Roanne van Voorst

Met z’n zessen in bed

De toekomst van liefde:
van polyamorie tot relatiepillen

Uitgeverij Podium
Amsterdam

© 2022 Roanne van Voorst

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Beeld omslag CoffeeAndMilk

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Foto auteur Jeannette Huisman

ISBN e-book 978 94 6381 106 4

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, januari 2022

www.uitgeverijpodium.nl

Voor Michael, die me leerde hoe krachtig de liefde kan zijn, en voor Yeva, die daarvan het ultieme bewijs is.

Inhoud

Voorwoord

1 Avonturen met sekspoppen

2 Met z’n zessen in bed

3 Van digitale cupido’s tot wangslijm in een envelop

4 Ruzie met je lief? Neem gewoon een relatiepil

5 Verliefd op een avatar

6 Over treurige robots, programmeurs op zolderkamertjes en kunstmatige domheid

7 Gehuurde vrienden, sologamisten en vriendenhuizen

8 De toekomst van sekswerk: sekszorg, digitalisering en inclusieve porno

9 Over seksloze jongeren, verliefde bejaarden en ethische porno

10 Een genderrevolutie en het einde van de hetero’s

Nawoord

Woord van dank

Eindnoten

Referenties

Voorwoord

Ik moet een jaar of tweeëntwintig zijn geweest toen ik ’s ochtends aan de keukentafel van mijn ouderlijk huis aanschoof bij mijn vader. Op zijn vraag of ik koffie wilde, schudde ik mijn hoofd. Op zijn vraag of ik wilde mee ontbijten, schudde ik mijn hoofd heviger. ‘Ik wil gewoon hier zijn,’ mompelde ik. Op dat moment woonde ik al jaren op mezelf en leefde ik een behoorlijk zelfstandig leven, maar nu even niet. Vannacht had ik het uitgemaakt met mijn vriendje, na vier jaar samen.

We waren te verschillend, wist ik.

Het was een goed besluit, wist ik.

Maar dat het stopzetten van een liefdesrelatie zo naar zou zijn, daar had ik geen idee van.

Ik was in mijn late tienerjaren halsoverkop verliefd geworden, of eigenlijk leek die liefde me meer te zijn overkomen, was het zoals Dolly Alderton beschreef: ‘I didn’t fall in love, love fell on me. Like a ton of bricks from a great height.’* Bij elkaar komen leek logisch; weer uit elkaar gaan bleek intens verwarrend.

De avond ervoor had ik mezelf gedwongen het uit te maken, ik vond dat ik nu eindelijk hardop móést zeggen wat ik al maanden in mijn dagboek schreef: het werkt niet meer tussen ons, ik wil alleen verder.

Maar toen ik hem na uren praten, huilen, elkaar omhelzen, nog meer praten, nog meer huilen vanuit mijn studentenkamertje de straat uit zag lopen, met grote, wankele passen en met de mouw van zijn jas driftig over zijn wang wrijvend, wist ik helemaal niet meer zo zeker of dit nu wel de juiste beslissing was geweest. Ik wist alleen maar dat ik nooit eerder zo’n verdriet had gevoeld.

Of het wel ging, vroeg mijn vader.

Het ging niet. Mijn lijf deed letterlijk pijn. Het lukte me niet om goed rechtop te zitten, ik boog me over de tafel heen, steunde op mijn ellebogen. Mijn borstkas leek vanbinnen taai geworden waardoor ik moeizaam ademde, mijn keel voelde rauw aan, mijn ogen brandden.

Mijn vader deed iets ongewoons: hij trok zich terug uit zijn ouderrol en nam kortstondig de rol aan van psycholoog, het vak dat hij al decennialang beoefende, en legde me uit hoe dat zit met liefde en levensgeluk, of eigenlijk: met liefdesverdriet en ongeluk. Uit onderzoek bleek, zo vertelde hij, dat mensen een verbroken relatie vaak beschrijven als het diepste dal van hun leven. Ze rouwen, ze missen, ze zijn zich consequent bewust van de afwezigheid van die andere persoon en verlangen er intens naar dat contact te herstellen. ‘She was gone,’ schrijft Nikole Krauss over dat gevoel in haar boek The History of Love, ‘and all that was left was the space where you’d grown around her, like a tree that grows around a fence.’

Daartegenover staat opnieuw verliefd worden: dat ervaren de meeste mensen als de hoogste piek in hun leven. Met andere woorden: er is niets wat ons zo intens gelukkig én ongelukkig kan maken als de liefde.

Zijn woorden waren troostend voor mij, ik putte er hoop uit. Deze relatie was begonnen in een mist van euforie, net zoals mijn eerdere relaties. Toen we elkaar net leerden kennen, praatten mijn partner en ik uren-, dagen-, zelfs nachtenlang; een stroom van woorden die alleen verstomde door zoenen en vrijen – een voortdurende verbale en fysieke verkenning van elkaar. In de loop der tijd droogden allebei die stromen op. En ook bij de eerder verbroken relaties huilde ik mijn ogen rood. (Deze keer hield ik dat zelfs de hele treinrit van Utrecht naar Berlijn vol – nu ik er zo op terugkijk was dat behoorlijk melodramatisch. Maar goed, die hele trip was dan ook een soort toneeldrama: ik had de bestemming gekozen omdat de treintickets betaalbaar waren, maar vergat in mijn verwarde staat een slaapplaats te regelen, zodat ik uiteindelijk overnachtte in een kamer van een mij onbekende Duitse kraker, die de muren zwart had geverfd en – ik vermoed als een vorm van kunstzinnige zelfexpressie – een galgentouw aan het plafond had gehangen. Zelfs met al mijn hartzeer begreep ik dat zijn gemoed indrukwekkend veel zwartgalliger was dan het mijne; de volgende ochtend reisde ik opgelucht terug naar mijn kleurrijke appartementje in Utrecht.)

Bij elke relatiebreuk liep mijn zelfbeeld een klein, maar vinnig tikje op. Er ging iets verloren (naïviteit en romantische toekomstverwachtingen), maar tegelijk groeide ik ook (op het vlak van realisme en zelfkennis, bijvoorbeeld). Na verloop van tijd werd mijn verdriet verdund als gif in water en merkte ik bijna niets meer van het verlies dat in mij voortleefde. Heel soms stak het bewijs daarvan onverwachts de kop op: als ik verhuisde en bij het inpakken ineens een cadeautje van een ex tegenkwam, of een handgeschreven briefje: ‘Kan niet wachten je vanavond weer te zien!’ Ineens schoten me dan de tranen in de ogen.

En even plotseling werd ik enkele weken, maanden of jaren na zo’n breuk weer verliefd. Dan ontspon zich opnieuw die heerlijke tijd, die me inmiddels bekend was maar me toch compleet overviel: een periode waarin je geen slaap nodig lijkt te hebben, van je mooi willen maken en nerveus zijn voor ieder weerzien, van ieder liedje op de radio herkennen, van hardop willen zingen op de fiets.

Ik ben meerdere malen in mijn leven heel erg verliefd geweest, en ik heb meerdere malen heel erg liefdesverdriet gehad. Ik had serieuze relaties en uitprobeersels die al snel op niets uitliepen; ik woonde samen met geliefden of we hielden allebei onze eigen plek – soms leefden we zelfs in andere landen; ik trouwde en scheidde. Ik ben bedrogen door mensen die ik vertrouwde en heb iemand bedrogen die mij vertrouwde. Ik werd geliefd en voelde me eenzaam, ik was dolverliefd en jaloers, ik bedreef de liefde en had seks – soms al die dingen tegelijkertijd. Geen van die momenten had ik willen missen. Ze vormden de meest intense periodes van mijn leven, de situaties waarvan ik het meest leerde; de ogenblikken waarop ik het meest lééfde. Ik kan ook zeggen: ze vormden mij.

De liefde, durf ik namelijk te stellen, ís leven; liefhebben is mens-zijn. Menselijke intimiteit zit diep in ons wezen verankerd. We hebben het nodig, als mensheid en als individu. Daarom is de capaciteit tot, en de drang om anderen lief te hebben genetisch in ons vastgelegd; daarom is verliefdheid zo’n indringende ervaring en leidt liefdesverdriet tot fysieke pijn. Verliefdheid en lust zorgen ervoor dat we ons voortplanten, maar ook dat we samenwerken, voor elkaar zorgen en elkaar helpen – dat verhoogt de overlevingskans voor ons als groep. En omdat de liefde cruciaal is voor het voortbestaan van de mensheid, vóélt de liefdeservaring ook voor ons als individu enorm intens. Het is net zoals met honger en dorst: zouden we die signalen niet, of niet dringend genoeg op individueel niveau ervaren, dan redden we het met z’n allen niet. Dat geldt niet alleen voor de romantische liefde, maar voor menselijke intimiteit in de bredere zin van het woord. Het geldt ook voor de genegenheid die ik kan voelen voor mijn beste vrienden, en de liefde voor mijn dochter, die ontsproot tijdens mijn zwangerschap en in de weken na haar geboorte over me heen groeide als een klimop, tot zij me overwoekerd had, van top tot teen.

Het tegenovergestelde is ook waar. Zonder liefde doven we uit, floreren we niet, groeien we niet. Vrijwel iedereen kent de bekende onderzoeken uit Roemeense weeshuizen, die aantoonden dat jonge kinderen die zelden worden aangeraakt of worden getroost door hun verzorgers later ernstige stoornissen krijgen: zij kunnen niet gedijen in relaties, en ook niet in de maatschappij. Veel minder mensen weten dat recenter onderzoek aantoont dat ook volwassen liefdeloosheid, iets wat je ‘eenzaamheid’ zou kunnen noemen, extreem schadelijk is voor het functioneren van individuen én de maatschappij. Mensen die lang en veel alleen zijn, worden in toenemende mate onhandiger in sociaal contact. Hoe eenzamer je bent, hoe defensiever je de wereld en de mensen om je heen bekijkt, en zo raak je verstrikt in een vicieuze cirkel, want juist je wantrouwige interpretaties zorgen ervoor dat je je moeilijker verbindt met anderen, dat je je agressiever en onaangepaster gaat gedragen. Dat is een zorgwekkende bevinding in een tijd waarin volgens verschillende wetenschappers eenzaamheid onder met name jonge mensen enorm snel toeneemt, door individualisatie, door technologie, door lockdowns. Het is ook een relevante bevinding voor dit boek, met name als die gekoppeld wordt aan de bekende uitspraak van filosoof en psycholoog Erich Fromm, die stelde dat ‘love is the only sane and satisfactory answer to the problem of human existence’ – we zoeken naar liefde, om ons te kunnen wapenen tegen die nare, maar inherent menselijke ervaring van eenzaamheid.

Zoals de eenzaamheid toeneemt, is ook de menselijke ervaring van liefde niet statisch. Op dit moment is ze razendsnel aan het veranderen. Veel mensen zullen de eerste signalen daarvan hebben opgemerkt in hun dagelijks leven: via de datingapps in hun telefoon, de porno op hun computer of het toenemende aantal vrijgezellen of polyamoristen in hun omgeving. De afgelopen jaren bekroop me steeds vaker de vraag of we er als mensheid bij stilstaan wat de consequenties hiervan zullen zijn voor onze soort. Of er meer mensen zijn die, net als ik, geloven dat met het veranderen van de liefde ook onze menselijke ervaring radicaal zou kunnen transformeren, en daarmee de elementaire structuren van onze maatschappij.

Om enkele voorbeelden te noemen van de transformaties die ik observeer: experts beweren dat in 2050 10 procent van de jongeren niet alleen seks met een robot zal hebben gehad, maar er ook mee wil samenleven. Er bestaan apps én genlaboratoria die beloven je te koppelen aan je ideale partner. Er worden medicijnen geproduceerd die je relatie spannend of stabiel zouden kunnen houden: sommige daarvan worden al in therapiesessies getest, andere door koppels thuis, in bed (en weer andere door mij, voor dit boek, maar daarover straks meer). Het aantal singles in ons land groeit zo snel dat over niet al te lange tijd de meeste Nederlanders langdurig of zelfs levenslang vrijgezel zullen zijn. In steden als Amsterdam en Rotterdam woont nu al iets minder dan de helft van de inwoners alleen én heeft geen liefdesrelatie. In 2055 woont naar verwachting achter de helft van álle Nederlandse voordeuren één persoon zonder liefdesrelatie (dus ook geen latrelatie). Tegelijkertijd kiezen steeds meer mensen voor een polyamore levensstijl (inderdaad, de liefdesvorm waarmee in de jaren zestig van de vorige eeuw, en vele oudere episodes van het mensdom, ook al werd geëxperimenteerd), waarin ze meerdere liefdespartners tegelijk hebben, met hen samenleven, en soms ook met drie, vier of zes van die partners gezamenlijk kinderen opvoeden. Virtuele realiteit maakt het mogelijk om online een partner te hebben: honderdduizenden mensen onderhouden een relatie met een avatar, hebben verklaard dat ze daarvan houden en dat ze zo tevreden zijn met die virtuele liefde dat ze geen behoefte hebben aan partnerschap met een echt mens. Jongeren hebben steeds minder seks; bejaarden juist steeds meer. De online porno-industrie is zo groot dat niemand er meer zicht op heeft en onduidelijk is wie er geld aan verdient, maar er bestaan verschillende studies die suggereren dat er momenteel in geen enkel ander economisch veld méér wordt verdiend; tegelijkertijd proberen beleidsmakers en activisten sekswerk op straat, in bordelen of andere werkruimtes terug te dringen. Gender raakt steeds meer fluïde, net zoals onze seksuele oriëntatie en zelfs een hele generatie: socioloog Zygmunt Bauman bestempelde de inwoners van het derde millennium (dat zijn jij en ik) als ‘de vloeibare generatie’, een generatie waarin niets meer vastigheid of verankering biedt: ons werk niet, onze woonplaats niet, de seksuele identiteit die we ons aanmeten niet, en zéker de liefde niet.

Als liefhebben inherent is aan mens-zijn, en als die liefdeservaring wezenlijk aan het veranderen is, kan dat ook gevolgen hebben voor wat de mensheid karakteriseert. Verandering is natuurlijk lang niet altijd slecht, en dat geldt zeker ook voor verandering die wordt geïnitieerd door technologische innovatie. Heel vaak leidt dat juist tot positieve uitkomsten – ik bespreek er een aantal in dit boek. Sterker nog: adaptie is een voorwaarde om als mensheid te kunnen overleven. Als we in de menselijke geschiedenis niet telkens waren meeveranderd met onze omgeving, hadden we nu allang niet meer bestaan. Hoe adaptabel we zijn, zien we het best aan het gedrag van jonge mensen: aan studenten die makkelijker werken op een splitscreen dan hun docenten dat kunnen; jongeren die nu al vriendschappen sluiten met avatars of fan zijn van een digitale popmuzikante – en daarin niets vreemds zien. Ik ben, zoals iedereen, een kind van mijn tijd, en vergelijk momenteel de veranderingen in liefde met wat ik ken uit mijn eigen leven – ik acht het zeer aannemelijk dat dat me soms wat melancholisch maakt. Jongere lezers zullen daar geen last van hebben, die hebben het gewoon te stellen met de toekomstige wereld zoals zij die leren kennen; in hun belevingswereld bestaat er geen verlangen naar hoe het ooit was – gelukkig maar.

Maar in de huidige tijd worden technologische uitvindingen zo snel gelanceerd dat we ze vaak allang gebruiken voordat we beseffen welk effect ze op ons hebben, en daarin schuilt ook een gevaar: soms zíjn we al veranderd zonder dat we ons daarvan bewust waren, zadelen we komende generaties op met iets wat ze, hadden ze de keus gehad, absoluut niet hadden gewild. Soms veranderen we op een manier die we helemaal niet wenselijk achten. Of: niet menselijk.

Het lijkt me op dit punt verhelderend om iets te vertellen over mijn professionele achtergrond. Ik ben gepromoveerd in de antropologie en daarnaast gespecialiseerd en formeel getraind in toekomstverkennen en futurologie. Onderzoek doen ín de toekomst kan niet; onderzoek doen náár de toekomst wel; ik ben in het bijzonder geïnteresseerd in het exploreren van de impact van verschillende toekomstscenario’s op onze menselijkheid. De afgelopen jaren deed ik onderzoek naar de toekomst van het klimaat en natuurrampen, de toekomst van conflict, de toekomst van voedsel, de toekomst van werk en de toekomst van wat ik ‘menselijke duurzaamheid’ noem.

Voor dit boek deed ik ruim drie jaar onderzoek: ik las honderden academische artikelen en tientallen boeken over de geschiedenis en huidige staat van de liefde, bezocht congressen, interviewde academici – zowel sociaal wetenschappers als futuristen. Ik haalde inspiratie uit gesprekken met leden van de Dutch Future Society, een organisatie voor professionele toekomstverkenners waarvan ik de voorzitter ben, en uit conversaties met mijn studenten aan de Universiteit van Amsterdam, wier frisse, kritische blikken mijn eigen overtuigingen altijd weer uitdagen, en soms weerleggen. Ik las daarnaast ook veel literatuur en poëzie over de liefde, bekeek films en documentaires, bezocht het werk dat kunstenaars maakten over intimiteit en verdiepte me in relevante scifi (een lijst met lees-, kijk en luistertips vind je op www.detoekomstvanliefde.nl; daar vind je ook beeldmateriaal van mijn onderzoek).

Maar mijn belangrijkste methode om de toekomst van de liefde te verkennen, is – en dit geldt voor al mijn onderzoek en voor al mijn boeken – antropologisch veldwerk: het persoonlijk ervaren van wat nu nog op kleine schaal gebeurt, maar mogelijkerwijs snel zal uitbreiden. Ik gebruik mijn lichaam, mijn geest en de dagboeknotities die ik over mijn werk bijhoud om de theorie te kunnen duiden; om beter te kunnen begrijpen hoe iets voor een mens kan voelen, welke emoties, gedachten, ingewikkeldheden en vrolijkheden een bepaalde ervaring opwekt.

Ik heb voor dit boek liefdespillen ingenomen, een virtuele vriendschap opgebouwd, een mensenvriend gehuurd en een erotisch masseuse, bed en bank gedeeld met sekspoppen, geflirt met kunstmatige intelligentie; ik heb gedatet en gedanst in een virtuele wereld en ben door de echte wereld gereisd om robotbordelen te bezoeken. Ik heb gesproken met polyamoristen, sologamisten, sekswerkers, panseksuelen, aseksuelen, heteroseksuelen, homoseksuelen, mannen, vrouwen en mensen die zich niet thuis voelen in een binair genderlabel en daarmee ook het idee van een vaststaande seksuele oriëntatie hebben losgelaten.

Ik wilde weten hoe de veranderende liefde de mens verandert; ik had van tevoren kunnen vermoeden dat ik tijdens mijn zoektocht ook zelf zou kunnen veranderen – toch onderschatte ik hoezeer dat het geval zou zijn. Sommige ervaringen maakten me – als onderzoeker maar vooral als mens – bezorgd, of ronduit verdrietig – ik heb om die reden uiteindelijk zelfs een klein deel van mijn veldwerk stopgezet: in hoofdstuk 8 leg ik uit wanneer dat was, en waarom. Minstens zoveel ervaringen waren fascinerend, leerzaam en verrijkend, maar ze bleken niet makkelijk te combineren met mijn eigen liefdesleven: ik werd tijdens de onderzoeksperiode heel erg verliefd, raakte zwanger en beviel van ons dochtertje. Dat verruimde mijn blik omdat ik van binnenuit beleefde waar ik over schreef, maar het beperkte ook mijn onderzoek: probeer maar eens verplicht verliefd te worden op een avatar als je je hart allang verpand hebt aan een mens, of poog maar eens een vriendschap op te bouwen met een kunstmatige intelligentie die vooral ’s avonds zin heeft om te praten terwijl je tegelijkertijd een mensje van een paar maanden oud wil doen geloven dat mama héús niet de hele tijd op haar computer zit.

En toch. Als ik nu, tijdens het schrijven van dit boek, terugdenk aan al mijn exploraties in de moderne liefde ontstaat er als vanzelf een glimlach op mijn gezicht. Ze boden me namelijk niet alleen inzicht in wat liefde voor mensen in de moderne tijd betekent, maar ook wat liefde voor jou en mij in de nabije toekomst zal gaan betekenen, en zelfs welke rol de liefde gaat spelen in de levens van de generaties na ons. Ik leerde, kort gezegd, wat liefde is, maar vooral: wat liefde nog meer zou kunnen zijn.

Liefde is… ja, wat eigenlijk?

Wat liefde is, ligt eraan wie je ernaar vraagt.

Had het mij gevraagd voor ik aan dit boek begon te werken, en ik had je waarschijnlijk verteld dat liefde een universeel gevoel is – een emotie die alle mensen ter wereld met elkaar verbindt. Dat klopt in elk geval níét, weet ik inmiddels: liefde is noch een emotie, noch iets wat iedereen ter wereld ervaart.

Vraag het een biologisch antropoloog als Helen Fisher, of een bioloog als Dirk Draulans of een arts en socioloog als Nicholas Christakis, en ze zullen je vertellen dat liefde een oeroud, fysiek systeem is dat bestaat om de mensheid te laten voortbestaan. Of eigenlijk zijn het drie verschillende systemen die soms keurig met elkaar samenwerken, maar elkaar ook vreselijk in de weg kunnen zitten: seksuele aantrekking (lust), verliefdheid, en ten derde affectie of hechting (attachment). Je kunt ze tegelijkertijd voor één partner voelen; of je kunt naast je partner in bed liggen, enorm van diegene houden, maar ook verliefd zijn op een ander en een seksuele fantasie hebben over weer een ander. In alle drie die gevallen geldt, aldus de aanhangers van deze benadering van liefde: wat voor ons voelt als een emotie (of als magie!), is in feite keiharde biologie. Het zijn niet de vlinders die je in je buik meent te voelen; het zijn neuronen en hormonen die door je brein worden afgevuurd. Terwijl jij denkt zelf te bepalen op wie je valt, zeggen deze wetenschappers: het zijn je genen die bepalen wat je voelt, en het is je brein dat bepaalt op wie je verliefd wordt of met wie je naar bed wil. De drie systemen in ons brein (lust, verliefdheid, hechting) produceren drie verschillende drijfveren: om met iemand seks te willen, om duizend keer op je telefoon te kijken tot je einde-lijk een berichtje van die leuke vrouw uit de kroeg hebt gekregen, of om voor je zieke of verdrietige partner te willen zorgen.

Je voelt je niet alleen aangetrokken tot iemand omdat verliefdheid leidt tot seks, en seks tot baby’s, maar ook omdat die aantrekkingskracht leidt tot langdurige, liefdevolle relaties met medemensen – en ook dat houdt ons, als groep, in leven. We zijn er biologisch niet alleen voor gemaakt om met andere mensen seks te hebben, maar ook om langdurig van ze te houden, zowel op romantische als op vriendschappelijke wijze. Mensen leven van oudsher in groepen, dat maakt onze kans op overleving groter. Om goed met elkaar samen te kunnen werken, is het nodig dat we elkaar beschouwen als meer dan reproductiemiddelen: dat we vriendelijk tegen elkaar zijn, compassie voor elkaar hebben; en dat we het fijn vinden om samen tijd te spenderen. Dankzij onze capaciteit tot liefhebben houden we ons in het leven niet alleen bezig met neuken en het bevechten van potentiële seksuele concurrentie, maar ook met gezellige etentjes, gieren van het lachen, geheimen delen, bosjes bloemen of boeken voor een ander kopen, vertederd raken, en huidhongerig verlangen naar de armen van vrienden om je schouders. Dat komt niet allemaal voort uit lustgevoelens en de wil tot voortplanting, maar uit liefde. Sterker nog: hoewel er vaak wordt gezegd dat seks de krachtigste drijfveer is voor menselijk gedrag, lijkt het erop dat de liefde veel sterker is. Over een nacht slechte seks of een periode zonder seks ervaar je wellicht frustratie, maar meestal geen diep verdriet; als je seksueel naar iemand verlangt pleeg je daar waarschijnlijk geen moord voor – hoogstens een booty call. Crimes passionels, daarentegen, kleuren de menselijke geschiedenis, en ‘in liefde en oorlog is alles geoorloofd’ werd niet voor niets een veelgebruikte uitdrukking.

Vraag wat liefde is, aan een cultureel antropoloog of socioloog, en die zal je vertellen dat liefde helemaal niet alleen maar uit de overgeërfde biologie van de mens voortkomt, maar vooral ook uit de huidige omgeving waarin die mens opgroeit en leeft. Liefde is grotendeels cultureel bepaald, zeggen deze onderzoekers. Daarom komen bepaalde vormen van liefde ook alleen op bepaalde plekken in de wereld voor. Niet alle vormen van liefde: lustgevoelens komen, voor zover bekend is, in alle culturen voor en het lijkt erop dat ook gevoelens van hechting (bijvoorbeeld tussen moeders en hun kinderen) op alle plekken ter aarde kunnen worden geobserveerd. Maar verliefdheid niet. In de antropologische en sociologische theorie over liefde staat dat ‘passionele liefde’ universeel is, terwijl ‘romantische liefde’ cultureel bepaald is. Een bekende studie uit 1992, uitgevoerd door Jankowiak en Fisher in 166 culturen, wees uit dat mensen in ruim 88 procent van de culturen romantische gevoelens ervaren voor andere mensen. In de overige culturen (dat waren er 19), vonden onderzoekers geen enkel signaal, gedrag of uitspraak die wees op het bestaan van verliefdheid. Er waren geen verhalen over romantische liefde, er bestonden geen liefdesliedjes, en jongeren konden desgevraagd niet vertellen over een ervaring die we normaliter, in elk geval in het Westen, associëren met verliefdheid: het verlangen naar die ene, bijzondere ander. (Overigens wordt er ook lang niet overal gezoend: uit een grootschalige, internationale studie uit 2015 bleek dat romantisch (tong)zoenen zoals wij dat hier in het Westen gewend zijn te doen met geliefden, voorkomt in minder dan de helft van de culturen. Dat duidt erop dat zoenen geen natuurlijk, maar aangeleerd gedrag is. Toen de Braziliaanse Mehinakustam hoorde over ons kusgedrag, lieten ze onderzoekers weten het ‘ranzig’ te vinden.)

Vraag een historicus wat liefde is, en die zal je vertellen dat de liefde, of in elk geval de romantische liefde, niet alleen bepaald wordt door de normen, waarden en gebruiken van je directe sociale omgeving, maar ook door de tijdsgeest. Ons gedweep over ‘ware liefdes’ in romcoms, en mijn zielenpijn uit het Voorwoord, zouden zij afdoen als een moderne, westerse uitvinding: iets wat we – net als zoenen – zelf hebben bedacht in deze periode van individualisme en waarmee we onszelf nu koppig blijven kwellen, daarbij de mythe in stand houdend dat verliefdheid inherent menselijk is. Welnee, zeggen de historici, vroeger draaide een huwelijk helemaal niet om romantiek, maar om het uitwisselen van bezit. Partners koesterden niet de verwachtingen dat ze elkaar aantrekkelijk of zelfs maar aardig zouden vinden; laat staan dat ze elkaars soulmates wilden zijn. Een huwelijk was geslaagd als man en vrouw samen een huishouden konden runnen en een setje gezonde kinderen produceerden. Het kwam voor dat je, buiten je huwelijk om, naar iemand verlangde, maar dat moest bestaan op afstand, en als er al een relatie uit ontstond, dan was die platonisch. Dit was bijvoorbeeld typisch voor de hoofse liefde, die uitsluitend voorkwam in de hogere standen en de bewondering van een edelman of ridder behelsde voor een onbereikbare, meestal gehuwde, vrouw. Voor je lustgevoelens, die niet alleen in alle culturen en sociale klassen, maar ook in alle tijden voorkwamen, ging je als heteroseksuele man naar een sekswerker, of als vrouw naar een dorpsgenoot die er ook wel zin in had.

Vraag het een psycholoog als de Deen Svend Brinkmann, en hij zal je zeggen dat liefde überhaupt geen gevoel is. Eerder is het een relatie met een ander, die vervolgens weer kan leiden tot gevoelens als verliefdheid, blijdschap, boosheid en jaloezie. Vraag het andere moderne psychologen, zoals Ad Verbrugge, Paul Verhaeghe of Dirk De Wachter, en die zullen je vertellen dat liefde eigenlijk een terugverlangen is naar je moeder uit de tijd dat je een baby was, of zelfs nog uit de tijd dat jij in haar baarmoeder leefde, en waarin je altijd kreeg waaraan je behoefte had – voedsel, troost, warmte: een vorm van zorg en aandacht die je je hele leven, veelal onbewust, zult blijven zoeken maar die latere geliefden je lang niet altijd kunnen bieden; vandaar ook dat die psychologen jou en je geliefden zo vaak terugzien in hun behandelruimtes.

Had je het de oude Grieken gevraagd, dan hadden ze je verteld dat de liefde inderdaad een zoektocht is: naar je wederhelft, die je ooit verloren bent en nu terugwenst. Volgens de oude mythe in Plato’s boek Symposium hadden wij mensen ooit vier benen, vier armen en een hoofd met twee gezichten, waarmee we zowel vooruit als achterwaarts konden kijken. In die vorm waren we naast behoorlijk veelzijdig ook compleet tevreden en gelukkig; iets wat de goden bedreigend vonden. Daarop spleet Zeus – met zijn bliksem – de mens in tweeën. Hij verwachtte daarmee de macht van mensen in te perken, en ook nog eens dubbel zoveel mensen te creëren die de goden zouden aanbidden, maar voorzag niet dat er iets heel anders gebeurde: de mens voelde zich incompleet en begon koortsachtig te zoeken naar zijn andere helft – iets wat we nu nog steeds doen als we zoeken naar de ware liefde, een wederhelft.

Een wederom moderner, maar toch schijnbaar enigszins door dit verhaal geïnspireerd idee over de liefde zal een filosoof als Simon May je vertellen: volgens hem is liefde een vorm van ontologisch thuiskomen, een ervaring die maakt dat je je ineens compleet voelt, en veilig, of dat nu in de verbinding is met je romantische partner, of in de connectie die iemand kan voelen voor een god, of in het gevoel van ‘belonging’ bij de voetbalclub waarbij je je aansloot. Andere filosofen geloven ook dat liefde geen gevoel is, maar eerder een sociale beleving. Zo beschreef Iris Murdoch dat iets liefhebben betekent dat je iets buiten jezelf als ‘werkelijk’ ervaart. Om te kunnen spreken van liefde is het dus altijd noodzakelijk dat je van jezelf moet worden weggevoerd: je kunt in die zin niet van jezelf houden, net zomin als dat je geld van jezelf kunt lenen. Liefde gaat juist altijd over iets of iemand buiten jezelf. Ze maakt dat je jezelf in zekere zin vergeet en je overgeeft aan de ander. Dat je je van jezelf laat wegvoeren om van een ander te kunnen houden, is extreem belangrijk voor een goed leven, onderstreepten meer filosofen. Heidegger schijnt te hebben gezegd dat ‘Dasein ist mit den anden sein’, wat ik vrij zou willen vertalen als ‘om te kunnen bestaan, moet je met anderen samen bestaan’, en Emmanuel Levinas geloofde zelfs dat ‘de ander altijd belangrijker is dan ik’, dat ‘geven’ het middelpunt moet zijn in de relatie tot de ander, dat de menselijkheid ‘schuilt in de ander’ en dat de wereld zin heeft, omdat de ander zin heeft. In een recente podcast echode de Belgische filosoof Dirk De Wachter dat sentiment door te stellen dat mensen elkaars fysieke aanraking nodig hebben: ‘Wij zijn sprekende lijven, en zowel dat spreken als het lijfelijke zijn wezenlijk.’

Een nieuwe definitie van liefde

Vraag mij nogmaals wat liefde is, nadat ik er jaren over heb kunnen lezen, nadenken en schrijven, en ik geef je een persoonlijke en bewust vage, incomplete definitie.

Die definitie is geïnspireerd door al die bovenstaande gedachtenstromingen, en door nog veel meer andere schrijfsels en benaderingen die op dit papier geen plaats vonden. Het is een definitie die ik samenstelde uit de liefdesverhalen, ideeën en mythen die mij het meest kloppend, herkenbaar en behulpzaam leken, op basis van mijn persoonlijke ervaringen met de liefde, én mijn academische kennis. Als antropoloog ben ik geïnteresseerd in de diversiteit van belevingen – de verschillende ervaringen van culturen en subculturen, of van groepen mensen door de tijd heen; als toekomst-antropoloog probeer ik altijd rekening te houden met wat niet is, maar nog kan komen.

Ik had veel aan de beschrijving van Carrie Jenkins, een Amerikaans filosoof die – net als ik – gelooft dat liefde deels biologisch, deels cultureel bepaald is; zij noemt de liefde daarom duaal, of hybride. Ik schaar Jenkins onder geen van de benaderingen van liefde die ik hierboven opsomde, omdat ze een opvallende, tegendraadse opinie heeft. Zij noemt vrijwel alle opvattingen van de liefde zoals we die tot nu toe in de wetenschappen (zowel in de sociale als de filosofische hoek) hebben leren kennen te nauw, omdat daarin impliciet wordt uitgegaan van een monogame, heteronormatieve situatie, en ook van het idee dat romantische liefde voor iedereen ter wereld belangrijk is. Er zijn bijvoorbeeld verschillende wetenschappers die hebben geschreven dat juist de romantische, heteroseksuele liefde die we kunnen voelen voor één ander mens (die Ene, Ware, Speciale) ons menselijk maakt, omdat ze leidt tot de voortplanting van de mens. Maar dat is nogal wat voor mensen van hetzelfde geslacht die verliefd worden op elkaar, voor mensen die nooit verliefd werden in hun leven en dat ook nooit zullen worden (en de antropologische studies die ik hierboven noemde, suggereren dat dat er behoorlijk veel zijn). Het is ook een behoorlijke belediging voor mensen die zeker weten dat ze wel een levenspartner, maar nooit kinderen wensen, en voor mensen die niet samen willen of kunnen zijn met één persoon maar altijd liefde voelen voor meerdere personen tegelijk. Die mensen zijn niet wezenlijk, biologisch anders dan heteroseksuele, monogame ouderparen. Zou je bijvoorbeeld een hersenscan maken van polyamoreuze verliefden, dan zou je zien dat er in hun brein dezelfde hormonen rondwaren en dezelfde activiteit te zien is als in de hersenen van mensen die hun relaties graag exclusief houden. In de populaire, normatieve definitie van de liefde waartegen Jenkins zich afzet, wordt dat (meestal impliciet) ontkend.

Ik ben het met haar eens dat een betere definitie van de liefde een bredere, inclusievere definitie moet zijn. Misschien zelfs wel zo inclusief, dat zij ruimte laat voor de beleving van een nietmenselijk wezen. Want nee, na alle experimenten die ik voor dit boek met algoritmes, avatars en robots heb uitgevoerd, geloof ik niet dat die nu liefde ervaren. Maar wie weet wat de toekomst ons brengt – als het waar is wat de programmeurs van kunstmatige intelligenties me beloofden, en wat filmmakers als Spike Lee in het beeldschone Her al uitbeeldden, is het straks wel degelijk mogelijk dat ook niet-menselijke, digitale of virtuele wezens iets ervaren wat op liefde lijkt. In een boek over de toekomst van liefde zou het dan mijns inziens onlogisch zijn om het begrip alleen toegankelijk te maken voor de menselijke beleving. Behulpzamer is het om de definitie van liefde zo vorm te geven dat zij kan helpen bij het oplossen van een cruciaal vraagstuk voor de mensheid: hoe willen we de liefde ervaren over tien, twintig of vijftig jaar van nu?

Liefde is, in mijn woorden, een biologisch, cultureel en sociaal fenomeen dat op gevoelsniveau wordt ervaren door bewuste wezens; het kan zich uiten in seksuele aantrekking, romantische verliefdheid of hechting; het is relationeel (en niet gericht op onszelf) omdat er altijd een element van verrassing of overgave in zit; het uit zich in een intens ervaren verlangen om dicht bij een of meerdere specifieke anderen te willen zijn, en daar fysiek en/of mentaal intiem mee te willen zijn.

Een strakkere definitie heb ik niet, en wíl ik vooral ook niet formuleren. Liefde is namelijk in essentie rommelig en, zoals Carrie Jenkins dat zo mooi beschreven heeft: ‘trying to state the nature of romantic love with precision is like trying to nail some Jell-O to a wall made of Jell-O, using a Jell-O nail’. Dat gáát dus niet. En het hoeft ook niet. Liefde is beter voelbaar dan analyseerbaar. Het is een bewuste ervaring die ongrijpbaar en voorlopig nog grotendeels onbegrijpelijk is voor onze menselijke intelligentie, en tegelijkertijd is liefde voor de mens van levensbelang. Het is er lang niet altijd in ons leven, maar als het er is, is het alles. Dát fenomeen, die allesoverheersende, de-rest-van-de-wereld relativerende ervaring, die maakte dat Lev Tolstoj bemerkte dat ‘Love is life… everything that I understand, I understand only because I love’, en die, zo’n dertig jaar na Tolstojs dood in 1910, Nat King Cole deed beweren dat ‘the greatest thing you’ll ever learn is to love and to be loved in return’ – dát gevoel is straks misschien wel voor altijd veranderd. En daarmee wij ook.

Liefdesveranderingen

We hebben op dit moment voor het eerst in ons bestaan te maken met een type technologie waarvan we inmiddels weten dat die niet alleen ons gedrag radicaal transformeert, maar ook onze menselijke vaardigheden. Daarmee bedoel ik die vaardigheden die altijd cruciaal zijn geweest voor het menselijk functioneren: intuïtie, empathisch zijn, intermenselijke communicatie, je kunnen verbinden met anderen. Zonder die vaardigheden kunnen we als mensen niet liefhebben, niet voor elkaar zorgen, niet samenwerken. Zonder die vaardigheden verliezen we onze menselijkheid.

Meer en meer studies wijzen uit dat we momenteel minder goed aan het worden zijn in die belangrijkste menselijke vaardigheden, met alle gevolgen van dien voor ons individuele welzijn en dat van de maatschappij. Dat gebeurt niet omdat de technologie inmiddels al zo slim en strategisch is dat zij ons manipuleert, maar omdat wij mensen ons gedrag al aan het aanpassen zijn aan de nu nog matig functionerende robots, algoritmes en kunstmatige intelligentie waarmee we steeds intensiever samenleven en werken. De bekendste – maar niet opzichzelfstaande – voorbeelden komen uit studies van Sherry Turkle, een hoogleraar in de sociale wetenschappen die al decennialang onderzoek doet naar de invloed van technologie op de mens. Zij laat in haar werk zien dat we steeds slechter worden in het aflezen van gezichtsuitdrukkingen en het voeren van (ingewikkelde) gesprekken, naarmate we elkaar vaker treffen via een beeldscherm dan in het echt, of vaker met elkaar spreken in korte chats in plaats van middels uitvoeriger gesprekken. Cultuurcriticus Rebecca Solnit geeft in haar essay ‘We’re Breaking Up’ een vergelijkbaar voorbeeld van de wijze waarop technologie ons gedrag en gevoel beïnvloedt. Eerdere technologie vermeerderde en vergrootte de communicatiemogelijkheden, stelt ze, maar de nieuwste technologie beperkt onze communicatie juist:

The eloquence of letters has turned into the nuanced spareness of texts; the intimacy of phone conversations has turned into the missed signals of mobile phone chat. I think of that lost world, the way we lived before these new networking technologies, as having two poles: solitude and communion. The new chatter puts us somewhere in between, assuaging fears of being alone without risking real connection. It is a shallow between two deeper zones, a safe spot between the dangers of contact with ourselves, with others.

Het lijkt me zeer aannemelijk dat nieuwe trends en innovaties ook van invloed zijn op onze beleving van de liefde: om liefdevolle relaties aan te gaan, moet je goed met andere mensen kunnen communiceren en ze aanvoelen – dingen waar we nou net minder goed in schijnen te worden. Maar lang niet iedereen gelooft dat nieuwe technologie de beleving van de liefde zal veranderen, laat staan ons diepste wezen. Biologisch antropoloog Helen Fisher is het bijvoorbeeld met mijn idee oneens, en haar mening is er een om serieus te nemen, want zij is waarschijnlijk de bekendste sociaal wetenschapper ter wereld die zich bezighoudt met de liefde. Volgens Fisher zullen nieuwe liefdestrends, die vaak gedreven worden door innovatieve technologie, de ervaring van de liefde niet veranderen, en dat ook in de toekomst nooit gaan doen.

De systemen van het brein die de liefde regelen, liggen namelijk ver beneden de cortex (daar waar je denkprocessen en emotionele systemen gelokaliseerd zijn), en ook net onder, of eigenlijk zo’n beetje naast het limbische systeem, het meest primitieve stuk van je brein (gelokaliseerd in het middenbrein en de breinstam). Daar wordt het hormoon dopamine aangemaakt, de lichamelijke stimulans die ons mensen motivatie en focus biedt, om daarmee te kunnen krijgen wat we willen – bijvoorbeeld een bepaalde bedpartner. Dat gebiedje, legt Fisher uit in tientallen boeken en lezingen, ligt grofweg naast het gebied waar dorst en honger vanuit het brein worden ervaren en verholpen, waarmee ze maar zoveel wil zeggen als: de liefde is zo ongelooflijk belangrijk voor ons overleven, en de systemen daarvoor zijn al zo ongelooflijk lang geleden aangemaakt, dat recente ontwikkelingen die écht niet zomaar aantasten. ‘Dit evolueerde miljoenen jaren geleden, toen mensachtigen uit de bomen kwamen en op de grond begonnen te lopen,’ vertelt Fisher in een populaire TedXtalk. Dat we tegenwoordig dagelijks tientallen foto’s van potentiële partners van links naar rechts swipen in plaats van dat we ze leren kennen in een nabijgelegen grot, zal niets afdoen aan onze capaciteit om lief te hebben. De manier waaróp we zoeken naar liefde en die uiten verandert natuurlijk wel, ziet ook Fisher: we zijn tegenwoordig aan het appen, sexten, gebruiken emoticons om onze geliefden te laten zien wat we voor ze voelen. Er is daarnaast sprake van een enorme expansie van de mogelijkheden om een partner te ontmoeten: je kunt chatten met iemand die aan de andere kant van de wereld woont en met wie je tóch een muzieksmaak deelt en een voorliefde voor Japanse tekenfilms, en hoeft niet te wachten tot het lot jullie paden doet kruisen – dat kan je mobiele telefoon tegenwoordig gewoon voor je regelen (of zelfs, vertel ik in hoofdstuk 3, een kunstmatige intelligentie die voor je optreedt als matchmaker).

Maar dat soort veranderingen, betoogt Fisher, tasten onze diepere liefdeservaring niet aan, en dus ook onze menselijkheid niet. Die is namelijk deel van ‘basale overlevingsmechanismen en ze zijn er over een miljoen jaar nog: we zijn gebouwd om lief te hebben’. Met andere woorden: het algoritme dat onze liefdeservaring stuurt zit niet in technologie, maar in je brein. Dat vertelt je nog steeds, zoals het altijd heeft gedaan, om lief te glimlachen tijdens je eerste ontmoeting met een aantrekkelijke Ander; dát bepaalt uiteindelijk de keuze wie je nogmaals wil zien, en wie niet. Een moderne uitvinding als de datingapp is, in de beleving van Fisher, niets meer dan een introductieplatform; jouw brein bepaalt de rest van het liefdesproces, zoals het altijd heeft gedaan. Datingsites, mobiele telefoons en andere nieuwe liefdestechnologie vormen dus helemaal niet zo’n dramatische technologische wending als ik hierboven schetste.

Met die bewering van Fisher ben ik het tot op zekere hoogte eens. Ga maar na: de grotere toegankelijkheid tot een auto in de jaren vijftig zorgde ervoor dat geliefden niet meer samen hoefden te komen in een ouderlijk huis, maar dat ze met elkaar op date konden – in een bed op wielen. De uitvinding van de pil maakte het voor vrouwen mogelijk om seks te hebben zonder zwanger te raken, en zo meer zeggenschap te behouden over hun toekomst. Het beste voorbeeld biedt de uitvinding van de ploeg, die het de eerste mensen zo’n 12.000 jaar geleden makkelijker maakte om hun voedsel zelf te produceren en zodoende de landbouwrevolutie in gang zette. De voormalige nomadische mens vestigde zich op een vaste plek, en daarmee veranderde volgens steeds meer wetenschappers niet alleen de arbeidsverdeling tussen man en vrouw, maar veranderden ook hun machtsverhoudingen. Dankzij hun sterkere lichaamsbouw lag het voor de hand dat mannen het zware werk met de ploeg en andere machines zouden doen, terwijl de vrouw de overgebleven taken oppakte: meestal binnenshuis, taken die minder opleverden en waaraan minder status kleefde. Omdat er privébezit ontstond van land, vee, voorraden en woningen, werd het ook noodzakelijk om dat bezit te verdedigen. Die taak lag ook voornamelijk bij de mannen. De banden tussen mannen binnen de familie werden daarbij belangrijker, want de zonen werden de erfgenamen. In het patriarchaat dat ontstond, werden vrouwen uitgeruild tussen clans, en later ontstond voor vrouwen de eis om maagd te blijven tot het huwelijk, en om eeuwig met hun man samen te blijven. Met het huwelijk verloor de vrouw dus een deel van haar seksuele én economische autonomie: patronen die we nog steeds herkennen in onze samenleving. Het lijkt inderdaad terecht om te argumenteren dat de uitvinding van de ploeg, veel meer dan een modernere uitvinding als een applicatie op je telefoon, de liefde, en het leven van mannen en vrouwen, op de meest ingrijpende manier heeft veranderd.

Lijkt

Want hoewel ik met Fisher erken dat de huidige liefdestransformaties niet de eerste zijn en dat er nog talloze andere voorbeelden te noemen zijn van voorgaande technologische innovaties die impact hebben gehad op onze intimiteitsbeleving, en hoewel ik me er óók van bewust ben dat technologische innovaties vaak gepaard zijn gegaan met wantrouwen of bezorgdheid – de eerste treinpassagiers waren ervan overtuigd dat het ding levensgevaarlijk was; toen de krant en boeken hun weg naar het publiek vonden, circuleerden er waarschuwingen dat die zorgelijke afleidingen voor de mens zouden vormen, ‘verslavend als een drug’ –, geloof ik dat de veranderingen die we de komende jaren tegemoetgaan, niet eerder vertoond zijn. Omdat ze niet alleen de liefde, maar wel degelijk ook onze algehele menselijkheid zouden kunnen transformeren.

Technologie heeft ons natuurlijk altijd bepaalde gedragingen afgeleerd, zoals het ons ook dingen aanleerde – in die zin is er niks nieuws onder de zon. En het is ook lang niet altijd érg als de mens iets niet langer kan: vaak is de winst minstens zo groot als het verlies. Toen de rekenmachine werd uitgevonden vreesde men dat we er minder goed door zouden worden in hoofdrekenen. Die zorg bleek terecht – jonge generaties mensen zijn over het algemeen minder goed in hoofdrekenen dan oudere generaties; maar als samenleving zijn we dankzij de (online) rekenmachine wel veel beter geworden in snel moeilijke berekeningen oplossen. Voordat gps zijn intrede deed, waren veel autobestuurders bekend met de weg of geoefend in kaartlezen – nu volgen we gedwee een robotstem die ons de route wijst. Maar minder snel kunnen rekenen, of je minder makkelijk zelfstandig kunnen oriënteren in de ruimte, brengen ons in de moderne wereld niet in onoverkomelijke problemen, en leren onze soort geen vaardigheden af die van wezenlijk belang zijn voor onze menselijkheid. Zodoende hebben ze ook geen dramatisch effect op de structuren en solidariteit van onze maatschappij.

Dat zou zomaar wél het geval kunnen zijn voor de transformerende liefdeservaringen die momenteel ontstaan, en die ons in de toekomst mogelijkerwijs zullen definiëren. Wat óók kan, is dat nieuwe uitvindingen en trends ons juist dingen aan gaan leren die ons hélpen in intermenselijke communicatie, of in de ontwikkeling van empathie, of in andere vaardigheden die de maatschappij dienen. Misschien bieden robots ons, zoals de producenten ervan beweren, de mogelijkheid om onze liefdesvaardigheden op te oefenen, of kunnen avatars ons inzichten bieden over vriendschap die ons van pas komen in het echte leven? De algoritmes van datingapps kennen ons straks wellicht beter dan wij onszelf, en kunnen ons dus op efficiënte wijze helpen bij de zoektocht naar liefde; de eerste experimenten met relatiepillen lijken veelbelovend – volgens de psychologen die ze testten, leren ze ons empathischer te zijn tegen onze partners.

‘Liefde is niets natuurlijks, en ook geen emotie,’ schreef Erich Fromm in zijn boek The Art of Loving: ‘het is iets wat je in de praktijk brengt, dat je doet’. Om er meer van te begrijpen, moet je er niet over lezen, denken en praten; je moet het in de praktijk ervaren. Datzelfde geldt, realiseer ik me, voor dit onderzoek naar de toekomst van liefde: om te snappen of, en hoe, onze beleving van liefde aan het veranderen is, moest ik die toekomstige liefde maar eens gaan doen.

______

* Deze eindnoot vind je op pagina 283. Er horen nog veel meer verwijzingen bij dit boek; om de leesbaarheid te vergroten geef ik dat niet steeds in de tekst aan. Achterin vind je de hele lijst, per hoofdstuk en per zin.

1 Avonturen met sekspoppen

De twijfel ontstond niet door zijn kale hoofd, hoewel dat nogal onverwacht contrasteerde met de volle bos haar die ik had gezien op zijn profielfoto: Nick, een mooie man met een stevige kaaklijn, harde buikspieren en heldere, blauwe ogen; een man met wie ik, aldus de biotekst op de website waar ik hem huurde, niet alleen de leeftijd maar ook alvast een hobby deelde: we hielden allebei van rotsklimmen.

Mijn plotselinge geaarzel werd óók niet veroorzaakt door het feit dat Nick alvast geheel uitgekleed en in zeesterpose op het bed lag toen ik de schemerige kamer binnenkwam: zijn armen en benen uitgespreid naar de zijkanten, zijn blik star, gericht op het plafond. Toegegeven, het kwam een béétje doordat Nick een erectie had die zo lang als mijn onderarm moest zijn en zeker zo dik was; een beeld waarnaar ik enthousiast probeerde te kijken, niet zozeer vanwege Nick als wel om zijn eigenaar niet teleur te stellen. Die had zojuist de deur voor me opengedaan en legde nu de kamersleutel naast een tube glijmiddel op het nachtkastje, daarbij glunderend naar zijn medewerker wijzend en rollend met zijn letter ‘r’: ‘Nick has verrry big cock!’

Waarvan akte.

De werkelijke reden waardoor ik vrijwel direct na aankomst in het Oostenrijkse sekspoppenbordeel minder zeker werd van mijn plan, was zijn ontbrekende ziel. Vóór vertrek had ik dat aspect van Nick juist een voordeel gevonden. Ik ging straks niet vreemd met een echt mens, maar met een levenloze sekswerker – een figuur van plastic, in feite niets meer dan een uit de hand gelopen seksspeeltje. Dat zou dit onderdeel van mijn veldwerk even makkelijk als absurdistisch maken, verwachtte ik; een geestig toneelstuk zou het worden, met mijzelf in de hoofdrol en de pop in nog minder dan een bijrol – een gebruiksvoorwerp.

Maar toen ik hem ontmoette, verstarde ik. De twijfel nam toe toen ik me over hem heen boog om hem aan te kijken, en zijn ogen vlak langs de mijne zag staren, richting het lage plafond met de vochtplekken. Mijn onzekerheid werd nog groter toen ik Nick wat rechter op probeerde te zetten, maar het niet gedaan kreeg – de pop bleek loodzwaar. Ik sjorde tevergeefs aan zijn torso, nestelde me uiteindelijk moedeloos tegen zijn siliconen borstkas aan. Die was glad en koud, zoals ook de rest van het lichaam van mijn bedpartner. Ineens wist ik niet meer zeker of ik dit wel kón, intiem zijn met zoiets doods. Was ik er wel aan toe om aan den lijve te ervaren hoe de toekomst van seks en liefde eruit zou kunnen zien?

Ideale partners

Volgens steeds meer futuristen en sociologen vormen sekspoppen en de bewegende varianten daarvan, de seksrobots, namelijk de bedpartners van de toekomst. Ze zullen gaan werken als sekswerkers, en niet alleen dat: volgens sommige wetenschappers zullen ze ook gaan fungeren als levenspartners. Kunstmatige-intelligentie-expert David Levy stelt dat het rond 2050 mogelijk én sociaal geaccepteerd zal zijn voor mensen om een robotpartner te hebben, of ermee te trouwen. In diezelfde periode, zo is hij overtuigd, zal één op de tien jongeren seks hebben met een robot of sekspop. Levy krijgt steeds meer bijval, zowel van wetenschappers als van sekstechproducenten.

Hun voorspellingen mogen misschien bizar klinken, maar deze ontwikkeling is al ingezet.

Er bestonden in 2018 een stuk of veertig sekspoppenfabrikanten, gevestigd in verschillende landen, waaronder Rusland, Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Japan en de Verenigde Staten – die laatste twee landen lopen voorop in de ontwikkeling én aanschaf van sekspoppen. Surf naar een website als die van de makers van ‘Silicon Wives,’ ‘True Companions’ of ‘Lumidolls’, en je hebt de keus uit een scala aan poppen – van rondborstig tot meisjesachtig plat, van gespierd tot ronder en zacht. Vrijwel altijd zijn het vrouwenpoppen; mannen zijn in de minderheid; transgenderpoppen en ‘shemales’ zijn in opkomst.

Staat je ideale pop niet tussen de aangeboden prototypen, dan kun je er bij de meeste bedrijven ook zelf een samenstellen: kies je ideale benen, het perfecte gezicht, een romp naar keuze, de geslachtsdelen zoals jij die graag ziet; vink het aan als je specifieke kleding bij je pop wil ontvangen, een pruik of een uitneembare vagina (handiger schoonmaken), en laat het de makers weten als je pop voorgeprogrammeerde zinnetjes uit moet kunnen spreken, verschillende gezichtsuitdrukkingen aan moet kunnen nemen of andere lichaamsbewegingen moet kunnen maken (zo kan mannelijke seksrobot Rocky penetrerende stootbewegingen maken, en zijn er vrouwenpoppen die hun heupen naar voren en terug bewegen, zodat ze tijdens de seks met hun eigenaar ook een ‘actieve rol’ aannemen). Er wordt momenteel hard gewerkt aan het op de markt brengen van levensechte sekspoppen die in temperatuur warmer aan zullen voelen dan mijn Nick, en waarvan de borstkassen rijzen en dalen alsof ze ademen. De producenten streven ernaar dat de poppen van de toekomst niet alleen slimmer zullen klinken dan mobiele spraakassistenten Alexa of Siri, maar ook nog eens in hun algoritmisch brein hebben opgeslagen welk erotisch standje jouw voorkeur geniet, of welke woordjes jij wil horen om je geliefd of bemind te voelen.

Die toekomstige generatie sekspoppen vormt een nieuwe stap in de evolutie van intimiteit, want hoewel technologische innovatie al veel vaker impact had op onze seksuele en liefdeservaringen – denk maar aan de pil, of aan seksspeeltjes zoals vibrators –, is er iets anders aan de hand met déze seksspeeltjes: een seksrobot moet er zo menselijk mogelijk uitzien. De techniek is verhullend; hoe menselijker, hoe echter, hoe beter, is het devies. De bedoeling is dat gebruikers vergeten dat techniek hun ervaring faciliteert, het gaat erom dat ze zichzelf verliezen in een schijn van menselijk contact.

Voor een groeiende groep mensen is de huidige generatie sekspoppen al menselijk genoeg. Zij ervaren hun poppen als partners, kondigen (niet-erkende) huwelijken aan met hun siliconen lief en willen naar eigen zeggen geen mens van vlees en bloed meer in hun bed: deze poppen hebben altijd zin, nooit hoofdpijn en de billen blijven eeuwig strak. Dat ze geen spontaniteit tentoonspreiden, nooit eens terugkomen op een gedeelde herinnering en geen kinderen met hun eigenaars kunnen maken, stoot kopers niet af. En waarom zou een kinderwens ook een argument zijn tegen sekspoppen? We worden immers ook verliefd op gesteriliseerde mensen, of op mensen die geen kinderen willen krijgen.

Met name in Japan schijnen steeds meer jonge mannen een sekspop thuis te hebben, al zijn exacte getallen moeilijk te vinden, en al helemaal lastig controleerbaar. De producenten die ik erover sprak, hadden het over ‘duizenden’ verkochte poppen, maar houden de identiteit van de kopers geheim – naar eigen zeggen vanwege privacyredenen, maar het is mogelijk dat ze hun verkoopcijfers overdrijven om de acceptatie van het fenomeen te stimuleren. Over de plaatsen waar hun poppen worden afgeleverd willen ze evenmin iets kwijt – dat maakt het lastig inschatten hoe populair de poppen nu echt zijn. Wat het rekenen nog ingewikkelder maakt, is dat sommige eigenaren meerdere poppen aanschaften. Kennelijk kan zelfs een ideale bedpartner snel gaan vervelen.

Sexy Sandy

Wat wel duidelijk is, is dat de poppen wereldwijd steeds vaker worden gekocht. Er bestaan inmiddels tijdschriften voor de liefhebbers van sekspoppen, poppenuitwisselingsfeesten, poppenfotografieverenigingen. Voor eigenaren bestaan digitale sekspoppenfora. Ik meldde me aan op zo’n forum, en keek een paar weken met stijgende verbazing naar foto’s van ‘Kiky’, ‘Sandy’ en ‘Roxanne’, die door hun eigenaars in hotpants of bikini waren gehesen en met hun billen of borsten richting camera leunden. De teksten onder die foto’s waren zo mogelijk nog fascinerender dan de beelden zelf: ‘Here’s my girl in the brandnew jeans I bought for her today,’ schreef de eigenaar van Sandy bijvoorbeeld, en daar reageerden de andere poppeneigenaren dan bewonderend op met kreten als ‘Het staat haar fantastisch!’ of ‘Wow, hier komt haar kont echt goed in uit!’

Vind je zo’n pop wel leuk, maar veel te duur (ze kosten een paar duizend euro per stuk, en worden duurder naarmate ze meer kunnen), dan kun je er een huren, zoals ik deed. Begin 2017 opende sekswerker Evelyn Schwarz ‘Bordoll’, het eerste sekspoppenbordeel van Duitsland. Sindsdien zijn er in minstens twaalf landen poppenbordelen geopend: van Canada tot Frankrijk, van Rusland tot de VS, van Italië tot China, van Spanje tot het Verenigd Koninkrijk. Tientallen ondernemers wachten nog op hun vergunning. KinkySDolls, het bedrijf achter een bordeel in Toronto en een mogelijke vestiging in Houston, is van plan om het komende jaar tien Amerikaanse poppenbordelen te openen, in steden van Atlanta tot Los Angeles. Het is niet gezegd dat die opengaan, maar vooral niet dat ze openblijven – regelmatig sluiten poppenbordelen vrij snel na de opening hun deuren weer. Websites waarop de ene maand nog poppen verhuurd werden, worden de volgende maand alweer offline gehaald; op mails of boekingsaanvragen kreeg ik soms ineens geen respons meer – of nog net wel, maar tegen de tijd dat ik bij het bordeel was aangekomen, bleek dat al gesloten.

Soms gaat een bordeel dicht omdat er te weinig klandizie voor de poppen is: dat was het geval in Amsterdam, waar de sekswerker die de poppen aanschafte merkte dat er ‘met die krengen niet te werken is’. Net als ik had zij gemerkt dat sekspoppen nogal zwaar zijn, en moeilijk te verplaatsen. ‘Na elke beurt moeten wij ze helemaal wassen en desinfecteren,’ vertelde ze me aan de telefoon, ‘dat was gewoon niet te doen.’ De poppen werden aan een Europees bordeel verkocht, hun plaats werd ingenomen door menselijke sekswerkers.

In andere gevallen wordt een sekspoppenbordeel juist gesloten omdat er te véél animo voor is, en de buurt zich zorgen maakt over het type klanten dat erop afkomt. Voor ik Nick huurde, toog ik bijvoorbeeld al eens naar Spanje voor een avontuurtje met een roodharige vrouwelijke sekspop, maar eenmaal daar aangekomen bleek het ‘bordeel van de toekomst’ al niet meer te bestaan – de buurtgenoten hadden geprotesteerd, hoorde ik later, die waren nog niet zo klaar voor de toekomst als de eigenaren hadden gehoopt. Zij vreesden voor een clientèle van ‘freaks’, vertelde de eigenares me. Ze was enorm teleurgesteld, vond dat de buren te weinig aandacht hadden voor de potentiële voordelen van sekspoppen.

Verhitte debatten

Ze lepelde het rijtje voordelen snel op, zonder pauzes tussen haar zinnen, zonder ruimte voor twijfel.

‘Mannen die erg dominante sekswensen hebben, kunnen zich bij een pop agressief gedragen zonder dat er iemand gewond raakt. Gevangenen die anders seksueel gefrustreerd zouden raken, kunnen straks hun fantasie en lust botvieren op een sekspop; pedofielen die verlangen naar kinderen maar er niks mee mogen doen, komen zo toch aan hun gerief,’ zei de uitbaatster. Ze stond me telefonisch te woord; ik staarde naar de website van haar inmiddels gesloten bordeel. Op de contactpagina ontdekte ik een foto van een rode poort: de entree. Ik had daar een dag eerder voor gestaan, had geklopt, gebeld, tot ik me realiseerde dat er binnen niemand op me wachtte. Zelfs geen pop, leerde ik later – die bleken de nacht ervoor verkocht aan een andere hoopvolle ondernemer. ‘Iemand uit Rusland,’ vertelde de Spaanse.

De argumenten die zij noemde vóór sekspoppen kende ik al uit wetenschappelijke studies. Met name in de psychologische disciplines wordt momenteel serieus onderzocht of sekspoppen voor verschillende ‘risicogroepen’ – mensen die een potentieel veiligheidsprobleem vormen in de maatschappij – een oplossing zouden kunnen vormen. Psychologen presenteren hun kleinschalige tests met sekspoppen om te verkennen of die de samenleving veiliger zouden kunnen maken, of juist onveiliger: verlichten poppen inderdaad de frustratie van mannen, of zou mannelijke agressie tegen vrouwelijke poppen juist uitmonden in meer geweld tegenover vrouwen, omdat mannen uit hun ervaringen leren dat ze vrouwen mogen objectiveren en dat ze zich asociaal mogen gedragen tegenover de andere sekse? En hoe zit dat met kindersekspoppen – officieel verboden voor de verkoop, wel online verkrijgbaar: zouden die de maatschappij een dienst kunnen bewijzen, omdat een praktiserend pedofiel geen mensenkinderen kwaad hoeft te doen om aan zijn verlangens tegemoet te komen, of zouden geseksualiseerde kinderpoppen de pedofiel juist ophitsen en andere mensen op een idee brengen, zodoende pedofilie aanwakkeren?

Het komt vast niet als een verrassing als ik je vertel dat die wetenschappelijke discussie op nogal felle toon gevoerd wordt. Een internationale conferentie over seks, liefde en robots werd twee jaar geleden op het laatste moment gecanceld vanwege bezorgdheid en klachten uit Maleisië, het land waar het congres zou worden gehouden. Een jaar later sprak ik op hetzelfde congres. Wederom waren er protesten geweest door burgers, wetenschappers en activisten die het onderwerp pervers of gevaarlijk achtten, maar ditmaal was het congres niet te stoppen geweest omdat het, vanwege corona, online werd georganiseerd. Het jaar waarin ik dit boek schrijf, vond het evenement plaats in Canada. De artikelen die er gepresenteerd werden, zullen opnieuw niet onomstreden zijn geweest. Ik word de laatste jaren regelmatig gevraagd als beoordelaar van de kwaliteit van academische artikelen over het thema, en zie daar verhitte debatten voorbijkomen.

Soms doe ik daaraan mee omdat het onderwerp me aan het hart gaat; soms onttrek ik me eraan, om dezelfde reden. Toen mij door een wetenschappelijk tijdschrift werd gevraagd of ik een artikel over een psychologische proef met pedofielen en kindersekspoppen wilde beoordelen, zei ik om verschillende redenen nee. Ik ben, allereerst, sociaal wetenschapper en geen psycholoog, en kan dus niet goed beoordelen of een experiment netjes en overtuigend werd opgezet. Maar ik zei ook nee omdat ik het thema ongemakkelijk vond, een ethisch vraagstuk waarvan ik niet direct wist wat ik daar nou van moest vinden en, vooral: of ik er zoveel details over wilde lezen. Ik bleek niet de enige. Het herhaalde verzoek belandde niet één, maar nog drie keer in mijn mailbox – na drie maanden waren er blijkbaar nog steeds geen reviewers gevonden.

De vrouw on pop

‘Goed, dat zijn de uitwassen,’ gaf de Spaanse uitbaatster toe, ‘maar wat dacht je van sekspoppen voor extreem verlegen mensen, die gewoonweg geen contact durven te leggen met menselijke soortgenoten? Die kunnen zo toch een seksuele ervaring hebben. En vrouwen die thuis een onhandige of luie bedpartner hebben, kunnen zo alsnog aan hun seksueel gerief komen.’ Het laatste argument, dat van de empowerde, heteroseksuele vrouw, vond ik wel charmant – uit studies blijkt vaak dat heteroseksuele vrouwen, veel vaker dan de mannen met wie ze het bed delen, geen zin in seks hebben, en dat heeft volgens steeds meer seksuologen niets te maken met een gendergerelateerd laag libido, zoals lang gedacht werd, maar alles met het feit dat ze gewoon geen góéde seks kennen. Wees het laatste, grootschalige onderzoek dat ik hierover las niet uit dat meer dan de helft van de vrouwen zelden een orgasme bereikt tijdens seks met haar partner? Daar zou ik ook structurele hoofdpijn van krijgen. Zou zo’n welwillende pop die vrouwelijke bedervaring dan inderdaad niet feestelijker kunnen maken?

Maar toen ik dat idee deelde met een bevriende Nederlandse sekswerker schudde ze zuchtend haar hoofd over zoveel naïviteit. ‘Luister, schat,’ zei ze, ‘je kunt vrouwen best stimuleren om met z’n allen te gaan zitten bouncen op zo’n pop, maar dat is helemaal niet waar die vrouwen mee geholpen zijn. Als je niet weet wat je lekker vindt of dat niet durft te communiceren aan degene met wie je in bed ligt, moet je vooral niet gaan seksen met een robot die je zelf moet instellen, of die niet hoort wat je zegt. Laat ze liever een gigolo huren: die weet wat hij doet, nodigt zijn klanten uit om te voelen wat ze fijn vinden en vraagt ze om hem te vertellen wat ze willen. De vrouwen nemen die kennis en skills vervolgens weer mee naar huis: iedereen blij.’

Bíjna iedereen. Ik vermoed dat veel antisekswerkfeministen het niet met haar eens zouden zijn. Die schrijven in activistische blogs en (semi-)academische artikelen dat ze een enorm voordeel zien in de huidige opkomst van sekspoppen: daardoor hoeven straks steeds minder mensen sekswerk te doen. Alle sekswerk is onvrijwillig, zo oordelen zij, of in elk geval geboren uit ernstige machtsongelijkheid, en moet daarom zo snel mogelijk stoppen. De vraag naar betaalde seks neemt op korte termijn waarschijnlijk niet af, maar dat kunnen we straks overlaten aan robotslaven, jubelen de feministen. Ik vraag me dan altijd af of de huidige sekswerkers óók zo enthousiast zijn over het aanstaande verlies van hun baan (in hoofdstuk 8 meer daarover).

De online vondst van sekspop Nick bood me een kans om zélf te ervaren hoe de snelle opkomst van sekspoppen de menselijke ervaring van seksualiteit en liefde zou kunnen veranderen: ongeacht of ze later worden ingezet als sekswerker of als liefdespartner.

Het huis van mijn tante