten het huisje – dat is het voor Montse, hun huisje, niet een flat of appartement, ondanks alle buren boven en naast hen – aan de Calle de la Mestranza toen ze gingen trouwen. Begin jaren zestig was het nog te betalen, ook omdat het toen maar een kwart huis was, zoals ze het in de wijk noemden. Montse was er ook in zo eentje opgegroeid, niet op de begane grond maar vierhoog; nog geen dertig vierkante meter voor een gezin van vier, ze wist niet beter.

Toen na Marisol ook Chechu werd geboren konden ze het huisje achter hen kopen, dat grensde aan de volgende straat, ze braken de muur door en maakten van twee kwart huizen een half huis, genoeg voor hun vieren, en daarna ook nog voor z’ n vijven, met de nieuwe slaapkamer erbij.

Adela is vanochtend vroeg vertrokken, als eerste, om zes uur al. Montse is, zoals altijd, gelijk met haar opgestaan, heeft het ontbijt voor haar gemaakt en gisteravond had ze al het eten bereid voor als haar dochter tussen de middag thuis komt eten. Soms ook neemt Adela het in een bakje mee naar de universiteit.

‘Dag cariño,’ zei ze, zoals elke dag, op de nog gitzwarte februariochtend, en na de ene kus op de wang bleef ze haar dochter in de duisternis nakijken tot ze de hoek om was waar ze langs de haven nog een paar honderd meter naar het zwembad moet lopen.

De telefoon gaat.

‘Diga?’

‘Hier komen,’ blaast Pepe door de hoorn.

‘Zo vroeg, schat?’

Hij heeft al opgehangen.

6

Montse slaat de hoek om en ziet de oploop in het rommelige straatje tussen de xiringuito’ s en de flats. Volk is hier altijd wel, maar meestal in de weekenden of ’ s avonds. Niet op de vroege dinsdagmiddag. Ze ziet Pepe staan in een van zijn typische houdingen, als een schel fluitende verkeersagent op een druk kruispunt, een hand geagiteerd geheven, de andere met een uitgestoken vinger wijzend naar iets waarvan ze niet kan zien wat het is. Meestal is hij dan zijn gelijk aan het halen, duldt hij geen enkele tegenspraak, maar nu hoort Montse meer stemmen, allemaal tegelijk, als met hun claxons protesterende automobilisten die daarmee zichzelf en anderen nóg meer op stang jagen. Omwonenden steken nieuwsgierig hun hoofden uit het raam, aangetrokken door de felle woorden die in de smalle straatjes tegen de gevels weerkaatsen en met een repeterende echo over de daken verdwijnen. Ze zijn hier wel rumoer gewend. Midden in de nacht is het het ergst, de ijzingwekkende kreet van een vrouw wanneer zij door een van de junks van de wijk van haar tasje of een sieraad wordt beroofd. Het is geen gil van pijn, want het tuig rooft zonder iemand te verwonden, zo ontsnappen ze aan een celstraf wegens een geweldsdelict, maar vooral een kreet van wanhoop om het plotse verlies van iets dierbaars. En het is alleen maar erger geworden sinds groepjes jonge Algerijnen en Marokkanen vanuit hun territorium aan de bovenkant van El Born in het donker de oversteek naar Barceloneta maken.

‘Zou onder Franco niet gebeuren,’ bromt Pepe wanneer Montse weer eens door zo’ n gil is ontwaakt en hem wakker stompt.

Als het Chechu maar niet is, dacht ze altijd wanneer haar zoon nog niet was thuisgekomen.

Daar is Ángeles, van El Cormorán. En Joan, hun buurman van Gran Catalunya, die ‘Cataluña’ snel na Franco’ s dood verving door de Catalaanse schrijfwijze, want voor hem is er niets Spaanser dan de tilde op de n, als een giftige fascistische slang die hem vanaf het dak van zijn restaurant altijd in de smiezen hield. En Susana, van Las Cuatro Hermanas, een van de zes zussen die samen het restaurant runnen, tot voor kort met hun moeder. Susana schreeuwt zo hard dat de baritonstem van Pepe bij vlagen door haar octaven wordt gekliefd. Dat is ook weleens goed voor Pepe, door een vrouw overstemd te worden.

De oorspronkelijke naam van de xiringuito was Las Dos Hermanas, De Twee Zusters. Moeder Alegría veranderde de naam bij elke dochter die ze baarde, maar na nummer vier was ze daarmee opgehouden, bang dat na de vijfde ook nog eens een zesde en zevende zouden volgen. Bovendien liepen die naamsveranderingen in de papieren en zorgden ze voor verwarring onder de gasten, al zou het voor de oudgedienden altijd Las Dos Hermanas blijven heten. Alegría, die pas op haar zestigste haar luie, agressieve en chronisch dronken man zowel het huis als het restaurant had uitgezet, is helaas enkele maanden geleden heengegaan.

Pepe heeft een papier in zijn hand, net als Joan. Susana wappert ook met een vel. Montse wordt ingehaald door Carles van L’ Avioneta; hij moet haar niet herkend hebben, want hij groet niet en stapt al schreeuwend richting de groep.

‘Jullie ook?’ roept hij. Een A4’ tje valt uit zijn hand, hij raapt het op, verfrommelt het en smijt de prop van afstand naar de groep. ‘A la mierda!’

Nu pas ziet ze Cecilia, een van de zussen van Susana, in de deuropening van haar restaurant. Ze huilt. Marta zit naast haar. Het zal wel met de dood van hun moeder, vlak voor Kerst, te maken hebben. Aan de rouw en het verdriet van de gitanas lijkt nooit een einde te komen; de vroegere vrolijkheid in Las Cuatro Hermanas is ver te zoeken, de spontane lach van de zes zussen is verdwenen, iets wat Montse herkent bij Pepe. Sinds het gebeuren met Chechu is hij een gesloten oester, thuis nog meer dan in de zaak; alleen als hij zijn vaste gasten ontvangt of bij hun tafel komt staan verschijnt er een stroeve glimlach om zijn mond, deelt hij een schouderklopje of kwinkslag uit, maar zonder het enthousiasme van vroeger.

Alegría was, net als Montse’ s moeder en als al de andere, nu zeventig- en tachtigjarige vrouwen hier, de ziel van het restaurant, de cicerone in de keuken, de koningin van de paella of zarzuela, de vrouw, de vrouwen met wie alles een halve eeuw geleden is begonnen en dankzij wie alles nog voortleeft zoals het in den beginne was.