Een aantal van de verhalen werd eerder gepubliceerd in NRC Handelsblad.

© 2021 Petra Possel

Omslagontwerp bij Barbara

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Ruud Pos

ISBN e-book 978 94 6381 093 7

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, juni 2021

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Romy Day Winkel

Alles gaat over, de dagen de nachten Honger en dorst, zelfs onnoemelijk verdriet De wind en de wolken, alles vervluchtigt Gelijk ijle dromen als je wakker schiet.

Willem Vermandere

Inleiding

Zes jaar geleden ging ik de stad uit.

In m’n eentje.

Na bijna dertig jaar leven in het hart van Amsterdam verliet ik, een levenslustige weduwe van net vijftig jaar en moeder van een studerende dochter, de plek waar ik ooit zo gelukkig was. Ik was de stadse prikkels beu, moe gerend van hot naar haar, ik zocht naar een leven in een lagere versnelling.

Om op adem te komen.

Om de vogel in mijn borst met dat eeuwige, treurige liedje over mijn dode man weer in majeur te laten zingen.

Ik zocht de beschutting van een dorpsgemeenschap. Van een klein, rood huis midden in een dorpje van nog geen tweehonderd zielen aan het IJsselmeer.

Voor een bedrag dat mijn stadse vrienden de wenkbrauwen deed optrekken, kocht ik een tussenwoning uit 1910 met zevenenzestig vierkante meter woonoppervlak op nog geen tweehonderd vierkante meter eigen grond, ingeklemd tussen twee andere huisjes aan een voormalig boerenerf.

Ik kende er niemand en niemand kende mij.

Toen ik me goed en wel had geïnstalleerd, drong tot me door dat mijn huisje niet zou misstaan in een aflevering van Ik vertrek. Het bulkte van de romantiek, maar het was vochtig, bleek te lekken en te tochten en de plafondhoogte maakte mij bijkans een gebochelde vrouw. Een gebochelde vrouw van middelbare leeftijd die de voertaal van het dorpje — het Fries — niet sprak.

Ik ging aan de slag.

Ik huurde klusjesmannen in: Klaas, Harmen, Douwe, René, Peter, Lucas, Harm.

De gaskachels gingen eruit; er kwam cv en een gitzwarte houtkachel in de woonkamer. De drie kleine slaapkamers werden één grote met een vrijstaand bad. Op de plek van het piepkleine, kunststoffen keukenblokje kwam een houten keuken met hardstenen aanrecht. Het romantische tuinhuis, krakkemikkig en vol ongedierte, werd afgebroken voor een gazon met houten terras. De badkamer werd opgefrist, ik liet gordijnen naaien, de wanden werden gestuukt en de vergeelde plafondplaten vervangen door houten planken. Toen het geld op was, leende ik nog wat bij voor een aanbouw, ik liet een nieuwe hardhouten boerendeur timmeren en de voorgevel werd mooi in de lak gezet. Het werd steeds fraaier.

Ik kreeg ook verkering. Niet met een Fries, maar met een weduwnaar uit Amsterdam, die net zo enthousiast over mijn dorpje was als ikzelf.

Ik noemde hem de Nieuwe Man.

Ik leerde Fries verstaan en mijn dorpsgenoten kennen: de Zwaluwman, ofwel de gelauwerde professor trekvogelecologie en een beroemdheid in mijn dorp. De Broodbusman, die met zijn waar, zoals brood en koek, van deur naar deur reed en overal een praatje maakte. De Sokkenvrouw, die op bestelling geitenwollen sokken breide. Haar man Fokke, die elke dag met hond Fidde in zijn moestuin te vinden was. De weduwe aan de dijk, die hamburgers langs kwam brengen. De ongekroonde koning van het dorp, die het reilen en zeilen van zowel het dorpshuis als de sportkantine bepaalde. De buren, ooit uitbaters van een restaurant, en hun oude hondje dat nauwelijks iets kon zien. De voorzitter van Dorpsbelang en zijn vrouw die, als ze het naar haar zin had, een dansje maakte. De overburen en hun jonge dochter, net als ik import. Als ik het dorp binnenreed, stak ik links en rechts de hand op, een wandelingetje naar de dijk mondde steevast uit in een praatje.

En terwijl mijn omgeving mij steeds vertrouwder voorkwam, veranderde de wereld om mij heen in rap tempo. 2020 bleek niet alleen een jaartal, een meestergetal dat symbool staat voor dualiteit, het markeerde een nieuw tijdperk dat ook aan mijn kleine dorpje niet voorbijging. En hoe hardnekkig ik ook probeerde te geloven dat alles gewoon zijn gangetje ging, er kwam een moment dat ook ik moest toegeven dat niets meer was wat het ooit leek.

Petra Possel

April 2021

Pake

Fokke is dood.

De man van de Sokkenvrouw lag de laatste weken al in zijn ziekbed achter in de woonkamer, als ik het huis passeerde zag ik hem liggen. Soms waren de gordijnen al vroeg dicht, dan vreesde ik dat het gebeurd was. Maar tot mijn opluchting hoorde ik de volgende ochtend, terwijl ik nog in bed lag, het vertrouwde tikken van de stok van zijn vrouw die het hondje, Fidde, bij hun zoon verderop ging halen. Een teken dat er nog leven in de brouwerij was. Fokke en zijn vrouw pasten op de hond als hun zoon aan het werk was.

Het was een paar dagen voor Fokkes dood, de kou zat al flink in de lucht, maar niemand wist wat nog komen ging. We kropen dicht bij elkaar en zochten het vertier op. Voor onze maandelijkse dorpsavond Stuif ’es In, een oud-Hollandsche bijeenkomst in het dorpshuis met spelletjes, bittergarnituur, bier en patat, maakte ik — in een poging het culinaire niveau wat op te krikken — een huzarensalade ‘naar receptuur van Rijsel’.

Alsof de mensen in mijn dorpje weten wat ‘receptuur van Rijsel’ betekent, dat ophemelen van een restaurantgerecht zijn gekke stadse fratsen, die horen hier niet. Dus noemde ik het ‘ouderwetse huzarensalade’. En dat was het ook. Hij puilde uit van langzaam gegaard draadjesvlees. En de saladebolletjes waren besmeerd met een dikke laag zelfgemaakte mayonaise en een toefje ketchup, dat wilde wel.

De Sokkenvrouw en Fokke konden er, geheel tegen hun gewoonte in, niet bij zijn, dus belde ik aan met een bordje huzarensalade. ‘Kom maar even binnen, het kan wel,’ zei de Sokkenvrouw fronsend en meteen begreep ik haar aarzeling. De kleine huiskamer stond vol kinderen en kleinkinderen met baby’s op de arm, gegroepeerd rond het bed van pake, hun opa.

‘Rode konen’ was in alle opzichten van toepassing.

Fokke lag met een rood hoofd in de kussens, met in zijn grote handen een zakdoek waarmee hij voortdurend zijn ogen depte, de tranen biggelden over zijn wangen. De familie was de afgelopen weken twee achterkleinkinderen rijker geworden, blozende baby’s, blakend van leven, en vandaag werd er een familiefoto gemaakt. De laatste familiefoto met pake, dat wist iedereen, pake zelf ook. En dus huilde hij tranen met tuiten. Ik voelde me misplaatst en stond te schutteren met mijn bordje huzarensalade in mijn handen, maar gelukkig nam een van de dochters het van me over.

Ik deed een stap richting het bed van Fokke, hij huilde me toe. Ik voelde mijn keel dik worden, ik slikte, ik slikte nog eens, ik wilde het niet laten gebeuren. Met mijn linkerhand streelde ik zijn wang en ik zei dat ik hoopte dat het hem mocht smaken. Hoe komt een mens aan zo’n nietszeggende tekst op een moment dat er zo toe doet? Ik maakte me snel uit de voeten en wist dat dit de laatste keer was dat ik Fokke zou zien.

‘Myn leave man, ús heit, pake en oerpake’ stond er een paar dagen later in de rouwadvertentie. Daarnaast stond een advertentie van de buren, er was geld ingezameld om onze geliefde buurman uit te zwaaien. De Nieuwe Man en ik stonden ook in het rijtje namen.

Op de dag dat Fokke begraven werd, stroomden van heinde en ver mensen naar ons dorpsplein. Voor de dijk stond een lange rij auto’s geparkeerd, voor het kerkje op de terp vormde zich een rij tot ver in de straat. Het regende zachtjes en het was stil.

Ik schudde de hand van de Sokkenvrouw, haar gezicht was grijs, haar haar zat anders en ze leek kleiner dan ooit. Toen ik de kerk uit liep zag ik dat alle kerkbanken vol zaten met dorpsgenoten, ik stak de straat over naar het dorpshuis waar de dienst op een groot scherm te volgen was. De witte koffiekopjes stonden al keurig in het gelid. Terwijl ik samen met tientallen anderen die ook geen plek in de kerk hadden gevonden de psalmen zingzegde, liepen de tranen over mijn wangen.

Ik huilde om Fokke.

En om de Sokkenvrouw die lange dagen tegemoet zou gaan.

En om mijn man die ik had begraven, dat voelde opeens zo kortgeleden, alsof de kist nog niet was toegedekt met aarde.

Na de dienst maakte de stoet met de baar, gedragen door de mannen van de familie, een rondje om de kerk en toen verdween de kist in de aarde. We dronken gezamenlijk koffie en aten zachte, witte broodjes met ham en kaas. En boerenboter. Op verzoek van de Sokkenvrouw, die weet wat lekker is.

Hollandse Kus

Nu mijn eigen authentieke details steeds zichtbaarder worden, groeit mijn hang naar oude, bruine cafés. Alsof ik me meer thuis voel in een omgeving die bij mij kleurt: afgebladderd, craquelé.

Een betegelde toog, bruine lambrisering, houten tafels en een glimmende bierpomp, dat is een oud, bruin café. Op het Friese platteland kom ik ze nog wel tegen, maar steeds minder. Vanaf de jaren tachtig veranderde het cafélandschap; ieder dorp kreeg een eigen dorpshuis waar de klaverjas-, toneel-, zang- en biljartverenigingen hun plek vonden. Daar ging geld van de overheid bij. De drank was er goedkoop, de dorpsbewoners kenden elkaar, allemaal goede redenen om naar het dorpshuis te gaan. Slecht nieuws voor uitbaters van bruine cafés. Ze vielen bij bosjes om.

Toen de heimwee weer eens te sterk was en de rem eraf kon, ging ik de deur uit, op zoek naar een bruin café. Het was een druilerige zondag en ik reed de voormalige zeedijk af, richting Harlingen. Daar ligt, bijna aan de voet van de Afsluitdijk, het dorpje Pingjum, dat steevast kunstenaarsdorp wordt genoemd. Hoewel er maar een handjevol kunstenaars woont, is de sfeer er anders, vrijer. Wellicht heeft dit met het evenwicht tussen autochtonen en import te maken, het boerenleven is er in ieder geval minder voelbaar dan in mijn dorp. Pingjum heeft een enorme aantrekkingskracht op mensen van de andere kant van de Afsluitdijk, Randstedelingen. Midden in het dorp ligt de inmiddels befaamde pizzeria die gasten uit heel Nederland over de vloer krijgt. Een paar panden verderop ligt café De Hollandse Kus.

De Hollandse Kus was ooit het stralende middelpunt van het dorp. Men kwam er trouwen en rouwen, kaarten en biljarten en bovenal bier met een borrel drinken. Nu is het café meestal dicht. De klad kwam erin toen de dorpsbewoners, vaste clientèle, hun eigen bier meenamen naar de kaartavond in de bovenzaal. In een tasje onder de tafel. Dat werd de eigenaren Judith en Hans, die toch al nauwelijks verdienden aan deze gasten, te gortig. Ze sloten uiteindelijk de bovenzaal, het kon niet meer uit. Het dorpshuis sprong in dat gat en nu drinkt men honderd meter verderop goedkoop bier. Een paar jaar geleden besloten Judith en Hans, die langzamerhand op leeftijd raken, café De Hollandse Kus te koop te zetten. Er kwam geen hond kijken. De enige potentiële koper had plannen die niet bij de zaak en het dorp pasten en dus ging het pand uit de verkoop. Het stel bleef in Pingjum, ze wonen nu waar ooit de bovenzaal was en vullen hun pensioentje aan met inkomsten uit de stokerij van limoncello, wodka en jenever.

Twee keer per maand gaat De Hollandse Kus in het weekend toch nog open, het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Dan wordt de Friese vlag uitgehangen, krijgt het fornuis een zwengel en is er vers bier. Hans staat dan achter de bar. Hij ziet eruit als een oude jazzcat; zijn sluike haar tot halverwege zijn oren en zijn zwarte bril verraden zijn muzikale voorkeur. Hij is zijn eigen zwijgzame zelf en houdt, behalve van plaatjes draaien, ook van bier en een borrel. Judith ziet erop toe dat het niet te bont wordt. Ze heeft een leven lang in restaurantkeukens gekookt tot haar knieën versleten waren. Dat kon gerepareerd, maar nu ze haar AOW krijgt doet ze het toch wat rustiger aan. Ze verdunt haar wijn met water, wandelt veel en staat nog zelden in de keuken, het is allemaal lijfsbehoud.

Die zondag hing de vlag uit, was Judiths fameuze stoofpotje pittiger dan gebruikelijk en dronk ik meer dan verstandig was. Ik raakte aan de praat met Jan en alleman, nummers werden uitgewisseld, beloftes gedaan, intimiteiten gedeeld en we stonden nog net niet op tafel te dansen.

Eigenares Judith had het hoogste woord en strooide royaal met schat en lieverd. Hans zat met een glas bier op een barkruk achter zijn bar en zag dat het goed was.

Een klein moment overzag ik dit alles: het café in een goudgele gloed, gasten die het hardst riepen om hun verhaal kracht bij te zetten, de bitterballen gingen rond, er trok iemand aan de barbel: ‘Een rondje voor de hele zaak!’ Applaus, gejoel, gegil, jong en oud zat broederlijk te schreeuwen dat het een lieve lust was, de chef-kok van de pizzeria ernaast kwam binnen en lachte mee.

Toen wist ik zeker dat het sluiten van oude, bruine cafés meer kapotmaakt dan je lief is.

Albert

Opeens stond hij in mijn kleine huisje. Groot, breed en met luide stem. Ik had al door het raam gezien dat hij in een dikke Mercedes kwam aanrijden.

Albert.

In alles veel.

Albert kwam mij interviewen voor zijn Fries Journaal, een glimmend periodiek over Friesland en haar bewoners. Hij is de hoofdredacteur en de uitgever en schrijft de meeste stukken zelf. Oud-vvd-coryfee Hans Wiegel heeft een column, prominent Zwarte Piet-verdedigster Jenny Douwes mocht er een poosje in schrijven, Albert zelf schrijft over de toestand in de wereld; het Fries Journaal begeeft zich nadrukkelijk aan de rechterkant van het politieke spectrum. Voormalig hoofdredacteur van Het Parool en burgemeestersdochter Barbara van Beukering, sinds kort weer woonachtig in Friesland, is ingehuurd om wat tegengeluid te laten horen.

In Friesland stikt het van de ondernemers en aan het Fries Journaal te zien boeren ze goed.

Er staat een vaste rubriek in vol foto’s van proostende en toostende ondernemers, belangrijke mannen in pak en vrouwen in mantelpak of vrijetijdskleding die met elkaar de society van deze provincie vormen. Die vrijetijdskleding is veelal een rode of donkerblauwe broek, gestreept shirt en pullover losjes over de schouder.

Ik vroeg me af waarom ik in godsnaam voor dit periodiek geïnterviewd werd.

Albert zelf trouwens ook. Hij wist niet wie ik was of wat ik deed. Iemand had gezegd dat hij mij maar eens moest interviewen voor zijn huis- en haardrubriek. En dus ging hij erop af.

Vorsend keek hij rond in mijn huisje, dat je met een mooi woord bric-à-brac zou kunnen noemen, maar dat in ieder geval niet de droom vertegenwoordigt van de welgestelden. Toch voelde Albert zich er meteen op zijn gemak, zeker toen ik hem een paar boterhammen met boerenkaas, soep en goede koffie voorzette. Hij vond het smûk, gezellig, hij voelde zich er welkom, zei hij. Vervolgens begon hij te fulmineren tegen de Randstad-elite, de linkse kerk, de feministische beweging, iedereen die het op de boeren had gemunt, alles wat gezonde ondernemerszin in de weg zat en nog zo wat. Het was één langgerekte column.

Ik luisterde geamuseerd, ik hoefde maar een voorzetje te geven en hij ging weer los. De boerenzoon ging als zeventienjarige de journalistiek in, hij schreef voetbalverslagen voor de Jouster Courant en daarna voor het Friesch Dagblad en De Telegraaf, vertelde hij. Inmiddels was hij levenslang journalist, maar nu voor zijn eigen krant, die hij met steun van sponsoren in de lucht moest houden. Om er een goede boterham mee te verdienen was nog niet eenvoudig maar wel noodzakelijk, hij had vier kinderen thuis en die monden moesten ook gevoed. Zijn vrouw was ervandoor gegaan, hij begreep nog steeds niet precies waarom.