De vertaler ontving voor dit boek een projectbeurs van Literatuur Vlaanderen.

Oorspronkelijke titel La fila india
Oorspronkelijke uitgever Oceano
© 2013 Antonio Ortuño
© 2021 Nederlandse vertaling Trijne Vermunt/
Uitgeverij Podium
Omslagontwerp bij Barbara
Foto auteur Alfredo García
Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN e-book 978 94 6381 102 6

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, oktober 2021

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Olivia
Voor Natalia, Julia en Elisa
Ter nagedachtenis aan Sergio Arredondo
Ter nagedachtenis aan Daniel Sada

They carried pictures of their wives

And numbered tags to prove their lives

They walked in line

They walked in line

They walked in line

Joy Division

Dit is allemaal maar theater. Doodgewone planken, een maan van papier.

Alleen de slachtbank daarachter, die is wel echt.

Bertolt Brecht

La Negra

‘Bent u op reis voor vakantie?’

Nee.

Ter referentie

Uit de schaduw kwam een hand tevoorschijn.

Een geopende, klagende hand.

Gloria, zo heette de sociaal werkster. Ze zette haar bril recht en zag in het weifelende licht van de lamp boven de poort hoe schoon de vingers waren van de man die weggedoken zat in het donker.

Ze opende de lelijke, plastic handtas die ze ooit voor haar verjaardag had gekregen, en zocht naar een muntje voor de bedelaar.

De andere medewerkers van het opvangcentrum voor migranten zouden hem een bed, water, eten, wat verstelde kleren hebben aangeboden. Maar na middernacht, wist Gloria, wanneer honger en dorst niet meer te stillen zijn, wil een man alleen nog zijn vleselijke behoeften, of die aan wijn, hasj of lijm bevredigen. Dat had ze evengoed bij puistige pubers als bij oude opa’s gezien.

Ze gaf altijd wat. Ze reikte hem een muntje aan en glimlachte mat. Hij rook niet naar de straat, naar honger of medicijnen, maar naar zeep en stromend water.

Ze deed een stap achteruit.

Een witte hand verzwolg het muntje. Er kwam er nog een tevoorschijn uit het donker, een onverwachte, met een revolver getooide linkerhand. Uit de schaduw doemde een gezicht op.

Een glimlach op een kinderlijk gezicht.

Ze deed nog een stap naar achteren en beschermde zich met haar tas.

Het eerste schot bracht haar ten val.

Het tweede, derde en vierde, het vijfde en het zesde waren volstrekt overbodig.

De politie had geen goede naam bij de inwoners van Santa Rita. Als iemand de moeite zou nemen een lijst op te maken van klachten over de plaatselijke agenten, zouden in geen geval ontbreken: afpersing (van winkeliers en prostituees), verkrachting (van prostituees en hier en daar een willekeurige passant), mishandeling (van de zwervers die in de buurt van het station bivakkeerden, en alweer, prostituees) en diefstal (de politie had de gewoonte cola te drinken bij de buurtwinkel en zonder te betalen te vertrekken).

Een kleine menigte migranten die in het opvangcentrum verbleven, allemaal Midden-Amerikanen, had zich verzameld rond de ambulance die Gloria’s lichaam kwam halen. Die lieve Gloria. Die altijd wat gaf. Sommige vrouwen hadden een deken omgeslagen en huilden; drie, vier mannen spuwden op de grond, vloekten binnensmonds. Niemand stapte op de politie af om zijn versie van de feiten te geven, iedereen deinsde terug en knikte nee als de agenten vroegen of ze iets hadden gehoord, gezien, geroken.

Vlakbij, in de kantoren van het Centraal Orgaan Migratie – Afdeling Santa Rita – sprongen de lichten aan. Een paar kinderen waren komen vertellen dat Gloria dood was. De bewaker deed ontdaan open toen het gezag op de deur bonsde. Hij huilde niet: hij geeuwde, en sperde daarbij een stel enorme triceratopskaken open. Het lukte hem een pot koffie te zetten, die de agenten opdronken.

De nachtwaker verklaarde dat hij niets had gehoord, natuurlijk niet. De agent moest de vraag drie keer herhalen. Zijn collega liep het kantoor in en zette de radio af, die al die tijd hardnekkig een nummer met een steeds terugkerend riedeltje had staan blèren: Si tú quieres bailar, sopa de caracol, si tú quieres bailar, sopa de caracol, si tú quieres bailar.*

Er verscheen een persbericht waarin de daad werd veroordeeld, maar de schuldige werd niet gevonden en dus bleef El Morro’s eerste moord onbestraft.

Wie bestraft er midden in een slachtpartij een eenvoudige moord?

* Uit ‘Sopa de caracol’, een aanstekelijke, dansbare hit uit 1991 van de Hondurese band Banda Blanca. De oorsprong van het nummer ligt in de cultuur van de Garifuna, een inheemse bevolkingsgroep uit het Caribisch gebied, die in de 18e eeuw werd gedeporteerd naar kustplaatsen in Midden-Amerika.

Jachtpartij

Ze jagen op vliegen. Ze lopen langs de ingang van het gebouw, een kubus van gladde steen. De ramen vol verbleekte affiches met oude officiële mededelingen. Schimmen, wilde gebaren, geren, geschreeuw, een schaterlach. Ze zijn op jacht. De voorpret van de achtervolger.

Binnen is het halfdonker.

Stilte. Diep in de nacht. Een dageraad die verandert in explosies. In vuur. En aan stukken gereten wordt.

Een paar van hen hebben eerst nog koffiegedronken, in het huis buiten het centrum dat diende als verzamelpunt. Handschoenen, muts, een ijzige wind. Het is zo koud als het kan zijn in een stad waar de temperatuur nooit onder de vijftien graden zakt. Geblokte jacks, die lijken op de dekens waarmee de nachtwakers zich warm houden. Plastic bekertjes, smakeloze oploskoffie. Verbrande tongen van het kokendhete water. Twee bestelbusjes, niet veel wapens. Wel: flessen met benzine en een lap of stuk touw als lont. Wil je die lont in je kont, grappen ze tegen elkaar. En ze lachen. Want daar draait het om bij de jacht. Niet dan?

In de buik van het gebouw, in vertrekken, gangen, zalen en kantoren, wacht de prooi (die niet weet dat de jagers in aantocht zijn) op veldbedden en in slaapzakken. Oude vrouwen, mannen met een snor, moeders en kinderen: prooien. Allemaal hebben ze een donkere huid. Ze slapen. Het is onmogelijk vast te stellen of ze dromen. Als avondeten hebben ze bruine bonen met tortilla’s en zwarte koffie gekregen; de vijf pakken verse melk moesten over twintig zwakke kinderen worden verdeeld. Nu rusten ze, verteren ze. Hier en daar snurkt er iemand of laat een scheet (de darmen vol eten laten nu de lucht ontsnappen die er dagenlang zat). Twee praten met elkaar. Een paar zinnen maar, zachtjes.

Ze gaan ze pakken.

De bestelbusjes zijn niet discreet. Ze dreunen. De schetterende stem van een radiopresentator. Melina doet veel groetjes aan Higinia. Paco aan Hugo. En Rafael krijgt de groeten van de jongens uit de Calle 70, of je in het vervolg niet zo’n mietje wil zijn.

Weer een schaterlach. Lol.

Halverwege stoppen ze bij een partycentrum. De ingang is versierd: ballen, kerststerren, het lelijke logo van het Centraal Orgaan Migratie – Afdeling Santa Rita. Een festijn van elven en centauren. Van overheidsdienaren, in dit geval. Het traditionele, onontkoombare jaarlijkse kerstfeest.

Het is middernacht geweest, straks begint de dag. Er zijn nog ongeveer vijftig feestgangers: er wordt gedanst, gedronken. Tien, twaalf vrouwen, met jasjes over hun schouders maar diepe decolletés waar hun borsten uitpuilen. De mannen hebben zoveel gedronken dat ze er weinig mee zouden kunnen aanvangen.

De minst beschonken feestganger staat hen op te wachten. Hij loopt de busjes tegemoet. Gelach, geschreeuw.

‘Hier is iedereen bezopen, en daar is niemand meer,’ zegt hij tegen de bestuurder, die tot zijn oren zit weggedoken in een suède jack, al is zijn jongensgezicht nog net te onderscheiden. ‘We hebben zelfs de nachtwaker meegekregen.’

Ze zien hem door het raam: hij danst, pakt een vrouw bij haar heupen.

‘De tv’s zijn al verloot?’ mompelt de bestuurder, voor zich uit kijkend, een scherpe neus. De ambtenaar knikt; hij onderdrukt een boer met zijn hand.

‘Ja, allang. Ze gingen uit hun dak, zielige lui.’

‘Mooi. Op jouw teken, jij bent de baas.’

‘Oké, Morro. Hier loopt alles. Ga maar.’

De busjes rijden weg; de ambtenaar staat nog steeds op straat, hij rookt, beweegt zijn hoofd op de muziek.

Hij weet wat er gaat gebeuren. Hij is op de hoogte. En hij vertrekt geen spier. Misschien denkt hij aan de vrouwen, aan hun uitpuilende borsten. Of misschien aan het vuur.

Of niet?

De prooi slaapt. De bestelbusjes passeren de plaatselijke patrouille. De blik van de bestuurder kruist die van de geüniformeerde agent in de patrouillewagen. Die slaat zijn ogen neer. Hij zet de motor af. Hij heeft ondraaglijke jeuk aan zijn anus. Zijn rechterbeen stampt op de grond, beweegt vanzelf, alsof het er ieder moment vandoor kan gaan zonder op zijn buurman, of de heupen of de voeten, te wachten. Iemand richt een lamp op hem. De agent grijpt het stuur vast, verroert zich niet. Totale onderwerping. Hij sluit zijn ogen en knijpt zijn achterste samen. Ze zouden hem anaal kunnen verkrachten, de inzittenden van de bestelbusjes, als ze daar zin in hebben. Ze rijden door.

Nee: ze weten niet dat ze komen.

Een van de donkere mannen is wakker geworden, hij ligt op een stretcher die kraakt en even stoffig is als de grond waarop hij nu plaatsneemt. Hij knippert met zijn ogen, ordent zijn gedachten. Hij zucht. Hij heeft tenminste geen kinderen, troost hij zichzelf. Zijn voeten doen pijn. Ze zijn uit de trein gesprongen en weggerend. Ze hebben twee dagen door de bergen gelopen. Zonder water.

Drie nachten geleden waren ze aan de reis begonnen, werden ze in een afgesloten, benauwde wagon gepropt. Ze hoorden de zware ademhaling van de spoorwegmedewerkers, de voetstappen van andere verstekelingen op het dak. Ze zwegen. De kinderen huilden; hun ouders probeerden ze uit alle macht stil te krijgen. Er was weinig zuurstof. Gesproken werd er nauwelijks. Om de zoveel tijd zei iemand godverdomme. Godverdomme, die smeerlappen hebben ons genaaid. Toen hun bewakers bij het bevoorraden – om de zoveel uur kregen ze water om hun plastic flesjes bij te vullen – vergaten de deur af te sluiten, hadden ze frisse lucht, ze schoven de verroeste plaat opzij, staken hun hoofd in de nacht.

Ze hadden geen woord hoeven wisselen om te besluiten te vluchten op het moment dat de wagon opnieuw halt hield. Ze waren al een dag in Mexico en ze waren bang. De trein stopte ver van het station. Ze sprongen eruit, met afgunst en angst gadegeslagen door de verstekelingen op het dak, kraaien die keken hoe zij wegrenden, de heuvels in. Een van hen zal wel alarm hebben geslagen. Of was het iemand uit hun eigen midden? Ze vielen hoe dan ook op. Een grote, in het oog springende groep die van ver kwam.

Hun bewakers hadden zich in dollars laten betalen die ze hun eerst zelf hadden verkocht, ze hadden hun geld tegen een belachelijke koers gewisseld. Slechts een enkeling was het gelukt iets over te houden voor onderweg. Sommigen kwamen in de schuld te zitten. Van hem, de man die nu uit het raam kijkt en zucht, hadden ze op de tweede dag zijn vrouw opgeëist. Ze hadden haar meegenomen naar een aparte ruimte en haar geneukt. Het was dat of de trein uitgezet en beschoten worden. Sindsdien hebben ze geen woord meer gezegd. Hij niet en zijn vrouw ook niet.

Na vele uren lopen bereikten ze de stad. Ze hadden de kracht niet om zich te verspreiden en ieder voor zich hun geluk te beproeven. Samen, langzaam, vonden ze het ziekenhuis. De kinderen waren uitgedroogd. Men weigerde hen te helpen. Migratie werd gebeld – Afdeling Santa Rita, natuurlijk. Ze waren naar buiten gestuurd en hadden op straat gewacht, scheef aangekeken door passanten, bespuugd door familieleden van patiënten en door de artsen, kauwend op stukken brood en nippend van het water dat een enkeling kwam brengen. Na uren wachten kwam er iemand van Migratie. Hij keek naar ze zoals een ander naar koeien of planten kijkt. Hij telde ze. Belde met hogerhand.

‘Jullie gaan nu eerst naar het opvangcentrum, tot het afdelingshoofd beslist hoe het verdergaat. Wie wil, kan morgen of overmorgen met de trein terug.’

Niemand wilde terug. Ze hadden voor een paar nachten een dak boven hun hoofd, ze zaten op elkaar gepakt, maar er was eten en drinken. Het afdelingshoofd was de stad uit. Een sociaal werkster ondervroeg hen, maakte aantekeningen. Zij zochten oogcontact: de vrouw keek weg. Niemand wilde de volgende Gloria zijn, die lieve Gloria. De nachtwaker bracht een zak mandarijnen mee voor de kinderen.

Maar nu gingen ze ze een bezoekje brengen.

Hun geven wat hun, gezien de situatie, toekwam: totaal vermorzeld worden.

Een slachting.

Een slachting van beestjes. Nee, van vliegen.

Het was hun derde dag daar. De medewerkers van het opvangcentrum kondigden aan dat ze die middag vroeger weg zouden gaan. Het jaarlijkse kerstfeest, zeiden ze. Ze gingen dansen, drinken. Er waren een paar televisies gedoneerd en alle lootjes waren uitverkocht. Ze kregen te horen dat het afdelingshoofd pas na nieuwjaar terug zou zijn en dat ze op hem moesten wachten voor een ticket naar huis of toestemming om te vertrekken. Vrij noch gevangen. Het personeel deed bij het weggaan de deur op slot. De ramen waren getralied en hingen vol affiches die het zicht belemmerden. ‘Beste migrant’, stond op de affiches. ‘Hier heb je rechten.’ ‘Beste migrant.’

Muziek in de verte.

De reizigers bleven alleen achter.

Ja, ze sliepen bijna allemaal, toen het begon.

De eerste fles kwam binnen via een ventilatieraampje bovenin waar geen tralies voor zaten. Hij landde op de matras van een oude vrouw. Haar deken vatte vlam. Sommigen werden niet opgeschrikt door het brekende glas, maar door het gekrijs. De vrouw zag niet eens kans om op te staan. De vlammen verslonden haar been. Er vielen nog meer brandbommen, door ieder ventilatieraam vier of vijf. En er werd geschoten. Een man die in het raam was geklommen viel met doorzeefd voorhoofd naar beneden. Sommigen renden naar de deur en wrikten aan het slot. Wat ze niet wisten was dat er voorzorgshalve ook een kettingslot aan de klink was bevestigd.

Niemand mocht eruit.

De vlammen grepen om zich heen, sloegen over van dekens op spreien en van stapels documenten op kleding en huid. Rook, gehuil, hulpgeroep. Ja, er stond een telefoon, maar niemand wist welk nummer hij moest draaien. De man, donker als alle anderen, keek zijn vrouw smekend aan, alsof hij iets onmogelijks van haar wilde. Ze pakte de telefoon, drukte lukraak een paar toetsen in. Zonder resultaat. Een deel van het plafond viel met veel lawaai boven op haar man. Een verwrongen hand was alles wat de vrouw nog zag. Ze rende erheen, maar werd weggeslingerd door een explosie.

Toen de ruiten sprongen door het vuur, stapte het bezoek weer in de bestelbusjes en reed met een zekere behoedzaamheid weg.

De wegstervende stem van de radiopresentator.

Het volgende nummer is voor onze vrienden in La Pastora en heel Santa Rita, en ook voor Josefina, van Ernesto, die vindt dat je hem niet zo mag behandelen, en voor Carlos, van Paola, die ons laat weten dat niemand haar wil omdat ze dik is, kom op, man, hoe meer vlees hoe meer vreugd! Het is niet dat je er last van hebt, Carlitos! Dus daar gaat-ie, de band Estrella met het nummer ‘Llorarás y llorarás’. Het is vijf over vier ’s ochtends. Daar gaat-ie!

De officiële versie

HET COM IS ONVERMINDERD TOEGEWIJD AAN DE BESCHERMING VAN MIGRANTEN EN VERLEENT VOLLEDIGE MEDEWERKING AAN HET ONDERZOEK

Het Centraal Orgaan Migratie (COM), Afdeling Santa Rita, veroordeelt in de krachtigste bewoordingen de aanslag die in de ochtend van 22 december jongstleden door onbekenden is gepleegd op migranten uit diverse Midden-Amerikaanse landen, die waren ondergebracht in het COM-opvangcentrum Batalla de la Angostura in Santa Rita, Sta. Rita, waarbij veertig dodelijke slachtoffers en tientallen gewonden te betreuren zijn.

Het COM bevestigt onverminderd te zijn toegewijd aan de verdediging en bescherming van de mensenrechten van ieder individu, in het bijzonder die van de gezinnen die over Mexicaans grondgebied reizen, ongeacht hun status als migrant, en zal volledige medewerking verlenen aan de relevante politionele en justitiële autoriteiten bij het onderzoek naar de toedracht van de gebeurtenissen.

Naar aanleiding van berichten in de pers dat het bij het opvangcentrum Batalla de la Angostura werkzame COM personeel ten tijde van de feiten niet ter plaatse was vanwege de jaarlijkse kerstviering, wijst het Orgaan op het feit dat het geen enkel moment op de hoogte was van dergelijke festiviteiten en er in geen geval overheidsgelden uit het aan de instantie toegewezen budget voor zijn gebruikt. In dezelfde lijn spreekt het COM tegen dat het begrotingsmiddelen zou hebben besteed aan de aanschaf van televisietoestellen die naar verluidt onder de aanwezigen zouden zijn verloot.

In de komende uren zal er gespecialiseerd personeel naar Santa Rita worden afgevaardigd om de behoeften van de overlevenden en hun eventuele nabestaanden te inventariseren. Indien noodzakelijk zal er contact worden opgenomen met de betrokken ambassades en consulaten om nabestaanden met behulp van een financiële tegemoetkoming en een reiskostenvergoeding te laten overkomen vanuit hun plaats van herkomst in Midden-Amerika.

Tot slot wordt er een steunprogramma ingesteld ter dekking van de ziekenhuis-, dokters- en begrafeniskosten die voortvloeien uit deze betreurenswaardige gebeurtenissen.

Santa Rita, Sta. Rita, 23 december

Directoraat media, communicatie en outreach

Centraal Orgaan Migratie

Grafrede

Het vuur. Het effect ervan op het lichaam. De huid laat als een doek los van het vlees, legt het bloot. Ogen springen uit hun kassen, nagels en haar worden tot as. De tong hangt uit de mond als bij een gehangene of – als iemand uit angst zijn tanden op elkaar klemt – trekt zich achter in de keel terug en maakt zich klein.

Maar ook als de vlammen ons niet weten te grijpen, vernietigt het vuur ons: in zijn buurt verdampen essentiële lichaamssappen, loopt de temperatuur op en begeven de zenuwbanen het, het hart gaat zo snel kloppen dat de hartspier scheurt en de longen inklappen als gevolg van het wegstromende bloed. Een brand in huis, zelfs een binnenbrandje, kan binnen een paar minuten de zeshonderd graden overschrijden. Daar is geen mens tegen bestand: het is wetenschappelijk aangetoond dat ons lichaam, ons arme lichaam, het bij een temperatuur van honderdvijftig graden niet langer dan een paar seconden uithoudt.

Laat staan zeshonderd.

Maar de eerste klap wordt uitgedeeld door de rook. Wanneer de rook terrein wint, slaat de geest alarm en gaat het lichaam in paniek op zoek naar een uitgang. Als het die niet vindt en het zuurstofgehalte in de lucht van de eenentwintig procent die we nodig hebben naar zeventien of veertien zakt, laten motoriek en concentratievermogen het afweten, kan het lichaam alleen nog strompelen en sleept het zich naar een wisse dood. Bij zes procent zuurstof in de atmosfeer treedt bewusteloosheid in. Maar daarvoor nog ontstaan door inhalatie van giftige dampen longoedeem en schade aan keelholte, strottenhoofd, luchtpijp en bronchiën, die ook als we levend uit het vuur worden gehaald, tot fatale infecties of fibrose kunnen leiden (de familie haalde al opgelucht adem en begrijpt maar niet hoe het zo heeft kunnen aflopen: Maar hij was al in het ziekenhuis, hij was buiten gevaar).

Het vuur heeft lange armen. Zelfs als je het overleeft, is het er altijd: misvormingen van de huid, met name in het gezicht, zijn een blijvend aandenken; een geamputeerd ledemaat, het verlies van een oog, niet kunnen slikken of ademen zonder dat de lucht aan je keel krabt als een rat, de nachtmerries, dromen waarin het vuur komt opeisen waar het recht op heeft, wat we tijdelijk hebben weten te onttrekken aan zijn macht: om al die redenen is het leven na ons huwelijk met het vuur slechts een schaduw en parodie.

Wie een brandwondencentrum bezoekt, leert het lichaam kennen in zijn kwetsbaarste, nederigste vorm: gehavend, geschonden, niet in staat enige begeerte op te roepen of iets anders te doen dan het veroorzaken van pijn.

De mensen die er liggen kijken droevig uit hun ogen: zwakke, schichtige, voorgoed onteerde beesten.

Als de brand een ongeluk was, kun je er een bedoeling, een fatum, noodlot of een goddelijke wil in herkennen. Sommigen zullen vermoeden dat het slachtoffer moest boeten voor door hemzelf of een ander begane zonden, anderen zien het vuur waarschijnlijk als drager van een hemelse kracht, als een extreme les in bescheidenheid en berusting. Is Hij soms niet aan Job verschenen als een storm, waarna Job wist dat het vuur Hem in de afgrond zou drijven en zijn oogst tot aan de wortels zou verdelgen? En een boodschapper kwam Job zeggen: Een verwoestende bliksem uit de hemel trof de schapen en geiten en de knechten, en het vuur verbrandde en verteerde allen. Ik ben als enige ontkomen om u te zeggen wat er is gebeurd.

Want over het vuur kun je zeggen, net als over Hem die erin voorziet: brandende fakkels komen uit zijn bek, vonkenregens vliegen door de lucht. Zijn neusgaten walmen, als een kokende ketel of rokend riet. Zijn adem laat kolen ontbranden, uit zijn bek slaat een vlam. Zijn nek zwelt op van kracht, zijn muil straalt niets dan verschrikking uit. Zijn hart is hard als een rots en hard als de onderste maalsteen. Komt hij overeind, dan deinzen stortzeeën terug en wijken brekers. Geen tegen hem getrokken zwaard houdt stand, geen speer, geen lans, geen pijl.

Daarom eindigen brandstichters, zij die zich de macht van het vuur over het lichaam toe-eigenen, op de brandstapel.

Een e-mail

Drs. Vidal Aguirre Glendale

Hoofd media, communicatie en outreach

Santa Rita, Sta. Rita

COM Afdeling Santa Rita

PERSOONLIJK

(De inhoud van deze mail is op grond van de Federale Wet Openbaarheid van Overheidsinformatie vertrouwelijk en mag uitsluitend door de geadresseerde worden gelezen.)

Mijn beste Vidal,

Allereerst groet ik je allerhartelijkst, ik hoop dat je het goed maakt. Verder het volgende:

1. Hoe vond je ons persbericht? Wij vonden het goed van toon en zeer adequaat. Er is uit geciteerd in de pers. Bedankt voor je hulp bij het opstellen. Je bent de beste in je vak.

2. We hebben de foto’s die we je hadden gevraagd ontvangen, de minst deprimerende hebben we doorgestuurd naar de vormgever die de lay-out van volgende persberichten verzorgt. Dank daarvoor.

3. Voorkom alsjeblieft dat er andere beelden gaan circuleren. Praat met de media. De boulevardpers zet weerzinwekkende foto’s op het net. De bestuursvoorzitter wil geen verbrande kinderen zien. Ze gaan een team experts sturen en een paar sociaal werksters voor het contact met de nabestaanden. Schrijf daar een persbericht over, iets in de trant van ‘COM werkt samen met justitie bij het onderzoek en vangt de slachtoffers op’. Je hoeft het niet vooraf ter goedkeuring voor te leggen. Je hebt groen licht.

4. Als jij akkoord bent, lijkt het ons beter te blijven ontkennen dat de COM-medewerkers vroeger zijn weggegaan vanwege een personeelsfeest. Op nieuwsberichten over muziek, gratis drank en verlote televisies zitten we niet te wachten.

Dat was voorlopig alles wat ik onder je aandacht wilde brengen.

Met vriendelijke groet,

Drs. Ana Laura Möller de Álvarez

Directeur media, communicatie en outreach

Centraal Orgaan Migratie

La Negra

Van de vlucht herinner ik me niets. Stenen langs mijn hoofd. Mijn dochter en ik hadden geslapen tot we landden. Daarna nog eens vijf uur met de bus, plus de uren die we in het restaurant van een benzinestation doorbrachten, waar we bonen, cola (zij) en sigaretten (ik) bestelden, en keken hoe het licht werd. Toen we bij de eindhalte arriveerden waren we moe en stram, en stond de zon hoog. De bus stopte voor een blubberveldje met een muur eromheen dat er niet uitzag als een busstation. De andere passagiers pakten hun tassen en dozen en verdwenen. Er stond niemand om ons op te halen. Mijn maag borrelde met het geduld van hete soep.

Santa Rita kwam me voor als een stad waarvan de wezenskenmerken op de kaart waren uitgegumd: er waren geen rotondes, paleizen, universiteiten, bedrijventerreinen, boulevards, geen woonwijken of winkelcentra; er was helemaal niets, behalve een beklinkerd centraal plein met een muziektent, struiken en bankjes, en daaromheen twintig straten met keurige huizen van adobe en nog eens tweehonderd en nog wat door groezelige locals bewoonde greppels met golfplaten daken.

De enige taxichauffeur die te bekennen was, een man te dik voor zijn lengte, stond een of ander blaadje te lezen. Hij keek niet op of om toen ik mijn koffers voor hem neerzette en naar mijn dochter gebaarde dat ze achterin moest gaan zitten. ‘Levend verbrand’, schreeuwde de kop. Eronder een foto van zwarte lichamen, verwrongen als de wortels van een boom.

De enige aanwijzing waarover ik beschikte om ons onderkomen te vinden herkende de chauffeur gelukkig. Het witte gebouw tegenover de biljartclub. Het was zondag en er was niemand op straat behalve hier en daar wat spelende kinderen, smerige steenmannetjes in het niets. Toch stopten we bij elke zijstraat, alsof er ieder moment iemand de hoek om kon scheuren om ons te rammen. Allemaal voor vijf peso’s extra op de meter.

‘Bent u van de overheid?’ viste de taxichauffeur. ‘Die sturen ze altijd naar de bungalows.’

Ik knikte niet.

‘Vanwege de brand zeker?’

Mijn dochter keek me aan. We hadden het niet gehad over het waarom van de reis. Ik had alleen gezegd dat het tripje naar Disneyland dat haar vader voor ons had betaald niet door kon gaan omdat ik moest werken. Een maand met paspoortaanvragen in de weer, de visa die me een godsvermogen hadden gekost, de vele verloren ochtenden met foto’s, vingerafdrukken en tijdschriften op de Amerikaanse ambassade: allemaal voor nop. Ik drukte haar tegen me aan. Ze was tenger, ik kon haar gemakkelijk omvatten.

De bungalows bleken een appartementencomplex dat eruitzag als een fort en ooit wit was geweest, maar inmiddels grijs was uitgeslagen van het vocht, met ijzeren tralies voor de ramen. De houten poort ging niet open en er kwam ook geen reactie toen ik op de geluidloze bel drukte. De spottende blik van de taxichauffeur maakte me woest. Ik bonsde op de poort, twee keer, vier keer. Een oude vrouw kwam gehaast over de straat op me af gelopen. Ze strekte haar armen naar me uit.

‘Het spijt me, mevrouw!’

Het was de conciërge. Ze kon de koffer die ze uit de achterbak van de taxi tilde nauwelijks dragen, maar ze wist hem toch naar een eerste binnenplaats te slepen, waar ze hem badend in het zweet liet vallen. Als een hond stoof ze op de andere koffer af. We moesten drie keer lopen. Als laatste droeg ik mijn dochter, die weer in slaap was gevallen. Voor me uit huppelend nam de vrouw me mee door een gang en nog een gang, langs verschillende binnenplaatsen en trappen, tot we voor een openstaande deur stonden.

‘Nummer vijftien is voor u. Het spijt me. Ik was vergeten dat u vandaag aankwam.’

Onze bungalow was klein, pas geschilderd, in de hoeken en onder de ramen versierd met driehoekig blauw mozaïekwerk. Het meubilair was eenvoudig maar degelijk. Het zag er schoon uit. Ik legde mijn dochter op een bank, drukte een kus op haar voorhoofd en ging de koffers halen. Mijn maag protesteerde, snelle speldenprikken, scherp metalen gekras vanuit mijn buik naar mijn mond. De conciërge lachte. Ze miste een voortand en meerdere kiezen.

‘Bent u hier vanwege die verbrande mensen?’

Ik stuurde haar om boodschappen met een lijstje dat ik in de bus had gemaakt. Het handschrift was beverig, maar leesbaar. Genoeg proviand voor een paar dagen, tot we gewend waren.

Al zou het daar niet van komen.

We zijn nooit gewend geraakt.

Na de lunch liet ik mijn dochter haar vader bellen. Hij was – hoorde ik van een afstand – nog steeds niet uitgetierd over de verloren reis, het verspilde geld. Ik zapte langs de vijf zenders die de televisie kon ontvangen. Niets over het gebeurde, maar het was zondag en er waren weinig nieuwsuitzendingen. De dood kan wel tot maandag wachten met koketteren. Of misschien was het inmiddels zo lang geleden – een week – dat men het vergeten was. Er zijn altijd andere zaken die zich met hun ellebogen op de voorgrond dringen.

Nog aangekleed werd ik wakker, in dezelfde houding als waarin ik in slaap was gevallen. De halflege kom leek erop te wijzen dat mijn dochter zelf haar avondeten had klaargemaakt. Het gebruikelijke schuldgevoel speelde op. Wat ik wel voor haar deed leek altijd weinig; wat ik naliet nam enorme proporties aan. Op het ochtendjournaal werd evenmin iets over de slachtoffers van de brand gezegd. Mijn dochter sliep. Ik keek een tijdje naar haar, had de aanvechting haar opnieuw te kussen. Ik sloot de deur van de slaapkamer en begon zo stil mogelijk met uitpakken. Ik liep door de kamers, trok laden open, keek onder de meubels.

Via het raam kon ik, verscholen achter het gordijn, in de belendende bungalow kijken. In het flikkerende licht van een beeldscherm zag ik een onverwacht knappe man: hij was bleek en forsgebouwd en zat in zijn onderbroek onderuitgezakt op een stoel. Naast zijn hand een dampende mok. Dat moest koffie zijn. Een zweem van afgunst op mijn tong. Maar ik verdroeg geen stimulerende middelen op mijn nuchtere maag. Ineens sloeg hij zijn handen voor zijn gezicht, uit vermoeidheid of wanhoop. Het leek me beter weg te gaan bij het raam.

Het was half vijf ’s ochtends. Om acht uur zou ik mijn dochter naar school brengen. Ik had van het Bureau Institutionele Betrekkingen een brief meegekregen voor de directrice, waarin de situatie werd uitgelegd en om medewerking werd verzocht. Tien minuten later zou het tijd zijn voor mijn kennismakingsrondje op kantoor. Om twee uur zou ik de straat weer oversteken om mijn dochter op te halen en haar naar het appartement te brengen. Voor haar lunch zorgde de conciërge, die ik een paar bankbiljetten zou toestoppen om zeker te weten dat ze erop toezag dat de kleine haar huiswerk deed en in geen geval het gebouw verliet. De dag werd pas weer draaglijk om vijf uur, wanneer ik vrij was en terug kon naar mijn dochter.

In de badkamer was een verrassend riante badkuip. Ik liet me in het dampende water zakken tot alleen mijn neus en ogen nog boven waren en concentreerde me op de nabije toekomst, op half zes ’s avonds. Half zes: schoenen uit, wat kletsen over de eerste schooldag, de klasgenootjes (wie weet nog meer kinderen van naar het gebied uitgezonden ambtenaren, alhoewel: ik had in verband met de zaak nooit een andere naam op kantoor horen vallen dan de mijne), de nieuwe juf. Haar blik, die minder stug zou zijn dan zo meteen bij het opstaan.

We spraken amper bij het ontbijt; mijn dochter, eerder benieuwd dan zenuwachtig, las de achterkant van de doos cornflakes. Ze huilde niet toen ze na het gesprek met de directrice werd meegenomen naar het klaslokaal. Niet dat ik een drama verwachtte, maar ik had voor de zekerheid bedacht wat ik zou zeggen. Het was niet nodig. Ik zag hoe ze de hoek om liep. Ik had achter haar aan willen gaan en haar een kus geven, haar smalle, lichte lijfje omarmen.

‘Hoe heet ze?’ vroeg een gehaaste assistente met een presentielijst in haar hand.

‘Irma, zoals ik.’

Een straat verderop wachtte het gebouw van het COM op me, een villa die met weinig succes was ingericht als kantoor. Overkapte binnenplaatsen, gangen vol archiefkasten, als bureau ingerichte slaapkamers. De receptie bevond zich waar ooit een imposante keuken moest zijn geweest. Nu werd ze bewoond door een glimlachende secretaresse met geverfd haar.